Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
26 / 31
26 / 31

Nshapita 23 — Nzubu ya Bukole bua Mubidi

John Norton Loughborough

GSAM 358.1“Munanga, ndi ndomba Nzambi bua wewe wikale ne diakalengele mu malu onso ne bukole bua mubidi, bu mudi muoyo webe ne diakalengele.”1

GSAM 358.2Pa Sabatu, dituku dia 6 dia ngondo wa 6, 1863, Mukulu White ne mukajende bakaya ku Nsangilu wa mu Tshilulu wakalombodibua kudi Bakulu Cornell ne Lawrence mu Otsego, Michigan. Koku, Mrs. White wakapewa Tshikena kumona tshiakamuambuluisha bua kumanya diyi dia Diludika dia Bukole bua Mubidi. Kutshia ku tshikondo atshi, miaku ya bukole bua mubidi ne ya kuikala ne muoyo mu bukole yakabanga kupatuka mu Ditalulula ne Mumanyishi, ne yeye wakabanga kufunda biakamumanyishibua bua bukole bua mubidi. Bimue bia ku bintu ebi biakapatuka mu Bumanyishi n° 11, ne mu mukanda udi ne dina ne: Mushindu wa Kuikala ne Muoyo.

GSAM 358.3Bakateka ku mesu kua bantu diyi dia kuikala ne muoyo mu bukole ne mushindu udi ditangila dikola dia mubidi, dia meji ne dia muoyo wa mu nyuma. Mu Ditalulula ne Mumanyishi wa dituku dia 25 dia ngondo wa 10, 1864, Mukulu J. N. Andrews wakapa meji aa a mushinga bua diyi edi:—

GSAM 358J. N. Andrews bua Kuikala ne Muoyo mu Bukole

GSAM 358.4“Kulekela tshiakudia tshionso tshidi tshinyanga mubidi, ne kuikala ne muoyo wa kudikanda, balombodibua kudi diyisha dimpe ne kondo ka muoyo ku mesu kua Nzambi, bidi munkatshi mua bintu bia mushinga mutambe bua bukole bua mubidi. Mibidi yetu idi ntempelo ya Nyuma Muimpe. Bua kumutumbisha bushuwa mu mibidi yetu bu mu nyuma yetu, tudi dijinga dia kuikala ne bukole buonso bua mubidi wetu! Tuasakidila Nzambi bua diyi edi didi mpindieu dilombodibua ku mesu kua bantu betu mu mushindu wa pa buawu. Bukole bua mubidi ne bukole bua kuenza bintu bidi munkatshi mua bintu bidi ne mushinga mutambe kutudi, ne bidi ne mushinga munene kudi bantu badi ne bua kumona bintu binene bia tshikondo tshia makenga.”

GSAM 359.1Diyi dia kukalama bukole bua mubidi bilondeshile Bible ne dia kudikanda kua bena Kristo diakalumbuluishibua mu Ditalulula ne Mumanyishi ne kudi bena mudimu betu ba Nzambi kabidi.

GSAM 359.2Mu Nsangilu Munene, dituku dia 20 dia ngondo wa 5, 1866, diyisha didi dilonda diakapebwa ku mukana kua Mrs. White; didi kabidi mu Bumanyishi n° 11:—

GSAM 359Nzubu wa Bukole bua Mubidi Udi ne Bua Kutekibua

GSAM 359.3“Nakamanyishibua ne: Tudi ne bua kulongolola nzubu bua badi ne makenga, ne bua badi basue kulonga mushindu wa kulama mibidi yabo bua kuepuka masama....

GSAM 359.4“Bantu badi kabayi bitabuja pabalua ku nzubu udi udifila bua kusaka masama bimpe, ne udi ulombodibua kudi banganga badi Bakulami ba Sabatu, nebikale diakamue kuinshi kua bukokeshi bua bulelela. Pabamanyangana ne bantu betu ne ditabuja dietu dia bushuwa, meji mabi avua nabu bua bintu ebi nebiumuke, ne nebikale ne meji mimpe bua bantu betu. Pabikalabu mushindu eu kuinshi kua bukokeshi bua bulelela, bamue nebatambulule dikuatshisha ku mateketa a mibidi yabo, ne nebapete kabidi buanga bua kusaka mioyo yabo idi ne disama dia mibi.

GSAM 359Kumanyisha Bidi ne Bua Kupatuka mu Mudimu

GSAM 359.5“Bukole bua babedi pabuya bimpe ku busaki budi buenzebua ne meji, ne pabatshilula kusanka ne muoyo wabo, badi batekemena kudi bantu bakabakuatshisha bua kupeta bukole kabidi. Mitshima yabo idi yule tente ne disakidila, ne maminu mimpe a bulelela neapete muaba munda muabo bipepele. Mu bamue, nealamuibue, ameneke, ne alele bimuma bua butumbi bua Nzambi. Muoyo umue wa mushinga upandishibua mushindu eu newikale ne mushinga mutambe makuta onso adi dijinga bua kuteka nzubu wa nunku....

GSAM 359.6“Bamue badi bapingana bamane kusakibua, anyi bamane kupeta dikuatshisha dinene, nebikale mushindu wa kuingija ditabuja dietu mu miaba mipiamipia, ne wa kubandisha dibende dia bulelela mu miaba muvua kabiyi mua kupeta mushindu wa kuingila, bu meji mabi avua nabu kaavua maanji kumuka ku dituala diabo munkatshi mua bantu betu bua kupeta bukole bua mubidi.”

GSAM 360.1Bantu betu bavua basangila bakasungula ne diyi dimue ne: Kadiyi pashishe, nzubu wa bukole bua mubidi uvua ne bua kujadikibua mu Battle Creek anyi pabuipi naku, ne munganga H. S. Lay uvua ne bua kulombola mudimu wa busaki. Kumpala uvua mulonge mudimu wa bunganga, ne uvua kabidi muenze tshidimu tshimue ne tshitupa mu nzubu wa busaki bua mayi ku esete, bua kulonga mishindu ya kusaka masama ne mayi.

GSAM 360Muaba wa Nzubu wa Busaki Usumbibua

GSAM 360.2Kujadika nzubu wa mushindu eu mu tshikondo atshi kuakamueneka bu mudimu munene. Bu Bumanyishi ebu bua kukolesha mitshima bua bualua kabuakuikala, bantu bavua mua kulekela matuku kupita kumpala kua kubanga mudimu. Kadi kabakalala nansha. Matuku makese pashishe pa kujika kua nsangilu, bakasumba nzubu munene wa mulumbuluishi Graves ne buloba buende bua akere 8, bivua muaba wende muimpe wa kuikala mu tshitupa tshia wesete tshia Battle Creek. Pabuipi ne nzubu eu, bakaibaka diakamue nzubu mukuabu wa nzenza ibidi, bua kuikala ne miaba ya kusukila. Mu nzubu eyi mudi bakajula Nzubu wa Diludika dia Bukole bua Mubidi.

