Nshapita 14 — Mushiku Mukangibue
GSAM 214.1“Padi bobo bakendela kusumba, mulume wa bukwati wakafika; ne bobo bakalongolola bakayingila nende mu bukwati: ne mushiku wakangama.”1
GSAM 214.2Tshimfuanyi etshi katshiena tshileja kulua kua Kristo ku buloba nansha, kadi tshidi tshileja kulua kua Mulume wa bukwati ku bukwati. Bukwati kadi ndi tshintu tshidi tshikumbana kumpala kua kulua kua Mfumu. Tshidi tshilembibue mu Lumu lua Luka mu mushindu ewu: “Nudisuike mikaba mu tshimonu, ne miendu yenu ikale miteme; ne nenu mwikale bu bantu badi balindila Mfumu wabo, padi apingana kufuma ku bukwati, bua padi alua ne akokola ku mushiku, bamubukulule kashidi.”2
GSAM 214Kuambula Bukalenge Kubikidibue bu Bukwati
GSAM 214.3Kulua kua Mulume wa bukwati ku bukwati kudi kutangija mu Danyele 7:13, 14, padi Kristo alua kudi Tata bua kwambula bukalenge buende. Mu tshikondo tshia kale, kulua kua mfumu ku tshimenga tshiende tshia bukalenge bua kwambula nkuasa wende wa bukalenge ne bukalenge buende kuakabikidibua bu bukwati. Tshintu etshi—kwambula tshimenga tshia bukalenge bu mukaji wa bukwati—tshiakasekelelanga ne bukole ne bimonji bia bukwati bua bulelela. Ebi nanku padi Kristo ambula kudi Tata mu diulu bukalenge buende, bamutangija bu mubwati ne mukaji wende wa bukwati—Yerusalema Mupiamupia (Kumona 21:9); ne mu tshimfuanyi etshi babikila bualu ebu “bukwati.”
GSAM 214.4Panyima pa ndekelu wa matuku binunu bibidi ne nkama isatu, 22/10/1844, bantu ba Dilua, bakafuanyikija malu akabapitila ne malu adi malondangane ne bukwati bua mu matunga a ku diba dipatukila, bakamba ne, “Kristo wakayingila ku bukwati.” Padi bakambulanga butoke buingi pa tshintu tshia kukumbana ku ndekelu wa matuku binunu bibidi ne nkama isatu, ditabuja diabo diakakuata Kristo mu mudimu uvuaye mubangile; nanku, ne ditabuja, “bakayingila nende ku bukwati.”
GSAM 215“Nempingane”
GSAM 215.1Mu tshikena kumona tshiakapebua Miss Harmon mu 1845, pa kupita kua Kristo kufuma ku tshibanda tshia kumpala kuya ku tshibanda tshia bubidi tshia Tshitendelelu tshia mu diulu, tudi tumona mêyi aa: “‘Lindilayi apa; ndi kuya kudi Tata bua kwambula bukalenge; lamayi bilamba bienu bikale bitoke, ne mu tshikondo tshîpi nempingane kufuma ku bukwati ne ndi nkuambata kudi meme.’ Pashishe kapita ka mapuepe, ne nkata bu mulilo udi ubaka, kakumbuluke ne bamalayika, kakafika padi Yesu. Wakayingila mu kapita, ne wakambanibwa ku Muaba wa Tshijila Menemene, padi Tata wakikale.”3
GSAM 215Luse Panyima pa Mushiku Mukangibue
GSAM 215.2Mushiku mukangibue wa tshimfuanyi etshi udi mumanyisha ku tshintu tshidi tshikumbana kumpala kua kulua kua Mwana wa muntu mu mapuepe a diulu; padi mushiku ukangama, bansongakaji bakuabu balua ne bakokola, ne babambila bua “kutabala” pakuamba ne kabayi bamanye dituku nansha tshikondo tshia kulua kwende. Kabidi, mushiku eu ukangama panyima pa bansongakaji ba meji bakayingila ne Mulume wa bukwati ku bukwati.
