Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
04 / 31
04 / 31

Nshapita 1 — Mbangilu

John Norton Loughborough

GSAM 21.1Patudi tuakula bua Dilua dia pa buadi dia Kilisto, tudi tuakula bua bualu buvua bushuwa ditekemena dia bantu ba Nzambi katshia baledi betu ba kumpala bapata mu budimi bua Edene. Mu mêyi avua Nzambi muambile nyoka ne: mbeu ya mukaji neikupanda mutu, muvua dituishibua dia ne: ndekelu wa bionso, Mupingaji wa malu mu nsombelu muimpe nealue, neatshimune bukokeshi buvua Satana muanyenge, neakumbaje disua dia Nzambi pa buloba. Badi bela meji ne: Adama ne Eva bavua batekeme ne: mudimu eu neujike mu katupa kakese, ne umue wa ku bana babo bavua ne bua kulela neikale mutshimunyi. Kadi mu bulongolodi bua Nzambi, mulayi wa Musungidi uvua ne bua kubapatula mu dinyanguka divua dimueneka uvua ukumbaja malu onso akadi malua amueneka mu dikumbaja dia “disua diandi mene ne ngasa, bivua bitupeshibue mu Kilisto Yesu kumpala kua buloba kuikalaku.”1

GSAM 21.2Bu bavua baleje Adama ne Eva diakamue makenga ne manyinganyinga avua ne bua kuwuja buloba mu bikondo bile bivua ne bua kupita pankatshi pa dinyanguka diabu ne dipingajibua diabu mu nsombelu muimpe, manyinganyinga abo avua ne bua kubatamba. Nzambi wa mu diulu, mu luse luandi lunene ne mu dinanga diandi, wakabasokokela malu aa, wabalekele bua kushala ne ditekemena dinanga dia ne: mu katupa kakese nebasungidibue ne nebabuele mu budikadidi bua butumbi bua bana ba Nzambi. Dielangana meji dia ne: bupikudi budi pabuipi divua ne bua kubasaka bua kudifila bikole mu kudilongolola bua kumona bualu abu.

GSAM 22.1Mushindu umue eu, ke uvua malu enzekele kudi bantu ba Nzambi mu ndelanganyi yonso katshia matuku a Adama. Bavua batuishibue ne: bualu bunene ne bua mushinga buvua ne bua kuenzeka mu tshikondo tshia kumpala—ne: Kilisto uvua ne bua kulua ndekelu wa bionso ne kujadika bukalenge buandi. Bobo kabidi, bu Adama ne Eva, bavua bitabuja ne: bualu abu buvua pabuipi, ne bu bobo kabidi, kabavua bamanye malu avua ne bua kuenzeka pankatshi pa tshikondo tshiabo ne bualu abu to; bu bavua bamanye, bavua mua kuteketa mitshima mu kutungunuka ne lubilu lua kufika ku tshimanyinu tshia dipeta dia difutu.

GSAM 22.2Tudi mua kumvuija meji aa ku bilejilu bia malu avua menzeke mu dipeta dia bintu binene bivua bantu kabayi banji kumanya. Bantu bavua babipete bavua bushuwa bakumbaja disua dia Nzambi nansha muvua bobo kabayi bamanye; kadi bavua basakibue ku meji avua kamayi malua kumueneka bu adi alondangana mu malu onso ne ngenyi yabo mene ivua mibasake bua kuenza mudimu.

GSAM 22Malu a Dipeta dia Columbus Akafika Kule

GSAM 22.3Montgomery, mu mukanda wandi Muyuki wa Malu a Kale a Amerika,2 dibanda dia 1902, mabeji 8, 9, padiye wakula bua ngenyi uvua musake Columbus bua kuadija luendu luandi, ne bua dikumbaja dia bulongolodi buandi bua kufika ku Inde ya ku dibangila dia dîba ne luendu lua mu buatu kuya ku dibuelela dia dîba, udi wamba ne:—

GSAM 22.4“Columbus uvua wela meji ne: uvua mua kulongolola bulongolodi bua mukalenge wa Portugal bimpe kupita. Uvua mutuishe ne: kuvua njila muipi ne muimpe wa kufika ku Inde kupita uvua Diaz muleje. Bulongolodi bua muena mudimu wa mu buatu wa ku Genoa eu [Columbus] buvua ne dikima dinene ne buvua bupia. Pamutu pa kuya ku dibangila dia dîba, anyi ku sude ne ku dibangila dia dîba, uvua musue kuya anu ku dibuelela dia dîba. Bilondeshile muvua yeye witabuja, uvua ne malu asatu mimpe ne mashindame avua mua kumuenzesha mudimu eu: Dia kumpala, mu diumvuangana ne mikanda mimpe ya malu a buloba ya mu matuku andi, Columbus uvua mutuishe ne: buloba kabuvua busemene bu mudi tshintu tshipapatale, bu muvua bantu ba bungi bela meji, kadi buvua bubunguluke. Dia pa buadi, uvua wela meji ne: buloba ebu bubunguluke buvua bukese bikole kupita bunene buabu bulelela, ne ne: tshitupa tshia bungi tshiabu tshivua buloba bûme, katshivua mâyi to. Dia pa isatu, bu muvua yeye kayi mumanye tshintu anyi kayi nansha wela meji bua kuikalaku kua buloba bunene bua Amerika anyi bua Dijiba dinene dia Pasifike, uvua wela meji ne: muelelu wa Asia anyi wa Inde uvua anu kumpala kua Espania ne kua muelelu wa Europa wa ku dibuelela dia dîba. Uvua mubale ne: bule bujima bua luendu lua kufika ku Cipango, anyi Japon, kabuvua mua kupita bu mayile binunu binayi.
GSAM 23.1“Bulongolodi buandi buvua ebu: uvua ne bua kupatuka mu Europa; kulombola buatu buandi ku dibuelela dia dîba, kulola ku Japon, ne kulonda dibunguluka dia buloba too ne padibufikisha ku tshivua yeye ukeba. Mu meji andi, bualu ebu buvua bumueneka bushindame ne bupepele anu bu nshi udi wenda unyunguluka tshimuma tshia pome.
GSAM 23.2“Bu mudimu wa luendu eu uvua mupite bimpe, uvua ne bua kupeta diakalenga dinene edi: uvua ne bua kubuela mu Inde anu ku tshibi tshia kumpala, pamutu pa kufikaku ne njila wa kunyunguluka ne ku tshibi tshia ku luseke, bu muvua bena Portugal ne bua kuenza.