GSAM 360.3Mu Ditalulula ne Mumanyishi wa dituku dia 19 dia ngondo wa 6, 1866, bakabikila bantu bonso bua pa tshikondo tshia kumpala kutua makuta bua kupeta bitupa bia nzubu eu. Mu mukanda wa lumu au umue, bakamanyisha ne: Bikelesia bia Battle Creek, Michigan, ne bia Olcott, New York, bivua bimanyishe makuta avua bipe tshiakuilu tshia kutua: $2,625, anyi bitupa 105 bia $25 tshionso. Mu ditunga dia Michigan kakuvua mukenji uvua mua kuitabuja dikudika dia tshisumbu tshia kulombola nzubu ya bukole bua mubidi. Nunku, bakateka bintu ebi mu bianza bia balami bua tshikondo tshimue, too ne pakavua mushindu wa kujadika tshisumbu bilondeshile mukenji.

GSAM 360Mukanda wa Lumu wa Bukole bua Mubidi Ubangibua

GSAM 360.4Pa dituku dia 1 dia ngondo wa 8, balombodi bakabanga kabidi kupatula mukanda wa lumu wa bukole bua mubidi ngondo yonso, uvua ne mabeji 16 ne tshilamba tshia ku mbelu, mu mushindu wa mukanda wa lumu wa ngondo. Bakawubikila ne: Muludiki wa Bukole bua Mubidi. Mukanda eu udi utungunuka ne kupatuka too ne lelu, ne dina ne: Bukole Buimpe bua Mubidi; mpindieu udi mukanda wa lumu wa bukole bua mubidi udi kumpala mu buloba buonso. Kavua muaku wa diyisha dia bukole bua mubidi ne dia kudikanda nkayawu to, kadi uvua kabidi mushindu wa kumanyisha bantu nzubu wa bukole bua mubidi, wakajudibua ku mesu kua bantu bonso bua kutambula babedi ne bantu ba kutuala koku pa dituku dia 5 dia ngondo wa 9, 1866. Nunku, nzubu uvua musumbibue, mujadikibue ne bintu bia mudimu, ne mubange mudimu ngondo inayi kayiyi mianze kujika, kutshia ku tshikondo tshivua diyi edi diamanyishibue kudi bantu betu pa tshikondo tshia kumpala. Bantu bavua bape tshiakuilu tshia kutua $11,000 bua bitupa bia nzubu, ne tshitupa tshinene tshia makuta aa tshivua tshimane kufutshibua.

GSAM 361Tshisumbu tshia Bunganga Tshijadikibua

GSAM 361.1Mu tshikondo tshia mashika tshia 1866-67, basunguli ba mikenji ba Michigan bakitabuja mukenji uvua mua kupesha mushindu wa kujadika tshisumbu tshia kulombola nzubu wa bukole bua mubidi. Pa dituku dia 17 dia ngondo wa 5, 1867, bakenza nunku: bakitabuja mikenji ya munda, ne nzubu, buloba ne bintu bikuabu bakabifila ku balami basungudibue bimpe. Makuta onso avua bantu bape tshiakuilu tshia kutua bua bitupa too ne ku dituku adi avua $26,100; $18,264.87 a ku makuta aa avua mamane kufutshibua. Nzubu uvua ne tshisumbu tshia banganga ne bakuatshishi bavua bamanye mudimu wabo bimpe. Nzubu ivua pabuipi ne kuula tente ne babedi; bamue ba ku babedi abu bavua bamane kuitabuja ditabuja dietu, pashishe pa kulonga bua tuetu bantu betu ne bua bulelela, pakavua bamane kulua ku nzubu eu.

GSAM 361Bilamba Bidi Bilama Bukole bua Mubidi

GSAM 361.2Mu bikondo bionso ne mu matunga onso, mutshima wa muntu wa mubidi udi mua kulondeshila mushindu wa buloba, ne kudisua kua muoyo wabu, ne bintu biabu bia bupote ne mishindu yabu ya kulengesha. Tshidimu tshia 1863 mu ditunga dietu, pakavua Mrs. White mulejibue diyi dia bukole bua mubidi ne dia bilamba, katshiakakudimuka ku mushindu eu to. Tudi mua kumona bualu ebu mu disua dinene dia bakaji dia kulondeshila mushindu uvua wa pa tshikondo atshi wa kuvuala bilamba bivua ne bikolo bia kubibambulula. Bunene bua bikolo ebi buvua buenza bua bakaji ba bungi kumueneka bu badi bendakana mu tshintu tshinene tshidi tshitemba mu lupepele, tshimanemane kutentuludibua mutu panshi. Pabuipi ne tshikondo atshi, mishindu mikuabu ibidi ya bilamba yakalua, ivua ipite buakane ku mpambu ibidi, ne yakabusha matandu a bungi. Kumanyisha mishindu eyi mu meyi makese kudi mua kuambuluisha mubadi bua kumvua bimpe Bumanyishi buakapa Mrs. White bua bilamba, budi mu Bumanyishi bua Ekelezia n° 10.

GSAM 362Mishindu ya Bilamba Idi Ipita Buakane Ibengibua

GSAM 362.1Mushindu wa kumpala uvua wa kuvuala bilamba ne tshitupa tshile tshivua tshikoka pashishe, butali buatshi buvua kutuadijila ku inshi 10 too ne ku tshitupa tshia pankatshi tshia yadi anyi kupita, bilondeshile disua dia uvua mutshivuale. Misangu ya bungi, batshitshila tshikoka pa buloba, ne balume bakatshibikila ne: “bikombi bia njila.” Mushindu muibidi uvua mushilangane menemene ne wa kumpala: bilamba bivua ne tshimfuanyi tshia bilamba bia balume bu muvua bimua kuenzeka. Bantu bavua balondeshila mukaji Bloomer bakenza mushindu eu; nunku bakawubikila ne: “tshilamba tshia Bloomer.” Ku ndekelu, dina diakatshintuka ne: “Tshilamba tshia Amerika.” Bantu bavua balumbuluisha tshilamba etshi bakenza nsangilu mu miaba mishilashilangane, ne ba bungi ba ku bana betu bakashi bavua basue kutshivuala. Bamue bakatshivuala.

