Nshapita 16 — Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu
GSAM 247.1“Muanjelo wa pa isatu wakayila nyuma kuawu, ne uloba ne dibila dikole, Bikala muntu utendelela nyama ne tshifwanyikiji tshiandi, ne utambula tshimanyinu tshiawu mu mpala anyi mu diboko diawu, muntu udi ne kulua kunywa ku divinyo dia bukali bua Nzambi, didi dilambibue kadiyi disambakajibue ne tshintu mu nkenga ya bukali buende; ne neakengeshibue mu kapia ne soufre mu mesu a banjelu basantu ne mu mesu a Muana wa Mukoko; ne muinshi wa dikenga diabu udi ubanda tshiendelele ne tshiendelele. Kabena ne dikisha dituku ne butuku, badi batendelela nyama ne tshifwanyikiji tshiandi, ne muntu yonso udi utambula tshimanyinu tshia dina diandi. Pano padi lutulu lua basantu; pano pa bantu badi bakwata mikenji ya Nzambi ne ditabuja dia Yesu.”1
GSAM 247Didimuisha Ditambe Buneme mu Mukanda wa Nzambi
GSAM 247.2Edi ke didimuisha ditambe buneme didi mu Mukanda wa Nzambi, ne bidi bijadikibue ne mukanda wa matuku a buloba wetu kawena ne bumanyishi ne lumu alu ludi lualua kumvwika kumpala. Padi lumu lua muanjelo wa kumpala ne lua pa buadi ludi lujadikibue ne ludi lua bantu ba tshikondo etshi, bidi bimanyisha bimpe ne lumu alu kaludi lua bidimu bia kala.
GSAM 247.3Mukulu J. V. Himes walobesha mu 1847 ne:
GSAM 247.4“Nshapita wa dikumi ne inayi [wa Buakabuluibua] udi upesha lubila lua kukema, ludi ne bua kuedibua, lua kudimusha bantu mu tshikondo atshi tshia buteyi bukole. Milongo ya 9-11. Kulumbulula bukali bua Nzambi budi bukole ne bua ndekelu kashidi kabena kabupeta mu Mukanda wa Nzambi, kadi bobo. Kadi bualu ebu kabuena bumanyisha buteyi bukole, bu mudi bulomba didimuisha dia kutshinyisha nunku?”2
GSAM 248Tshitendelelu Tshibuluke — Sanduku imueneke
GSAM 248.1J. N. Andrews walobesha pa lumu alu ne: “Kubululwa kua Muaba Mutambe Bunsantu wa Tshitendelelu tshia mu diulu, kua sanduku imueneka, kudi tshintu tshilua mu tshikondo tshidi muanjelo wa muanda mutekete wela mpungi. Ne padi mudimu wa Muakuidi wetu Munene usunguka kuya mu dibanga edi pa ndekelu wa matuku 2300, tutu tumanya ne kubululwa kua Tshitendelelu kudi kumanyibua ne ndekelu wa tshikondo etshi, bu mudi lubila lua muanjelo wa kumpala lulesha ndekelu ewu. Kubuela kua Muakuidi wetu Munene mu Muaba Mutambe Bunsantu bua kuenza mudimu kumpala kua sanduku ya Nzambi kudi kutuma Ekelezia itangile mikenji ya Nzambi idi mu sanduku ewu. Mikenji ya Nzambi idi ishanjila mu tshilobo tshia mu diulu banda tshikondo etshi.”
GSAM 248Disunguka dia Sabatu
GSAM 248.2“Bidi bimanyibue kukandakana ne mukenji muinayi, mu bidimu bia kala, wakasunguka ku dituku dia kupumula dia Mukalenge kuya ku tshibilu tshia bapakano tshia lumingu. Disunguka edi diakenzibua mu ditontolola dia patoke dia Mukanda wa Nzambi, udi mu bisumbu bionso umanya dituku dia muanda mutekete bu Sabatu umuepele wa Mukalenge wa mu lumingu luonso. Diakenzibua ne mupanduki munene, udi Daniel wakambila ne ‘neele meji a kushintulula bikondo ne mikenji.’ Bukokeshi ebu budi bumue ne nyama udi ne bua kutendelelwa kudi bantu ba buloba buonso. Ne bidi tshintu tshia luseke ne tshia mushinga ne mukenji ewu, wakanyanyilwa matuku a bungi, udi lelu ujadikibua, ne bantu ba Nzambi bakabandila kuwukwata pamue ne mikenji mikuabu tshitema. Tudi tusakidila Nzambi bua udi ulongolola bantu bakashala bua mvita yabu ya ndekelu ne nyoka munene, ne bua kupita mu mikanu kuya mu tshimenga tshia tshisantu. Buakabuluibua 12:17; 22:14. Dijadikibua dia mukenji muinayi bua kuluisha Sabatu wa dipanduka, ne kubishibua kua mikenji yonso ya Nzambi, kudi bumanyishi bua kukema ne lelu ngewu tshikondo tshia lutulu lua basantu ne tshia didimuisha dia muanjelo wa pa isatu.”3
GSAM 249.1Mu nshapita ya kumpala tukalobelanga pa lumu lua muanjelo wa kumpala ne lua pa buadi, ludi lualua kukumbana mu Mudimu wa Dilua dia Pa Buadi kumpala kua 22 Octoba 1844. Mukanda wa Nzambi udi mu tshibangilu tshia nshapita ewu uloba ne, “Muanjelo wa pa isatu wakayila nyuma kuawu,” buena kuamba ne wakayila nyuma kua banjelo ba kumpala ne pa buadi. Padi padi ne mushinga bua tumanye mu tshikondo etshi dianyuka dia lumu lua pa isatu.
GSAM 249Bena Adventiste ba Kumpala Bakulami ba Sabatu
GSAM 249.2Mu tshikondo tshia Lubila lua Mundankulu, mu 1844, Mukalenge wakabanga kulombola menji a bantu bandi ku kukwata Sabatu wa dituku dia muanda mutekete. Meyi aa, mu Bena Adventiste, akatanduka nunku: Rachel Preston, Mubatisiti wa dituku dia muanda mutekete, wakaya ku Washington, N.H., kudi kwakadi Ekelezia ya Bena Adventiste. Wakambula lumu lua Dilua, ne Ekelezia eyi, yakadi ne bantu bu makumi anayi, yambula Sabatu wa mukenji muinayi bua mudimu wa bumisionele bua Rachel.4 Ebi bikalua tshibangilu tshia kukeba kumanya pa nshinga ewu. Mu Lubila lua 5 Septembala 1844, tusoma ne: “Bantu bungi badi ne mitshima yabo mishima mu dianyuka pa nshinga ya kutungila dituku dia muanda mutekete.” Meyi aa akadi mu mukanda wa ntungunuku, mwakadi diteta dipepele dia kujadika ne bidi bikengela kukwata lumingu. Nshinga ewu yakapitshila mu namba ya 12 Septembala, patudi tupeta meyi aa a mushinga, akasaka bantu bungi bua kulonga nshinga eyi bikole ne ntema yonso:—
GSAM 249Dituku dia Muanda Mutekete ke Dituku Dimuepele Dijadikibue kudi Mukenji
GSAM 249.3“Mu lumingu lupite tukadipeta mu ndekelu ewu: Kakuena tshitupa kampanda tshia tshikondo tshidi mukenji ulomba Bakristu bua bateke ku luseke bu tshikondo tshia tshijila. Padi ndekelu ewu kawena wa bulelela, ne tudi tuela meji ne dituku dia muanda mutekete ke dituku dimuepele didi ne mukenji bua kudikwata.”
