Nshapita 26 — Midimu ya Lumu ku Bisamba Bikuabu
GSAM 403.1“Bidi bifunda ne: Bavua kabayi bamanyishibue bualu buende nebamumone; ne bavua kabayi bumvue nebajingulule.”1
GSAM 403.2Mudimu wetu wa kumpala ku tshibanda tshia kunja kwa United States wakabanga mu 1874, pakatumibua Mukulu J. N. Andrews ku Switzerland, ne wakabanga mudimu kuna.
GSAM 403TSHIBANDA TSHIA PA KATI KA EUROPE
GSAM 403.3Mu tshikondo etshi, bisamba muanda mukulu bivua mu mudimu ewu: Switzerland, France, Italy, Turkey, Belgium, Spain, Portugal, ne Greece; tshitunga etshi tshidi ne bantu 140,000,000.
GSAM 403.4Bikala bia disanka kutungunuka kuamba, pa tshikondo etshi, malu akafikisha bantu betu ku dibanga mudimu wa bunene bua tshitunga tshinene, mu tshikondo tshivua tshisumbu tshietu tshikese mu bungi.
GSAM 403Mukulu Czechowski
GSAM 403.5Mu mwaka wa 1865, Mukulu M. B. Czechowski, mupatule wa bapadri ba Katolika ba Polandi, udi wahinduka ne wakashala ne bulelela bua Mpindiewu, wakalomba bantu betu bua kumutuma bu mutumibue ku Europe wa kati. Padi bintu bidi kabiyi bikumbana mu tshikondo etshi, yeye wakaya kulomba Bena Adventiste ba dituku dia kumpala ba Boston, Massachusetts, aba pamuapa bakamumona bu muntu kayi ne bualu nansha bumue ne bantu betu. Nansha bintu bikale nanku, bakamupesha bintu bidi bikengela ne bamutuma ku mudimu ewu.
GSAM 404Balami ba Sabatu mu Switzerland
GSAM 404.1Mu 1866, yeye wakalongesha bulelela bua Sabatu ne Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu mu Tramelan, Switzerland; mudimu ewu wakaleeta tshisumbu tshia balami ba Sabatu. Kunyima kua matuku makese, yeye wakabaleka ne kuya kulongesha lumu mu Hungary. Kadi kena wambila tshisumbu tshia mu Tramelan bua mudimu wetu mu America. Albert Vuilleumier, umue wa mu tshisumbu etshi, wakadi mumanye kubala Kingelesa. Ku tshikondo tshimue, wakamona kopi ya Advent Review. Ku nshila eu, bakabanga kufundilangana mikanda pankatshi pa matunga abidi.
GSAM 404Mukulu Erzenberger Utumibua ku America
GSAM 404.2Mu 1869 James Erzenberger, wa Tramelan, watumibua ku America bua kulonga Kingelesa ne kumanya bwinshi malongesha ne mikenji ya Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete. Wakafika ku Battle Creek pa 18 wa ngondo wa 6, ne wakashala ku America mwaka umue ne tshia nshilangana. Wakapanduka ku New York mu nshila ya kubuela ku wabo pa 9 wa ngondo wa 9, 1870. Mu ngondo wa 6 wa mwaka eu eu, Ademar Vuilleumier wakatambuka ditunga edi, ne wakashala pano kudi ne myaka inayi. Padi wakatutuluka ku ditunga diawabo, Mukulu Andrews wakenda nende. Bakafika ku Neuchatel pa 16 wa ngondo wa 10, 1874.
GSAM 404.3Mu 1875, Mukulu D. T. Bourdeau ne dibota diandi bakapanduka ku America kuya ku France, kudi komite wabatuma kuenza mudimu.
GSAM 404Mukanda wa France Wakabanga
GSAM 404.4Mu mwaka walondelela, mu ngondo wa 7 wa 1876, ku Basel, Switzerland, bakabanga kupatula mukanda mu lulimi lua France, witwa Les Signes des Temps (Bimanyinu bia Tshikondo). Pa 13 wa ngondo wa 5, 1882, kunyima kua myaka isambombo, Mukulu Haskell wakapanduka ku New York City kuya ku Europe. Mu lwendu elu lua bumutumishi, wakashala tshikondo tshiende mu Switzerland.
GSAM 405Mukulu Whitney Wakaya ku Basel — Lufu lua Mukulu Andrews
GSAM 405.1Pa 26 wa ngondo wa 7, 1883, Mukulu B. L. Whitney ne dibota diandi bakafika ku Basel; yeye wakatekibua kudi komite wa Nsangilu Munene bua kutungunuka mudimu ewu, bua kupungisha Mukulu Andrews, bukole bua mubidi wandi budi bupungila lukasa. Kunyima kua ngondo mikese, mu ngondo wa 10 wa mwaka eu, Mukulu Andrews wakafua.
GSAM 405.2Mukulu Andrews kena musangane mu bukole bua mashukulu manene ne makole mu bukole bua bwana, kadi wakalonga bikole, udi muntu udi bantu ba pa buloba bamita muntu wiyilula. Ku kutangila mukanda bikole, wakamanya Latin, Greek, ne Hebrew, ne mu myaka ya nyuma lulimi lua France. Wakalonga lulimi lua France bua kumuambuluisha bua kubanga ne kutungunuka mudimu mu Mudimu wa Europe wa kati, kudi wakenzela mudimu mu myaka isambombo ya ndekelu ya moyo wandi, mulemba ne kupatula Les Signes des Temps (Bimanyinu bia Tshikondo) mu lulimi lua France, ne kuyisha mu lulimi elu. Mu tshikondo etshi tshia mudimu, lufu luakamukuata.
GSAM 405Dr. Kellogg mu Europe
GSAM 405.3Mu tshibangidilu tshia 1883, Dr. J. H. Kellogg wakatambuka Europe bua mudimu wa kutangila bukole bua mubidi. Wakashala mafuku makese ku umue ne umue wa midimu yetu, ne lwendu luandi lwakaleetela basungidi disanka dingi; malongesha andi bua mudimu ku Basel akasanguka bikole kudi Mukulu Andrews.
GSAM 405Mukulu Butler Watambuka Europe
GSAM 405.4Mu Nsangilu Munene wakasanganyibua mu ngondo wa 10 wa 1883, bakalomba bua kubanga lukasa menemene kupatula mukanda wa lumu ku England. Bua dipangadika dikuabu diakangatabua mu nsangilu ewu, Bakulu Geo. I. Butler, M. C. Wilcox, ne A. C. Bourdeau bakaya kusungila mudimu mu Europe ne England. Mukulu Butler wakafika ku Glasgow, Scotland, pa 27 wa ngondo wa 2, 1884. Umue wa bipatshila bia lwendu luandi ku midimu ya kunja kwaba ku kumanya ku kumona ne mesu makokeshi a kutungunuka mudimu mu bisamba bikuabu, ne malu a kubapita. Yeye pabu wakashala tshikondo mu Basel ne mu tshibanda tshia pa kati ka Europe. A. C. Bourdeau wakenzela mudimu bantu ba France mu mpongo ya Alps, kati ka ba-Waldenses; M. C. Wilcox wakasangana ne mudimu wa kupatula ne wa kulongolola mikanda ku England, ne wakashala kutuikila ndekelu wa 1886.
GSAM 406Nzubu wa Kupatula Mikanda Watekibua ku Basel
GSAM 406.1Mu 1884, Nzubu wa Kupatula Mikanda, Imprimerie Polyglotte (dina edi didi diumvuija kupatula mu malulimi a bungi), wakatekibua ku Basel. Mu ngondo wa 3 wa 1885, H. W. Kellogg wakapebwa bukole kudi komite wa Nsangilu Munene bua kuya ku Basel ne kusumba mashinyi adi mikengela ku nzubu wa kupatula mikanda. Wakenzela nanku, ne Nzubu wa Kupatula Mikanda udi ne bintu bionso wa Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete wakatekibua, mu musumba wa kale wa Basel.
GSAM 406.2Mu tshikondo tshia lwendu lua Mukulu Butler mu Europe, mukanda wa mu Tshigermany witwa Herold der Wahrheit wakaputulwa ku ofisi ya Basel. Mu mwaka eu eu, mukanda wa mu Roumania, Adevărulu Prezentu (Bulelela bua Mpindiewu), pawu wakaputulwa ku ofisi eu. Ne mukanda mukuabu mu lulimi lua Italy, witwa L’Ultimo Messagio (Meyi a Ndekelu). Mikanda ibidi ya ndekelu yonso yonso yadi mikanda ya mabeji dikumi ne asambombo, ivua ipatuka misangu inayi pa mwaka. Ku Nsangilu wa Bikelesia mu Ditunga wa Switzerland, mu ngondo wa 10 wa 1884, bakamba ne mu mwaka eu bakaputula ne basambakaja kopi 146,000 ya mikanda yonso inayi. Tutuikila mu 1895, tshikondo tshia nzubu wa kupatula mikanda (bua dikengeshibua ku Basel) wakatuluka mu musumba ewu kuya ku Hamburg, Germany, bakaputula mikanda ne bitupa mu malulimi dikumi ne dimue: lua France, lua Germany, lua Italy, lua Roumania, lua Spain, lua Bohemia, lua Russia, lua Holland, lua Hungary, lua Armenia, lua Turkey, ne lua Turkey-Greece. Nunku, bu dina diandi didi dilonga, wakale nzubu wa “kupatula mu malulimi a bungi.”
GSAM 407Mrs. White Watambuka Europe
GSAM 407.1Pa 3 wa ngondo wa 9, 1885, Mrs. White, mwana wandi W. C. White ne dibota diandi bakafika ku Basel. Bakashala mu matunga a kale mwaka umue ne tshia nshilangana, batambuka ku midimu idi mu tshibanda tshia pa kati ka Europe, kudi bakenzela midimu mishilashilangane mudimu wa mushinga mukole menemene.
GSAM 407Nsangilu wa Bikelesia mu Ditunga wa Switzerland Watekibua
GSAM 407.2Pa 10 wa ngondo wa 9, 1885, Nsangilu wa Bikelesia mu Ditunga wa Switzerland wakatekibua. Mu luapolo luakapeshabua pa tshikondo etshi, bakamba ne nsangilu ewu wakadi ne muena mudimu mutentekibue umue, balongolodi muanda mutekete, bikelesia dikumi, ne bandimi 224. Aba bakapeshanga Tshia Dikumi tshia $1,645.11 mu mwaka wakapita. Pa tshiakabidi, bakapeshanga ku mudimu $2,041.22.
GSAM 407Mukulu Waggoner mu Europe
GSAM 407.3Mrs. White, ne W. C. White ne dibota diandi, bakatutuluka ku America mu 1887. Mu mwaka eu eu, Mukulu J. H. Waggoner wakadibikidibua kusangana ne Mudimu wa Europe wa kati. Wakashala pa tshibanda etshi kupita myaka ibidi, ne mu tshikondo etshi wakashala ku Basel. Kudi mu musumba eu lufu luandi luakamukuata pa 20 wa ngondo wa 4, 1889, bu batamba kuamba kale.
GSAM 407.4Bukole bua mubidi bua Mukulu Whitney kupungila, ne lufu luandi luakalonda (9 wa ngondo wa 4, 1889), byadi bilumbu bya dikenga dikuabu ku mudimu ewu.
GSAM 407Mukulu Robinson mu Europe
GSAM 407.5Mukulu D. A. Robinson, udi wakenzela mudimu ku England, wasankibua bua kuangata muaba wa Mukulu Whitney. Wakenzela mudimu ne bukole mu tshibanda etshi kudi ne myaka isambombo, padi mu 1895, ku dibikila dia Nsangilu Munene, wakatulukila ku India. Kutuluka kuandi kwakalomba bua kusungula musungidi mukuabu.
GSAM 408Mukulu Holser Musungidi wa Tshibanda
GSAM 408.1Mukulu H. P. Holser wakasankibua bua mudimu eu, ne pamutu pa mudimu eu wakasungudibua bua kuikala mutungunushi wa Mudimu wa Europe wa kati yonso. Pano wakenzela mudimu ne bukole kabayi ndekelu ne ne bukole kutuikila 1901, padi yeye pabu wakafukama ku bukole bua maladi. Wakafua ku Canyon City, Colorado, pa 11 wa ngondo wa 9, 1901.
GSAM 408.2Nansha malu onso aa a kupingaja, mudimu wakakuluka ne mudimu wakaya kumpala, bu mudimu wakamanyibua ku mulayi wakapeshabua ku Nsangilu Munene mu 1895, udi wamba ne Nsangilu wa Bikelesia mu Ditunga wa Europe wa kati udi ne bikelesia dikumi ne tshitema, ne bandimi 484, aba bakapeshanga Tshia Dikumi tshia $4,378.18 mu mwaka wakapita. Pa tshikondo etshi, badiku ne bakulu ba mudimu mutentekibue bane ne balongolodi batanu.