GSAM 362Bumanyishi bua Diyi dia Bilamba

GSAM 362.2Bua bintu biakalejibua Mrs. White bua diyi dia bilamba, nembule miaku mikese ya mu Bumanyishi n° 11:—

GSAM 362.3“Bantu ba Nzambi badi bamulamate badi butoke bua buloba ne mukele wa buloba; badi ne bua kuvuluka misangu yonso ne: Mushindu udi bakudimuna bantu udi ne mushinga. Bu bobu kulekela tshilamba tshile kutamba bua kuvuala tshilamba tshipi kutamba, bavua mua kunyanga bikole mushindu wabo wa kuambuluisha bantu. Bantu badi kabayi bitabuja, badi bobu ne mudimu wa kuenzela bimpe ne wa kukeba kulombola kudi Muana wa Mukoko wa Nzambi, bavua mua kunyangibua mitshima. Bintu bia bungi bidi mua kuludikibua mu bilamba bia bakaji bua kulama bukole bua mubidi, kakuyi kutshintula bikole too ne mua kunyangila mutshima wa mubimona.

GSAM 362Tshilamba tshia Diludika

GSAM 362.4“Kabayi ne bua kufina mubidi nansha kakese ne bilamba bia kufina munda anyi ne mifuba ya nyama munene wa mu mayi. Tshilamba tshidi ne bua kuikala tshilekelele menemene, bua bisulusulu ne muoyo kuenza mudimu wabi mu bukole. Tshilamba tshidi ne bua kukuluka kakese panshi pa mutu wa tshisabata tshile, kadi tshidi ne bua kuikala tshipi bimpe bua katshikuati bintu binyanguka bia muaba wa bendakanyi ne bia njila, kakuyi kutshibandisha ne tshianza. Tshilamba tshipi kupita etshi tshivua mua kuikala tshimpe, tshipepele ne tshilame bukole bua bakaji padi benza mudimu wabo wa mu nzubu, ne nangananga bua badi ne bua kuenza mudimu mukese anyi munene pambelu.

GSAM 363Bitupa Bionso bia Mubidi Bidi ne Bua Kuvualibua Bia Muomumue

GSAM 363.1“Nansha tshilamba tshikale tshile anyi tshipi, mikolu yabo idi ne bua kufukidibua bimpe bu ya balume. Badi mua kuenza nunku ne kuvuala mpantalona idi ne tshilamba tshikuabu munda, isambishibua mu mukaba ne ikangibua ku tumpombu, anyi yenze mibambale mulu ne miyaya mikese panshi. Idi ne bua kuikala mile mikumbane bua kufika ku tshisabata. Mikolu ne tumpombu bifukidibua mushindu eu bidi bilamibua ku lupepele ludi lupita. Makasa ne mikolu pibilamibua bimpe ne bilamba bidi bipesha mubidi kapia, mashi neaendakane bia muomumue mu mubidi, ne neashale matoke ne ne bukole; bualu kaapetshi mashika ne kaakandaminyi mu njila wawu wa tshilele mu mubidi.”

GSAM 363.2Butali bua tshilamba etshi buakalombodibua bu mushindu muimpe wa pankatshi pa tshilamba tshidi tshikoka pashishe ne tshilamba tshia Amerika. Kabakaamba ne: Muntu yonso udi ne bua kutshivuala to; kadi bakaamba ne: Kabayi ne bua kuenza bintu bidi binyanga mushindu wabo wa kuambuluisha bantu ne bidi binyangila mitshima ya bantu badi ne bua kuambuluisha. Kabakaamba ne: Badi ne bua kufukila tumpombu tuabo mu mushindu ulumbuludibue apa; kadi bakaamba ne: Badi mua kuenza nunku. Diyi edi padienzebua mu mushindu mukuabu, bu ne bilamba bile bia munda ne bilamba bilukibue bia kufukila mikolu, nebiunvuangane menemene ne Bumanyishi ebu.

GSAM 363Bintu Bitanu bia Mushinga mu Bilamba Bidi Bilama Bukole bua Mubidi

GSAM 363.3Nenumone ne: Mu mushindu wa bilamba ulumbuluishibua, mudi bintu bitanu bia mushinga bua bilamba bilame bukole bua mubidi, bidi ebi:—

GSAM 363.41. Kulekela bilamba bia kufina munda ne bintu bionso bidi bifina mubidi mu tshitupa tshia munda.

GSAM 363.52. Kulekela mikaba yonso ya ku maboko anyi ku mikolu idi mua kukanda mashi bua kaendakanyi bimpe.

GSAM 364.13. Kuvuika bitupa bionso bia mubidi bia muomumue, nangananga makasa ne tumpombu.

GSAM 364.24. Kusombeja bilamba bia panshi ku makaya, ne kabiyi nansha kusombela ku bikundukundu ne mikaba.

GSAM 364.35. Butali bua tshilamba.

GSAM 364.4Bintu binayi bia kumpala bidi mpindieu bilumbuluishibua kudi munganga yonso udi ne meji. Bua tshintu tshia butanu, bilamba bidi bikoka pashishe ne bilamba bipi kutamba bionso bidi mpindieu bilekedibue.

GSAM 364Mukaji Jenness-Miller bua Bilamba

GSAM 364.5Mu tshidimu tshia 1890, mukaji Jenness-Miller wa mu New York, mu mukanda wa lumu wa bilamba bidi bilama bukole bua mubidi, uvua ulonda sianse kutamba mikuabu yonso ya tshikondo atshi, wakalumbuluisha ne: Bakaji badi ne bua kupipisha bilamba biabo kakese kakese, bua kabatshintuludi biabo tshikondo tshimue bikole, too ne pavua bifika pabuipi ne mutu wa tshisabata tshile tshia mukaji. Ebu buvua bule bua tshilamba buvua bulumbuluishibua mu Bumanyishi n° 11.