GSAM 23.3“Tudi tumona ne: mulume eu, uvua mumanye dibala dia kuenza nadi mudimu, malu a buloba ne mua kuendesha matu bimpe anu bu muntu yonso wa mu matuku andi, uvua ne bulelela mu bualu bua kumpala—mushindu uvua buloba busemena—kadi uvua mupange menemene mu malu aa abidi makuabu.

GSAM 23Tshilema Tshivua Tshilete Diakalenga

GSAM 23.4“Kadi, bualu bua kukema, bilema biandi biakamukuatshisha mu bualu bumue. Tshilema tshiakenzaye bua bule bua luendu tshivua tshilete diakalenga dinene menemene. Bu Columbus uvua mubale bunene bua buloba ne bule bulelela bua luendu lua nunku bimpe, uvua mua kuikala kayi muye mu buatu to, bualu uvua ne bua kumona diakamue ne: njila uvua bena Portugal balongolole uvua muipi bikole ne uvua ukengela makuta makese. Kabidi, bu uvua muikale mua kuela meji anyi mua kudianjila kumona mu mushindu kampanda ne: buloba bunene bua Amerika buvua mubikide mu njila wandi, bualu abu nkayabu kabuvua mua kumusaka bua kuadija luendu lua kukeba buloba buvua kabuyi bumanjibue, bualu tshivua yeye musue katshivua kupeta ditunga dipia, kadi njila mupia wa kufika ku ditunga divua dikadi dimanjibue.”

GSAM 23Ditekemena Dinene dia Bikondo Bionso

GSAM 23.5Nunku bantu ba Nzambi, mu bikondo biakadi bilondangana, bavua ne ditekemena dia dilua dia Kilisto kumpala kuabo “bu luongo lua muoyo, ludi lushindame ne lukamakane.”3 Nansha muvua bobo, misangu ya bungi mu manyinganyinga ne mu makenga, bela lubila mu kanyinganyinga ne: “Mukalenge, netuindile too ne dîba kayi bua kupeta disungidibua?” bavua batungunuka ne kuya kumpala, ne bu Paulo, bavua bamba ne batshidi bamba ne: “Ditekemena dietu, anyi disanka dietu, anyi tshifulu tshia butshimunyi tshia disanka dietu ntshinyi? Ki mbuenu mene kumpala kua Mukalenge wetu Yesu Kilisto pa dilua diandi anyi?”4

GSAM 24Paulo Mukoleshibue ku Ditekemena

GSAM 24.1Mu bualu ebu, bilejilu bikese bia bukole bua ditekemena edi bua kukolesha bantu nebikumbane. Pavua Paulo mufundibue kumpala kua Felike, ne bamuitabuje bua kudividila, wakamba ne: “Ndi ntendelela Nzambi wa bankambua banyi mu njila udibu babikila ne: dilongesha dia dishima, ngitabuja malu onso adi mafunda mu mikenji ne mu mikanda ya baprofete; ne ndi ne ditekemena kudi Nzambi, didi bobo mene kabidi bitabuja, dia ne: nedikale dibika dia bafue, dia bantu bakane ne dia badi kabayi bakane.”5

GSAM 24.2Pavua Paulo mulete kumpala kua Agripa, wakadividila bimpe, wamba ne: “Mpindiewu ndi muimane bua kulumbulushibua bualu bua ditekemena dia mulayi uvua Nzambi mulaye bankambua betu; mulayi udi bisamba bietu dikumi ne bibidi bitekemena bua kupeta, bikuatshila Nzambi mudimu ne dinanukila butuku ne munya. Mukalenge Agripa, bua ditekemena edi ke mundi mufundibue kudi bena Yuda. Bua tshinyi nudi nuela meji ne: bualu bua Nzambi kubisha bafue kabuena bua kuitabujibua?”6 Pavua yeye, ndekelu wa bionso, mu Lomo bua kumueneka kumpala kua Kaisa, wakambila bena Yuda ne: “Bua ditekemena dia Isalele ke mundi mukole ne munyororo eu.”7

GSAM 24.3Paulo wakakula patoke bua ditekemena edi mu mukanda wandi kudi Tito ne: “Bualu ngasa wa Nzambi udi uleta lupandu wakamueneka kudi bantu bonso, utulongesha bua kupidia malu a dipanga kunemeka Nzambi ne majinga a pa buloba, ne bua kuikala ne kudikanda, ne buakane, ne ditshina dia Nzambi mu buloba ebu bua mpindiewu, tuindila ditekemena edi dia disanka ne dimueneka dia butumbi dia Nzambi munene ne Musungidi wetu Yesu Kilisto.”8

GSAM 24Petelo Udi Usanka mu Ditekemena

GSAM 24.4Petelo udi wakula bua ditekemena dimue edi nunku ne: “Nzambi ne Tatu wa Mukalenge wetu Yesu Kilisto atumbishibue, yeye uvua mutulele tshiakabidi bilondeshile luse luandi lunene, bua ditekemena didi ne muoyo ku dibika dia Yesu Kilisto munkatshi mua bafue, bua bumpianyi budi kabuyi bubola, kabuyi bunyanguka, ne kabuyi bufubidila, budi bunulamine mu diulu, nuenu badi balamibue ku bukole bua Nzambi ku ditabuja bua lupandu ludi lulongolole bua kubuluibua mu tshikondo tshia ndekelu. Nudi nusanka bikole mu bualu ebu, nansha mpindiewu bua tshikondo tshikese, biobi bikengela, nudi ne manyinganyinga bua mateta a mishindu mishilashilangane; bua diteta dia ditabuja dienu, didi dia mushinga munene kupita ngolo idi inyauka nansha muiteta ne kapia, disanganibue bua dianyisha ne dinemesha ne butumbi pa dimueneka dia Yesu Kilisto.”9