GSAM 408TSHIBANDA TSHIA MUDIMU WA GERMAN-RUSSIAN
GSAM 408.3Mu 1870, J. H. Linderman, mupastere wa ekelezia umue penyi pa Elberfeld, Prussia, ne bandimi badi makumi anayi, bakabanga kulama Sabatu wa dituku dia muanda mutekete ku dilonga Bible, kabayi bamanya tshisumbu tshikuabu tshia Bakristu pa buloba badi balama dituku edi bu Sabatu. Dimumanya bua tshisumbu etshi diakafikila bantu betu mu nshila wa kukema. Mulombi umue wakafika ku nzubu wa mudimu ku Basel pa Sabatu. Dibota diakadi dilonga kalasa ka Nsabatu, ne ma-Bible mabulula kumpala kwabo. Muntu ewu wakakumbana ku tshimona etshi, ne wakabanga kubepula bipulo.
GSAM 408Tshisumbu tshia Elberfeld
GSAM 408.4Padi wamanya ne kabayi Bayuda kadi Bakristu badi balama Sabatu wa dituku dia muanda mutekete, wakamba bua tshisumbu tshia Elberfeld. Mukulu Andrews wakamona ne biapeta kutangila lumu elu; nanku, ne Mukulu Erzenberger, wakaya ku Prussia mu tshibangidilu tshia 1875, kudi basangana tshisumbu bu bualambule. Mukulu Erzenberger wakashala tshikondo tshia kuenza mudimu mu tshitundu tshia Germany etshi, ne pa 8 wa ngondo wa 1, 1876, bantu muanda mukulu bakabatizibua ku Elberfeld; ebu mbubatizu wa kumpala wakenzibua kudi Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete mu Germany.
GSAM 409.1Bulelela bwakadi bumane kupeta tshifulu mu Russia kutuikila 1882, ku mukanda wakatumikibua kudi bana betu ba Germany mu America ku bapele babo mu makoloni a baGermany mu Russia.
GSAM 409Mukulu Conradi mu Europe
GSAM 409.2Mu 1885 Mukulu L. R. Conradi wakapanduka ku America kuya ku tshibanda tshia pa kati ka Europe, bua kuenza mudimu kati ka baGermany. Pa 28 wa ngondo wa 6, 1886, wakapanduka ku Basel kuya ku Crimea, Russia. Pano, ne Mukulu Perk, wakenda kuya ku Berdebulat, kudi bakabatiza bamukashi babidi ne bateka ekelezia wa bandimi dikumi ne tshitema; ewu wadi ekelezia wa kumpala wa Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete mu Russia.
GSAM 409Bakulu Conradi ne Perk Bakangibua
GSAM 409.3Kunyima kua malu aa, Bakulu Conradi ne Perk bakakuatshibua bua kulongesha malu adi apingana ne ditabuja dia ekelezia wa Orthodoxe, ne bakafungibua mbingu itanu ku Perekop. Padi bamufungula (ku kusungidibua kudi mutumishi wa United States), Mukulu Conradi wakatambuka ku Russia wa ku esete, ne pashishe wakatutuluka ku Switzerland.
GSAM 409Mudimu ku Volga, Russia
GSAM 409.4Mu mwaka eu eu, Mukulu Laubhan wakabanga kuenza mudimu mu Russia, penyi pa nzubu wandi udi ku musulu wa Volga. Mu mwaka wa 1880, Mukulu Klein, wa Kansas, wakayingila mu mudimu mu Germany-Russia; nanku bakadi batungunusha bakuabu ba mudimu bua tshibanda etshi tshia bukole ne dikenga, ne nansha bandimi bakadi bafukamibua ku kutumikibua kunja ne ku lukanu, Mvidi Mukulu wakabenesha mudimu bikole menemene.
GSAM 409Malu a Bamutambwishi ba Mikanda mu Germany
GSAM 409.5Mu 1888, bamutambwishi ba mikanda bakabanga mudimu mu Rheinish-Prussia, Württemberg, Baden, ne Alsace. Bena mudimu muanda mukulu nansha dikumi, badi ne bukole ne bobumanyishi, bakenzela mudimu ne bulongi bua bungi; mu mwaka umue bakapana mikanda eyi: Moyo wa Kristo, 3,000; Kufuma Eden kuya Eden, 2,000; ne bitupa 12,000. Bua bipeta bia mudimu ewu, penyi pionso kudi mikanda yadi mipanibua ne mibala, bantu bamue nansha umue nansha babidi bakatambula bulelela.
GSAM 410Mudimu Wakabanga ku Hamburg
GSAM 410.1Mu ngondo wa 5 wa 1889, mudimu wa lumu wakabangibua ku Hamburg, Germany, kudi Mukulu Conradi, ne mu tshikondo tshikese bakateka kalasa ka kulongesha bamutangadiki ba mudimu. Mu ngondo wa 10 walondelela, bakateka kalasa ka Nsabatu ka bandimi makumi abidi ne muanda mukulu. Mu mwaka eu, Mukulu Haskell wakatambuka mudimu ewu, ne bakateka ekelezia wa bandimi makumi abidi, ne bateka buvungila bua mikanda.
GSAM 410.2Mukulu J. T. Boettcher wakadi mu tshikondo etshi mu mudimu wa baGermany ku Barmen. Mu 1890, mulayi wakapeshabua ku Nsangilu Munene, udi wamba ne mu mudimu wa German-Russian mwadi bikelesia tshitema bilongolodibue, ne bandimi bonso 422, ne pashishe balami ba Sabatu makumi muanda mutekete ne batanu badi kabayi badi mu bulongolodi. Pa 7 wa ngondo wa 4 wa mwaka eu eu, bakuabu dikumi ne babidi bakabatizibua ne basanganyibwa ne ekelezia wa Hamburg. Mu ngondo wa 12, bungi bua bandimi ba ekelezia ewu buakadi buvule kufika ku makumi anayi. Biuma bia mikanda mipanibue ku buvungila bua Hamburg, mu Holland, Russia, ne bitundu bikuabu bia Germany, byafikila $5,000.
GSAM 410Kuluka ku Europe
GSAM 410.3Kakese kakese, kadi bushuwa, mudimu wakaya kumpala mu Mudimu wa Europe wa kati, bu bimanyibue mu mulayi wakapeshabua ku Nsangilu Munene mu 1891. Mu tshikondo etshi mwadi bikelesia bitaanu mu Germany, ne bandimi 140, makumi asambombo ne bane kati kawo ba ekelezia wa Hamburg. Tshia Dikumi tshakapeshabua tshafikila $1,000. Mikanda mipanibue ku masua, kudi mutangadiki wa ku masua mu Hamburg, yafikila $500; ne mipanibua kudi bamutambwishi ba mikanda mu mwaka, mu tshibanda tshionso, yafikila $6,000. Bantu nkama umue ne makumi atanu bakatambula bulelela mu Austria, ne mwadi bikelesia dikumi ne isatu, ne bandimi nkama inayi mu Russia.
GSAM 411Balami ba Sabatu Batanu Batumikibua Kunja ku Russia
GSAM 411.1Penyi pa tshikondo etshi (1891), bandimi batanu ba ekelezia wa Russia, mutungunushi wabo mu nkatshi muabo, bakakuatshibua bua kulongesha malongesha adi apingana ne ekelezia wa bulongolodi, ne bakatshibua ne myaka itanu ya kutumikibua ku Trans-Caucasus. Bakadi ne kuswikibua pa mushindu umue, ne bakengela kuenda mamaile nkama itanu. Mu dikenga edi, ditabuja diabo diakabasunga, ne bakadi ne disanka mu Mukalenge. Mu mwaka eu, bakadi balongolola tshitupa mu mushindu wa malongesha a Bible mu lulimi lua Russia, bua makenga a Kristo, tulu tua bafue, dituku kayi ne bua tshinyi, ne tudi mua kumanya?
GSAM 411.2Mu tshikondo tshia Nsangilu Munene mu 1895, bungi bua bandimi ba mu Germany buakadi buvule kufika ku 368, ne Tshia Dikumi tshia mwaka wakapita tshyadi $2,327.43.
GSAM 411Balami ba Sabatu Bakuabu ku Russia
GSAM 411.3Mu Russia, nansha bantu bungi bakadi batuluka kuya mu bisamba bikuabu, bungi bua bandimi buakadi buvule kufika ku 467, aba bakapeshanga Tshia Dikumi tshia $841.60.
GSAM 411.4Ku malu akamba mufundi wa mudimu wa lumu ku bisamba bikuabu mu dibala dia lumingu lua disambila lua 1896, tudi bamanya ne
GSAM 411.4“mu tshibanda tshia German-Russian, mu mwaka wakapita, bungi bua bantu babo bwakadi buvule pabuipi ne misangu ibidi; bungi buabo buakavula ne bantu bapiabapia kupita nkama inayi. Mu Berlin, Germany, bantu makumi asambombo bakadi basambila ku nsangilu ya Sabatu ya tshikondo tshionso. Kuibakibua kua nzubu wa disambila wa mudimu ku Hamburg kwakakolesha mudimu kuna. Mu Munich, mu Bavaria, bantu bamue bakadi balindila mubatizu. Bakadi ne bandimi mu Leipsic, Königsberg, Magdeburg, Posen, Stuttgart, ne mu misumba mikole mikuabu ya Germany. Kwakadi pabu tshisumbu ku Rotterdam, Holland.
GSAM 412.1“Mu Russia, bamutambwishi ba mikanda bakapeta mpapulo kudi ditunga. Mikanda ya malulimi makuabu yakaputulwa mu lulimi lua Lettish ne Esthonian. Mukanda wa Germany wakatulukibua ku Basel kuya ku Hamburg, ne ku ofisi eyi bakadi baputula bulelela mu malulimi dikumi ne anayi.”
GSAM 412Mubatizu mu Hungary
GSAM 412.2Mu mwaka eu, mubatizu wa kumpala wakenzibua mu Hungary, ne disangisha dia kumpala dia Didia dia Mukalenge mu Bohemia. Mudimu wa masua wakatekibua ku Galatz, mu Roumania, bua kuenza mudimu ku Danube ne ku Mbu wa Muditima.
GSAM 412Mudimu wa Bamutambwishi ba Mikanda mu Germany
GSAM 412.3Mu mukanda Home Missionary wa ngondo wa 12 wa 1895, Mukulu Spies wakamba nanku bua mudimu wa bamutambwishi ba mikanda mu tshibanda tshia Germany:
GSAM 412.3“Badi basungidi ba mudimu wa bamutambwishi ba mikanda, padi mudimu ewu wakabangibua mu tshibanda etshi, kabayi balekela kuwusunga, nansha bakadi bamanyibua kudi baputudi ne bantu ba mikanda bakole ba Leipsic ne ‘kupana mikanda ku nsombelu kwakadi kukumbana ku bipeta bibi.’
GSAM 412.4“Mu ngondo wa 8 wa 1887, dipatula dia kumpala dia Moyo wa Kristo diakaputulwa mu lulimi lua Germany. Penyi pa tshikondo tshia kutekibua kua mukanda ewu bua kupanibua, nsangilu wa bamutambwishi ba mikanda wakenzibua ku Basel; ewu wakadi tshibangidilu tshia mudimu wa bamutambwishi ba mikanda, kabiyi mu Germany mwane, kadi mu Europe yonso. Dipatula dia muanda mutekete dia mukanda ewu didi dipita mpindiewu ku nzubu wa kupatula mikanda mu lulimi lua Germany.
GSAM 412.5“Kubangila ku 1 wa ngondo wa 1, 1895, bamutambwishi ba mikanda bapepele dikumi ne babidi bakayingila mu tshibanda. Mu ngondo wa 6 wa 1895, mulayi wakalombola dikuluka dia makumi atanu mu nkama mu bipanibua. Mpindiewu mudimu wa bungi udi wenzeibwa ne Herold der Wahrheit, mukanda wetu wa Germany. Bikelesia bimwe, nansha bidi kabiyi binene bikole, bitambula kopi makumi atanu kuya ku nkama ibidi, ne bibipana. Ne badi ne malu a disanka dingi ne basumbi. Mu Advent Review wa 18 wa ngondo wa 2, 1896, Mukulu Conradi wakamba ne, ‘Tudi tujikija 1895 ne balami ba Sabatu 1,500 mu tshibanda tshia German-Russian.’”
GSAM 413MUDIMU WA LUMU KU BANTU BA SCANDINAVIA
GSAM 413.1Mudimu wa lumu ku bantu ba Scandinavia wakankula ne Mukulu John Matteson mu mwaka wa 1877. Ku dituku dia 6 dia ngondo wa 6, yeye wakafika ku Vejle, mu Jyeland, Denmark. Pa kuya ku ditunga edi, bantu bakese bakadi batuadije kulama Sabatu bua kubala mikanda ne bitupa bia mikanda biabatumikilanga bena babo ba mu America.
GSAM 413.2Mu kulonda mbangilu wa mudimu ewu, tudi bamanya ne mu 1850, bantu banayi bakadi bafumine mu Norway kuya mu America, bakankula kulama Sabatu wa Mukelenge. Bakadi bavua ku Oakland, Wisconsin. Babidi ba bantu aba bakadi tata ne mama ba Mukulu O. A. Olsen. Mu 1863 Mukulu John Matteson wakankula kulama Sabatu wa dituku dia muanda mutekete. Wakadi uvua ku Poysippi, Wisconsin. Mu ngondo isambombo yakalonda, bua mudimu wandi, bantu bu makumi anayi ba mu Denmark ne Norway bakitaba malongesha a Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete. Mumanyishi wa kumpala wakadi wa mudimu ne yeye wakadi Mukulu J. F. Hanson wa Minnesota.