GSAM 364Munganga Trall Uitabuja

GSAM 364.6Mu 1868, bakalongolola bua munganga R. T. Trall, wa mu Tshilongelu tshia Busaki bua Kulama Bukole bua Mubidi tshia mu Florence Heights, New Jersey, kulua kuyisha bena mudimu betu ba Nzambi mu Battle Creek, Michigan, lumingu lumue ku ndekelu kua ngondo wa 5. Mu tshikondo tshia diyisha edi, munganga uvua mueni wa Mukulu White. Mrs. White kavua muye ku malongesha aa to; kadi, bu muvua munganga upatuka dituku dionso mu dikalu dikokibua ne nyama, ne Mukulu White, mukajende ne Mukulu J. N. Andrews, bakumvuangana ne: Uvua ne bua kuteleja meji ende bua kulama bukole bua mubidi, bua masama ne bintu bidi biaenza, bua bintu bidi biambuluishibua anyi bienzebua kudi manga, ne bikuabu. Yeye uvua wamba patupu bintu biakamumanyishibua mu Tshikena kumona; kadi kavua umanyisha kuvua mupete dimanya diende. Munganga wakaamba ne: Dimanya dia bunganga divua diunvuangana ne meji avua mulumbulule. Mukulu Andrews wakangambila ne: Pakajika diyakula dia dituku dibidi, munganga wakakonka Mrs. White kuvua mujikije malongesha ende a bunganga. Wakakema pakamanyende ne: Kavua mulonge bintu ebi to; kadi uvua umukumbanyina biakamumanyishibua mu Otsego, Michigan, pa dituku dia 6 dia ngondo wa 6, 1863. Wakamujadikila ne: Meji ende onso avua aunvuangana menemene ne dimanya dia mudimu wa bitupa bia mubidi ne dia kulama bukole buawu, ne ne: Mu miaku ya bungi, yeye uvua mupite kule kupita pavua munganga mumane kufika. Pashishe pa matuku atanu pabuipi a ngendu ne mayakula a mushindu eu, munganga wakasua kumanya kudi Mukulu White bua tshinyi bakamubikila bua kushiya tshilongelu tshiende ne kulua kuyisha bena mudimu ba Nzambi mu Battle Creek. Wakaamba ne: “Mrs. White udi mudilongolole bimpe bu meme bua kubapa diyisha didi dijinga mu kulama bukole bua mubidi.”

GSAM 365Dimanya dia Bunganga Didi Diitabuja

GSAM 365.1Mifundu yende ya bungi bua bitupa bishilashilangane bia mudimu wa kulama bukole bua mubidi ivua miteke ku mesu kua bantu bidimu bia bungi. Mpindieu, mifundu ya bungi ya kudi eyi idi isambishibue mu mukanda umue udi ne dina ne: Kudikanda kua Bena Kristo ne Kulama Bukole bua Mubidi Bilondeshile Bible. Bamue ba ku banganga balonge bikole kutamba bakuabu bakamba, pashishe pa kutangila mifundu eyi ne ntema, ne: Dimanya dia bunganga didi diunvuangana menemene nayi. Bua yeye, mifundu eyi kayiyi bintu biakupatuka mu dilonga diende to; idi patupu difunda dia biakumumanyishibua kudi Mukalenge mu Tshikena kumona.

GSAM 365Bumanyishi bua Munganga Kellogg

GSAM 365.2Bua kujadika mushindu udi makebulula a dimanya dia bunganga biunvuangana ne biakalejibua Mrs. White mu Tshikena kumona mu 1863, nembule meyi a mu meyi a kumpala a mukanda wa Kudikanda kua Bena Kristo, afundibua kudi J. H. Kellogg, M.D., udi mulombodi wa nzubu wa busaki wa Battle Creek, Michigan, udi mumanyike mu buloba buonso. Udi wamba ne:—

GSAM 365.3“1. Mu tshikondo tshivua mifundu itumbudibue mipatuke pa tshikondo tshia kumpala, diyi dia bukole bua mubidi divua pabuipi ne kulekedibua menemene, kudi bantu bavua mifundu eyi mifundibue bua bobu ne kudi buloba buonso kabidi.

GSAM 365.4“2. Bantu bakese bavua balumbuluisha dijinga dia kuludika bilele bia kulama mubidi bavua, pamue ne dilumbuluisha dia mikenji milelela ya diludika, batangalaja bilema bivua bimueneka patoke; bimue bia ku bilema ebi bivua binyangila mitshima ya bantu.

GSAM 366.1“3. Kakuvua muaba nansha umue, ne kakuvua muntu nansha umue, wakapa diyisha disambishibue ne dilongolodibue bimpe dia bulelela bua kulama bukole bua mubidi, kadiyi ne bilema bidi bimueneka patoke, ne diunvuangana ne Bible ne mikenji ya ditabuja dia bena Kristo.

GSAM 366.2“Mifundu itumbudibue yakapatuka mu ngikadilu eu. Mikenji ivua iyishibua kayakayishibua ne bukokeshi bua sianse to. Yakayishibua mu mushindu mupepele ne mululame kudi muntu udi kayi udileja bu udi ne sianse, kadi udi wamba ne: Udi ufunda ne dikuatshisha ne bukokeshi bua butoke budi bufuma kudi Nzambi.

GSAM 366Mikenji Yakashala Mijadikibue Pashishe pa Kutetshibua

GSAM 366.3“Tudi mua kukonka bimpe ne: Mikenji yakayishibua mu ngikadilu wa pa buawu wa mushindu eu, ne meyi makema aa a kuvua mifume, yakashala mikole bishi pavuayi mitetshibue kudi tshikondo ne bintu bienzeke? Diandamuna dia lukonko elu didi mu bintu bia bushuwa bidi mua kukonkononibua bimpe menemene.... Mikenji ivua bidimu 25 bishale milekedibue menemene anyi yenzebua bintu bia kuseka yakaya kakese kakese itabujibua ne inemekibua kudi bantu bonso. Mpindieu, buloba bumane kupua muoyo ne: Kayakaitabujibua nunku mu bikondo bionso to. Bintu bipiamipia bipatshibue mu sianse ne mishindu mipiamipia ya kulumbulula bintu bikulu biakumanyibua bidi bitungunuka ne kukumbaja bumanyishi bua kujadika. Nunku, mu tshikondo etshi, mukenji wonso wa ku mikenji yakalumbuluishibua bidimu bipite pa 25 bishale udi mujadikibue mu mushindu mukole kutamba kudi bumanyishi bua sianse.

GSAM 366Bujadiki bua ne bikena kumona bidi bifuma kudi Nzambi

GSAM 366.4“Bushuwa, bidi bikengela kumona dilu edi bu tshintu tshia kukema, tshidi tshileja patoke dimanya ne bulombodi bifuma kudi Nzambi: munkatshi mua mayisha masambakane ne adi apatangana, adi aditela bukokeshi bua dimanya dia malu ne bua malu avua bantu bamone ku mesu abo, kadi avua anyangakajibue kudi meji avua apite ndilu, ne kavua mua kuenzela bantu bimpe bua bungi bua mapanga avua masambakajibue nawu,—bidi bikengela kuitaba ne bivua tshintu tshia pa buatshi, bua muntu uvua kayi wamba ne udi ne dimanya dia malu anyi dia mikanda, kukoka kusangisha, mu bungi bua meji masambakane ne manyangakajibue kudi mapanga avua bafundi ne belanganji bakese baleje bua malu a bukole bua mubidi, mikenji ya dikalama dia mubidi idi isambakana bimpe, kayi ipatangana, ne idi ya bushuwa, too ne mpata, makonkonona, malu mapia-mapia amueneka, ne malu avua bantu bamone mu bidimu 25, kabivua bikokeshe kukudimuna nansha mukenji umue, kadi bivua anu bijadike mayisha avua mayishibue.” Bifundibue ne dituku: “Battle Creek, Michigan, 1890.”