GSAM 25Disua dia Nzambi mu Bufuki

GSAM 25.1Mifundu idi ibulula disua dia Nzambi mu kufuka buloba; ne ku dîyi dia buprofete, tudi tuyila kabidi bulongolodi buandi bua malu atshilualua ne: “Mukalenge wakafuka diulu udi wamba nunku, Nzambi nkayandi wakabumba buloba ne kubuenza; wakabujadika, kakabufuka tshianana to, wakabubumba bua bantu kusombelapu.”10 Pakamanaye kububumba, wakabupesha muntu. Muena misambu udi wamba ne: “Diulu, eyowa, madiulu, nga Mukalenge; kadi wakapesha buloba bana ba bantu.”11 Kadi pakabupeshaye muntu, muntu uvua muakane, bu mudi muena meji wamba ne: “Nakasangana anu bualu bumue ebu ne: Nzambi wakenza muntu muakane; kadi bobo bakakeba ngenyi ya bungi.”12

GSAM 25.2Tudi tubala bua malu avua Mukalenge muenzele bantu ne: “pakabulaye bana ba Adama, wakajadika mikalu ya bisamba bilondeshile bungi bua bana ba Isalele,”13 mmumue ne: bilondeshile bungi bua bena Isalele balelela badi ne bua kusangishibua pa buloba ndekelu wa bionso bu bantu ba mu bukalenge buandi butshilualua. Paulo udi umvuija bualu ebu mu mêyi aa ne: “Nzambi ... wakenza bisamba bionso bia bantu ku mashi amue bua kusombabo pa buloba bujima, ne wakajadika bikondo bidiandjile kutekibua ne mikalu ya miaba yabo ya kusombela; bua bakebe Mukalenge, biobi bikale mua kuikala, bakemukebe bu badi bakuba ne bamusangane, nansha mudiye kayi kule ne muntu yonso wa kutudi; bualu munda muandi tudi ne muoyo, tudi tunyunguluka ne tudi tuikalaku.”14 Padi disua edi dia ku ntuadijilu bua buloba dikumbana, “bantu bebe kabidi nebakale bonso bakane.”15 Kabidi badi bamba bua nsombelu wabo mu tshikondo atshi ne: “Muena muaba kakwamba ne: Ndi ne disama to; bantu badi basombemu nebabafuidile luse bua malu mabi abo.”16 Atshi netshikale tshikondo tshia ne: “bantu bapuekele nebangate buloba bu bumpianyi; nebasanke mu ditalala dia bungi.”17

GSAM 26Dilua dia pa buadi dia Kilisto Kadiena Muyuki wa Dishima

GSAM 26.1Mu mukanda muibidi wa Petelo mudi mufunda ne: “Katuakalonda miyuki ya dishima milongolole ne mikenyi patuvua tunumanyisha bukole ne dilua dia Mukalenge wetu Yesu Kilisto, kadi tuvua bamanyishi bakamona bunene buandi ne mesu etu mene. Bualu yeye wakapeta dinemesha ne butumbi kudi Nzambi Tatu, pavua dîyi dia mushindu eu dimufikile kufuma mu butumbi butambe bunene ne: Eu udi Muana wanyi munanga, undi nsanka nandi bikole. Ne dîyi edi diakafuma mu diulu, tuakaliumvua patuvua nandi pa mukuna wa tshijila. Tudi kabidi ne dîyi dia buprofete didi dishindame kupita; nudi nuenza bimpe bua kulitua ntema, bu ku muinda udi utemena mu muaba wa midima, too ne padi dituku ditoka ne mutoto wa nkesha ujuka mu mitshima yenu.”18

GSAM 26.2Mu mufundu eu, mupostolo udi uvuluka dishintuluka dia tshimuenenu pa mukuna bu tshijadiki tshia Dilua dia pa buadi dia Kilisto. Kumpala kua bualu ebu, Musungidi wetu uvua muambile bapostolo bandi ne: “Kudi bamue badi baimane apa, badi kabayi ne bua kulabula lufu too ne padiabo bamona Muana wa muntu ulua mu bukalenge buandi”19—bu mudi Luka mufunde ne: “Kudi bamue badi baimane apa, badi kabayi ne bua kulabula lufu too ne padiabo bamona bukalenge bua Nzambi.”20

GSAM 26.3Mulayi eu wakakumbana bu muvuawu mu dishintuluka dia tshimuenenu dimene. Mu “Tshikena kumona” etshi pa mukuna, bakamona Yesu mutumbishibue, bu mudiye ne bua kumueneka palueye mu bukalenge buandi. Bakamona Eliya (Elija), uvua muangatshibue mu diulu kayi mulabule lufu, uleja bantu badi ne bua kuangatshibua—bashintulushibue ku mibidi idi ifua bua kuikala ne mibidi idi kayiyi ifua—“mu katupa kakese, mu dikupa dia dîsu,” padi Mukalenge ulua.21 Muvua Mose kabidi, muntu uvua mufue, uleja bantu badi ne bua kubishibua munkatshi mua bafue bua kutuilakana ne Mukalenge. Nunku mu “Tshikena kumona” etshi, bakamona tshimuenenu tshia Kilisto ulua mu bukalenge buandi, bu muvua yeye mubalaye.

GSAM 27Buprofete: Dîyi Dishindame Kupita

GSAM 27.1Nansha muvua bapostolo bamone tshimuenenu etshi tshia butumbi pa mukuna wa dishintuluka dia tshimuenenu, ne bumvue dîyi dia Nzambi dileja dianyisha diandi, mupostolo Petelo udi ujadika ne: “Tudi ne dîyi dia buprofete didi dishindame kupita.” Mu kuamba nunku, kena upuekesha mushinga wa tshivua bobo bamone ne bumvue mu tshikondo atshi tshia kuvuluka to. Dîba adi, bakumvua dîyi dia Nzambi musangu umue, kadi mu malu manene a buprofete adi afika too ne ku Dilua dia pa buadi dia Kilisto, tudi ne dîyi dia Nzambi dipetulule misangu ya bungi. Bushuwa, dîyi dionso dia buprofete didi dileja bualu kampanda patoke, dikumbane anyi difunda mu muyuki wa malu a kale, ndîyi dia Nzambi kutudi. Mu diumvuisha edi ke mudi dîyi dia buprofete “dishindame kupita.” Nkudimunu wa Revised Version udi ukudimuna mêyi aa ne: “dijadikibue.” Buprofete budi bujadikibua ku bualu buonso bumue bumue budi bukumbana bilondeshile muvua bobo babuambele. Bualu buonso bumue bumue buvua buambibue kumpala, padibu bukumbana, budi tshijadiki tshia ne: malu makuabu mashale avua maambibue kumpala neakumbane bushuwa.