GSAM 413MUKANDA WA KUMPALA WAKAPATULIBUA MU LULIMI LUA BENA DENMARK NE NORWAY
GSAM 413.3Mu mwaka wa 1866, Mukulu John Matteson wakalomba balombodi ba nzubu wa Ditalulula ne Mumanyishi bua kumanya ne kabayi balombodi kupatula, bua kuluila bantu ba Scandinavia, bitupa bia mikanda ne mikanda mu lulimi luabo. Bakamuambila ne: bu mudi nzubu kayi ne makuta, kabena mua kupatula mikanda eyi; kadi bantu ba ditunga diandi bakadi mu Wisconsin ne Minnesota bakadi bajinga bikole bua kumona bulelela bupatulibue mu lulimi luabo luine, ne nansha bakadi mu ngikadilu wa bukese, ne bungi buabu kabuakadi bufika ku makumi atanu, bakasungila $1,000 mu makuta ne bamupesha bua mudimu ewu. Ne makuta aa ne mukanda mufunda ne tshianza wakalongoluibua bimpe, Mukulu Matteson wakaya ku Battle Creek ne wakalomba diakabidi bua mikanda ipatule. Bua wakadi ulongolola mvutu bua bipikila bia kumpala, majinga andi akakumbajibua, ne mu 18 wa ngondo wa 3, 1867, wakankula kubala mukanda wandi, Liv og Død (Muoyo ne Lufu), ku Mukulu J. N. Andrews ne ku meme, aba bakadi mu nsangilu wa kupatula mikanda. Mu mêyi makuabu, wakatupesha mu lulimi lua Kingelesi tshinyi tshiakamba mukanda wandi mu lulimi lua bena Denmark ne Norway.
GSAM 414MUKULU MATTESON UDI MUPATULI WA MIKANDA
GSAM 414.1Pa tshikondo etshi, kakadi mupatuli nansha umue wakadi mua kupeta tshikondo tshia kumutekela biletile, ne bua eku wakalomba luse lua kulonga kuteka biletile yeye mwine. Wakafidila mudimu ewu kutshika pa kupatula mabeji pafika ku 1,000 a bitupa bia mikanda ne mikanda mu lulimi lwandi mwine.
GSAM 414.2Ne nzila eyi mupiamupia ya kusambakanya bulelela mu bantu bandi, wakafuma ne bukole bupiamupia, wakadi ubanga nsangilu mu matunga a bungi. Kufuma pa dituku edi, mudimu wakula nsumuki pakati pa bantu ba Scandinavia.
GSAM 414MUKANDA WA KUMPALA MU LULIMI LUA BENA MATUNGA MAKUABU
GSAM 414.3Mudimu pakati pa ba bantu ba Denmark ne Norway wakafika ku bungi bua pa mutu ne bakalomba mukanda wa ngondo umue, mwakadi mua kupesha bantu ba ditunga edi kulongesha ne kukolesha mu lulimi luabo. Bua eku, ku 1 wa ngondo wa 1, 1872, ku nzubu wa Ditalulula ne Mumanyishi, bakapatula mukanda wa ngondo wa mu Denmark, mabeji makumi abidi ne anayi mu tshikadilu tshia mukanda, ne bakamupa dina Advent Tidende (Meyi a Dilua). Mu mwaka wakalonda, bunene bua mukanda ewu buakavudijibua too ne mabeji makumi asatu ne abidi. Wakadi mukanda wa kumpala wapatulibua ne Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete mu lulimi lua bena matunga makuabu.
GSAM 414.4Mu 1874, dijinga diakadi dinene pakati pa bena kuitabuja badi bakula lulimi lua Sweden, ne bakankula mukanda wa ngondo wa mabeji 16 mu lulimi elu, wakadi witwa Svensk Härold.
GSAM 414.5Pa tshikondo Mukulu Matteson wakankula mudimu ku bantu ba Scandinavia (ngondo wa 6, 1877) mu ditunga dia babo, makopi 266 a Advent Tidende akadi atumibwa ku America ngondo yonso kuya ku Denmark, ne 60 kuya ku Norway. Bua kubala mikanda eyi, bantu bakese bakadi bakankula kulama Sabatu mu Scandinavia. Bua mudimu wandi wa mwaka umue mu Denmark, mitumba ya bena kuitabuja yakanjibua mu miaba ya bungi mishilangane.
GSAM 415NZUBU WA KUPATULA MIKANDA MU NORWAY
GSAM 415.1Panyima pa eku Mukulu Matteson wakaya ku Norway, ne ku 7 wa ngondo wa 6, 1879, wakakanjika ekelezia wa bantu 38, bua mudimu wandi mu Christiana. Mukulu J. P. Jasperson, wa mu America, wakamusangana mu mudimu pa tshikondo etshi. Mu mwaka ewu, nsangilu wa kupatula mikanda wakakanjibua mu Norway, ne bakasumba nzubu mu Christiana bua nzubu wa kupatula mikanda, tshivanza tshia bisangilu bia ekelezia, ne bivanza bia bantu, ne mutengo wa $14,580. Pa tshikondo tshike, bakadi bapatula mukanda mukese Tidernes Tegn, wa lumingu lonso, kufuma ku nzubu wa Christiana.
GSAM 415.2Mu tshibangidilu tshia tshikondo tshia tshisuku wa 1880, Mukulu Matteson wakaya ku America bua kulomba lusanzu lua kukolesha mudimu wa Scandinavia. Wakadi ku Nsangilu Munene wa mwaka ewu, ne wakabweluka ku Europe mu ngondo wa 4, 1881, ne disanka dinene. Panyima pa kubwela, bakasumba mupatuli wa mutende ne bamubika mu nzubu wa Christiana.
GSAM 415MIKANDA YA BUKOLE BUA MUBIDI MU LULIMI LUA DENMARK NE SWEDEN
GSAM 415.3Diakamue bakatuadija kupatula mukanda wa bukole bua mubidi mu lulimi lua Denmark, wakadi witwa Sundheds Bladet. Mu 1883 wakapatula mukanda wa muomumue mu lulimi lua Sweden, ne mukanda wa malu a Nzambi wakadi witwa Sanningens Härold. Mu 1884, bakadi ne bintu bia mudimu bia nzubu bia mushinga wa $2,563. Mu mwaka ewu, bakapatula ne basambakanya mikanda 115,000 yonso, kabayi babala binunu bia bungi bia bitupa bia mikanda ne mikanda imue.
GSAM 415MUKULU HASKELL MU SCANDINAVIA
GSAM 415.4Mudimu mu Matunga a Scandinavia wakapeta lusanzu lunene bua kulua kwa Mukulu Haskell mu 1882, ne mu 1884 wakapeta lusanzu lua mudimu wa Bakulu Geo. I. Butler, B. L. Whitney, A. B. Oyen, ne E. G. Olsen.
GSAM 416MRS. WHITE UDI USANZULA SCANDINAVIA MINGI
GSAM 416.1Mu 1885, Mrs. E. G. White ne mwana wandi W. C. White bakaya ku Scandinavia, ne luendu elu lwakadi lwa mushinga mukole bua mudimu mu tshibiila etshi. Bantu bakuabu bakadi ne meji ne bapele ba mu ditunga edi kabena mua kufuta Tshia Dikumi, ne ne kufila mikanda mu nzila ya mutambwishi wa mikanda kudi mudimu wa patupu. Bumanyishi buakapebua ne Mrs. White bwakafika pa tshikondo tshiakakumbana, ne bantu bakabupeta bwino, bu mudi mvutu idi mu mêyi awa: «Bionso bidi Mukalenge muambe netubienze, ne netutumikile.» Mu luendu elu, mudimu wa Scandinavia wakashintuluka bujima, nangananga bua mudimu wa Mrs. White wa dipanga kupua bukole.
GSAM 416NZUBU MUPIAMUPIA WA MUDIMU WAKANJIBUA MU NORWAY
GSAM 416.2Mu 1886 Bakulu O. A. Olsen ne N. Clausen bakaya ku Matunga a Scandinavia, ne N. Clausen wakashala eku tshikondo tshile. Mu 1885 nzubu mupya wa mudimu wakakanjibua mu Christiana, ne bua mwaka wakapwa ku 1 wa ngondo wa 9, 1886, nzubu ewu wakapeta ku masumbilu a mikanda ne bitupa bia mikanda makuta a $5,386.68, ne makuta akapetibua ku badi bafuta bua kupeta mikanda ya tshikondo ne tshikondo akadi $3,146.03.
GSAM 416MAKELEZIA 25 MU SCANDINAVIA
GSAM 416.3Mumanyishi wakapebua ku Nsangilu Munene mu 1889 wakamba ne mu tshibiila tshia Scandinavia mwakadi makelezia 25, ne bantu 926, bakadi bafuta Tshia Dikumi tshia $2,548.75; ne mwakadi ne bamudimu basambombo, balongolodi banayi, ne Batambwishi ba Mikanda makumi atanu ne babidi. Misumbilu ya mikanda ya Norway ne Sweden mu ngondo isatu yakadi $2,161.26.
GSAM 416DILONGESHA MU CHRISTIANA
GSAM 416.4Pa tshikondo etshi dilongesha diakadi mudimu mu Christiana, ne balongi makumi atanu. Mu 1891, dilongesha dia Mukanda wa Nzambi diakadi mu Christiana bua Bakulu O. A. Olsen ne E. J. Waggoner, ne balongi nkama umue bakadi basangisha. Mu dilongesha edi, bakapesha malongesha a bukole bua mudimu wa mutambwishi wa mikanda.
GSAM 417MAKELEZIA MAKUMI ANAYI MU SCANDINAVIA MU 1895
GSAM 417.1Panyima pa myaka isambombo, mu 1895, tudi tumona mumanyishi wa Mukulu D. A. Robinson, wakadi mulombodi wa tshibiila tshia bisamba bikuabu, ne wakalombola ne mudimu wakula mingi mu tshikondo etshi, bua eku tudi tuupesha mu mêyi awa: «Scandinavia udi ne makelezia makumi anayi, ne bantu 1,458. Tshia Dikumi tshia mwaka wakadi $5,585.55. Kudi ne bamudimu batentekibue 15, balongolodi kumi ne umue, ne misumbilu ya mikanda ya mwaka yakadi $40,000. Makuta aa a bungi akadi bua mudimu wa Batambwishi ba Mikanda, ne mu ditunga edi mu 1885, basumbishi ba mikanda, ne nansha bamudimu ba ditabuja dietu, bakadi bamba ne kabena mua kupana mikanda ku nzubu ne nzubu.»
GSAM 417MISANGILU ISATU YA SCANDINAVIA
GSAM 417.2Mu tshibiila tshia Scandinavia, lelu kudi misangilu isatu, ne matuku a kuikala kwabo adi nga awa: Denmark, 30 wa ngondo wa 5, 1880; Sweden, 12 wa ngondo wa 3, 1882; Norway, 10 wa ngondo wa 6, 1887. Mukulu John Matteson, wakankula mudimu wa Scandinavia, wakalombola mudimu ne bukole, ne wakaenza mudimu ne mutshima mujima ne kudifila bua diakalenga dia bantu aba, wakakwata bulwele bua kufua, tuberculose, wakafua ku El Monte, Cal., ku 30 wa ngondo wa 3, 1896, ne myaka makumi asambombo ne umue.
GSAM 417MUDIMU WA LUMU MU BRITANIA
GSAM 417.3William Ings, muntu wa Hampshire, England, kadi mu mutshima ne dilongesha wakadi wa America, bua wakadi musombe mu United States kufuma ku bwana, wakafika ku Southampton, kufuma ku Basel, Switzerland, ku 23 wa ngondo wa 5, 1878. Pa tshikondo etshi wakashala tshikondo tshikese, mingu ibidi patupu, ne pashishe wakapingana ku buloba bunene bua Europe tshikondo tshike. Panyima pa eku wakaya diakabidi ku Southampton, ne panyima pa ngondo inayi ya mudimu wa nzubu ku nzubu, ne kusambakanya bitupa bia mikanda ne kuenza mudimu wonso wa batangadiki wakamuenekela, wakamanyisha bantu kumi bakadi bakulama Sabatu. Ku 30 wa ngondo wa 12 wa mwaka ewu, meme ne mukashi wanyi twafika ku Southampton, ne mudimu wetu wakasangana ne wa Mukulu Ings, mu kubanga misangilu mu nzubu wa bisangilu wa Shirley (Shirley Hall) mu tshikondo tshia mbelela, ne mu nzubu wetu wa mpanga. Mu tshikondo tshia tshilolo wa 1879, twabanga misangilu ya mu tshilulu ku Southampton. Pa tshikondo etshi ne mu tshisika etshi, Mmuana mukashi Maud Sisley (udi lelu Mrs. Boyd) wakasangana ne mudimu, mu kupesha malongesha a Mukanda wa Nzambi ne kuenza mudimu wa nzubu ku nzubu. Bua mudimu ewu, bantu bakuabu bakalonda bulelela. Mu tshikondo tshia mbelela wakalonda, twabanga misangilu mu tshivanza tshia bisangilu mu Ravenswood Villa, nzubu mwakadi tusomba ne mwakadi nzubu wetu wa kubika mikanda.