GSAM 250Mukanda wa T. M. Preble pa Nshinga ya Sabatu
GSAM 250.1Ntema ya Bena Adventiste bonso yakasakibua ku nshinga ya Sabatu ku mukanda wa T. M. Preble, wa 13 Februali 1845, wakapeteshwa mu Ditekemena dia Isalele, Portland, Maine, ku 28 Februali 1845. Pa kumanyisha mikenji ya Sabatu ya Mukanda wa Nzambi, ne tshidi tshimanyinu ne wakasunguka kuya ku lumingu ku kupanduka kunene, waloba ne: “Nunku tudi tumona Daniel 7:25 ukumbana, lusengu lukese lushintulula ‘bikondo ne mikenji.’ Nunku bidi bimueneka ne bantu bonso badi bakwata dituku dia kumpala bua Sabatu, ngewu bakwata lumingu lua papa ne badi banyi ba Sabatu ba Nzambi.”5
GSAM 250J. B. Cook pa Nshinga ya Sabatu
GSAM 250.2Pashishe kakese, mukanda wa J. B. Cook wakamueneka, mwakadi umanyisha ne kakuena bumanyishi bua Mukanda wa Nzambi bua kukwata lumingu bua Sabatu, ne wakaloba mu meyi makese ne: “Nunku tshipepele tshionso tshidi tshiumushibua mu mushindu mupepele mu bilamba bia kuendesha buatu bia badi benda mu buatu, pamuapa kabayi bamanye, muinshi mua dibendele dia Sabatu dia papa.”
GSAM 250.3Nansha kukwata Sabatu kua bantu babidi aba kwakadi kua tshikondo tshikese, bakadi babangishe bualu buvua kabuyi mua kuimanyikibua bipepele. Meyi aa a kuibala, “bakulami ba lumingu lua papa,” “banyi ba mikenji ya Nzambi,” ne “benda mu buatu muinshi mua dibendele dia Sabatu dia papa,” akadi mu mipapu ya bantu nkama, bakadi ne nyota ya kumanya bulelela bua nshinga eyi. Ntema ya Mukulu Joseph Bates, wa Fairhaven, Mass., yakakuatshibua nunku kudi nshinga eyi, ne wakambula Sabatu mu 1845.
GSAM 250Joseph Bates Wambula Sabatu
GSAM 250.4Mushindu wa dimuma diawu wakadi ewu: Pa kumvwa bua dibundu dia Washington, N.H., didi dikwata Sabatu, wakasungula kuya ku Ekelezia ewu bua kumona tshivua bualu ebu bumvuija. Wakaya, ne pa kulonga nshinga ewu nabo wakamona ne bakadi ne bulelela, ne wakambula mbala umue butoke bua Sabatu. Pa kubwela ku New Bedford, Mass., wakasambakana pa dibanda didi pakati pa New Bedford ne Fair Haven ne muanetu munene, wamubikila ne: “Kapiteni Bates, bidi bishi bipia?” Mukulu Bates wamupingula ne: “Bipia bidi ne dituku dia muanda mutekete ngewu Sabatu wa Mukalenge Nzambi wetu.” Muntu udi wakamba ne: “Bimpe, ndiya ku nzubu, nsome Mukanda wanyi wa Nzambi, ne ndimanye pa nshinga ewu.” Wakenza nunku, ne padi basambakana kabidi, muanetu ewu wakambula bulelela bua Sabatu ne wakadi ukuwukwata.
GSAM 251Mukanda wa Kumpala pa Sabatu
GSAM 251.2Mukulu Bates wakatandula mbala umue kuyisha bulelela ebu ku ditunga ne ditunga. Wakadi umona ne mukanda, nansha mukanda mukese, pa nshinga ya Sabatu wakadi mua kumuambuluisha bikole mu mudimu wandi. Nyuma wa Nzambi wakamukoka mu mutshima bua kulemba ne kupatula tshintu pa nshinga ewu. Kadi mushindu wa kukenzela etshi kawakadi ne mbongo, padi ne mbongo yonso yakadi naye yakadi shilingi umue ya York (sente kumi ne ibidi ne katshidi). Bidi mua kusankisha musomi bua kumuambila bualu buakamuenzekela mu nshinga eyi, bu muakangambila yeye mu 1855.
GSAM 251Bukula bua Bujitu bua 4 lb
GSAM 251.3Wakaloba ne padi usambila kumpala kua Nzambi, wakasungula kulemba mukanda, ne wakadi ne ditabuja ne njila ukapanduka bua kuwupatula. Wakishala ku meza ya kulemba, ne Mukanda wa Nzambi ne mukanda wa misangu, bua kutandula mudimu. Mu diba dimue, Muan'abo mukashi Bates wakayingila mu dibanga ne wakamba ne: “Joseph, bukula kabuena bua bungi bua kukumbaja kupheka.” Ne wakamuambila kabidi bintu bikuabu bikese bivuaye ukeba. “Bukula bungi munyi budi bukupangila?” wakakonka Kapiteni Bates. “Bujitu bua 4 lb,” wakapindula. “Bimpe,” wakapindula. Pa kupatuka kua mukashi mu dibanga, wakaya ku duka didi pene, wakula bukula bua 4 lb ne bintu bikuabu, wakabibwela ku nzubu, ne wakishala kabidi ku meza ya kulemba. Pashishe Muan'abo mukashi Bates wakayingila ne wakamona bintu pa meza, wakabikila ne: “Bukula ebu bufuma kudi?” “Kadi,” wakamba kapiteni, “kabuena bua bungi? Wakambila ne udi ukeba bukula bua 4 lb.” “Eyo,” wakapindula, “kadi wakapeta kudi?” “Ndi mbitula,” wakamba, “kadi ebu kabuena bungi bua bukula buwakadi ukeba bua kukumbaja kupheka?” “Eyo,” wakatungunuka Muan'abo mukashi Bates, “kadi wewe, Kapiteni Bates, muntu wakaendesha matu afuma ku New Bedford kuya mu miaba yonso ya buloba, wakatoka ne wabitula bukula bua 4 lb?” “Eyo, kadi ebu kabuena bungi bua bukula buwakadi ukeba bua kukumbaja kupheka?” “Eyo,” wakamba Muan'abo mukashi Bates, “kadi wabitula bukula bua 4 lb?”