GSAM 215.3Bualu bua mêyi a tshimfuanyi etshi tshia bansongakaji budi butangija ne panyima pa kwingila ku bukwati, nansha bansongakaji “ba busu” bakadi ne tshikondo tshia kudilongolola mu mushindu muakane bua kukumbana ne Mulume wa bukwati. Babambila bua “kutabala.” Kutabala ne kulindila bidi mu bualu bua kulongolola kua bulelela bua kukumbana ne Mfumu. Nanku, bualu budi butangija ne luse kalukokibue padi mushiku wa tshimfuanyi eu ukangama.
GSAM 215Kawena Mushiku wa Luka 13:25-28 Nansha
GSAM 215.4Kale, makosa akadi akumbana padi bantu basanganya mushiku umue wa tshimfuanyi etshi ne mushiku udi ubikidibua mu Luka 13:25-28, udi wamba, “Padi mfumu wa nzubu ujuka ne ukanga mushiku, nenu nubanga kuimana ku mbelu ne kukokola ku mushiku, mukuamba, Mfumu, Mfumu, tubukulule; ne yeye udi uyankula ne wamba, Tshiena munumanye kunudi bafume.... Fumukayi kudi meme, nenu basalanyi ba bubi bonso. Kudi kulila ne kusuula menyo, padi mumona Abalahama, Isaka, ne Yakoba, ne baprofete bonso mu bukalenge bua Nzambi, ne nenu bene banuipate ku mbelu.” Bidi bimueneke patoke ne padi mushiku eu ukangama, tshilumbu tshia badi bakangibue ku mbelu tshikidibue. Bukalenge bua Nzambi bumane kulua; bualu nebamone bantu bapanduke mu bukalenge. Kadi mu tshimfuanyi tshia bansongakaji, Mfumu kena muanji kulua mu bukalenge buende, kadi wakaya kudi Tata bua kwambula bukalenge buende.
GSAM 216Mushiku Mukangibue mu Mudimu wa Tshimfuanyi
GSAM 216.1Badi bakuata Kristo ne ditabuja mu mudimu wende, panyima pa ndekelu wa tshikondo tshia matuku binunu bibidi ne nkama isatu—22/10/1844—bakamona ne padi dituku dia dibuikidila difika mu mudimu wa tshimfuanyi, mukulu wa baprista wakanganga mushiku wa tshibanda tshia ku mbelu ne wakabukula mushiku uya ku Muaba wa Tshijila Menemene, bua kukumbaja mudimu wende wa kujimija masumu akambajilue mu Tshitendelelu; ne nanku Kristo, mukulu wetu wa baprista, wakangile mushiku wa tshibanda tshia ku mbelu tshia tempelo tshia mu diulu, ne wakabukula tshibanda tshia padi pakamoneka “mushete wa tshipungidi tshiende.”4
GSAM 216Nnani Wakadi mu Makosa?
GSAM 216.2Mu dituku edi, bakadi bantu pa kati pa bena Adventiste badi kabayi bambi butoke bua mudimu wa Kristo mu Tshitendelelu, padi bualu bua lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu kabayi babambila. Aba bakadi mu makosa mu kusanganya mushiku eu wa ku mbelu wa Tshitendelelu ne mushiku mukangibue wa Luka 13:25-28. Kadi aba kabakadi Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete. Kadi tudi ne kuteta kuleja ne bakadi bananyi, ne mushindu wakabangila tshilongesha etshi, ne malu akabafikisha ku kuela menji aa.
GSAM 217.1Bantu bakasambuka ku bikelesia bia dina mpamba pamulaya lumu lua Dilua, kadi ne badi bobo bakashiya, babambibua mu bumanyishi bua tshikelesia tshitanu ne tshisambombo pa kati pa bikelesia mu tshikanda tshia Kumona. Mulayi kudi tshikelesia tshia mutanu, Sardesi, udi wamba, “Vuluka nanku mushindu wakatambula ne wakumvua, ne kanga bimpe, ne kudimuna mutshima. Nanku biwikala kuyi utabala, nenkuile bu mwibi, ne kawumanya tshikondo kayi tshindikuile.”5 Ku mêyi aa kudi kumoneka ne bantu aba bakadi bumvue lumu lua kulua kua Mfumu. Bakalutambula ku mpala, kadi mpindieu bakadi pabuipi ne kulukana.