GSAM 367Nzubu wa Bukole bua Mubidi Uvua Munenepeshibue

GSAM 367.1Mu bulombodi bua J. H. Kellogg, M.D., uvua mubangile mudimu mu nzubu eu bu munganga munene mu 1876, bakasangana ne bantu bavua bakeba buondapi bavua bangi too ne mu tshikondo tshia kumera kua mitshi tshia 1877 bivua bikengela kupeta muaba mukuabu. Mu 1876 dina dia nzubu diakashintuludibua, kufuma ku Nzubu wa Diludika dia Bukole bua Mubidi kuya ku Nzubu wa Bukole bua Mubidi wa Buondapi ne Kupasula Mubidi, ne mu 1878 bakibaka nzubu munene mupia-mupia.

GSAM 367.2Nzubu eu uvua ne makasa 136 x 46, ne bipeta 4 pa mutu pa tshibambalu tshia panshi pa buloba. Mu nzubu mujima muvua mutukutshi kufuma ku muya wa mayi mabilule, ne butoke bua gaze. Tshikondo tshikese pashishe pa dibulula diawu, uvua pepi ne kuula babedi ne benyi.

GSAM 367.3Too ne tshikondo atshi, malu avua Bumanyishi bua Mrs. White buambe mu 1866 bua nzubu eu avua makumbane mu mushindu wa kukema. Bantu bangi bavua bamane kuitaba butoke bua Bulelela bua Mpindiewu; bavua babangile kumanya bantu aba pakuvua balue mu nzubu bua kukeba bukole bua mubidi.

GSAM 367Muaba wa Dikisha ne Bukole bua Mubidi mu Musoko

GSAM 367.4Mu Bimanyinu bia Tshikondo bia dituku dia 22 dia ngondo wa 11 wa 1877, M. G. Kellogg, M.D., muanabo ne J. H. Kellogg kudi muledi umue, wakamanyisha ne uvua mumane kuangata buloba ku luseke lua mukuna wa Howell, mile 2 ne ndambu ku nord-est kua St. Helena, mu tshitupa tshia Napa, California, ne uvua pepi ne kuibaka nzubu uvua ne bua kubikidibua “Muaba wa Dikisha ne Bukole bua Mubidi mu Musoko,” ku luseke lua Crystal Springs. Mu tshikondo tshia mashika tshia 1877-78 bakibaka nzubu, ne wakabuludibua bua kuondapa babedi ku ntandulu kua 1878. Muaba eu wa dikisha ne bukole bua mubidi, bu nzubu uvua mubangi wa mudimu eu, Nzubu wa Bukole bua Mubidi wa Battle Creek, kawuvua anu munenepeshibue, kadi wakalua kabidi muaba uvua bantu bangi bafikishibue ku dimanya ne ditabuja dia Lumu.

GSAM 368Mukanda wa Bukole bua Mubidi wa Pasifike

GSAM 368.1Tshikondo tshia munya tshia 1885 tshivua tshikondo tshia malu a bungi a kuya kumpala kua mudimu wa Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu. Dituku dia 1 dia ngondo wa 5, Muaba wa Dikisha ne Bukole bua Mubidi mu Musoko wa ku St. Helena wakatekibua mu bulombodi bua munganga uvua mumane malongesha ende bimpe ne mupebue mukanda wa kubijadika. Mu ngondo wa 6 bakabanga kupatula, musangu umue mu ngondo ibidi, Mukanda wa Bukole bua Mubidi wa Pasifike ne Mukubi wa Kudikanda, mukanda wa nkasa 24 mu bulombodi bua difunda bua Mukulu J. H. Waggoner. Ku midimu eyi muoyo mupia-mupia wakalua mu nzubu wa bukole bua mubidi; pa muaba wa kujimija makuta bu mu bidimu bia kumpala, wakabanga kuleja, tshidimu ne tshidimu, makuta avua ashale pashishe pa difuta dia bintu bionso, kufuma ku $2,000 too ne ku $4,000 ku tshidimu, too ne mu tshidimu tshivua tshijike mu ngondo wa 4 wa 1891 wakaleja makuta mashale mapite $12,000.

GSAM 368.2Mu nsangilu wa Tshisumbu tshia Muaba wa Dikisha ne Bukole bua Mubidi mu Musoko, ku St. Helena, mu 1887, bakaleja malu aa bua makuta a nzubu: dituku dia 1 dia ngondo wa 5 wa 1885, mushinga wa nzubu pashishe pa dipangisha dia mabanza onso uvua anu $5,322.76, anyi $2,547.24 panshi pa mushinga wa bitupa bionso bia bupianyi bivua bipatshibue too ne dituku adi. Mu meyi makuabu, nzubu uvua mumane kudia makuta onso avua mufumishe mu mudimu, ne $2,547.24 a makuta a bupianyi. Dituku dia 1 dia ngondo wa 4 wa 1887, mushinga wa nzubu pashishe pa dipangisha dia mabanza onso uvua $21,372.64, bu mushinga wa $16,049.88 uvua muengejibue mu ngondo 23. Mu makuta aa, bantu bavua basumbe bitupa bia bupianyi bia mushinga wa $5,280, ne bavua balambule nzubu $2,497.60; nunku, ku mudimu wa nzubu, makuta avua mashale avua $8,272.28. Mu tshikondo atshi Mukanda wa Bukole bua Mubidi wa Pasifike wakapatudibua bu mukanda wa ngondo ne ngondo wa nkasa 32, ne tshifuka; bakasangana ne uvua wambuluisha bikole nangananga kuendesha kumpala malu ne mikenji ya nzubu.

GSAM 369Mudimu wa Luse

GSAM 369.1Mu Mutangadiki wa Buondapi wa ngondo wa 1 wa 1891, pakamba bua Nzubu wa Bukole bua Mubidi wa Battle Creek, Munganga J. H. Kellogg wakamba ne:—

GSAM 369.2“Buondapi bua luse buvua buenzela bantu mu bidimu 25 bivua nzubu eu mushale buvua ne mushinga upite bikole $100,000, misangu ya bungi kupita makuta a bupianyi avua matekibue ku ntandulu.