GSAM 252Dola 11,000 Wakenzela Bulelela
GSAM 252.1Mateshi mukuabu akamukwata pashishe. Padi Kapiteni Bates wakalekela nyanja, wakapana tshitupa tshiandi tshia buatu bua dola 11,000, kadi lelu wakamalaja bionso bua kutungila mudimu wa bulelela. Kumpala kua dituku edi Muan'abo mukashi Bates kakamanyayi ngikadilu wa mbongo ewu, kadi wakamona ne bualu ebu bupeshabue bumanye. Nunku wakamba mu ditalala ne: “Mukaji, ndi mbitula mbongo ya ndekelu yanyi mu buloba bua bintu ebi.” Ne Muan'abo mukashi Bates wakakonka ne kudila bikole ne: “Tukenza bishi?” Kapiteni wakimuka, ne mu bukole bonso bua kapiteni udi ulombola bwato, wakamba ne: “Ndiya kulemba mukanda; ndiya kuwushindika ne kumanyisha bulelela ebu bua Sabatu kumpala kua buloba.” “Bimpe,” wakamba Muan'abo mukashi Bates, ne mesu mabuji ne binsonshi, “tukala ne bishi?” “Mukalenge ukapandula njila,” wakapindula Kapiteni Bates ne luseko. “Eyo,” wakamba Muan'abo mukashi Bates, “Mukalenge ukapandula njila! Wamba bualu ebu tshikondo tshionso,” ne wakatoka mu dibanga ne kudila.
GSAM 252Bipedi Bivuabu Kabayi Balindile
GSAM 252.2Pa kupitshila kua Kapiteni Bates ne mudimu ewu pa tshitupa tshia pankatshi tshia diba, mutshima wakamulongolola kuya ku posita, padi mukanda umulindile. Wakaya, ne mu bulelela mukanda wakadi ponapo. Mu matuku aa, tshilumbu tshia mikanda tshiakadi sente itanu, ne muntu wakadi mua kuutambila kumpala nansha kulipa. Muntu wakalemba mukanda ewu, ku bualu bumu, kakalipayi tshilumbu. Pano Kapiteni Bates wakadipuekesha kabidi, padi wakafila kudi mutu wa posita, M. Drew, muntu wakadi umumanya bimpe, bua kumubila ne kakadi ne mbongo ya kulipa tshilumbu; kadi wakamba ne: “Mua kundekela ndimone kudi mukanda ewu udi ufuma?” “Utuye nawo,” wakamba mutu wa posita, “ukalipa tshikondo tshikuabu.” “Tshia,” kapiteni wakapindula, “kandiye nakuwutoka mu posita kumpala kua kulipa tshilumbu.” Padi wakakwata mukanda mu diboko, wakamba ne: “Ndi ngela meji ne mbongo mudi mu mukanda ewu,” ne wakambila mutu wa posita ne: “Mua kubulula mukanda? Padi mbongo mudi, utambula tshilumbu; padi kayena, kandi soma mukanda ewu.” Mutu wa posita wakenzela bualu buakumukeba, ne tala! mwakadi mukanda wa mbongo wa dola dikumi. Pa kusoma, wakamanya ne mukanda wakadi ufuma kudi muntu wakaloba ne Mukalenge wakamupesha mutshima ne dimanya ne Mukulu Bates udi mu tshikisu tshia mbongo, nunku wakamushindika mbala umue; ne mu lukasa alu, pamuapa wakapua muoyo bua kulipa tshilumbu.
GSAM 253.1Pa kulipa tshilumbu, wakaya ku duka dia bintu bia kulya, wakula libende dia bukula ne dola inayi, pamue ne mbatata, sukadi ne bintu bikuabu bia mushinga. Padi uleja muaba wa kuteka bintu, wakamba ne: “Bidi mua ne mukaji ukamba ne bintu ebi kabiena bia ponapo, kadi kanuteledi meyi andi ntema; tshishisha bintu pa tshifulu tshia kumpala.”
GSAM 253.2Pashishe wakaya ku nzubu wa kupatula mikanda, ne wakalongolola bua kupatula mikanda tshinunu tshimue ya mukanda mukese wa mapaje lukama lumue, ne mulayi wa ne padi mapaje makala mapeshibue, bapatuledi bakawulongolola bua kuwupatula ne lukasa luonso, ne kumutumina bimanyinu bua kumona. Wakadi ulipa mudimu tshikondo tshionso padi mbongo imupetela, ne mikanda kayena mua kupatuka mu nzubu ewu kumpala kua bilumbu bionso kulipibua.
GSAM 253.3Kapiteni Bates wakamanyayi bimpe ne kakuena mbongo yakadi imulindile, kadi wakadi umona ne bivua bimulomba bua kulemba mukanda ewu, ne wakadi ne ditabuja ne Mukalenge ukatangalaja mitshima bua kutuma mbongo padi mushinga. Pa kutula makalata, mapeni, ne bintu bikuabu, nunku wakapesha tshikondo bua bintu bia nzubu bilue kumpala kuandi, wakaya ku mutwe wa nzila uya ku nzubu. Pa kumona ne bintu bikalapo, wakayingila ku ntemba wa nyuma, ne wakishala kabidi ku meza ya kulemba. Muan'abo mukashi Bates wakayingila ne wakamba ne mutshima mutuntuke ne: “Joseph, mona ku tshifulu tshia kumpala! Bintu ebi bifuma kudi? Mutambwishi wa bintu wakalua ne wakadi ushasha. Namubila ne kabiena bia ponapo, kadi wakashasha.” “Bimpe,” wakamba Kapiteni Bates, “ndi numona ne bidi bimpe.” “Kadi bifuma kudi?” wakamba mukaji. “Mukalenge wakabituma,” wakamba kapiteni. “Eyo,” wakamba mukaji, “Mukalenge wakabituma; wamba bualu bobo tshikondo tshionso.” Pashishe wakapesha mukaji mukanda, ne wakamba ne: “Soma ewu, ukamanya kudi bifuma.” Wakawusoma, ne wakaya kabidi mu dibanga bua kudila; kadi madilu aa akadi a mushindu mukuabu kupita a kumpala. Pa kubwela, wakalomba mulume wandi mu bupuekele bua amulekelele bua kupanga kua ditabuja diandi.