GSAM 418NSANGILU WA MU TSHILULU MU ENGLAND
GSAM 418.1Mu tshikondo tshia tshilolo wa 1880, Mukulu Andrews, nansha mubidi wandi wakadi mutekete, wakafuma ku Switzerland bua kusanza mu Nsangilu wa mu Tshilulu ku Romsey, mwakadi bantu bakuabu balonda lumu.
GSAM 418.2Ku 11 wa ngondo wa 1, 1880, Nsangilu wa Mikanda ne Batangadiki wakakanjibua. Mu mudimu ewu, bantu bakadi ne dikonda dinene, ne mikanda mivule yakasambakanyibua.
GSAM 418.3Ku 8 wa ngondo wa 2, 1880, mubatizu wetu wa kumpala wakafika, ne bantu bakabatizibua bakadi basambombo. Kufika ku 2 wa ngondo wa 7, 1881, bantu 29 bakabatizibua ku dibueja mu mayi ku Southampton.
GSAM 418BAMUDIMU BAKULA MU ENGLAND
GSAM 418.4Bua mvutu wa Nsangilu Munene wakasanganibwa mu tshikondo tshia tshisuku wa 1881, Mukulu A. A. John ne mukashi wandi, Geo. R. Drew, ne Mmuana mukashi Jennie Thayer bakaya ku England, ne basangana ne mudimu mu tshibiila etshi tshia lumu. Mu mwaka wa 1882, Mukulu Haskell wakaya ku tshibiila tshia Europe, ne wakashala matuku avule ne bamudimu ba lumu lua Kingelesi, wakabapesha lusanzu lua mushinga ne mêyi a luludiku.
GSAM 418.5Mu ngondo wa 3, 1882, bakankula kupatula tshitupa tshia Britania tshia mabeji abidi tshia kuongela ku mukanda Bimanyinu bia Tshikondo, ne bakatshifwatakanya ku makopi 1,000 a Bimanyinu biakafumanga ku America. Bintu ebi bakabenzesha mu mudimu wa batangadiki mu Great Britain. Mumanyishi wa mudimu ku 1 wa ngondo wa 10, 1883, wakalombola ne pa dituku edi mwakadi bantu nkama umue bakulama Sabatu. Tshia Dikumi tshifutibue kufuma ku mbangilu wa mudimu, tshiakadi $2,078.71.
GSAM 419MUDIMU WA BATANGADIKI MU MATU
GSAM 419.1Bua luse lua bakulami ba matu, Mukulu Ings wakapebua luse lua kutuma bitumba bia bitupa bia mikanda ne mikanda patupu bua pa malobo makumi muanda mukulu a miji ya mushinga ya «Peninsular and Oriental Steam Ship Lupanji», mu Africa wa ku Sud, mu East Indies ne West Indies, mu America wa pankatshi, ne ku bisanga bia Bay. Bua bukole bua mikanda eyi yakatumibua, dikonda diakankula mu tshilwa tshia Demarara. Tudi twapeta mumanyishi ewu bua mikanda ya tshilwa etshi.
GSAM 419HISTORY OF THE SABBATH WAKABIKIBUA MU NZUBU YA MIKANDA YA KINGELESI
GSAM 419.2Kopi ya History of the Sabbath wa Mukulu Andrews yakabikibua mu nzubu ya mikanda ya bantu bonso makumi asambombo ne mu bivanza bia kubala bule mu Great Britain, ne mikanda eyi ikadi kudi eku, ne imanyisha bantu badi bajinga kubala.
GSAM 419.3Mu 1884 Mukulu Butler wakaya ku England, ne bamudimu bakuabu ba tshibiila etshi. Bakulu S. H. Lane ne Robert Andrews bakafuma ku Boston kuya kusangana ne mudimu mu Great Britain ku 9 wa ngondo wa 5, 1885. Luendu lua Mrs. White ku England lwakapesha bamudimu bukole ne disanka. Mrs. White ne mwana wandi bakashala mingu mikese eku, kumpala kwa kubweluka ku America kufuma ku tshibiila tshia Europe.
GSAM 419BULELELA BUA MPINDIEWU BWAKANKULA
GSAM 419.4Mu tshibangidilu tshia 1884, panyima pa kufika kwa Mukulu Butler ku England, bakasua kubanga ku Grimsby, ne M. C. Wilcox nga mulombodi wa mukanda, mukanda wa mabeji muanda mukulu, uvua upatuka misangu ibidi ku ngondo, wakadi witwa Bulelela bua Mpindiewu. Lelu ewu mukanda udi upatula ku London, England, mabeji 16, ku mpala wa lumingu lonso, ne badi bapatula makopi nga 18,000 lumingu lonso.
GSAM 420.1Mu 1889, Mukulu Holser wakamanyisha ne Mudimu wa Lumu wa Britania wakadi ne makelezia muanda mukulu, ne bantu nkama ibidi bakulama Sabatu, ne 65 ba kudibo bakadi mu London. Tshia Dikumi tshia mwaka wakapita tshiakadi $1,244.58. Mwakadi ne bamudimu babidi batentekibue, balongolodi babidi, batangadiki babidi ba mu matu, ne bamudimu ba Mukanda wa Nzambi 7. Pa tshikondo etshi Bakulu Wm. Hutchinson ne Francis Hope bakankula mudimu mu lumu lua Kingelesi.
GSAM 420PACIFIC PRESS MU LONDON
GSAM 420.2Mu mwaka wa 1890, Lupanji lua Kupatula Mikanda Pacific Press, wa Oakland, California, wakakanjika nzubu mukuabu wa mudimu wa Lupanji elu ku 48 Paternoster Row, London, ne nzubu wa kupatula mikanda ku 451 Holloway Road, London, N. Misumbilu ya mikanda ya mwaka wa kumpala kufuma ku nzubu ewu, ku mitengo ya basumbi banene, yakadi $9,556.89.
GSAM 420.3Mu ngondo wa 2, 1895, Mukulu Robinson wakapesha mumanyishi udi ulonda eu:
GSAM 420.3«Mu Great Britain mwakadi makelezia kumi ne umue, bantu 363, bamudimu batanu, ne mulongolodi umue. Tshia Dikumi tshia mwaka wakapita tshiakadi $5,077.20, anyi $13.98 bua muntu umue pa bungi bua pankatshi. Bintu bia nzubu wa kupatula mikanda lelu bidi bya Nsangilu wa Mikanda ne Batangadiki wa Bisamba, bulongolodi bua mu England, ne Nsangilu ewu ke udi ubilombola.»
GSAM 420.4Mu ngondo wa 12, 1895, mufundi wa mudimu wa lumu mu bisamba bikuabu wakamanyisha bua Great Britain bantu 560. Bifuta bia Tshia Dikumi biakavula mu mwaka ne $1,000. Pa dituku edi, mitumba muanda mukulu yakadi isangisha Sabatu mu bisika bikuabu mu London.
GSAM 420.5Bua eku mudimu mu tshibiila etshi tshia lumu wakula, pa bikondo bikuabu kukula kuawu kwakadi kumueneka anu kakese. Maminu kaatu amena mu mishindu imue ya buloba lubilu bu mu mishindu mikuabu. Kumena kuawu kudi kua kanyinganyinga, kadi kukula kuawu kudi kua kukolela ne kua bukole. Ke mudibi kabidi ne bulelela bua lumu luisatu mu ditunga edi. Maminu abu akabambwa, akamena, ne akakula bitekete bitekete kufika lelu, ne lelu akafika ku bungi bua pa mutu.
GSAM 421MUDIMU WA LUMU MU AUSTRALASIA
GSAM 421.1Ku 10 wa ngondo wa 5, 1885, Bakulu S. N. Haskell, J. O. Corliss ne dibuta diandi, M. C. Israel ne dibuta diandi, Wm. E. Arnold, ne Henry Scott bakafuma ku San Francisco bua kubanga mudimu wa lumu mu tshibiila tshia Australia. Myaka kumi ne umue kumpala kwa tshikondo etshi, mu 1874, pa nsangilu wakasanganibwa ku Battle Creek, Mrs. White wakamba ne bisamba bingi bikapeta bulelela, ne wakamona bipatuli bidi bikala, ne mikanda ne bitupa bia mikanda bidi bipatula mu matunga a bungi. Pa kumulomba bua kutela mêna a matunga au, mvutu wakadi ne: Australia ke dina dimue nkayadi diakadiye mua kuvuluka.
GSAM 421MUMANYISHI WA MUKANDA WA NZAMBI
GSAM 421.2Mu mudimu wa mutshima mujima ne wa kukuama mamuma mimpe wa Mukulu Haskell ne bena mudimu nende, lumu lwakula nsumuki ne bakamona ne kupatula mukanda mu Australia kudi kua mushinga. Bua eku, bakalongolola kupatula, ne ku 1 wa ngondo wa 1, 1886, bakapatula ku Melbourne mukanda wa ngondo wa mabeji 16, wakadi witwa Mumanyishi wa Mukanda wa Nzambi ne Bimanyinu bia Tshikondo. Ku nkonga wa kumpala, bakapatula makopi 6,000, kadi kupatula kua tshikondo kudi makopi 3,000.
GSAM 421EKELEZIA WA KUMPALA WAKANJIBUA MU AUSTRALIA
GSAM 421.3Ku lumingu, 10 wa ngondo wa 4, 1886, ekelezia wa kumpala wa Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete mu Australia wakakanjibua. Bantu dikumi ne muanda mukulu bakadi basangisha bakadi bafunde mêna abo mu mukanda wa tshipungidi, ne bantu bakuabu 7 bakalomba kukidibwa bua mubatizu. Aba bakabatizibua ku Sabatu wakalonda, ne pa Sabatu yonso munkatshi mua mingu mivule, bantu bakadi bongela, kufika ekelezia ku bantu makumi atanu ne batanu. Kufika ku ngondo wa 5, 1886, bantu bonso bandikibua bakadi 90. Pa mutu pa aba, bakadi ne bantu nga 35 mu bisika bikuabu bakadi bakulama Sabatu.
GSAM 421.4Mu nzubu wa kupatula mikanda mwakadi bipatuli bibidi bia buimpe ne moteyi, bionso bifutibue ne bidi bya Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete mu ditunga edi dia kule—pabuipi mayile 7,000 kufuma ku nzubu wetu munene mu Oakland, Cal.
GSAM 422.1Mu 1886 lumu lwakafika ku New Zealand. Mumanyishi kufuma ku tshibiila tshia Australia wakamba ne mwakadi bantu makumi atanu bakulama Sabatu mu New Zealand. Makuta apetibue ku misumbilu ya mikanda ku nzubu akadi $700. Pa mutu pa eyi, Batambwishi ba Mikanda bakapana makopi nkama inayi a Mikakatano Minene mu New Zealand, ne makopi 1,000 a Meji a pa Daniel mu Australia.
GSAM 422Nzubu wa Kupatula Mikanda wa Australia
GSAM 422.2Mu lumu ludi luambibue pa 19 wa 7, 1889, tudi tusangisha bimpe bidi bikoka: Nzubu wa kupatula mikanda mu Melbourne ne kukala tshitendelelu tshia kusangila mu Ekelezia, waumanibue.
GSAM 422Kukuma mu Tasmania
GSAM 422.3Nsangilu wa Bikelesia mu Ditunga wumanyibue mu Australia ne mu New Zealand, ne mudimu wakoleshibue, kupitshila ku Bakulu Israel ne Steed, ku Tasmania. Mu ditunga edi, Bikelesia bisatu bimanyibue kale, ne bantu bakambaye 136. Kulubelela kua ba, kukalaku bakulami ba Sabatu baye bavulangana, badi kabayi bamanyibua mu bulongolodi.
GSAM 422.4Tshia Dikumi tshia mwaka mu mudimu wa Australia tshikale $9,371. Bakale Batambwishi ba Mikanda dikumi ne batanu mu mudimu, ne bipatule bia mikanda bia bona bikume $19,500.
GSAM 422.5Mu lwendu lua pa buadi lua Mukulu Haskell ku mpungilu wa buloba, wakadiye kabidi mu Australia, ne wakasangila Nsangilu wabo mu 8, 1889, ne mu mishindu mivule wakabapesha lusadisu lua bukole, lwakanyishibua bikole kudi tshisumbu atshi tshivua tshimane kulongolodibua. Bakadi bamudimu bavua ku America, mu bidimu bitangila, balua mu Australia bua bualu bumue bunene—kuimika ne kukolesha mudimu wa Nzambi.
GSAM 422Mrs. White mu Australia
GSAM 422.6Mu muvu wa automne wa 1891, Mrs. E. G. White, mwana wende W. C. White, Mukulu Geo. B. Starr, ne bakuabu, bakumbuka ku California bua kuya ku Australia, ne bafika kuaku mu 12—pankatshi pa muvu wa été mu ditunga adi. Bumanyishi bua Mrs. White, nansha muvua yeye ne butekete bua mubidi buvua bumukengesha mu bidimu 9 biashalaye mu ditunga edi, buakambuluisha bikole bua mudimu kuikala mu diumvuangana dimpe ne nyuma ne lungenyi lua Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu. Mu tshikondo tshivua bantu aba mu Australia, Mukulu J. O. Corliss wakabikangana kabidi ne mudimu wa hano, ne W. A. Colcord ne bakuabu bakuma mu mudimu bu bambi, balongeshi, ne bakuabu.