GSAM 27Ngikadilu wa Buprofete

GSAM 27.2Bumanyishi ebu budi bulonda bua bantu bamanyike bua dilonga dia Bible, bua ngikadilu wa buprofete, budi ne bukole ne:—

GSAM 27.3Thomas Newton udi ujadika ne: “Buprofete mmuyuki wa malu a kale mudianjile kuambibua ne muipibue; muyuki wa malu a kale mbuprofete bukumbane ne bumvuijibue mu malu abu onso. Mêyi a dishima a kudianjila kumanyisha malu atshilualua akadi pa buloba; kadi mikenyi ne bubi bionso bia bantu ne bia bademon kabiena mua kupatula buprofete bua mushindu wa budi bufunda mu Mifundu to.”

GSAM 27.4Mfumu Isaac Newton udi ujikula bumanyishi ne: “Diteleja dia baprofete ntshimanyinu tshia mushinga tshia Ekelezia mulelela.”

GSAM 27.5Doktere A. Keith udi wamba ne: “Buprofete budi ne mushinga umue ne tshishima tshionso, ne bubobumene mbua tshishima.... Anu dîyi dia Udi ne Bukole Buonso ke divua mua kubikila bafue bua kupatukabo mu lukita,—anu dîyi dia Udi Mumanye Malu Onso ke divua mua kuamba malu onso avua masokoka mu midima ya malu atshilualua, adi kudi muntu masokoke bu miaba ya bafue,—ne mêyi aa abidi adi mushindu umue dîyi dia Nzambi.”

GSAM 28.1Matthew Henry wakamba ne: “Mu tshikondo tshia Nzambi, tshidi tshikondo tshitambe buimpe, ne mu mushindu wa Nzambi, udi mushindu mutambe buimpe, buprofete nebukumbane bushuwa. Dîyi dionso dia Kilisto didi ditoke menemene, ne bua bualu abu didi dishindame menemene.”

GSAM 28Tshidi Buprofete Bujingila

GSAM 28.2Tudi mua kuyila mu mêyi a Kilisto kudi bapostolo bandi bualu bumue buvua Mukalenge ujingile mu kupesha buprofete. Pavuaye wakula mu buprofete bua malu avua ne bua kuenzeka mu muoyo wa Yudasa, wakamba ne: “Ndi nuambila kumpala kua bualu ebu kuenzeka, bua padibu bukumbana, nuitabuje ne: Meme ke Yeye.”22

GSAM 28.3Mukalenge udi wamba kabidi ku mukana kua muprofete Yeshaya ne: “Ndi Nzambi, ne kakuena udi bu meme to, ndi ngamba ndekelu katshia ku ntuadijilu, ne malu adi kaayi manji kuenzeka katshia ku bikondo bia kale, ngamba ne: Dijinga dianyi nedishale dishindame, ne nenenze disua dianyi dionso.”23

GSAM 28.4Kabidi ne: “Nakamanyisha malu a kumpala katshia ku ntuadijilu, akapatuka mu mukana muanyi, ne nakamanyisha; nakawenza tshiakumue, ne akakumbana.... Nakakuambila katshia ku ntuadijilu; kumpala kua bualu ebu kuenzeka, nakabukumanyisha; bua wewe kuambi ne: Lupingu luanyi ke lwenze malu aa, ne tshimfuanyi tshianyi tshisonga ne tshimfuanyi tshianyi tshia tshiamu tshiengulula ke biele mukenji bua malu aa to. Wewe ukadi muumvue, tangila malu aa onso; kanuena mua kuamanyisha anyi? Nakakumanyisha malu mapia katshia mpindiewu, eyowa, malu masokoka, avua wewe kuyi mumanye. Adi mafukibua mpindiewu, kaayi katshia ku ntuadijilu; kumpala kua dituku edi kuakadi muumvue bua malu aa to, bua wewe kuambi ne: Tangila, nakadi muamanye to.”24

GSAM 28.5Mu mêyi aa, tudi tumona bukole bua dikumbana dia buprofete bu tshijadiki tshia ne: buprofete budi bufumina kudi Nzambi, ne bu tshilejilu tshia ne: bukole bua Mukalenge budi bupita nzambi yonso ya bantu ba bisamba. Mu mêyi aa, tudi tumona kabidi ne: buprofete budi ne muaba wa mushinga munene mu Mifundu ya bulelela. Bu mudi malu aa malelela, mbualu bua kukema menemene ne: bantu ba bungi batu batua ntema mukese, anyi kabatu batua ntema nansha mukese, ku dilonga dia bitupa bia buprofete bia mu Mifundu ya Tshijila.

GSAM 29Tshiprofete Katshiena Tshimangile

GSAM 29.1Bantu badi kabamanyi bamba ne kabayi balonge, ne bua bualu abu kabayi mua kuumvwa bituprofete. Kudi luabu luseke, bantu balongolodi ne bamue ba mu mudimu wa Nzambi bamba ne: “Bituprofete bimangile, ne kabiyi mua kuumvwibwa. Tuetu tuonso tumanye ne mukanda wa Buakabuluibua udi mukanda umangile.”

GSAM 29.2Mu Buakabuluibua, Yone musue wa Yesu wakapebua mukenji wa pa buawu bua yeye kamangi mukanda.25 Kabidi mu mukanda eu, disanka diambulwa kudi “badi bumvua mêyi a tshiprofete etshi, ne bakwata malu makafundibua muawu.”26 Mmushindu kayi udi bantu mua kukwata malu adi mu mukanda umangile, bikalabu kabayi bumvua ne kabayi mua kuumvwa? Mukelenge wakamba pa munwa wa Mose ne: “Malu masokoka makala a Mukelenge Nzambi wetu; kadi malu akafukululwa makala etu ne a bana betu tshiendelele, bua tuenze mêyi onso a mikenji eyi.”27

GSAM 29.3Bua Mukelenge wakatekela bituprofete bia Danyele bua biuumvwibwe, bualu budi patoke mu mêyi awambila balongwe bandi. Tudi tubala ne: “Pashishe, penu mumone tshinyanga tshia dibutuka, tshiwambibue kudi Danyele muprofete, tshiimane mu muaba wa tshijila (udi ubala, umvue),”28; bualu abu buamba patoke ne: Umvwu Danyele muprofete.