GSAM 254Mbongo Idi Ilua bua Mukanda
GSAM 254.1Padi mudimu wa kulemba ne kupatula upitshila, Kapiteni Bates wakambula mbongo tshikondo ne tshikondo mu posita ne mu mishindu mikuabu, imue misangu kudi bantu bavuaye kayi mwanji kusambakana nabu. Padi wakambula mbongo, wakayipesha bapatuledi, ne yakadi itambila ku tshikisu tshia mukanda. Pashishe dituku diakalua padi mikanda yonso yakaputuka, ne mbongo ya kulipa tshikisu tshionso tshiakashala yakalua kudi muaba wakadi Muanetu Bates kayi mulindile; nunku mikanda kayena yalembesha nansha dituku dimue bua kushindikibwa.
GSAM 254Tshilumbu tshia Ndekelu Tshilipibue
GSAM 254.2H. S. Gurney, wa Memphis, Mich., wakangambila mu Marsi 1884 ne, mu dinda limue didi mukanda wa Mukulu Bates wakaputuka, wakambula dola 100 ku tshilumbu tshia kala kudi muntu wakaloba ne kakapeshayi mbongo. Pa kutambula mbongo eyi, wakamona disanka bua kufila tshitupa tshiayi bua kulipa tshilumbu tshia ndekelu tshia mukanda wa Sabatu wa Mukulu Bates. “Kadi,” wakamba M. Gurney, “Muanetu Bates kakamanyayi, kumpala kua kufua, muntu wakapeshanga tshikisu tshia mukanda.” Dimuma edi dia Mukulu Bates mu kupatula bulelela bua Sabatu, diakadi bu diamba ku bantu betu banda ku tshibangilu tshia kupatula bulelela pa nshinga ya Sabatu, ne: “Yenu kumpala mu njila ewu wa mudimu, ne lindilayi bulombodi bua Nzambi bua kupandula njila padi nenu mutambila.”
GSAM 255Mukulu Bates Wakadi ne Kanyinganyinga pa Bimuenekelu
GSAM 255.1Meyi alonda, makese afuma mu Life Sketches, akamanyisha mushindu Tshipedi tshia Tshiprofete ne luludiko lua Sabatu bikakwatana:—
GSAM 255.2Padi Muan'abo mukashi Harmon wakaya ku New Bedford, Mass., mu 1846, wakamanya Mukulu Joseph Bates. Wakambula ditabuja dia Dilua kumpala, ne wakadi mutangadi mu mudimu ewu. Wakadi mukristu wa bulelela, wa bunanga ne wa luse. Wakenzela Muan'abo mukashi Harmon ne luse lunene bu muntu wakadi mwana wandi. Dituku dia kumpala diakamvwa wakamba, wakalumbuka ne mutshima munene, ne pashishe pa kulekela kuakula kuandi, wakimuka ne wakamba ne: “Ndi Tomas wa kanyinganyinga. Kandi tabuje mu bimuenekelu. Kadi padi nanditabuja ne bumanyishi bua muanetu mukashi buakambila lelu ke diyi dia Nzambi kudi betu, ndi nkala muntu udi ne disanka ditambe dia bantu bonso badi ne muoyo. Mutshima wanyi udi usumuka bikole. Ndi numona ne muntu udi uloba udi wa bulelela, kadi kandi lumbulula mushindu udi yeye mumanyibue bintu bia kukema biaulobela.”
GSAM 255Nsongakaji Harmon udi witabuja Sabatu
GSAM 255.3Mukulu Bates uvua ulama Sabatu, ne uvua ukolesha bantu bua mushinga wadi. Mu tshikondo atshi Nsongakaji Harmon kavua umvua mushinga wadi to, ne uvua wela meji ne: Mukulu Bates uvua upanga mu kutamba kuakula bua mukenji wa bunayi kupita mikuabu tshitema. Kadi Mukalenge wakamuleja Tshikena kumona tshia Tshitendelelu tshia mu diulu. Ntempelo wa Nzambi wakabuluka mu diulu, ne bakamuleja mushete wa Nzambi muikale ne tshibumba tshia luse tshiwubumba. Banjelo babidi bavua bimane, umue ku ndekelu eu wa mushete ne mukuabu ku ndekelu mukuabu, mapuapua abu malambalale pa tshibumba tshia luse, ne mpala yabu mitangile kutshidi. Muanjelo uvua uya nende wakamumanyisha ne: etshi tshivua tshileja tshisumbu tshionso tshia mu diulu tshitangila ne ditshina ne ditumbisha ku mukenji wa Nzambi uvua mufunda ne munu wa Nzambi. Yesu wakabisha tshibumba tshia mushete, ne yeye wakamona bipapalu bia mabue bivua bifundibue mikenji dikumi. Wakakema pakamonaye mukenji wa bunayi munkatshi menemene mua mikenji dikumi, munya mutalala muwunyunguluke. Muanjelo wakamba ne: ‘Eu ke mukenji umuepele munkatshi mua dikumi udi umanyisha Nzambi udi ne muoyo, wakafuka diulu ne buloba ne bintu bionso bidimu. Pakateka badiye banshina ba buloba, bakateka kabidi banshina ba Sabatu.’ Bakamuleja ne: bu bantu bavua balame Sabatu mulelela, kakuena kuikale muntu udi kayi witabuja anyi udi upidia Nzambi to. Dilama dia Sabatu divua mua kukinga bantu ba pa buloba ku ditendelela dia mpingu.
GSAM 256.1Bakadiate mukenji wa bunayi; ke bualu kayi tudi babikidibue bua kulongolola muaba munyanguke mu mukenji ne bua kuakuila Sabatu uvuabu badiate. Muntu wa bubi, uvua udibandishe pa mutu pa Nzambi ne muvua muenji meji a kushintulula bikondo ne mikenji, wakashintulula Sabatu kufuma ku dituku dia muanda mutekete kuya ku Dituku dia kumudilu dia lumingu. Mu kuenza nunku wakanyangula muaba mu mukenji wa Nzambi.