GSAM 423Mukulu Olsen mu Australia
GSAM 423.1Mu tshikondo tshia bulombodi bua Mukulu O. A. Olsen bu mupresident wa Nsangilu Munene, wakatambuka mu nzubu yetu yonso ya bukole ya ku mutwe kua ditunga ku mutwe. Edi diakafuna lwendu lunene—lwendu lua ku mpungilu wa buloba. Wakaluenda bua kumanya bimpe mukuya wabo ne ngikadilu wa midimu ya lumu mivule, bua kudilongolola bua kubakuatshisha bonso mu mushindu umue. Kadi mu lwendu elu, mu 1893, wakashala mingu mikese mu Australia.
GSAM 423Nsangilu wa Bikelesia wa Bumwe wa Australasia
GSAM 423.2Mu tshikondo etshi Nsangilu wa Bikelesia wa Bumwe wa Australasia wumanyibue, ne wakadi ne Nsangilu ya Bikelesia ya Australia ne New Zealand, ne mibuelo ya mudimu wa Australia. Nsangilu au usangila mbala umue mu bidimu bibidi, ne ulombolibua ne mutshindilu wa nsangilu ya bumwe mu matunga makuabu. Mu mwaka wa 1893, Mutambwishi wa Mikanda bakese bavua mu mudimu au bapitshisha tshibambalu tshia 5,000 tshia Steps to Christ, ne tshibambalu tshia bubidi tshia motshi mukadipatulwa. Mu muvu wa été wa 1894-95, bakakula milombu ya mikanda ya kusangisha 4,000 mu ngondo ine.
GSAM 423Mukulu Prescott mu Australia
GSAM 423.3Mu 1895 Mukulu W. W. Prescott, sekretere wa dilongesha wa dibundu, wakadi ngondo ya bungi mu Nsangilu au, ne wakatekela tshikondo ne meji ku tshibambalu etshi tshia mudimu. Mu tshikondo etshi wakalombola tshisangilu tshia dilongesha tshiakabafuila bikole.
GSAM 424.1Lumu lwapeshibue ku Nsangilu Munene pa mudimu wa mwaka lwapeshibue ne Mukulu W. C. White, ne ludi lua mudi:
GSAM 424.1“Nsangilu wa Bikelesia wa Bumwe wa Australia udi ne Bikelesia 17 ne bantu 1074, bavua bafutshi Tshia Dikumi tshia mwaka wakapitshi ne $9,810.10. Nsangilu au udi ne bambi balombolibue dikumi ne babidi, bakadi ne lutshindikidi lua mudimu babidi, batangadiki ba Mukanda wa Nzambi basatu, ne Mutambwishi wa Mikanda makumi atanu, bakapana mikanda ya $28,731.11 mu mwaka au. Mu mwaka au, ditunga dia New South Wales, ne Bikelesia bisambombo ne bantu 321, wakatuluka mu Nsangilu wa Australia, ne wakamanyibua ne Nsangilu wa New South Wales.”
GSAM 424MUDIMU WA LUMU MU AFRICA WA KU SUD
GSAM 424.2Mu Nsangilu Munene wakasangisha mu Battle Creek mu 1886, mfundilu wa kuimana mudimu wa lumu mu Africa wa ku Sud wakambibua. Bu muvuabu bangate dipangadika dia kuitabuja mudimu au, pa kutangila kua muvu wa été wa 1887, bakafuka kuimika mudimu mu ditunga dia kuelela, kuvua bantu bakese bavua bamane kubanga kulama Sabatu ne bakadi babidila batambi ba mudimu.
GSAM 424Bakulu Boyd ne Robinson mu Africa wa ku Sud
GSAM 424.3Bua bualu ebu, pa 11 wa 5, Mukulu C. L. Boyd ne diku diende, Mukulu D. A. Robinson ne mukashi wende, ne bakadi bakuabu, bakumbuka ku New York City, ne balua ku Africa kupitshila ku Liverpool ne London. Pashishe bidimu bisatu, ku Nsangilu Munene, M. P. W. B. Wessels wakamba ne, pa kufika kua bakadi bamudimu aba mu Africa, bakadi bantu pabuipi ne 40 bavua bakadi basambila kale Sabatu wa mukenji wa buinayi, pa kutangila kua mikanda ya mfundilu au ne dilonga dia Mikanda ya Nzambi.
GSAM 424.4Bakulu Robinson ne Boyd bakatandisha mudimu wa lumu mu Cape Town, ne kufumina kuaku mudimu wakatandalala ku nord-est, mutantshi wa pepi ne mile 800, too ne ku Kimberley, mu mabuya a diamana.
GSAM 424.5Kufika mu mwaka wa 1889, bakadi ne bambi babidi badi balombola, umue udi ne lutshindikidi lua mudimu, Bikelesia bine, ne bantu 80; aba bavua bafutshi Tshia Dikumi tshia $2,798.36. Mu mwaka au Mukulu Ira J. Hankins, wa ku America, wakadi ne mudimu mu Cape Town ne biuma bimpe, ne M. ne Mamu Druillard bavua balua ku Nebraska bua kubangisha mudimu muaba au, ne kusangila mu midimu ne mu mikakatano idi ikumina bakadi bakuma ku mutwe wa mudimu mu muaba mupiamupia wa mudimu. Midimu ya Mamu Druillard yakadi kudi nzubu wa mikanda, kuakadi mushinga wa tshibambalu etshi ushiibue ku bukokeshi buende; M. Druillard wakadi mu mudimu wa lumu wa bonso. Mu mwaka au, ku masua akadi maimana mu nzubu au wa masua, wakapetshisha mikanda ya $750.
GSAM 425Mukulu Haskell mu Africa
GSAM 425.1Mu 8 wa mwaka au, Mukulu Haskell wakafika mu Cape Town. Ngondo itanu wakayiundisha bimpe mu kutambuka ne kusala ne makampani a mutundu mu Africa wa ku Sud. Lwendu elu lwakakolesha ne kuimika mudimu, ne lwakapa mutshima wende lukonzo padi wakamona mimuma ya mudimu wende. Dijinga dia mudimu wa dilongesha diakajuka, kufika pa kutuma balongi 12 ba ku Africa ku America bua kulonga mu nzubu yetu ya dilongesha ya dibundu.
GSAM 425.2Mu tshikondo etshi, mudimu wa Mutambwishi wa Mikanda wakapetela mutshima. Tshisangilu tshia mudimu au tshiakambibue mu Cape Town, ne tshiakambibue ne M. E. M. Morrison, ne tshiakapesha mudimu au wa mushinga lumu ne bukole busha. Pashishe pa malongesha akambibue mu tshisangilu etshi, Mutambwishi wa Mikanda dikumi ne isatu, mu ngondo isambombo, bakapetshisha ne kupesha mikanda ya $5,621.28. Mu bulelela, milombu yakadi mikole bua kuikala mivule, kufika pa ku kusukika nzubu wa London, padi mikanda kayiyi ikoka kupatula lubilu bua kukumbaja mushinga.
GSAM 425.3Mu mwaka wa 1892, Mukulu A. T. Robinson wakakanganakana ne mudimu mu Africa wa ku Sud. Mu tshikondo etshi mudimu wakadi muende kumpala bikole, kufika pa kukengela nzubu mupiamupia wa kulama mikanda bua kupingana wa kale. Bualu ebu, nzubu musha wakimanyika, munene bua kupesha muaba wa misangilu ya Ekelezia.
GSAM 426Nzubu wa Dilongesha mu Africa
GSAM 426.1Nunku mudimu wakadi usambuka pa tshitupa ne tshitupa, kufika pa Claremont, mu tshitupa tshia Cape Town, nzubu wa dilongesha wakimanyika ne mpalu ya $35,000. Lusadisu lumue nkayalu luvuabu bakeba kudi bana betu ba ku America, lwakadi kutuma balongeshi bavua bakokesha kulongesha dilongesha dia nzubu wa dilongesha; bena Africa bobu bena bavua ne bua kufuta bualu ebu. Milombu au wakambibua, ne tshilongelu tshiakabanga pa 1 wa 2, 1893.
GSAM 426Nsangilu wa Bikelesia wa Africa wa ku Sud
GSAM 426.2Nsangilu wa Bikelesia wa Africa wa ku Sud wakamanyibua mu 1892. Mu Nsangilu Munene wa 1893, wakapitulushibua mu Nsangilu Munene. Mu tshikondo etshi wakadi ne Bikelesia bitanu, ne bantu 138, bavua bafutshi Tshia Dikumi tshia mwaka wakapitshi ne $34,077.32. Kudi Nsangilu au, Nsangilu wa Bikelesia wa Africa wa ku Sud wakadi ne bumanyishi bua Peter Wessels, wakapeshesha Nsangilu Munene dikabu dia $16,000 ne mutshima wa bulelela; dikabu edi diakadi dipite mbongo yonso yakafutshi Nsangilu Munene bua kutandisha mudimu mu Africa wa ku Sud. Kulubelela kua dikabu edi, yeye ne umue wa bana babu balume bapeshesha $40,000 bua kutandisha mudimu wa nzubu wa kupesha bukole ku buntu mu musumba wa Chicago.
GSAM 426.3Mu Nsangilu Munene wa 1895, Sekretere wa Mudimu wa Lumu ku Bisamba Bikuabu wakamba pa mudimu wa Africa:
GSAM 426.3“Nsangilu wa Bikelesia mu Africa wa ku Sud wamanyibua kadi bidimu bibidi, kanshi mu tshikondo etshi Nsangilu Munene watumine bakadi bamudimu dikumi ne babidi mu tshibambalu etshi. Babidi bavua bakuma ku kati kua ditunga bu batangadiki ba mudimu bavua bafuta bobo bena, ne bakuabu bakuma mu midimu ya bitupa bikuabu. Nsangilu au udi ne tshilongelu tshidi tshikola, nzubu wa bana ba nshiye, ne nzubu wa bukole bua mubidi udi mu kuimanyika. Bimanyinu bidi bikumbaja bantu babo 184.”
GSAM 426Mikanda Yapatulibue mu Africa wa ku Sud
GSAM 426.4Bualu bua budikadidi bua kuitabuja mu Africa wa ku Sud wakafukisha bantu betu mu ngondo idi ikese bua kupatula mikanda ibidi, umue mu lulimi lua Holandi, wa kuambibua De Wachter; mukanda mukuabu mu lulimi lua Bungelesa, wa kuambibua The South African Sentinel and Gospel Echo. Au wa ndekelu udi ne bantu bakuabi 4,000 bamubala.
GSAM 427Nsangilu wa Bikelesia wa Bumwe wa Africa wa ku Sud
GSAM 427.1Mu 1 wa 1903, Nsangilu wa Bikelesia wa Bumwe wa Africa wa ku Sud wakamanyibua, ne wakadi ne Nsangilu ya Ditunga dia Cape ne Natal-Transvaal, ne midimu ya lumu ya Basutoland ne Matabeleland idi mu bukokeshi bua Nsangilu wa Bumwe. Mu Nsangilu au, mukalaku Bikelesia 15 bimanyibue ne bantu 595, makampani 9 akayayi mamanyibua ne bantu 90, ne bakulami ba Sabatu bavulangana 30; bonso 715, bavua bafutshi Tshia Dikumi tshia $7,850. Bakadi bamudimu 39, pa kati pabo 21 bavua bafutshibua kudi Nsangilu mishilangane.
GSAM 427MUDIMU WA POLYNESIA
GSAM 427.2Mu mwaka wa 1876, Mukulu James White ne mufundi wa mukanda ewu batumine tshibambalu tshia Bimanyinu bia Tshikondo ne mikanda mikese ya lumu, ne mukanda, ku Pitcairn Island. Mikanda eyi yakatekwa mu lisua ludi luenda ku Cape Horn ku New York. Twakamanyibua ne lisua adi dikimana ku Pitcairn, ne kuaku tshibambalu etshi tshivua ne bua kupeshibua. Twakadi katuyi bamanya muntu nansha umue mu tshisanga etshi, ne katuyi bamanya tshisanga tshiuma tshikuabu, kulubelela kua lumu ludi nalu ne bantu basambila Nzambi ne mutshima onso. Mikanda yakatumibua ne dibanza dimue.
GSAM 427Lwendu ku Pitcairn
GSAM 427.3Katwakadi bapeta lumu ku bantu nansha ku mikanda yetu kufika pa lwendu lua M. John I. Tay ku tshisanga etshi mu 1886, pashishe bidimu dikumi; kadi patwakamanya ne, pa kutangila kua kubala tshibambalu tshia Bimanyinu ne mikanda ya lumu, tshisanga tshionso tshiakadi pepi ne kuangata dipangadika mu tshikondo tshimue bua kuludika dituku diabu dia kusambila kudi dituku dia kumpala dia Lumingu ku dituku dia muanda mutekete, ne kulama Sabatu wa Mfumu. Kadi kabena bakuenzela bualu ebu kufika pa lwendu lua M. Tay. Yeye wakadi ne muoyo munene wa kuya ku tshisanga etshi, kadi wakadi kamanyi bantu pabuabo nansha mushinga wabu wakadi witabula kale mu bulelela.