GSAM 29.4Mukelenge upatula bubutulu bua dimba ne tshiprofete katshiumvwibwi ne mêyi aa: “Tshikena-kumona tshia malu onso tshidi kudi nuenu bu mêyi a mukanda umangile, udi bantu bamuha kudi muntu mulongolodi, bamba ne, Bala, nkumbila; yeye wamba ne, Kandi mua, bualu udi mumangile. Mukanda udi upebua muntu kayi mulongolodi, bamba ne, Bala, nkumbila; yeye wamba ne, Ndi kamulongolodi. Bua bualu abu Mukelenge wamba ne, Bua bantu aba basemena kudi meme ne munwa wabu, ne ne milomo yabu banemeka meme, kadi mitshima yabu idi kule ne meme, ne bowa babu kudi meme bulongeshibua ne mikenji ya bantu; bua bualu abu, tala, ndi nza kuenza mudimu wa kukema pakati pa bantu aba, mudimu wa kukema ne wa dikema; meji a bantu babo ba meji neajimine, ne lungenyi lua bantu babo ba lungenyi nelusokoke.”29 Kana bantu aba, bakadi bawambibwa kudi muprofete, balonda mêyi a tshiprofete a bushuwa, kabakadi batanduka ku mikenji ya Nzambi, kabayi basungula mikenji ya bantu mu tshifulu tshia mikenji yandi.

GSAM 30Tshiprofete Katshiena tshia Diumvuija dia Muntu Nkayende

GSAM 30.1Kena bua bualu tshiprofete tshiikale ne mushinga wa munda, wa ndondo, wa kukema, bua bantu ba bungi kabayi bumvua. Mupostolo Petelo wakamba pa tshinyi ne: “Mumanye tshintu etshi kumpala, ne kakuena tshiprofete tshia mu Mifundu tshidi tshia diumvuija dia muntu nkayende. Bualu tshiprofete katshiakadi tshia disua dia muntu mu tshikondo tshia kale; kadi bantu basantu ba Nzambi bakambila bu bakadi batungibua kudi Nyuma wa Tshijila.”30 Mêyi aa ambila patoke ne tshintu tshia mushinga bua kuumvwa tshiprofete, nkuangata Nyuma ewu wakambila kudi baprofete. Pa Nyuma ewu, wakalayibue kudi badi bamukeba, bakafunda ne: “Neanulombole mu bulelela bonso.”31

GSAM 30Tshiprofete Tshikumbana

GSAM 30.2Mu dilongolola dia tshiprofete, kudi malu makwabu adi ne mushinga wa kukwata mu meji tshiendelele: Nzambi, udi kayi mua kupambuka, yeye ke udi mpokolo wa tshiprofete; ne tshikondo tshia dikumbana dia tshintu tshiwambibue tshifika, tshintu tshiwambibue tshikale tshienza. Kabidi, Mukelenge udi ne bukole bua kumanya kumpala tshitu bantu bakeenza, udi wamba tshikondo tshia tshintu tshienza; tshikondo etshi tshifika, dikumbana dia bushuwa dia tshiprofete didi dimoneka. Mu mêyi makwabu, dikumbana dia tshibufi mu tshikondo tshia dikumbana dia bushuwa kadiena mua kumueneka. Mu diumvuangana ne bulelela abu, tudi mua kuamba ne, tshikondo tshia Mukelenge tshifika bua lumu luandi lua bulelela luambibwe ku bantu ba pa buloba, lumu elu ludi lufika tshikondo onso.

GSAM 30.3Kumpala, tshikondo mukandishi wakadi mutangadiki pa dikumbana dia tshiprofete, muntu umue kayi mutabuja Nzambi wakafika ne wamba ne: “Ndi ne bua kunutumbisha, nuenu balongolodi ba tshiprofete, bualu nudi ne diakalenga dinene. Mu dilongolola dienu dia mikanda ya kale, muoneka anu bua kumona tshintu tshidi tshiumvua ne tshiprofete.” Twayanji ne: “Eyo, tshidi tshiumvua bualu tshiakatekibua bua tshiumvue. Penu muende ku nzubu wa kusumba binkuta bia ku bianza bua kusumba binkuta bibidi bia ku bianza, kanuena nulindila kumona bidi bikumbana ku bianza bienu anyi?” Wakayanji ne: “Eyo, bua biakatekibua bua bikumbane.” Mukandishi wamba ne: “Mumue, Nzambi wakamanya tshintu bantu bakeenza, wakatekela biprofete bia bualu babu; ne bantu aba bamane kuenda pa tshitupa tshia mudimu ne benze malu awakambila, mumanyi wa mikanda ya bushuwa ukanda malu abu, ne penu musambisha ne tshiprofete, malu abu adi akumbana anu bu tshintu tshia kupima.”

GSAM 31Tshiprofete, Munya mu Mîdima

GSAM 31.1Mupostolo Petelo wamba ne tudi ne bua kuteya ntema ku tshiprofete bu munya udi upela mu muaba wa mîdima. Kayi ne muinda wa tshiprofete, bilondesheli bidi bikala mîdima yonso. Mudimu wa munya ntshia kupatula mîdima—tshikondo bantu badi benda mu mîdima, bua kulombola nshila, ne kulombola nshila patoke, bua mutu udi mu nshila amanye kuenda tshintupa ku tshintupa, amone ne asungule nshila. “Diyi diebe,” muimbi wa misambu wamba, “didi muinda ku makasa anyi, ne munya ku nshila wanyi.”32 Muntu wa meji wamba ne: “Nshila wa bantu bakane udi bu munya udi upela, udi ukuma ukuma too ku dituku dikumbane.”33 Bua bualu abu, patudi tulonda mu mukonga wa tshikondo, diyi dia Nzambi, mingimingi mu dikumbana dia bituprofete, dikelela kufukuka bungi ne bungi, ne kulombola patoke ne patoke kudi mulongi wa Mukanda wa Nzambi ne udi mu nshila mulelela udi ulombola ku munya wa tshiendelele ne ku dituku dia tshiendelele.