GSAM 256.2Kumpala kakese kua dituku dinene dia Nzambi, badi batuma Lumu bua kudimuija bantu bua bapingane ku ditumikila dia mukenji wa Nzambi uvua mulue wa Kristo munyangule. Badi ne bua kuleja bantu muaba munyanguke mu mukenji ku diyisha ne ku tshilejilu. Bakamuleja kabidi ne: muanjelo muisatu wa mu Buakabuluibua 14, udi umanyisha Mikenji ya Nzambi ne Ditabuja dia Yesu, udi uleja bantu badi bangata Lumu elu ne babisha diyi bua kudimuija bantu ba pa buloba bua balame Mikenji ya Nzambi ne mukenji wende bu disu diabu mene; ne bua bualu bua didimuija edi bantu ba bungi bavua mua kuitabuja Sabatu wa Mukalenge.6
GSAM 256.3Bualu ebu buvua bukumbanele Nsongakaji Harmon ne Mukulu Bates buvua buipetangana ne mushindu wa Mukalenge wa kuenza mudimu. Mukulu Bates ke uvua mutangadije Nsongakaji Harmon ne Mukulu White bua bualu bua Sabatu, ubaleja mu Mifundu bivuabu ne bua kuenza bua mukenji wa Nzambi udi kawuyi ushintuluka. Nansha muvua Mukalenge mubeneshe Nsongakaji Harmon ne dimuenekela dia pa buadi mu ngondo mitue ku 18, kavua muanji kumuleja tshintu bua bualu ebu to. Mpindieu tshikondo tshia Mukalenge tshivua tshikumbane, pavua bantu batamba kulua bena kuitabuja bua kulama mukenji wende, bua kubapesha butoke ku Tshipedi tshia Tshiprofete. Nunku, mu mushindu wende mene wa kuenza mudimu, Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu, ‘Mikenji ya Nzambi, ne bumanyishi bua Yesu Kristo,’ biakasangishibua.
GSAM 257Mbangilu wa Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu
GSAM 257.1Kutuadijila ku tshikondo atshi bakatuadija kumanyisha Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu, mulusangishe ne meyi abidi makuabu. Bulelela bua Sabatu, busangishibue ne mushete wa Nzambi ne butoke buvua butamba kubuluka bua Tshitendelelu, buakajadika malu avuabu bamane kuleja diambedi, ne: Mudimu wa Dilua dia Pa Buadi wa kale uvua muimpe ne mu bulongolodi bua Mukalenge. Mpindieu bavua mua kumvua kupita diambedi tshidi ‘bipandakidi bisatu bia kubanda ku njila udi uya ku tshimenga tshia Nzambi’ biumvuija.
GSAM 257Mukulu Bates udi witabuja ne: Bikena kumona mbifume kudi Nzambi
GSAM 257.2Mu ngondo wa 11, 1846, bakasala nsangilu mu Topsham, Maine, ne Mukulu Bates uvua muikaleku. Mu nsangilu au Mrs. White (tukadi bamane kuakula bua dibaka dia Nsongakaji Harmon ne Mukulu James White) wakapeta Tshikena kumona tshiakafikisha Mukulu Bates ku dijadika tshishiki ne: bivua bifume kudi Nzambi. Uvua muntu uvua muenze mudimu pa mayi manene bidimu makumi atanu, muenze midimu yonso kutuadijila ku muana wa mudimu wa mu nzubu wa mu buatu too ne ku mulombodi ne muena matuatu. Dimanya diende dia minyinyi divua dinene, ne bu muvuaye mungambile, uvua mua kumanya pepi menemene muaba uvua buatu buende pa mayi manene, ntanta wende ku ngandu wa munkatshi mua buloba ne ntanta wende ku mulongo wa banshina wa dibala dia miaba ya buloba, ku ditangila bintu bia mu diulu. Bivua bimpelela bua muntu wa nunku kunanga kuakula bua dilonga dia minyinyi.
GSAM 257.3Patuyukila nende, wakangambila mushindu uvua mupete ditabuja dia ne: Bikena kumona bivua bifume kudi Nzambi. Wakamba ne: dituku dikuabu wakateta kuyukila ne Mrs. White bua minyinyi, kadi lukasa wakamanya ne: kavua mumanye tshintu bua dilonga dia minyinyi to; ne bu muvuaye mumuambile, kavua mumanye nansha ne: uvua muanji kutangila mu mukanda udi wakula bua bualu abu. Kavua ne disua dia kuyukila bua bualu abu to, ne wakashintulula malu a kuyukila, wamba bua buloba bupiabupia ne malu avuabu bamuleje mu Tshikena kumona bua buloba abu.
GSAM 258‘Diulu didi dibuluka’
GSAM 258.1Mu tshidimu tshivua tshipite, pa 19 wa ngondo wa 4, 1845, Lumu lua London ludi ne Bimfuanyi luakapatula malu a Mukalenge Rosse avua ne mushinga munene kudi balongi ba minyinyi. Avua atangila bintu bia kukema bivua yeye mumone ne tshimuenenu tshiende tshinene menemene tshia kutangila bintu bia kule, nangananga muaba udi balongi ba minyinyi babikila ne: ‘muaba mubuluke mu diulu.’ Butuku bukuabu, mu nsangilu mutelabu pa mutu apa, mu nzubu wa tatu Curtiss ne ku mesu kua Mukulu Bates uvua kayi muanji kujadika bua dimuenekela edi, Mrs. White, muikale mu Tshikena kumona, wakatuadija kuakula bua minyinyi. Wakaleja ne disanka mikaba ya dikala dikunze bu dia ditumba ivuaye umona pa mutu pa planete mukuabu, ne wakasakidila ne: ‘Ndi mmona ngondo inayi.’ Mukulu Bates wakamba ne: ‘O, udi utangila Jupiter!’ Pashishe, muenze bienzedi bu muntu udi uya mu muaba wa munkatshi mua bintu bia mu diulu, wakatuadija kuleja mikaba ne mpeta bivua ne buimpe budi bushintuluka misangu yonso, ne wakamba ne: ‘Ndi mmona ngondo muanda mutekete.’7 Mukulu Bates wakela diyi ne: ‘Udi uleja Saturne.’ Pashishe yeye wakamba ne: ‘Ndi mmona ngondo isambombo,’ ne diakamue wakatuadija kuleja ‘diulu didi dibuluka,’ ne butumbi buadi, ubibikila muaba mubuluke wa kubuela mu muaba udi ne munya wa bungi. Mukulu Bates wakamba ne: dimvuija diende divua ditambe mikanda yonso ivuaye muanji kubala ya bafundi bonso bua diulu didi dibuluka.