GSAM 428.1Pashishe pa bukishi bua yeye ku America, wakalomba ne mutshima onso bua lisua dimanyika, diadi bakadi bakoka kutwala batangadiki ba mudimu ku tshisanga ku tshisanga mu nyungwe ya Pacific. Wakadi ku Nsangilu Munene wakasangisha mu 1889, ne meji aa akadi makole mu mutshima, ne kuaku wakalomba bualu bua Bisanga bia Polynesia. Nsangilu, padi wakamona mushinga wa mudimu au, wakasungula kusangisha, kupitshila ku makabu, mbongo ya $12,000 bua kuimika nansha kusumba lisua bua kusala mu Bisanga bia Pacific.
GSAM 428Pitcairn Yimanyika
GSAM 428.2Mu kuenza ne lukanyinu elu, lisua Pitcairn diakimanyika mu muvu wa été wa 1890, pa tshifulu tshia Benicia, ku mutantshi wa pepi ne mile makumi asatu kufuma ku Oakland, California, ne mbongo ya $12,035.22. Mu tshikondo tshia bitupa bisatu ku bine bia tshidimu, mbongo eyi yonso yasangishibua ne kupeshibua ne makalasa a Kalasa ka Sabatu bua bualu ebu bumue, ne kakuena dikabu dikuabu diakapeshibua ne disanka ne muoyo mujima bu edi. Lisua diakapeshibua Nzambi mu Oakland, California, pa 25 wa 9, 1890. Bantu bakambaye 1,500 bakasangisha pa lisua ne ku mpala wa lisua bua kumona tshibilu etshi tshia kupesha lisua kudi Nzambi.
GSAM 428Lwendu lua Kumpala lua Pitcairn
GSAM 428.3Lisua diakajula mu lwendu luadi lua kumpala ku San Francisco, ku mudimu wadi wa kuelela, pa 20 wa 10. Pa lisua, bu batangadiki ba mudimu, bakadi Mukulu E. H. Gates ne mukashi wende, Mukulu A. J. Read ne mukashi wende, John I. Tay ne mukashi wende, ne tshisumbu tshia batangadiki tshidi ne Kapiteni Marsh. Lisua edi diakaya kumpala ku Pitcairn Island, mutantshi wa mile 4,000 ku sud kua San Francisco, ne diakafika pa 25 wa 11. Padi lisua diatuluka ku tshisanga etshi, pa 17 wa 12, bantu bakulu 82 bakapetshisha mubatizo, ne bamanyibua bu Ekelezia wa Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete. Pashishe lisua diakaya ku bisumbu bia Society, Hervey, Samoa, Friendly, ne Fiji, ne diakadi dituma mikanda ya kusambila ne mikanda ya lumu lua bukole bua mubidi ne didikanda ku bantu bavua baloba lulimi lua Bungelesa. Mu ngondo muanda mukulu, too ne mu ngondo wa 9, 1891, batangadiki ba mudimu bakapetshisha mikanda ya $1,900, kulubelela kua kupeshesha mikanda mivule ya kubala ku buntu.
GSAM 429.1Batangadiki ba mudimu bakatekwa ne mushindu ewu: Mukulu Read ku Tahiti; Mukulu Gates wakashala ku Pitcairn bua kujikija mudimu wakadi utandishibue; M. Tay wakasungula kusala ku tshisanga tshia Fiji. Mu Ditalulula ne Mumanyishi wa 14 wa 4, 1904, Mukulu Fulton wakamba pa mudimu mu Fiji ne, “Mpindieu mukalaku bakulami ba Sabatu kupita 150 mu tshibambalu etshi tshia mudimu wa lumu.” Ku Fiji, lisua diakaya ku Aukland, New Zealand, bua kulongolola lisua ne kuakaja ngikadilu wadi, bu muvuabi bikengela, ne bua kupeta mikanda.
GSAM 429Bafu ba Batangadiki ba Mudimu
GSAM 429.2Pashishe pa kukala ku mpala kua mwaka umue, ngondo 11, ne matuku 18, Pitcairn diakabwerela ku San Francisco, ne diakafika pa 9 wa 10, 1892. Mu tshikondo etshi Kapiteni Marsh wakafua, ne wakashikibwa mu tshisanga tshia New Zealand. M. Tay wakakwatshibua ne maladi wa mupepe, ne kakafukuka. Yeye ne wakafua mu ditalala, ne wakashikibwa mu ditunga dia kuelela dia Fiji; ne mu mushindu ewu mioyo ibidi ya mushinga yakapeshibua lubilu mu Mudimu wa Polynesia.
GSAM 429.3Batangadiki ba mudimu bakatekwa ku tshisanga tshia Tahiti, ku Papaete, bakafukama ne disanka padi bamona mimuma ya mudimu wabu pa nshindanu. Bakafuishe kutuma ku ditunga dia kuabu, mu tshikondo etshi, lumu lua disanka lua bantu 40 bakakudimuna mioyo yabu ne bamanyibua bu Ekelezia wa Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete.
GSAM 429Lwendu lua Pa Buadi lua Pitcairn
GSAM 429.4Lisua diakajula ku San Francisco mu lwendu luadi lua pa buadi, pa 17 wa 1, 1893, ne batangadiki ba mudimu aba: B. J. Cady ne mukashi wende, J. M. Cole ne mukashi wende, E. C. Chapman ne mukashi wende, ne M. G. Kellogg, M.D. Miss Hattie Andre, wa Ohio, wakasangila nabo bu mulongeshi wa Pitcairn Island. Mu muvu wa automne wa 1893, M. Cady wakatandisha tshilongelu ku Raiatea, tshia mu bisumbu bia Society, ne balongi 60. Padi tshikondo tshia kumpala tshiakamanuka, bungi bua balongi buakabanda too ne ku 105. Pa kutandisha tshikondo tshia bubidi, pakadi balongi 120.
GSAM 430Lwendu lua Pa Isatu lua Pitcairn
GSAM 430.1Lwendu lua pa isatu lua lisua lwakambibua mu 1893-94. Batangadiki ba mudimu ba lwendu elu bavua G. O. Wellman ne mukashi wende ne Lillian White, bonso ba Michigan, bavua bamanyibua bua Raiatea, kuakadi bakadi bakuafuila Mukulu Cady mu mudimu wende. M. Stringer ne mukashi wende bavua balua bu batangadiki ba mudimu bavua bafuta bobo bena. Bakimana ku Rurutu. Ku Raratonga (kuakadi bantu balama Sabatu bu Lumingu), Dr. Caldwell ne mukashi wende bavua batekibue; kadi Mukulu Buckner ne mukashi wende, ba ku California, bakashala ku Pitcairn. Mu tshikondo tshiakadiye ne bantu aba, midimu misha mivule yakatuadijibua, ne yakamanyibua mu mishindu mivule ne iufuila bantu. Kumpala kua bonso, bakibaka tshiamua tshia kupela masangu adi mpindieu adimibua mu tshisanga, tshidi tshienza mudimu ku bukole bua lupepele; bukole bua lupepele abu budi kabidi buendesha biamua bikese, ne bualu ebu buakatuma bantu ba tshisanga batuadije midimu mikuabu ivuabu kabayi bamanye kale.
GSAM 430Lwendu lua Pa Ine lua Pitcairn
GSAM 430.2Pa 15 wa 12, 1895, Sekretere wa Mudimu wa Lumu ku Bisamba Bikuabu wakamba ne:
GSAM 430.3“Pitcairn udi mpindieu mu nzubu wa masua, wakabwelela ku lwendu luende lua pa ine.... Mudimu wamanyibua mu bisumbu 9, ne bakadi bamudimu aba badi basala muaku:—
GSAM 430.4“Mu Pitcairn Island, balongeshi, E. S. Butz ne mukashi wende, ne Hattie Andre. Norfolk Island, batangadiki ba mudimu bavua bafuta bobo bena badi basala muaba au, bavua balua ku Australia. Bisumbu bia Society, muambi, B. J. Cady; batangadiki ba mudimu ba bukole bua mubidi, M. ne Mamu R. A. Prickett. Raratonga, batangadiki ba mudimu ba bukole bua mubidi, Dr. J. E. Caldwell ne mukashi wende, Miss Lillian White ne Miss Maude Young; balongeshi, G. O. Wellman ne mukashi wende, Mukulu J. D. Rice ne mukashi wende. Fiji, Mukulu J. M. Cole ne mukashi wende. Bisumbu bia Friendly, Mukulu E. Hilliard ne mukashi wende. Rurutu, M. ne Mamu Stringer, batangadiki ba mudimu bavua bafuta bobo bena. Hawaii, Mukulu E. H. Gates ne mukashi wende; balongeshi, H. H. Brand ne mukashi wende. Samoa, Dr. F. E. Braucht ne mukashi wende. Mukulu D. A. Owen ne bana bende babidi, muana wa balume ne muana wa bakaji, batangadiki ba mudimu bavua bafuta bobo bena.”
GSAM 431.1“Pitcairn wakapetshisha ne kupesha ku buntu mikanda ya lumu mivule mu mindendu yende ine. Pa bualu ebu, bakulami ba Sabatu bakamueneka mu miaba ya bungi. Bikelesia bimanyibue ku Pitcairn Island, Norfolk, ne Tahiti.”
GSAM 431Buatu bua Pitcairn buakatekeshibua
GSAM 431.2Bu muudi mpindieu njila ya kufika mu muaba wa mudimu wa Polynesia, ivua kayiyi tshikondo tshivua buatu butungibua, buatu buakatekeshibua, ne bakadi batumikila njila mikuabu bua kutungunuka ne mudimu. Mukulu E. H. Gates udi mpindieu mulombodi wa muaba wa mudimu wa Polynesia, ne udi umanyisha budi mudimu utungunuka mu bisumbu bishilangane bia bisanga.
GSAM 431INDE YA KU OUEST
GSAM 431.3Mu tshikondo tshia mashika tshia 1889, Tata Wm. Arnold, wa ku Amerika, wakatuadija mudimu wa Mupanyishi wa Mikanda mu Inde ya ku Ouest. Pavua yeye wenza mudimu eu, wakapeta mena ne miaba ya kutumina mikanda ya bantu 1,200; bakabituma kudi Tshisumbu tshia Mikanda tshia Matunga Onso bua kutumikila nabu mu mudimu wa butangadiki. Ku ditumilangana dia mikanda ne ku dituma dia bintu bia kubala ku miaba eyi, bantu bakatuadija kusua bulelela; nanku njila yakashidibua bua kutangalaja lumu luimpe ku diyisha dia Diyi.
GSAM 431.4Bua kuandamuna dibikila dia mudimu wa bayishi ba Diyi, Mukulu D. A. Ball wakaya mu Barbadoes ne mu miaba mikuabu mu ngondo wa 11 wa 1890 bua kuenza mudimu. Bantu bakuabu bakitabuja bulelela ku mudimu wende. Mu 1892, Tata Patterson, mufume mu California, wakatambwisha mukanda wa Mabala a Bible mu bisanga ne wakapeta bimuma bimpe. Mu 1893, B. B. Newman wakafuma mu Florida wakaya mu Jamaica bua kulombola mudimu wa ditambwisha dia mikanda tshikondo tshivua Tata Arnold kayi panu. Tata Evans ne Tata Hackett kabidi bakaya mu Inde ya ku Ouest mu mvula muomumue bua kuenza mudimu wa tshitupa etshi. Mu ngondo wa 5, Mukulu Haysmer ne mukajende bakafika mu muaba eu bua kuenza mudimu bu muvua njila mua kushidibua. Matuku makese pashishe, Tata Arnold wakapingana, musangu eu bua kutambwisha mikanda idi yakula bua bukole bua mubidi. Too ne mu ngondo wa 7 wa 1895, mikanda ya mushindu eu ivua mitekeshibue mu Jamaica nkayende ku mushinga wa $8,200, mikanda ya malu a ditabuja ku mushinga wa $7,654, yonso pamue $15,854. Ditangalaja dia mikanda ya bungi bua nanku diakambuluisha bikole bua kujadika mu Kingston ekelezia mulongolodibue bimpe wa bantu 75, ne bua kushidila mudimu wa bayishi ba Diyi njila mu bitupa bikuabu bia tshisanga.
GSAM 432Trinidad
GSAM 432.1Mudimu wakatuadija panu mu mushindu uvua ufuanangane ne wa mu Jamaica. Mu mvula wa 1889, Tata F. B. Grant ne mukajende bakabikilua bua kuya ku tshisanga bua kutuadija kutangalaja mikanda ya ekelezia wetu; pashishe Mukulu Flowers ne mukajende, babikidibue kabidi, bakabalonda bua kuenza mudimu bu muvua njila mushidibue. Bakapeta bimuma bimpe, too ne pavua Mukulu Flowers mukwatshibue kudi disama dia mubidi wa kapia, diakamushipa mu dituku dia 29 dia ngondo wa 6 wa 1894. Mukulu E. W. Webster wakasungudibua bua kuamupingana, ne wakafuma mu New York ne buatu mu ngondo wa 8 wa 1895.