GSAM 31Malu Asatu Manene Kufuma Edene Too ku Ndekelu

GSAM 31.2Patudi tutala nshila wa bantu ba Mukelenge kufuma Edene too ku ndekelu, mu munya wa Mifundu, kudi malu asatu akumanya pa tshianza tshia kumpala. Dia kumpala ntshilua tshia kumpala tshia Kilisto, yeye kuikala muntu, Dilua dia Emmanuel, Nzambi udi mumonekeye mu mubidi; dia bubidi, Dikuluka dinene pashishe pa Tshipinda tshia Mîdima—bidimu 1260 bia dikengeshibua, mu bidimu ebi diyi dia Mukelenge diakadi disokoka pene ne buonso kudi bantu ba tshianana—Ekelezia kufuma mu tshikondo tshia dikenga diandi, ne Mifundu kutekibwa pa tshifulu tshia bantu bonso bua babale ne bamanye disua diandi; dia isatu, Dilua dia pa buadi dia Mukelenge wetu bua kuleeta tshikondo tshia dipingaja dia malu onso akambibwa ne miunwa ya baprofete bandi basantu kufuma ku dibanga dia buloba; bualu abu, bua kujikija “nvita ya bikondo,” nvita pankatshi pa bubi ne bukane, ne kuleeta tshikondo tshia butumbi, tshikondo tshidi bikondo bionso biya kutshifikila.

GSAM 32Tshiprofete Tshidi Tshipa Bimanyinu ku Ndekelu

GSAM 32.1Patudi tujingulula diyi dia bushuwa dia tshiprofete bu munya udi ulombola bitambe, ne utumanyisha nshila mulelela mu mîdima, katshiena mua kuikala mu mishindu mikuabu kadi tudi bamona nshila udi mulongolola patoke mu diyi dia tshiprofete, mu mukonga wa tshikondo onso, too ku Dilua dia pa buadi dia Kilisto. Bualu abu bumane, badi balonda bimpe munya wa tshiprofete nebamone bimanyinu ne bimanyinu bia dituku dinene didi pa buipi, kabidi nebamone mudimu wa Mukelenge patshidi uya kumpala mu lumu lua bulelela, ludi lulongolola bantu bua kumusangana mu ditalala tshikondo tshia dilua diandi.

GSAM 32.2Nansha Mifundu yamba ne dituku dia Mukelenge didi ne bua kufika pa bantu ba bungi bu “muyibi mu butuku,”34, kabidi yamba pa badi bashindama mu lumu lua Mukelenge ne: “Nuenu, bana betu, kanuena mu mîdima, bua dituku edi dinukuate bu muyibi. Nuenu bonso nudi bana ba munya ne bana ba dituku.”35

GSAM 32Vulukayi Milombodi ya Mukelenge

GSAM 32.3Patudi twibukisha milombodi ya Mukelenge mu Mudimu wa Dilua dia Pa Buadi, bimpe kumanya ne disua dia Nzambi diakadi tshiendelele bua bantu bandi bibuke bimanyinu bia bukokeshi ne bukole buandi ku bualu babu. Patshidi wamba mushinga wa kutanduluka kua Isalele kudi Nzambi, muimbi wa misambu wamba ne: “Bakapua muoyo Nzambi Mupulusuli wabu, wakadi wakuenza malu manene mu Ejipitu; malu a kukema mu ditunga dia Hamu, ne malu a bowa ku Mbu Mukunze.”36 Kana bikadi bimpe bua Isalele kwibuka milombodi ya Mukelenge kudi bobo, kakuena bimpe kabidi bua tuetu? Mu disanka, muimbi wa misambu wamba kabidi ne: “Tumbisha Mukelenge, moyo wanyi, kupu muoyo bimpe biandi byonso.”37

GSAM 33.1Mu bikondo bionso, Mukelenge wakadi ne bulelela bua mushinga, bua ngasa yandi kulombola bantu bafume mu bupika bua bubi, ne kubalonga bua kukota mu Kanana wa mu diulu; ne bimpe kutala malu a Mukelenge ne badi bawambile bulelela abu.

GSAM 33Bipeta Binene Kufuma ku Bintu Bitetekete—Bumanyishi bua D’Aubigné

GSAM 33.2D’Aubigné, mu Mukanda wandi wa Dikuluka, wamba ne: “Nzambi, udi ulongolola mudimu wandi mu bikondo, udi ukumbaja mudimu ne bintu bitetekete, tshikondo tshia yandi tshifika. Kuenzela malu manene ne bintu bitetekete, ke mukenji wa Nzambi ewu. Mukenji ewu, udi ukokesha mu bifukibua bionso, udi kabidi umoneka mu mikanda ya kale.”38

GSAM 33.3Kumpala, tshikondo Nzambi wakatandika kusungula bantu ba yandi bua kubatekela bu ditunga diandi dia pa buawu, wakakoka muntu umue—Abraham—wakadi musombela hagati pa bantu ba bisamba, mu Uru wa Bakaladia. Kudi yeye kwakafuma bana ba bungi; kadi pa bantu aba, tshikondo bakatekibua mu bunene bua ditunga, Nzambi wa diulu wamba ne: “Mukelenge kakateka luse luandi kudi nuenu, nansha kunusungula bualu nuakadi bungi kupita bantu bonso; bualu nuakadi bakese kupita bantu bonso.”39

GSAM 33.4Kabidi, tshikondo Nzambi wakadi ne bua kupulusula bantu bandi mu bupika bua Ejipitu, wakasungula bu mulombodi wabu muntu wakadi musokoke pa buana buandi ngondo isatu mu nzubu wa mama wandi, pashishe bamuteleka mu nzuwa mutetekete wa makeba, wakasweka ne bukuta, ne bakamulekela mu mâyi a musulu wa Nile. Mose ewu kabidi, tshikondo wakafika ku meji, wakasungula nshila wa dikenga wa kudikandamena ne bantu ba Nzambi, mu tshifulu tshia disanka dia “disanka dia bubi bua tshikondo tshitetekete.”40