GSAM 258.2Pavua Mrs. White wakula ne muanji mu Tshikena kumona, Mukulu Bates wakimana ne wakela diyi ne: ‘O, mmunyi mundi musue Mukalenge John Rosse aikale pano butuku ebu!’ Mukulu White wakebeja ne: ‘Mukalenge John Rosse nganyi?’ Mukulu Bates wakamba ne: ‘O, mmulongi munene wa minyinyi wa mu Angleterre. Ndi musue aikale pano bua kumvuaye mukaji eu wakula bua dilonga dia minyinyi, ne bua kumvuaye dimvuija adi dia “diulu didi dibuluka.” Didi ditambe tshintu tshionso tshindi muanji kubala bua bualu abu.’ Kutuadijila ku butuku abu Mukulu Bates wakajala ne ditabuja dijima ne: Bikena kumona bia Mrs. White bivua bipita malu avuaye mumanye ne bukokeshi buende. Bualu ebu, ne ngikadilu wa dibela ne dilongesha bivuabu bafila, biakamujadikila ne: bivua bifume kudi Nzambi.
GSAM 259.1Bualu ebu bua mu diulu buvua Mrs. White muleje nunku mu Tshikena kumona atshi budi bualu budi bafundi ba malu a minyinyi batela anu misangu mikese. Huygens, uvua muntu wa kumpala wa kubumona, udi ubuleja nunku:—
GSAM 259Munya wa butumbi mu muele wa Orion
GSAM 259.2‘Balongi ba minyinyi badi bateka minyinyi isatu pepi ne pepi mu muele wa Orion; pangakatangila udi munkatshi ne tshimuenenu tshia bintu bia kule, mu tshidimu tshia 1656, mu muaba wa munyinnyi au umue muakamueneka minyinyi mikuabu dikumi ne ibidi. Munkatshi muayi muakamueneka isatu ivua pepi ne kulengangana, ne inayi mikuabu ivua ibalakana bu mudi muntu uyitangila kupitshila mu ditutu, mushindu uvua muaba udi winyunguluke umueneka ne munya wa bungi kupita diulu dikuabu. Diulu dikuabu adi divua dimueneka difike dijima bualu tshikondo tshivua tshimpe, ne muaba mubuluke au uvua umueneka bu tshilamba tshidi tshibuluka, tshipesha muntu muaba mutoke wa kutangila muaba mukuabu uvua ne munya wa bungi.’
GSAM 259.3William Herschel udi wamba bua muaba mubuluke eu wa mu diulu ne:—
GSAM 259.4‘Bikala bule budi bukosa munkatshi mua muaba mubuluke eu, ku ntanta eu, buenza nsonji wa 10 °, bu mudi buenza pepi nunku, bunene buawu budi bupita tshintu tshionso tshitudi mua kuela meji. Bakabala ne: bunene buawu budi ne bua kuikala misangu 2,000,000,000,000 bunene bua diba.’
GSAM 259Budi ne munya wa bungi kupita diba
GSAM 259.5Thomas Dick, muena meji, udi wakula nunku bua ditutu edi dia mu diulu didi dibalakana:—
GSAM 259.6‘Bu bavua batuteke pepi nadi ku ntanta udi tshitupa tshimue tshia ku bibidi bia ntanta wa munyinnyi udi pa buipi, nansha ntanta au udi munene, ku muaba au divua mua kuleja munya udi usemena ku wa diba; ne kudi bifukibua bivua mua kuikala pa buipi bua bungi, divua mua kuuja tshitupa tshinene tshia diulu, ne kumueneka ne butumbi budi muntu kayi mua kuleja ne meyi. Kadi tshivua muaba mubuluke eu ufukidibue mu malu adi onso ne mu dipetangana diawu ne bintu bikuabu tshivua pamuapa mua kushala tshia kubulula mu bidimu bilualua bia muoyo udi kawuyi ushika; ne, bu bintu bikuabu bia bungi bia mu miaba ya kule ya bufuki, udi ubisha mu meji disua dikole dia kumona buimpe ne malu masokoke a diulu ne buloba matamba kubuluka kakese.’8
GSAM 260.1Mukulu Bates, pashikijaye tshiena-bualu tshia ku bualu ebu, wakamba ne:—
GSAM 260.2‘Nunku, ku bumanyishi buonso butudi batele (ne tuvua mua kufila bukuabu bua bungi bu bivua bikengela), tudi tumona ne: pano padi bualu bua kukema menemene bua mu diulu budi kabuyi mua kumvuijibua; muaba mubuluke mu diulu udi ne maile a kupita 11,000,000,314 [11,000,000,314] mu dinyunguluka diawu. Huygens udi mumanyike bikole udi wamba ne: “Tshiakamona tshintu tshia nunku munkatshi mua minyinyi mikuabu idi ishala mu miaba yayo to—muaba mutoke wa kutangila muaba mukuabu udi ne munya wa bungi.”’
GSAM 260Bumanyishi bukuabu bua Tshikena kumona tshia maplanete
GSAM 260.3Tudi tubuela kuangata meyi a mamu Truesdail, uvua muikaleku pa tshikondo tshia dipeta dia Tshikena kumona tshitudi batele. Udi wamba ne:—
GSAM 260.4‘Muan'abo mukashi White uvua mutekete bikole mu mubidi, ne pavua bantu bamusambila, Nyuma wa Nzambi wakashala petu. Lukasa tuakamona ne: kavua mumvua bintu bia pa buloba kabidi to. Etshi tshivua Tshikena kumona tshiende tshia kumpala tshia maplanete. Pamanaye kubala ngondo ya Jupiter ne diyi dikole, ne pashishe kakese ya Saturne, wakaleja ne buimpe mpeta ya Saturne. Pashishe wakamba ne: “Bantu ba kunoko mbantu bale ne ba butumbi, badi bashilangane bikole ne bantu ba pa buloba. Bubi kabuena buanji kubuela kunoko to.” Bivua bimueneka ku mpala wa Muanetu Bates uvua useka ne: mpata yende ya kale bua muaba uvua Bikena kumona biende bifuma ivua imuishibua lubilu. Tuetu bonso tuvua bamanye ne: Mulombodi wa matuatu Bates uvua munange bikole dilonga dia minyinyi, bualu uvua misangu ya bungi utuleja miaba ya bintu bia bungi bia mu diulu bua kutulongesha. Pashishe kua Tshikena kumona, pakapingaja Muan'abo mukashi White ku nkonko yende, wamba ne: kavua muanji kulonga anyi kupeta dimanya mu mushindu mukuabu bua bualu ebu to, wakauja ne disanka ne dinanga dia muoyo. Wakatumbisha Nzambi, ne wakaleja ditabuja diende dia ne: Tshikena kumona etshi tshia maplanete tshivua tshipesha bua yeye katuadiji mpata kabidi to.’9
GSAM 261Kabalu ka tshiji kadi katalajibuja diakamue
GSAM 261.1Pashishe kakese kua nsangilu eu wa mu Topsham, bualu bukuabu bua kukema buakenzeka bua Bikena kumona. Nembuakule bu muakabumanyisha Mukulu Bates:—
GSAM 261.2Mukulu White uvua ne kabalu kasonga kavua kalongeshibue anu kakese, ne dikalu dia ku tshisalu divua ne miaba ibidi ya kushikama. Dikalu edi divua dienza kayi ne tshibumba tshia ku mpala, kadi divua ne tshipandakidi tshia kuteka makasa tshivua tshikose ku mpala kua dikalu, ne tshipandakidi tshia tshiamu tshivua tshifume ku mitshi ibidi ivua ikutangila ku kabalu. Bivua bikengela kueyuka bikole pavua muntu ulombola kabalu kasonga aka, bualu bu mionji ya kukalombola anyi tshintu tshikuabu biakamina ku mbavu, kavua diakamue kashe kutshina ne makasa a kunyima ne tshiji tshikole; ne bivua bikengela kakandibue tshikondo tshionso ne mionji mikue bikole bua kukalekesha kunyema. Kabalu aka kavua ka muntu uvua basue kuya ku nzubu wende; ne, bu muvua Mukulu White mubidile kulombola tubalu tusonga tudi katuyi tulongeshibue, wakela meji ne: kavua mua kupeta dikenga dinene ne aka to. Kadi bu bavua bamanye ne: mu tshikondo tshivua kenza tshiji tshiako tshikole kavua kamane kushipa bantu babidi, umue ku kumukamina ku mabue a ku muelelu kua njila, yeye pamuapa kavua mua kudieyemena bikole nunku to.