GSAM 432.2Mu 1896, bena mudimu mu Inde ya ku Ouest bavua aba: mu Jamaica, Mukulu A. J. Haysmer ne W. W. Eastman; batambwishi ba Mikanda bakuabu bavua mu Bisanga bia Bahama. Mu Antilles Makese muvua Mukulu E. Van Deusen ne mukajende, ne C. F. Parmlee ne mukajende bu bena mudimu wa Bible, Tata Bean ne Tata Hackett bu Batambwishi ba Mikanda. Mu Trinidad muvua Mukulu E. W. Webster ne mukajende, ne Mamu Stella Colvin bu mutangadiki wa mudimu wa kuondapa bantu. Bimuma bivua ebi: Bakulami ba Sabatu 110 mu Jamaica, ne Bakulami ba Sabatu 50 mu Trinidad, mu miaba ya pepi ne Couva; ekelezia umue mu Barbadoes, ne tshisumbu tshimue mu Antigua, mu Antilles Makese.
GSAM 432AMERIKA WA PAKATSHI
GSAM 432.3Mukulu F. J. Hutchins ne mukajende bakafuma mu Matunga Masangane a Amerika bua kuya mu Bisanga bia Bay mu dituku dia 16 dia ngondo wa 11 wa 1891. Mu tshikondo etshi muvua bantu bu 20, nangananga mu Ruatan, bavua balama Sabatu bu muudi mukenji wa 4 wa mu Mikenji Dikumi. Bakavua batuadije kutangila bulelela ebu ku bintu bia kubala bivua bibatumina mu poshta. Panyima pa mvula 3, mu 1894, W. A. Miller ne mukajende bakafuma mu California bua kuya ku Bonacca, kubakabuela mu mudimu wa dilongesha bu balongeshi mu kalasa kavua kashidibue mu dituku dia 4 dia ngondo wa 7 wa 1894, mu nzubu wa kalasa uvua mutungibue kudi Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete. Mu tshitupa tshia kumpala tshia dilonga, bungi bua balongi bavua balua ku kalasa buvua, mu bungi bua nkatshinkatshi, 34. Mu 1895 bakamanyisha ne: kalasa kavua kadikumbajila majinga aku, bualu bungi bua balongi buvua bukule too ne pa 45.
GSAM 433.1Mu Nsangilu Munene uvua muenze mu 1895, Mukulu Hutchins wakamanyisha ne: mu bisanga muvua bantu 100 bavua batumikila Lumu. Wakamba kabidi ne: nzubu 2 ya nsangilu ivua mitungibue, ne ivua ya Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete. Bu muvua buloba bukese, ne mushinga wabu munene bua dikuna, umue wa ku nzubu eyi ya kutendelela Nzambi wakatungibua pa mâyi. Bakafila mikanda ya bumfumu bua nzubu eyi 2 ne bua nzubu wa kalasa kudi Tshisumbu tshia Nsangilu Munene. Bintu bia Nsangilu pa tshisanga bivua bilombolodibue mushinga wa $1,789.60. Mushinga wa mikanda ivua mitekeshibue too ne mu 1895 uvua $2,243.
GSAM 433Buatu bukese bua Amerika wa Pakatshi
GSAM 433.2Pavua Nsangilu mulejibue bupepele ne diambuluisha bivua mua kupetshibua ku buatu bukese bua kutuala batangadiki kufuma ku tshisanga tshimue kuya ku tshikuabu, bakangata dipangadika dia kutunga buatu bua nanku bua mudimu mu Bisanga bia Bay, ku mushinga uvua kawuyi mua kupita pa $3,000.
GSAM 433.3Mu 1896, mu Amerika wa Pakatshi muvua anu bena mudimu 4: Mukulu F. J. Hutchins ne mukajende, ne Mukulu J. A. Morrow ne mukajende mu Honduras wa bena Espagne. Mu Belize, tshimenga tshinene tshia Honduras wa bena Grande-Bretagne, muvua tshisumbu tshia bena kuitabuja bavua balama dituku dia muanda mutekete bu muudi mukenji wa 4. Tshitupa tshinene tshia mudimu mu muaba eu tshivua tshienze mu bisanga bia Dishiba Dinene dia Caraïbes. Panu mikanda ivua mitekeshibue ku mushinga wa binunu bia dolare, ne bantu 60 bavua basanka mu bulelela bua Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu.
GSAM 434Lufu lua Mukulu Hutchins
GSAM 434.1Mukulu F. J. Hutchins wakenza mudimu ne lulamatu lunene ne muoyo mujima mu muaba wa Amerika wa Pakatshi bu mvula 12. Kundekelu, bukole buende bua kutantamena buakapua, ne wakafua kudi disama. Mpindieu udi mu dikisha dia tulo, ulindile dibikila dia Mukalenge, dibikila didi ne tshia kubisha bena lulamatu.
GSAM 434AMERIKA WA KU SUD
GSAM 434.2Malu avua Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete bitabuja akatuadija kumanyibua mu Amerika wa ku Sud ku mikanda mipatulibue. Mu ngondo wa 10 wa 1891, Batata Snyder, Stauffer ne Nowlin bakatuadija mudimu wabo bu Batambwishi ba Mikanda mu Argentine. Mu 1893, ku dipangadika dia Nsangilu Munene, Mukulu F. H. Westphal, wa mu Illinois, muyishi wa Diyi wa Bena Allemagne, wakabuela mu mudimu wa butangadiki mu muaba eu. Mu 1894, Frank Kelley, wa mu California, wakaya mu Matunga Masangane a Colombia bu mutangadiki uvua udikumbajila majinga ende. Panyima pa ngondo mikese, bena mudimu bakuabu bakabalonda, nanku mudimu wakatuadija mu muaba eu mupiamupia. Mu 1896 bakafila lumu elu bua mudimu wa muaba eu: Chile udi ne muyishi wa Diyi umue, Mukulu G. H. Baber, wakafika mu dituku dia 19 dia ngondo wa 10 wa 1895; ne Batambwishi ba Mikanda 2, F. W. Richards ne F. H. Davis. Argentine kabidi udi ne bayishi ba Diyi 2, F. H. Westphal ne Jean Vuilleumier; ne Batambwishi ba Mikanda 2, O. Oppegard ne C. A. Nowlin. Kabidi kudi bena mudimu wa Bible 4: Lucy Post, Tata Snyder ne mukajende, ne John McCarthy. Brésil udi ne bayishi ba Diyi 2, Mukulu W. H. Thurston ne H. F. Graf; ne Batambwishi ba Mikanda 3, A. B. Stauffer, J. F. Berger ne J. A. Berger. Guyane wa bena Grande-Bretagne udi ne bayishi ba Diyi 2, Mukulu W. G. Kneeland ne Mukulu P. Giddings; ne batangadiki ba mudimu wa kuondapa bantu 2, Muondapi B. J. Fercoit ne mukajende.
GSAM 435.1Mu 1896, mikanda ya mushinga wa dolare 1,000 ivua mitekeshibue mu Chile; ne Bakulami ba Sabatu 30 bavua bitabuje Sabatu ne bulelela bukuabu budi bufuanangane nabu ku dibala dia mikanda ivua mibasumbila kudi Batambwishi ba Mikanda. Mu Brésil ne Argentine mikanda ivua mitekeshibue ku mushinga wa dolare 10,000; tshivua tshitambe buimpe, bantu 100 bavua balama Sabatu. Ekelezia umue ne Tulasa tua Sabatu 5 bivua bilongolodibue. Mu Argentine muvua ekelezia 3 milongolodibue, mu Buenos Ayres, Crespo ne San Cristobal. Mu Guyane wa bena Grande-Bretagne muvua kabidi ekelezia umue mulongolodibue ne Bakulami ba Sabatu 50; nanku Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete bavua bonso pamue 150 mu Amerika wa ku Sud.
GSAM 435TSHISUMBU TSHIA BATANGADIKI TSHIA KU SUD
GSAM 435.2Bua kuakula bulelela, tshisumbu etshi katshiena mua kubikidibua tshia ku matunga makuabu, nansha tshidi tshienza mudimu wa kuyisha lumu luimpe kudi bantu ba ditunga dikuabu, Bena Afrika, mu ditunga dietu mene. Bimuma bimpe bidi bipetshibue bidiku bikumbanyine kunemeka didienzeja dia Mukulu J. E. White ne ditantamana diende, mu dibenesha dia Nzambi.
GSAM 435.3Mu tshikondo tshia mashika tshia 1893, panavua ngenza mudimu bu mulombodi wa Nsangilu wa Bikelesia mu Ditunga dia Illinois, Mukulu White wakalua kundi ne muoyo wende munemeshangane bikole bua bantu ba mubidi mufike ba mu Matunga a ku Sud. Bu muvua yeye musombe mu Chicago milungu mikese, wakalomba mushindu wa kuenza mudimu bua bantu ba mubidi mufike bavua basombe mu tshimenga. Bakamuitabuja ne disanka dinene, ne panu ke pakatuadija bulelela mudimu wende bua bantu aba bavua mu dikenga.
GSAM 435Buatu bua dibungibungi bua butangadiki bua Mukulu White
GSAM 435.4Kutuadijila pa tshikondo etshi, wakavua usambila Nzambi ne ulongolola malu bua muaba wa mudimu wa ku Sud. Pavua yeye utungunuka ne dijingulula, malu avua mulongolole akakola, too ne ku ditunga dia buatu bua dibungibungi pepi ne Dishiba dia Michigan, bua dibikila ne: Mutoto wa mu Dinda. Ne buatu ebu, buvua bu «Betele» uvua wenda pa mâyi, wakaya mu Chicago, pashishe wakakuluka mu nzadi ya Illinois ne Mississippi, wakafika mu Vicksburg, Mississippi, mu dituku dia 10 dia ngondo wa 1 wa 1895. Panu, ne banende bakese, wakatuadija mudimu mu muaba uvua kawuyi muenzebue mudimu kumpala.
GSAM 436Mudimu wa Tshisumbu tshia Batangadiki tshia ku Sud
GSAM 436.1Tudi tubulula mêyi a mu lumu luvua Mukulu White mufile mu Nsangilu Munene mu dituku dia 9 dia ngondo wa 4 wa 1903, ludi luleja bimuma bia mudimu ne nsombelu wa mudimu wa butangadiki wa ku Sud mu tshikondo etshi:—
GSAM 436.2«Tshisumbu tshietu tshiakajadika tulasa 5 mu Mississippi ne tshidi mpindieu tshitulongolola.... Tulasa etu tudi mu Vicksburg, Yazoo City, Columbus ne Jackson.... Bena mudimu betu bakatungunuka kabidi ne didienzeja mu Nashville, Memphis ne Edgefield Junction mu Tennessee, ne mu Louisville ne Bowling Green mu Kentucky.
GSAM 436Bena mudimu ba ku Sud
GSAM 436.3«Mu tshikondo etshi kudi bena mudimu 27 mu bitupa bishilangane bia Tshisumbu. Bayishi ba Diyi batentekibue 5 bakadi balongeshibue mu mudimu wa Tshisumbu tshia Batangadiki tshia ku Sud.... Balongeshi ba tulasa 13 bakadi batekebue bimpe mu mishindu mishilangane bua mudimu wabo.... Tshisumbu tshidi tshilongesha nsongalume umue bua kuikala muondapi mu Kalasa Kanene ka Bunganga ka Meharry mu Nashville, ne tshidi tshiambuluisha mukuabu mu dilonga diende mu kalasa kakamue.... Bena mudimu bimpe ba Bible bakadi balongeshibue. Bamue ba ku balongeshi badi kabidi balua bena mudimu bakumbane mu tshitupa etshi.
GSAM 436Buatu bua dibungibungi «Mutoto wa mu Dinda»
GSAM 436.4«Mutoto wa mu Dinda udi buatu buanyi mene, butungibue ne makuta anyi mene. Kabidi, makuta onso a dienza dia mudimu wa buatu ebu avua mafutshibue ku makuta a mpeta ku mudimu wanyi. Ndi ngamba kabidi ne: makuta onso a nsombelu mu buatu avua mafutshibue kudi meme mene misangu yonso. Misangu ya bungi tshisumbu tshivua ne bantu ba mudimu kutuadijila ku 10 too ne ku 18.... Nansha difutu dia bena mudimu bonso bavua Tshisumbu tshienzeja mvula ne mvula kadiakafutshibua ku milambu ya bantu, diakavua difutshibua ku makuta anyi mene a mpeta.
GSAM 437Mushindu uvua makuta mapetshibue bua mudimu wa butangadiki wa ku Sud
GSAM 437.1«Bantu badi mua kuela lukonko ne: ‘Wakapeta makuta aa penyi?’ Mukalenge wakatuapa. Tuakapatula mikanda mikese. Wa kumpala uvua Mukanda wa Kumpala wa Dilonga dia Lumu Luimpe, uvua mulongolodibue ku mbangilu bua kulongesha bantu ba mubidi mufike. Tuakatekemenya kutekesha anu binunu bikese bia mikanda, kadi, ku dikema dietu, bungi bua mitekeshibue buakafika pepi ne 1,000,000.