GSAM 34Ditshimuna dia Gideone

GSAM 34.1Pashishe, tshikondo Mukelenge wakadi ne bua kupulusula Isalele ku Bamidiane ne Baamaleke, bakafika pa ditunga diabu “bu mpasu bua bungi,” ne bapandula mamuma onso a ditunga, ne “kabakashila Isalele tshia kudia, nansha mikoko, nansha ngombe, nansha mpunda,” Mukelenge wakatuma mwanjelo kudi Gideone. Muana ewu wa Yoashe wakadi mu dikenga dia kututa ngano mukese ne kusokoka ngano kudi balwi bandi. Tshikondo mwanjelo wamumanyisha ne neapulusule Isalele, Gideone wakebeja ne dikema ne wamba ne: “Ndi mua kupulusula Isalele ne tshinyi? Tala, dibota dianyi didi ditetekete mu Manase, ne ndi mutetekete mu nzubu wa tatu wanyi.”41 Muntu ewu mutetekete ne mupele wakafuma ne balume bandi nkama isatu, ne minda yabo mitetekete ne milondo (tshienzedi tshiakadi kumueneka bu bubulu kudi meji a bantu), kadi ne Nzambi bu bukole babu, bakatshimuna bikole. Kumpala kua kupulusula, Gideone wakadi mua kuyimba ngindu bu wa muprofete Amosi tshikondo wakebeja ne: “Yakobo neajuke kudi nganyi? Bualu udi mutetekete.”42

GSAM 34Mwana mu Tshidilu tshia Nyama

GSAM 34.2Mu tshikondo tshiakatekela Mukelenge, Mupulusuli wa bantu wakaledibua, ne balami ba mikoko bakamumona mulala mu tshidilu tshia nyama. Bantu bandi ba pa buloba bakalonda midimu ya buya, nansha idi ya butekete kadi ya buneme. Pa bualu bua bupele buandi bua pa buloba, Mupulusuli wamba ne: “Mibuabua idi ne mabu, ne nyunyi ya mu diulu idi ne mipashi; kadi Muana wa muntu kena ne pa kuteka mutwe wandi.”43 Wakasungula bapostolo bandi “mu kati ka bantu ba mu tshitupa tshia ku nse, nansha kabakadi ba nse pa bantu bonso, kabayi bafika ku tshitupa tshia bantu ba kati. Bintu byonso biakatekibua bua kumanyisha pa buloba ne mudimu ewu kawakadi wa muntu, kadi wa Nzambi.”

GSAM 35Kabena Bantu ba Meji Bungi Bakokibue

GSAM 35.1Paulo wamba pa mudimu wa mu Ekelezia wa kumpala ne: “Bubulu bua Nzambi budi ne meji kupita bantu; ne butekete bua Nzambi budi ne bukole kupita bantu. Bualu beno bamona dikoka dienu, bana betu, ne kabena bantu ba meji bungi ba mubidi bakokibua, kabena ne bukole bungi, kabena ne buneme bungi bakokibua; kadi Nzambi wakasungula malu a bubulu a pa buloba bua kukaka bantu ba meji; Nzambi wakasungula malu a butekete a pa buloba bua kukaka malu a bukole; ne malu a nse a pa buloba, ne malu adi bantu bapetula, Nzambi wakasungula, eyowa, ne malu makala kayi, bua kupandula malu makala; bua kakuikadi wa mu mubidi udi mua kutumba ku mesu kua Nzambi.”44

GSAM 35Balume Batetekete mu Dikuluka

GSAM 35.2Tudi bamona mikenji ewu umwe mu mioyo ya Bakuluki banene ba mu lukama lua bidimu lua dikumi ne isambombo. Mumanyi wa mikanda wamba ne: “Mukuluki Zwingle wakafuma mu nzubu wa mulami wa mikoko wa ku mikuna; Melanchthon, mulongi wa malu a Dikuluka, wakafuma mu nzubu wa mukonyi wa bibende; ne Luther wakafuma mu nzubu mutetekete wa mutubi wa mabanga.” Pa bualu buandi, Luther wamba ne: “Batatatu banyi bakadi bapele. Tatu wanyi wakadi mutubi wa mabaya mutetekete (pashishe wakadi mutubi wa mabanga), ne mama wanyi wakadi utwala mabaya pa mukongo bua kumona bintu bia kulela bana bandi. Bakadi bakandamena mudimu mukole bua bualu buetu.”

GSAM 35.3Mupostolo Yakobo, patshidi wamba pa dikoka dia bantu ku mudimu wa Mukelenge, wamba ne: “Umvwayi, bana betu basue, Nzambi kakasungula bapele ba pa buloba abu, babanshi mu ditabuja, ne bapianyi ba bukalenga budi wakalayila badi bamusue?”45

GSAM 35Bametodiste ba Kumpala

GSAM 35.4Patudi tutala mulongo wa Bakuluki badi baya kumpala too ku mafuku a kumpala a Metodisme, tshikondo dilongesha dia ngasa wa buntu diakadi diambibwa ne bukole, tudi bamona ne diakadi ne bukole bua Nzambi. Patshidi diakadi ditangadijibwa kudi bantu ne luse lunene lua Kilisto, ne bakatambulula ne ditabuja dia muoyo, batabuji kabakapeta anu dibuikidibua dia mibi ya kale, kadi kabidi bukole bua kubenza bakale mu buakane. Metodisme wakadi ne mbangilu mutetekete, ne wakasankishibua bilondeshele ditabuja ne ditekemena dia mutshima mupuekele dia bamudimu ne bantu ba mu Ekelezia.