GSAM 369.3“Pa mutu pa mudimu wa luse utudi bamane kuakula, nzubu wakatuma bantu ba kuenzela bantu miyuki, balami ba babedi, bayishi mu tulasa tua dilamba dia biakudia, ne bantu bakuabu bavua balongeshibue bua mishindu mishilangane ya mudimu wa butangadiki.”

GSAM 369Dilomba bua Bana ba Nshiya

GSAM 369.4Mu Nsangilu Munene, dituku dia 8 dia ngondo wa 3 wa 1891, Munganga Kellogg wakalomba ne muoyo mujima bua bana ba nshiya. Wakamba ne: “Ndi musangane ne bangasungule bu ‘mutumibue wa bantu bonso,’ ne nenkale muakuidi wa badi kabayi ne muakuidi—bana ba nshiya, badi kabayi ne muntu wa kubalama.”

GSAM 369Mulambu wa $30,000 wa Mamu Haskell

GSAM 369.5Mu Mutangadiki wa mu Ditunga wa ngondo wa 1 wa 1892, bakenza dilomba dikole dia makuta bua kulongoluila bana ba nshiya nzubu. Mu mukanda au muvua mena a bantu bavua balaye makuta bua nzubu, onso kuvua $17,716—makuta avua bantu bavua balombola mudimu bamone bu makese bua mudimu munene wa nunku; ke bua tshinyi bavua batshina ne dienza dia mudimu divua ne bua kukokibua. Kadi Yeye udi umona ndekelu kufuma ku ntandulu, ne udi ne “ngombe idi pa mikuna tshinunu,” wakalongolola malu mu mushindu wa ne mukaji mubanji uvua kayi wa ditabuja dietu, Mamu Caroline E. Haskell, wa ku Chicago, mufuilue kudi bayende, Tatu Frederick Haskell, pakumvua mudimu eu wa luse uvua mulongolodibue, wakapa diakamue tshisumbu tshia diibaka makuta $30,000. Wakalomba anu ne makuta onso enza mudimu wa kuibaka nzubu wa bana ba nshiya bilondeshile bulongolodi buvua bumane kuenzibua, ne nzubu alombodibue mu nyuma wa luse lunene ne wa kuakidila bantu bonso, ne abikidibue Nzubu wa Tshivulukilu tshia Haskell bua kuvuluka bayende bavua bafue.

GSAM 370.1Ku makuta avua mapebue nunku, Tshisumbu tshia Butangadiki bua Buondapi ne Kuenzela Bantu Bimpe tshiakakoka, mu tshidimu atshi, kuibaka ne kubulula nzubu bu muaba wa kushikama wa bana ba nshiya. Nzubu eu wakajididibua dituku dia 25 dia ngondo wa 1 wa 1894. Mu tshitupa tshinene tshia tshikondo kufuma ku dituku adi, diku dia bantu bavua mu nzubu, bana ba nshiya, bambuluishi ne bayishi, divua ne bantu 100 pa lukasa.

GSAM 370Nzubu wa Tshivulukilu tshia James White

GSAM 370.2Pa mutu pa kulama ne kudisha bana aba ba nshiya, tshisumbu etshi tshidi kabidi ne bulombodi bua nzubu mukuabu wa luse, udi ubikidibua Nzubu wa Tshivulukilu tshia James White. Mu nzubu eu mudi bantu bakulumpe ne kabayi ne nzubu bapite 20, badi balamibua ne batekibua mu ngikadilu muimpe.

GSAM 370Batangadiki ba Buondapi

GSAM 370.3Mu mushindu eu wa mudimu, bakangata tshitupa tshikuabu tshia kuya kumpala ne bukole pakabanga kulongesha batangadiki ba buondapi. Bua kutumbisha mudimu eu wa kubandisha ngikadilu wa bantu, Mrs. White, pakafunda kufuma ku Preston, Australia, dituku dia 16 dia ngondo wa 9 wa 1892, wakamba ne:—

GSAM 370.4“Ndi musue ne pakale bantu 100 balongeshibua pa muaba wa muntu umue udi ulongeshibua mpindiewu. Bidi bikengela kuikala nunku. Balume ne bakaji badi mua kuambuluisha bikole bu batangadiki ba buondapi kupita bu batangadiki kabayi ne dilongesha dia buondapi.”

GSAM 370.5Bungi bua bantu badi balongeshibua bua kudilongolola bua kuenza mudimu wa mushindu eu mu nsombelu wabo mujima budi buengejibue bikole kufuma pakafundibua meyi adi pa mutu.

GSAM 370Kuya Kumpala kua Mudimu wa Bukole bua Mubidi

GSAM 370.6Mu Mutangadiki wa Buondapi wa ngondo wa 1 wa 1894 mudi muyuki mukese udi uleja malu a disanka bua kuya kumpala kua mudimu wa bukole bua mubidi. Udi wamba nunku:

GSAM 371.1“Nzubu wa Diludika dia Bukole bua Mubidi wakabanga mu 1866.... Bakasumba nzubu mukese wa mitshi, uvua nzubu wa diku mu muaba muimpe ne muakane bua bukole bua mubidi, pa buloba bua ku mutu bua Battle Creek, musoko umue wa mu misoko ivua ikula ya Michigan. Minganga 2, benzeji ba mudimu wa kuowesha babedi 2, mulami wa babedi 1 (kayi mulongeshibue), bambuluishi 3 anyi 4, mubedi 1, ne makenga a bungi, ne ditabuja dikole mu malu avua ne bua kulua a nzubu ne mu mikenji uvua muibakidibue nayi—ke ntandulu wa mudimu udi mpindiewu. Uvua mumanyibue ne dina dia Nzubu wa Diludika dia Bukole bua Mubidi.

GSAM 371.2“Pa muaba wa nzubu mukese wa kumpala padi mpindiewu nzubu udi ne makasa 312 mu bule ne makasa 100 mu bupamba, ne bipeta 6, udi wakidila benyi 300. Udi mulongolodibue ne biamua bionso bidi dimanya dia malu dia matuku etu mua kuleja bua kulama ne kupandisha babedi. Minganga 10, bavua bungi buabo bamanye bimpe malu a mushindu wa mudimu wabo, ke badi tshisumbu tshia buondapi. Balami ba babedi ne bambuluishi bakuabu badi benza diku dia bantu bapite 300; bantu badi balua mu nzubu badi bafuma mu matunga onso a Matunga Masangisha a Amerika, ne benyi bangi badi bafuma mu matunga makuabu. Nzubu eu udi misangu yonso ubuluila batangadiki biibi biende, ba mu ditunga anyi ba mu matunga makuabu, ba tshisumbu tshionso; bikese bua diku dia mu nzubu kushala kadiyi ne umue anyi bangi ba benyi aba.