GSAM 261.3Dituku adi bantu banayi bavua mu dikalu: Mukulu White ne mukaji wende ku muaba wa ku mpala, Mukulu Bates ne Israel Damon ku muaba wa kunyima. Pavua Mukulu White wenza muvuaye mua kuenza bua kukuata kabalu, Mrs. White uvua uyukila bua bulelela; bukole bua Nzambi buakahueka pa tshisumbu atshi, ne wakangatshibua mu Tshikena kumona, mushikame mu dikalu. Anu pakuela yeye diyi ne: “Butumbi!” pabuela mu Tshikena kumona, kabalu kasonga kakimanyika diakamue ne kakenyiwe nansha kakese, kuekeshe mutu wako. Tshikondo atshi tshimue, Mrs. White wakimana, muikale mu ngikadilu au, ne mesu ende matangile mulu; wakalabuka ku mpala kua dikalu ne wakahueka pa mitshi ivua ikutangila ku kabalu, bianza biende bitekibue pa bise bia kabalu kasonga. Mukulu Bates wakela Mukulu White diyi ne: “Kabalu aka nekashipe mukaji au ne makasa ako.” Mukulu White wakapingaja ne: “Mpindieu Mukalenge ke udi ukokesha kabalu; tshiena musue kubuelamu to.” Kabalu kasonga kakimana katalale bu kabalu kakulu. Ku muelelu kua njila kuvua nkundulu mule wa makasa mitue ku 6, ne ku luseke lua lupangu kuvua muaba wa bisosa. Mrs. White, ne mesu ende atangile anu mulu, kayi muanji kutangila panshi nansha musangu umue, wakabanda pa nkundulu too ne ku muaba wa bisosa. Pashishe wakatambuka uya ne upingana mu minuta mikese, wakula ne uleja buimpe bua buloba bupiabupia. Pashishe, ne mutu wende mu ngikadilu muomumue, wakahueka ku nkundulu, wakaya ku dikalu, wakabanda ku bipandakidi, ne tshianza tshiende pa ditaku dia kabalu kasonga, ne nunku wakabanda pa mitshi ya dikalu, ne wakabuela mu dikalu kabidi. Anu pakashikamayeye pa muaba wa kushikama, wakapatuka mu Tshikena kumona; ne anu tshikondo atshi kabalu, kayi mupete tshimanyinu nansha tshimue kudi mukalombodi, kakasangula, ka kuya anu mu njila wako.
GSAM 262.2Pavua Mrs. White pambelu pa dikalu, Mukulu White wakela meji a kuteta kabalu bua kumona bikala katalale menemene anyi to. Kumpala wakakalengisha anu tshiboko; mu bikondo bikuabu kabalu kavua mua kuasa dikasa, kadi mpindieu kakenyiwe nansha kakese to. Pashishe wakakakuma mukumu mukole, ne pashishe mukumu mutambe bukole, ne mukumu mutambe bukole kabidi. Kabalu kasonga kakatabale mikumu eyi nansha kakese to, kadi kavua kamueneka kakayi ne njiwu bu ntambue ivua banjelo bakange mukana muayi mu butuku buvua Danyele mulale mu lukela luayi. Mukulu Bates wakamba ne: “Muaba au uvua muaba wa ditshina dia Nzambi; ne bivua bimueneka ne: bukole bumuabu buvua buleta Bikena kumona buvua bua kutalaja ngikadilu wa tshiji wa kabalu kasonga mu tshikondo atshi.”
GSAM 262.3Bikala Tshikena kumona etshi tshivua anu difuma dia bumue bua matekete a mubidi wende, lukonko ludi ludibisha lualu ne: Kabalu kavua pende ne butekete bua mushindu au anyi?
GSAM 262Bumanyishi bua Israel Damon
GSAM 262.4Ndi nfila pano meyi aa bua kujadika bualu buvua Mukulu Bates mungambile:—
GSAM 262.5‘Mitue ku bidimu makumi abidi bishale, anu pashishe kua mutuadijile wanyi wa kulama Sabatu, Israel Damon wakangambila malu a Muan'abo mukashi White pakapetaye Tshikena kumona pavuaye, Mukulu Bates, Mukulu White ne mukaji wende, baya mu dikalu dipepele divua dikokibue kudi kabalu kasonga ka tshiji. Lelu ndi mumane kubala dimvuija dia bualu ebu didi pa mutu apa, bu mudi Mukulu Loughborough mufunde, ne didi diipetangana tshishiki ne malu avua Mukulu Damon mungambile.’ Muteke dina ne: ‘R. S. Webber, Battle Creek, Mich., 9 wa ngondo wa 2, 1891.’
GSAM 263Bumanyishi bua Mukulu Bates bua Bikena kumona
GSAM 263.1Mukulu Bates udi wakula nunku bua malu avuaye nkayende mupete:—
GSAM 263.2‘Nansha bu muvua tshiyi mmona mu Bikena kumona tshintu tshivua tshiluila diyi dia Nzambi, mvua ne ditshina ne nkengeshibue bikole mu meji; ne mu tshikondo tshile tshivua tshiyi musue kuitabuja ne: bivua bintu bikuabu kupita difuma dia ngikadilu mutekete wa mubidi wende uvua mushale tshikondo tshile.