GSAM 437.2«Mamu [Mamu E. G. White] wakatuambuluisha ne mukanda wa Kristo Musungidi Wetu, uvua mitekeshibue 300,000 anyi 400,000. Mikanda ya Miyuki Mitambe Buimpe yakadi mitekeshibue 200,000 anyi 300,000. Badi bajingulula ne: mikanda ya Mukalenge Udi Ulua ivua mitangalajibue miungi ku mushindu wa ne: bikala mibumbakajibue umue pa mukuabu, ivua mua kutunga tshisungulu tshia butumbuke bua maila 4. Ne makuta avua atufutshibua bua mikanda eyi, tuakakumbaja midimu mikuabu ya bungi ne ya mishindu mishilangane, ne tuakatunga Mutoto wa mu Dinda.»
GSAM 437MU MATUNGA A BUNGI
GSAM 437Mexique
GSAM 437.3Mudimu wetu mu ditunga edi wakatuadija mu mvula wa 1894, ku dijadika dia muaba wa butangadiki wa kuondapa bantu mu Guadalajara. Mu 1896, bakamanyisha bungi bua bena mudimu nunku: Mukulu D. T. Jones ne mukajende bavua balombola mudimu wa butangadiki. Balongeshi bavua Ora A. Osborne, Mamu A. Cooper, Kate Ross ne muambuluishi umue wa mu ditunga. Batangadiki ba mudimu wa kuondapa bantu bavua Muondapi J. A. Neal, A. Cooper, Mamu A. J. Rice, Mamu Bartlett ne Mamu Rachel Flowers. Bantu bavua ne masama 40 bavua balua ku muaba wa butangadiki dituku dionso, ne balongi 40 bavua baya ku kalasa ka butangadiki. Mu tshikondo etshi bavua batunga nzubu mupiamupia wa kuondapa bantu ne kulama bukole bua mubidi, ku mushinga wa $12,000.
GSAM 437Afrika wa Pakatshi
GSAM 437.4Mu 1893 mudimu wa Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu wakavua mutungunuke ku mushindu uvua Komite wa Nsangilu Munene mumone bimpe bua kufila meji a kujadika mudimu wa butangadiki mu Afrika wa Pakatshi. Ke bakangata dipangadika ne: «Mudimu wa butangadiki ujadikibue mu Matabeleland diakamue panekuikala mushindu.» Mu diunvuangana ne dipangadika edi, tshisumbu tshia Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete tshiakabuela mu ditunga edi mu 1894 ne tshiakasungula budimi bua akre 12,000. Mu nsangilu wa 1895, Mukulu C. B. Tripp ne mukajende, W. H. Anderson ne mukajende, ne Muondapi A. S. Carmichael bakasungudibua bu batangadiki bua muaba eu wa kule. Diakamue bakatuadija kudilongolola bua luendu lule; panyima pa luendu luimpe lua mu buatu, bakafika ku muaba wabo mu dituku dia 26 dia ngondo wa 7 wa 1895.
GSAM 438Luseka lua Or
GSAM 438.1Mu mvula ya bungi, lubila lua kulomba diambuluisha, bu lua ku Makedonia, luakafumina ku luseka lua dishiba dinene lua Afrika lua ku ouest luafikila Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete. Dibala dia mikanda ya Bena Adventiste diakavua dijula dijinga dia bulelela, kadi diambuluisha kadiakatumibua kumpala kua mvula wa 1894 anyi pepi nanku. Pashishe Komite wa Nsangilu Munene wakabikila Mukulu Sanford ne Tata Rudolph bua kutuadija mudimu uvua mulindile tshikondo tshile. Bakabuela mu muaba eu ne tshisumi ne dikima. Kadi matuku makese pashishe, Mukulu Sanford wakakwatshibua kudi disama dia mubidi wa kapia, divua diungi mu muaba eu ku mushindu uvua ditunga dibikidibua «lukita lua muntu mutoke». Wakakwatshibua kudi disama edi misangu 3; pashishe, bua kushala ne muoyo, wakavua ne bua kupingana ku Amerika. Bakuabu bakatumibua ku luseka lua ku ouest; munkatshi muabo muvua Mukulu D. U. Hale, Geo. F. Kerr ne mukajende, ne G. P. Riggs. Kadi eu wa ndekelu wakapanga bukole bikole ku disama, too ne pavua bantu bapanga ditekemena dia ne: neashale ne muoyo. Wakanyema ku Angleterre ne ditekemena dia kupeta buimpe ku dishintuluka dia nsombelu wa lupepele. Yeye ne balunda bende kabakapeta tshivua batekemena, bualu bukole buende buakatungunuka ne kupua kakese kakese, kundekelu wakafua ne bakamujika aku. Yeye kabidi udi ulindile dilua dia Mufidi wa Muoyo.
GSAM 438Inde
GSAM 438.2Mu dituku dia 12 dia ngondo wa 1 wa 1890, Mukulu Haskell wakafuma ne buatu mu Port Durban, ku luseka lua dishiba dinene lua Afrika lua ku sud-est, bua kuya ku Calcutta mu Inde, ku Chine ne ku Japon. Kumpala kua dituku edi, Percy T. Magan, mufundi wa mikanda yende, wakavua musangane nende. Tshipatshila tshia luendu elu lua kuya ku Inde tshivua tshia «kutangila muaba» bua kupeta lumu luvua mua kubambuluisha bua kufila meji ne madinga, tshikondo tshivua Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete mua kutuadija mudimu wa butangadiki mu muaba eu. Ne meji a kujadika mudimu wa butangadiki mu Inde, Nsangilu Munene wakafila meji mu 1893 bua Wm. Lenker kuya mu ditunga edi bu Mupanyishi wa Mikanda. Wakakumbaja meji aa, wakaya mu Inde ne wakatuadija kutangalaja mikanda ya Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete. Pashishe Tata Lenker wakamanyisha ne: yeye ne bantu bakuabu 4 bavua batambwishe mikanda mu miaba mishilangane ya Inde too ne mu 1896, ne bavua batekeshe mikanda ya mushinga wa $10,000. Bua kuleja dijinga divua difumina ku mikanda mitekeshibue, wakamba kabidi ne: pavua yeye utambwisha mikanda pepi ne Madras, ku luseka lua Inde lua ku ouest, «muyishi wa Diyi wa mu ditunga wakenda maila 60 bua kusumba mukanda umue wa Meji bua Danyele ne Buakabuluibua.»
GSAM 439Georgia Burrus mu Inde
GSAM 439.1Mu 1895, Mamu Georgia Burrus wakafuma mu California bua kuya ku Inde. Pakafika yeye aku, diakamue wakatuadija kulonga muakulu wa Bengali, ne matuku makese pashishe wakabuela mu mudimu wa butangadiki. Too ne mu 1896 bantu bakuabu bavua batuadije kulama Sabatu wa Mukalenge ku disangila diabo ne bena mudimu betu.
GSAM 439.2Bena mudimu mu muaba eu mu 1896 bavua Mukulu D. A. Robinson ne mukajende. Mamu May Taylor ne Mamu Georgia Burrus bavua bena mudimu wa Bible. Tata Lenker ne Tata Masters bavua Batambwishi ba Mikanda. Nzubu mukumbane uvua mupetshibue bua nsombelu wa batangadiki, ne bavua batumine mu ditunga dietu dilomba dia bena mudimu wa bunganga, balami ba basame ne diambuluisha dikuabu bua kukumbaja majinga avua mabakolela. Mukulu Brown ne bakuabu bakandamuna dibikila edi. Yeye ne Mukulu D. A. Robinson bakafua bonso babidi mu Karmatar, mu Bengal, mu Inde, ku ndekelu kua ngondo wa 12 wa 1899.
GSAM 439Hawaii, Bisanga bia Sandwich
GSAM 439.3Mu mvula wa 1884, Tata La Rue ne Henry Scott bakaya bu batangadiki mu Hawaii ne makuta abo mene. Bakatuadija mudimu wabo ku ditangalaja dia lumu kudi muntu ne muntu ne ku ditekeshesha dia mikanda. Bualu ebu buakajula dijinga dinene mu tshisanga ku mushindu uvua Nsangilu Munene, mu ngondo wa 11 wa 1885, muangate dipangadika dia ne: Mukulu Wm. Healy aye mu Hawaii mu tshikondo tshidi tshilonda bua kuenza mudimu, ne balombe Nsangilu wa Bikelesia mu Ditunga dia California bua kubapedika tshilulu bua mudimu eu. Balongolodibue nunku, Mukulu Healy ne bavua bakadi mu tshisanga bakenza Nsangilu wa mu Tshilulu mu tshikondo tshia luya tshia 1886. Ku bimuma bia mudimu eu, bantu bakuabu bakitabuja Lumu. Tata La Rue wakashala mu Honolulu too ne mu mvula wa 1889, pakafuma yeye ne buatu bua kuya mu Hong Kong, mu Chine.
GSAM 440Mudimu munkatshi mua Bena Chine mu Hawaii
GSAM 440.1Mudimu wa bayishi ba Diyi uvua mupebue ku tshisanga uvua mukese too ne pavua Nsangilu Munene musangane mu ngondo wa 3 wa 1895. Mu tshikondo etshi bakangata dipangadika dia ne: «Mukulu Gates ne mukajende, pamue ne Tata Brand ne mukajende bu balongeshi ba Bena Chine, baye mu Honolulu bua kuenza mudimu wa butangadiki.» Mudimu wa dilongesha wakatuadija diakamue; Mukulu Gates, nansha muvua bukole bua mubidi buende bukese, wakenza tshivua yeye mua kuenza bua kutungunuja mudimu. Muondapi umue ne balami ba basame bakaya matuku makese pashishe balonda batangadiki, ne mudimu mu tshitupa etshi tshia Lumu wakatuadija bimpe.
GSAM 440Meyi makese bua Midimu ya Butangadiki, dituku dia 1 dia ngondo wa 1 wa 1903
GSAM 440.2Lumu lua mudimu luvua Mufundi wa Mikanda ya Butangadiki ku Matunga Makuabu mufile mu dituku dia 31 dia ngondo wa 12 wa 1902 ludi luleja mudimu wa Lumu udi wenzebua pambelu pa Matunga Masangane a Amerika nunku:—
GSAM 440.3Nsangilu wa Bumue wa Australia, udi musangishe Nsangilu ya Bikelesia mu Matunga a Victoria, New South Wales, Nouvelle-Zélande, Queensland, Australia wa ku Sud, Tasmania ne Australia wa ku Ouest.
GSAM 440.4Nsangilu Munene wa Europe, udi musangishe Nsangilu wa Bumue wa Allemagne, Allemagne wa ku Ouest, Allemagne wa ku Est, Allemagne wa ku Sud, Hollande ne Belgique wa Bena Flandre, Autriche-Hongrie ne Matunga a Balkan, Suisse wa Bena Muakulu wa Allemagne, Russie wa ku Sud, Russie wa ku Nord ne Russie wa Pakatshi.
GSAM 440.5Nsangilu wa Bumue wa Scandinavie, udi musangishe Danemark, Norvège, Suède, Finlande ne Islande.
GSAM 441.1Nsangilu wa Bumue wa Grande-Bretagne, udi musangishe Angleterre wa ku Nord, Angleterre wa ku Sud, Irlande, Écosse ne Galles.
GSAM 441.2Nsangilu wa Bumue wa Bena Mfualansa ne Latine, udi musangishe Suisse wa Bena Muakulu wa Mfualansa, France ne Italie.
GSAM 441.3Mudimu wa Butangadiki wa ku Est, udi musangishe Ejipitu, Siriya ne Turquie.
GSAM 441.4Nsangilu wa Bumue wa Afrika wa ku Sud, udi musangishe Nkolonyi wa Cap, Natal-Transvaal, Basutoland ne Matabeleland.
GSAM 441.5Miaba mikuabu mishilangane: Bermuda, Brésil, Guyane wa bena Grande-Bretagne ne wa bena Hollande, Amerika wa Pakatshi (ku Sud), Chine, Fiji, Inde, Jamaica, Japon, Antilles Makese, Mexique, Nyassaland, Pitcairn, Porto Rico, River Plate, Raratonga, Samoa, Bisanga bia Société, Sumatra, Tonga, Trinidad, Luseka lua Dishiba Dinene lua ku Ouest (Amerika wa ku Sud), ne Luseka lua Dishiba Dinene lua ku Ouest (Afrika).
GSAM 441.6Bungi bua bena mudimu badi benza mudimu mu miaba eyi mishilangane, basangishe bayishi ba Diyi, badi ne mukanda wa kuitabusha mudimu wa diyisha, bena mudimu wa Bible, Bapanyishi ba Mikanda ne Batambwishi ba Mikanda, budi 754.
GSAM 441Miaba ya mushinga bua kutangalaja mudimu mijadikibue
GSAM 441.7Ku mêyi aa makese bua midimu yetu ya butangadiki, tudi mua kuamba bu muakamba Mufundi wa Mikanda ya Butangadiki ku Matunga Makuabu mu mvula wa 1896:
GSAM 441.7«Ne miaba eyi ya mushinga idi mpindieu miyidibue kudi Lumu mu bitupa pakuamba bionso bia buloba, Nzambi, ku bukole buende budi kabuyi ne ndekelu, udi mua kukumbaja mudimu munene ne mukole mu tshikondo tshikese bikole. Neajikije mudimu wende lubilu mu buakane.»
Notes
- Lomo 15:21. ↩