GSAM 371Nzubu wa Kuondapila Babedi wa Nzubu wa Bukole bua Mubidi

GSAM 371.3“Nzubu wa kuondapila babedi wakibakibua mu 1888, uvua nzubu wa makasa 100 x 60, ne bipeta 5. Bipeta 3 bia ku mutu bidi bienza mudimu bua tshitupa tshia kupasula mubidi tshia nzubu wa bukole bua mubidi, bibambalu bia babedi, ne bibambalu binene bia babedi. Bibambalu bia bulombodi bua mudimu wa luse wa nzubu bidi kabidi muaba eu. Nzubu mikese 20 idi imunyunguluka, imue ya muayi idi itukushibua ku muya wa mayi mabilule, ne mimunikibua ku butoke bua elektrisite bu nzubu munene; idi miule ne babedi anyi balongi. Kalasa ka kulongesha balami ba babedi bua mudimu wa butangadiki bua buondapi kakabanga dituku dia 1 dia ngondo wa 7 wa 1884. Mu ngondo 6 ya kumpala, balongi 35 bakafundibua.”

GSAM 372Diamba dia Malu Kumpala dia Dipatuka dia Benzeji ba Mudimu

GSAM 372.1Pakamba bua nzubu wa bukole bua mubidi udi ku St. Helena, California, Mrs. White, mu mukanda uvua mufundibue kufuma ku Tramelan, Suisse, dituku dia 6 dia ngondo wa 2 wa 1887, udi wamba ne:—

GSAM 372.2“Nzambi wakamba ne bantu badi benza mudimu mu nzubu eu bobu benda ne budipuekeshi ne ditumikila, benza disua dia Nzambi, nzubu eu neikale ne muoyo ne neye kumpala; ne batangadiki nebatumibue kufuma muayi bua kuambuluisha bantu bakuabu ne butoke buvua Nzambi mubape. Mu nyuma wa Yesu, bantu aba nebabutule mpingu ya mu miaba mile; nebabulule malu a ditabuja dia patupu, ne nebakune bulelela, butoke ne ngikadilu wa tshijila muaba udi mpindiewu anu mapanga, kudisankisha kua mubidi, dipanga dia kudikanda ne bubi bisankishibua.”

GSAM 372.3Tudi tutela meyi aa, bualu adi akumbana kabidi ne bukole bumue bua nzubu mikuabu ya mushindu eu.

GSAM 372Mulayi wa Kuya Kumpala kua Mudimu wa Bukole bua Mubidi

GSAM 372.4Mu Bumanyishi bua pa buatshi buvua bupebue ekelezia mu 1891, tudi tubala ne: “Dibenesha dia Nzambi nedikale pa mudimu wonso udi wenza bua kubisha disua dia Diludika dia Bukole bua Mubidi; bualu diludika edi didi dikengela miaba yonso. Bidi bikengela ne pakale dibishibua dia muoyo bua dilu edi; bualu Nzambi udi musue kukumbaja malu a bungi ku mudimu eu.”

GSAM 372Kalasa Kanene ka Amerika ka Butangadiki bua Buondapi

GSAM 372.5Kakese kakese, butoke bua mushindu wa kuondapa masama ne meji makane buvua buya kumpala, too ne mu ngondo wa 6 wa 1895 bantu bakalomba ne pabangishibue nzubu wa dilongesha dia buondapi. Bua kukumbaja dilomba edi, Kalasa Kanene ka Amerika ka Butangadiki bua Buondapi kakabangishibua ne tshipatshila tshia pa buatshi tshia kulongesha minganga bua kuenza mudimu mu bulombodi bua Tshisumbu tshia Butangadiki bua Buondapi ne Kuenzela Bantu Bimpe tshia Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete, mu ditunga ne mu matunga makuabu. Malu a dibangisha akenzibua ku Battle Creek dituku dia 30 dia ngondo wa 9 wa 1895; kalasa kakabuludibua dituku dia pashishe, dia 1 dia ngondo wa 10, ne tshisumbu tshia balongi 40.

GSAM 372.6Mu dimanyisha dia kalasa kanene tudi tubala ne:

GSAM 372.6“Kalasa kanene kadi kajadikibue bu tshisumbu ku Chicago, bilondeshile mikenji ya ditunga dia Illinois. Malongesha neikale mashindame bimpe bu a tulasa tua buondapi tudi tuakane bikole mu Matunga Masangisha a Amerika. Tshitupa tshia malongesha netshipebue ku Chicago, ne tshikuabu ku Battle Creek, Michigan.”

GSAM 373.1Bua bantu badi badilongolola bua mudimu wa butangadiki bua buondapi, tudi tubala malu aa mu Mutangadiki wa Buondapi wa ngondo wa 8 wa 1895:

GSAM 373.1“Tshisumbu tshia balami ba babedi badi balongeshibua mpindiewu mu Kalasa ka Balami ba Babedi ka Nzubu wa Bukole bua Mubidi wa Battle Creek tshidi ne bantu bapite 250; muntu yonso wa muabu udi mpindiewu mukumbane bua kuenza mudimu wa butangadiki bua buondapi udi mupebue muaba wa kuenza mudimu. Badi bakeba balami ba babedi bua bisanga bia Mayi a Munyu a ku Sud, India, Bisanga bia India wa ku Oksidante, Amerika wa ku Sud, 25 anyi 30 bua matunga a ku Sud a Matunga Masangisha a Amerika, ne bua misoko yetu minene.”