GSAM 263.3‘Ke bualu kayi ngakakela bikondo, ku mesu kua bantu bakuabu, pavua meji ende amueneka matalale (pambelu pa nsangilu), bua kumuebeja nkonko ne kubuela kumuebeja, yeye ne balunda bende bavuaye uya nabu, nangananga muanabu mukaji mukulu, bua kufika ku bulelela bu bivua mua kukumbana. Mu misangu ya bungi ivua yeye mulue ku New Bedford ne Fairhaven pashishe, pavua yeye mu nsangilu yetu, ndi mumumone mu Tshikena kumona misangu ya bungi, ne mu Topsham, Maine, kabidi. Bantu bavua muikaleku mu bimue bia bikondo abu bia kukema badi bamanye bimpe disua ne dijinga bikole bivuanyi ne kuteleja diyi dionso ne kutangila tshienzedi tshionso bua kupeta mashimi anyi bukokeshi bua kufikisha muntu mu tulo ne kumukokesha. Ndi nsakidila Nzambi bua tshikondo tshivua yeye mumpeshe bua kumona malu aa ne bakuabu. Mpindieu ndi mua kuakula bua meme nkayanyi ne ditabuja dijima. Ndi ngitabuja ne: mudimu eu ngua Nzambi, ne mmupesha bua kusamba ne kukolesha “bantu bende bamuangalake,” “banyanduke,” ne “banyemibue bintu biabu,” kutuadijila ku dishika dia mudimu wetu ... mu ngondo wa 10, 1844. Ngikadilu wa dinyanguka wa “Tangilayi, udi pano!” ne “Tangilayi, udi pawa!” kutuadijila ku tshikondo atshi mmuvulanganije bikole bantu ba Nzambi ba bulelela ne ba disua dimpe; ne mmubaletele dikenga dinene, bobu bavua kabayi mua kumvuija mvese ya bungi ivua imueneka iluangana ivuabu babaleje. Ndi ngitaba ne: ndi mupete butoke ne dilongesha bua mvese ya bungi ivuanyi tshiyi mua kumvua bimpe diambedi. Ndi ngitabuja ne: udi muana wa Nzambi udi udifila bua bakuabu, wa bulelela ne wa disua dimpe.’10
GSAM 263.4‘Mufundi kena “wangata meji” a Bikena kumona biende “ku malongesha anyi ku dilonga dia kale” to. Pakapetaye Tshikena kumona tshiende tshia kumpala, mu ngondo wa 12, 1844, yeye ne tshisumbu tshionso tshia mu Portland, Maine (muvua baledi bende bashikame mu tshikondo atshi), bavua bamane kulekela “Lubila lua Mundankulu” bu bualu buvua bumane kupita. Anu tshikondo atshi Mukalenge wakamuleja mu Tshikena kumona dipanga divua yeye ne tshisumbu tshia mu Portland bakudishibue. Pashishe wakambila tshisumbu Tshikena kumona tshiende, ne bakitabuja ne: malu avuabu bapete mu ngondo wa muanda mutekete avua mudimu wa Nzambi.’11
GSAM 264Mushindu uvuabu batangila meyi asatu mu 1847
GSAM 264.1Meyi aa a Mukulu James White, mafunda mu ngondo wa 4, 1847, nealeje mushindu uvuabu batangila meyi asatu mu tshikondo atshi:—
GSAM 264.2‘Bisumbu bionso bia bena kuitabuja Dilua dia pa buadi badi bitabuja ne: muanjelo udibu baleja mu mvese wa 6 ne wa 7 wa nshapita eu (Buakabuluibua 14) udi uleja Lumu lua Dilua kudi ekelezia ne kudi bantu ba pa buloba.... Mudimu wa muanjelo wa pa buadi uvua wa kuleja tshisumbu tshia bena kulindila Dilua ne: Babulona uvua mupone. Ne bu muvua tshitupa tshinene tshiabu katshiyi tshimanye bualu ebu too ne pavua bukole bua “Lubila lua Mundankulu” bubabisha anu pa tshikondo tshivua mua kubapesha mushindu wa kupatuka mu makelezia kumpala kua dituku dia dikumi kulua, bidi bileja ne: kutuadijila ku ngondo wa muanda mutekete, 1844, Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu luvua, ne ludi anu, didimuija kudi bansantu bua “balamate bikole,” kabapingani kunyima ne “bangata” bimanyinu bivua tshisumbu tshia tumama tshimane kulekela pa tshikondo tshia lubila lua muanjelo wa pa buadi.
GSAM 264.3‘Ne kutuadijila ku ngondo wa muanda mutekete, 1844, Lumu lulelela lua bantu ba Nzambi kaluvua anu didimuija dia nunku anyi?—Eyowa, luvua anu nunku.... Mvese wa dikumi ne ibidi udi wamba ne: “Pano padi ditantamana dia bansantu: pano padi badi balama Mikenji ya Nzambi ne Ditabuja dia Yesu.” Wakabamona penyi, Yone?—Eyowa, “pano,” mu tshikondo tshia Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu. Bu mudi tshikondo tshia kulindila ne ditantamana tshituadije ku ngondo wa muanda mutekete, 1844, ne bu mudi tshisumbu tshia bantu badi balama Sabatu, ne malu makuabu, tshimueneke kutuadijila ku tshikondo atshi, bidi bimueneka ne: tudi mu tshikondo tshia Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu.’12
Notes
- Buakabuluibua 14:9-12. ↩
- Facts on Romanism, p. 112. ↩
- Banjelo Basatu ba Buakabuluibua 14:6-12, pp. 131, 132. ↩
- Rachel Preston wafua ku Vernon, Vt., ku 1 Februali 1868, ne myaka 59. ↩
- Mukanda wa Andrews pa Sabatu, p. 506, tshibambalu tshia 1887. ↩
- Bifuanikiji bia Muoyo wa Ellen G. White, mabeji 95, 96. ↩
- Mu Mbangilu ne Dikuluka mbafunde ne: wakamona ngondo muanda mukulu ya Saturne. Bakashintulula bualu ebu pakavua mabeji a kutalula mamane kupatuka mu bianza bianyi. Pashishe bakamona ngondo mikuabu ya Jupiter ne ya Saturne. ↩
- Diulu dia Minyinyi, dia Dick, dibeji 96. ↩
- Mukanda wa mamu Truesdail wa pa 27 wa ngondo wa 1, 1891. ↩
- Diyi kudi Tshisumbu Tshikese tshia Mikoko, dibeji 21. ↩
- Mu mukanda muomumue, dibeji 22. ↩
- Mu mukanda muomumue, mabeji 10, 11, Brunswick, Maine, ngondo wa 5, 1847. ↩