GSAM 36.1Patudi tulonda malu ne bintu bia Mudimu wa Dilua dia Pa Buadi, tudi bamona ne, bu mudimu onso wa Mukelenge udi muntu muenze, mbangilu wawu wakadi hagati pa bapele ne bantu kabayi bamanyibwa; kadi muntu nansha umue kapishi mudimu ewu bua bualu abu kumpala kua kumona bumanyishi buakatekelawu ne meji onso, bua kabayi bamumona mu tshitupa tshia badi Mukelenge wakebeja ne: “Nganyi wakapetula dituku dia malu matetekete?”46

GSAM 36Mwanji wa Eck kudi Luther

GSAM 36.2Bua kusungila badi mua kusungula ne tshintu tshia dilongesha tshidi tshia bushuwa anyi tshia bubishi bua bungi bua bantu bakatambula tshintu etshi, tudi tubala tshitupa tshia mpaka wa Luther ne Eck. Bu Luther wakatekela tshilumbuluidi tshiandi pa Mifundu, ne wakasua kukandila bantu bua kuteka meji abu kuulu kua diyi dia Nzambi, Eck wakamupingaja ne mêyi a kuseka aa: “Ndi ne dikema pa butetekete ne bupuekele bua mulongi udi ne buneme, udi usua kukandila yeye umue batata banene bungi, ne udi udifila ne udi ne meji kupita bapapa banene, bisangilu, balongi, ne nzubu ya dilongesha! ... Bualu abu buakadi kuikala bua dikema, kakuyi mpata, bu Nzambi muikala musokoke bulelela kudi basantu ba bungi ne kudi bantu bakafuila ditabuja diabu too ku dilua dia Tata ewu udi ne buneme.”

GSAM 36.3Mwanji ewu wakadi mua kuyambibwa ne wa Zwingle kudi John Faber, ku Zurich, tshikondo wa nyuma wakambila “dikema dia tshikondo tshintu tshifikile, tshikondo mikenji ya kale yakadi ne bidimu 1200 yakaleka, ne bakasangana bulelela ne bantu ba Kilisto bakadi mu bubishi bidimu 1400.” Zwingle wakamupingaja mangu ne wamba ne “bubishi kabudi bubishi bukese bua bualu bua dibakidila diabu diakadi bidimu 1400, ne mu kusambila Nzambi, kale ka mikenji kakena ne mushinga kana kabena ne mushinga anyi tshimanyinu tshia mu Mifundu.”47

GSAM 37Diyi dia Mukelenge anyi Meji a Bantu

GSAM 37.1Bualu bua bowa bua kulonda meji a bantu pa tshifulu tshia kulongolola tshibazo ne “Bulelela ntshinyi?” ne diyi dia Mukelenge, bualu abu bumanyibwa patoke kudi muprofete Hoseya tshikondo wamba ne: “Nuenu nuakalima bubi, nuakanowa bubi; nuakadia mamuma a bubufi; bualu wakeyemena mu nshila webe, ne mu bungi bua balume bebe ba bukole.”48 Disua dia mutshima wa muntu diakadi anu dia kuyeyemena muntu; kadi patudi twelela tshikondo tshia Mukelenge bua “kujuka ne kutengesha buloba ne bowa,” muprofete Yeshaya ukebesha ne: “Lekaku kuyeyemena muntu, udi ne mupepe mu mimpempe yandi; bualu udi mu muntu tshinyi tshia kutumbishibua?”49

GSAM 37.2Bua tuetu kukebeshibwa mu Mifundu pa bualu bua bowa abu, muntu nansha umue kapishi Mudimu wa Dilua dia Pa Buadi ne lukasa, bu mudimu kayi ne mushinga bua mbangilu wawu mutetekete, anyi bua badi bamanyibwa bu banene ku mesu a buloba kabayi batambula bualu abu. Kadi bantu bonso bapime bimpe malu awambila mudimu ewu. Bulelela budi ne mushinga kawuyi mua kupimibua, penu mumanye ne meji a bantu anu adi bu munga kayi ne mushinga.

Notes

  1. 2 Timote 1:9 ↩
  2. David H. Montgomery, Malu a Mushinga a mu Muyuki wa Malu a Kale a Amerika, dibanda dia 1902, mabeji 8, 9. ↩
  3. Ebelu 6:19. ↩
  4. 1 Tesalonike 2:19. ↩
  5. Bienzedi 24:14, 15. ↩
  6. Bienzedi 26:6-8. ↩
  7. Bienzedi 28:20. ↩
  8. Tito 2:11-13. ↩
  9. 1 Petelo 1:3-7. ↩
  10. Yeshaya 45:18. ↩
  11. Misambu 115:16. ↩
  12. Muambi 7:29. ↩
  13. Dutelonome 32:8. ↩
  14. Bienzedi 17:26-28. ↩
  15. Yeshaya 60:21. ↩
  16. Yeshaya 33:24. ↩
  17. Misambu 37:11. ↩
  18. 2 Petelo 1:16-19. ↩
  19. Matayi 16:28. ↩
  20. Luka 9:27. ↩
  21. 1 Kolinto 15:51, 52 ↩
  22. Yone 13:19 ↩
  23. Yeshaya 46:9, 10 ↩
  24. Yeshaya 48:3-7 ↩
  25. Buakabuluibua 22:10 ↩
  26. Buakabuluibua 1:3 ↩
  27. Dutelonomi 29:29 ↩
  28. Matayo 24:15 ↩
  29. Yeshaya 29:11-14 ↩
  30. 2 Petelo 1:20-21 ↩
  31. Yone 16:13 ↩
  32. Misambu 119:105 ↩
  33. Nsumuinu 4:18 ↩
  34. 1 Tesalonika 5:2; 2 Petelo 3:10 ↩
  35. 1 Tesalonika 5:4-5 ↩
  36. Misambu 106:21-22 ↩
  37. Misambu 103:2 ↩
  38. Mukanda wa Dikuluka, mukanda wa 2, nshapita wa 1, tshitupa tshia 1 ↩
  39. Dutelonomi 7:7 ↩
  40. Ebelu 11:25 ↩
  41. Balumbuluishi 6:4,5,15 ↩
  42. Amosi 7:2 ↩
  43. Matayo 8:20. ↩
  44. 1 Kolinto 1:25-29 ↩
  45. Yakobo 2:5 ↩
  46. Zakariya 4:10 ↩
  47. Mukanda wa Wylie wa Dikuluka dia Baprotestante, nshapita 12, bitupa 16,17; mukanda wa Cassel, p. 458 ↩
  48. Hoseya 10:13 ↩
  49. Yeshaya 2:22 ↩

Note

Back