GSAM 373Kuya Kumpala kua Mudimu wa Butangadiki bua Buondapi

GSAM 373.2Mu nsangilu wa kupesha mikanda ya dijikija dia malongesha kudi tshisumbu tshia balami ba babedi batangadiki ba Nzubu wa Bukole bua Mubidi, uvua mu Tabernakulu dituku dia 5 dia ngondo wa 11 wa 1895, Munganga Kellogg wakamba ne:—

GSAM 373.3“Bidimu 12 bishale, mu nsangilu wa mushindu eu, balami ba babedi 2 bakajikija malongesha. Mpindiewu kudi tshisumbu tshia balami ba babedi 300 too ne 400. Kudi minganga 19 mu nzubu wa bukole bua mubidi, ne 22 mu nzubu ya mushindu umue, idi misambakane, mikuabu bikole ne mikuabu kakese, ne nzubu eu, ne idi mu bulombodi bua Tshisumbu tshia Butangadiki bua Buondapi ne Kuenzela Bantu Bimpe. Balami ba babedi betu 53 badi mu matunga makuabu mashilangane,—mu Suède, Mexike Mukulukulu, Gold Coast wa Afrika, Australia, Afrika wa ku Sud, Danemark, India, Nouvelle-Zélande, Samoa, ne Guyane wa bena Bretanye. Mpindiewu kudi balongi ba buondapi 63 badi balongeshibua. Ba muabu 41 badi kunu, 22 badi ku Kalasa Kanene ka Michigan ne ku tulasa tukuabu. Balami ba babedi 22 badi bajikija malongesha kunu butuku ebu, bamane kudilongolola bimpe bua kuya kuenza mudimu bu balami ba babedi bitabujibue.”

GSAM 373.4Pakutudi tulonda kuya kumpala kua nzubu yetu ya bukole bua mubidi too ne mu 1902, tudi tusangana ne Nzubu wa Bukole bua Mubidi wa Battle Creek, ne kalasa kende kanene ka buondapi ne kalasa ka kulongesha balami ba babedi, udi nzubu munene bikole wa mushindu eu mu buloba bujima udi wa Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete.

GSAM 374Nzubu Minene Yakapia

GSAM 374.1Butuku bua dituku dia 18 dia ngondo wa 2 wa 1902, nzubu munene ne biamua biende bimpe, ne nzubu munene wa kuondapila babedi, yakapia ku kapia. Mu tshikondo atshi muvua babedi ne benyi 400 mu nzubu; kadi ku mudimu wa dikima wa minganga, balami ba babedi ne bambuluishi, ne ku bukubi bua pa buatshi bua Mukalenge, bakapatula bantu aba bonso mu nzubu kabayi balemadibue bikole.

GSAM 374Nzubu Mupia-mupia wa Bukole bua Mubidi

GSAM 374.2Nzubu mukuabu, munene ne mushindame bikole kupita wa kumpala, udi muibakibue pa muaba wa nzubu mikulukulu. Dibue dia mu ditumba dia nzubu udi mpindiewu diakatekibua dituku dia 12 dia ngondo wa 5 wa 1902, ne nzubu wakajididibua dituku dia 31 dia ngondo wa 5 wa 1903. Balombodi ba nzubu badi bamba bua nzubu mupia-mupia ne “udi mushindame ne wa kushala matuku male anu bu mudi nzubu mua kuibakibua ne tshiamu, mabue, mabue a kuibaka mapia ne sima.

GSAM 374.3“Mu malu onso, biamua bia nzubu bidi bipia-bipia bikole, bikumbane, biakane bua bukole bua mubidi, bipepele bua kuenza nabi mudimu ne bikole, bidi bantu mua kusangana; ne badi bitaba ne, bu mudiye mpindiewu, mumane, Nzubu wa Bukole bua Mubidi wa Battle Creek udi ne miaba, biamua ne malu a kuambuluisha babedi adi bushuwa kaayi mapitshibue nansha kudi nzubu mukuabu.

GSAM 374.4“Tshipatshila tshia balombodi ba nzubu tshivua tshia kusangisha mu muaba umue ne mu ngikadilu mimpe mishindu yonso mipia-mipia ne biamua bia kuondapa babedi bidi biitabujibue mu buondapi bua meji makane, ne kuenza mudimu ne mishindu eyi ne kondo ka muoyo ne dimanya.”

GSAM 374Nzubu ya Bukole bua Mubidi ya Bungi Idi ne Bua Kubangishibua

GSAM 374.5Butoke buvua bupebue bantu aba budi ne Mukalenge udi musue ne pakale nzubu ya bukole bua mubidi ya bungi, ya bunene bua pa lukasa, mimanyangane mu buloba bujima, pa muaba wa nzubu mikese mu bungi kadi minene bikole. Tudi basanke bua kumona ne babangile kubulula nzubu mikese ya bukole bua mubidi mu bitupa bishilangane bia buloba, nangananga mu bidimu 10 bishale. Mu Mukanda wa Tshidimu wa Nsangilu Munene wa 1904 mudi mulongo wa nzubu eyi mikese mipite 50.

GSAM 375Mulongo wa Nzubu ya Bukole bua Mubidi

GSAM 375.1Nansha muyuki wa malu avua mafikishe ku dibangisha dia nzubu eyi uvua mua kusankisha bantu, bua muaba wetu mukese tudi ne bua kushala anu ne mulongo wa matunga adiyi ne bungi buayi mu ditunga dionso. Tudi tusangana mu Matunga Masangisha a Amerika, 35; Bretanye Munene, 3; Allemagne, 1; Suisse, 1; Danemark, 1; Norvège, 1; Suède, 1; Afrika wa ku Sud, 1; Australia, 2; Nouvelle-Zélande, 1; Tshisanga tshia Samoa, 1; Mexike Mukulukulu, 1; India, 1; Japon, 1.

GSAM 375Mulongo wa Bibambalu bia Buondapi

GSAM 375.2Pa mutu pa nzubu eyi ya bukole bua mubidi kudi bibambalu bia buondapi 22; bia muabi 17 bidi mu Matunga Masangisha a Amerika; 1 ku Jaffa, 1 ku Yelushalema, Palestina; 1 ku Guadalajara, Mexike Mukulukulu; 1 ku Kimberley, Afrika wa ku Sud; ne 1 ku Rockhampton, Australia. Pa mutu pa miaba eyi kudi nzubu 26 ya kutekeshila biakudia kabiyi ne munyinyi, mudi bantu mua kusangana biakudia bitoke ne biakane bua bukole bua mubidi, ne kupeta kabidi malongesha, makese anyi a bungi, bua mushindu muakane wa kushikama.

GSAM 375.3Mibalu eyi ya kuya kumpala kua mikenji ya Diludika dia Bukole bua Mubidi idi ileja mudi Mukalenge mua “kukumbaja mudimu munene ku mudimu eu,” bu muvua Nzambi muambe kumpala mu 1866; ne idi ileja kabidi, bu muvua biambibue kumpala mu 1863, mudi “mikenji ya Diludika dia Bukole bua Mubidi” mua kuambuluisha mu “kulongolola bantu bua kuangatibua kabayi bafue pa dilua dia Mukalenge.” Nunku, nzubu eyi ya bukole bua mubidi ikule misangu 100, ne ikumbaje lukasa mudimu uvua mitekelibue ne milongololebue.

Notes

  1. 3 Yone 2. ↩

Note

Back