GSAM 217Tshikelesia tshia Filadelfia
GSAM 217.2Tshikelesia tshia Filadelfia, ngikadilu muisambombo wa tshikelesia tshia lumu, udi ubikidibua pashishe. Tshikelesia etshi tshidi tshitangija bantu bakafumibua mu lumu lua kumpala ne lua pa buadi lua Kumona 14. Kudi tshikelesia etshi Mfumu udi wamba, “Mumone, ndi ndua kashidi; kanga tshidi natshi, bua muntu kayi akwambule tshifulu tshiebe.”6 Kabidi babambila mu mêyi aa: “Bualu ebu budi buamba yeye udi musuluka, yeye udi mulelela, yeye udi ne nkulushi wa Davidi, yeye udi ubulula, ne muntu kena ukanga; ne udi ukanga, ne muntu kena ubulula: ndi mumanye midimu yebe: mumone, nakupeleka kumpala kuawe mushiku mubulula, ne muntu kena mua kuukanga; bualu udi ne bukole butekete, kadi wakanga lumu luanyi, ne kawukananga dina dianyi.”7
GSAM 217Mushiku Mukangibue wa Tshimfuanyi etshi nkayi?
GSAM 217.3Ntshinyi tshidi tshifila bua kumanya mushiku mubulula ne mushiku mukangibue mu mikanda ya Nzambi yakambajibwa? Tudi tutekemena ne nyankululu wa tshibazo etshi udi mumoneka mu ntangilu idi ilonda: Padi bakadi pa kati pa Bena Adventiste abambulanga butoke buya bungi, ne balongeshanga ne Mupandushi wakalukile mudimu wende kufuma ku tshibanda tshia kumpala kuya ku tshibanda tshia bubidi tshia Tshitendelelu tshia mu diulu, ne bakambajila bimpe bualu bua mushiku mubulula ne mukangibue kudi badi bafila matwi, badi bakuabu bakadi basuika bulelela ebu ne bakadi bamba kuikala ne ditabuja mu tshilongesha tshia mushiku mubulula wakangama, ne mukangibue wakabukuka. Mu bualu ebu bakadi bakanga nzila, anyi bakakanda mudimu wa basadi ba Mfumu pano pa buloba. Mishiku ya Tshitendelelu tshia mu diulu ibululwa ne ikangama ku bukole bua Kristo—“Yeye udi ubulula, ne muntu kena ukanga.” Mu lumu kudi tshikelesia tshia Filadelfia, bantu badi bakanga ne bakanga lumu ne kabakananga dina diende, batshimuna ditshimuna didi dibulula mushiku udi muntu kena mua kukanga. Kakuena mpata ne bualu ebu budi buamba mushiku wa kwingila kudi bantu, mushiku udi bantu, bu mutudi tumona, bakangile pa bukole; kadi bua kuleja dianyisha bua dishindama diabo, Mfumu udi uteka kumpala kua bantu ba bulelela mushiku “mubulula” udi muntu kena mua kukanga.
GSAM 218Mushiku wa Meyi
GSAM 218.1Mu mikanda ya Nzambi mudi bilejilu bingi bidi bitumikila mushiku mu diumvuija edi. Paulo, padi alembela bena Kolinto, udi wamba, “Mushiku munene ne wa mudimu wakabukuluila meme, ne bena lukuna badi bangi.”8 Kabidi, mu mukanda wende wa bubidi kudi bena Kolinto, udi wamba, “Padi nafika ku Tuloa bua kumanyisha Lumu lua Kristo, ne mushiku wakabukuluila meme kudi Mfumu, kadi moyo wanyi kawakadi ne kupema, bua tshiakapeta Tito muanetu nansha.”9 Kabidi wakalomba bena Kolosai mu mushindu eu: “Kangayi mu kusambila, ne kulanga mu kusambila ne kusakidila; kabidi sambilayi bua bualu buetu, bua Nzambi atubukulule mushiku wa kumanyisha, bua tuambe bualu busokoka bua Kristo, bualu bua bobo ndi mu makanga.”10
GSAM 218.2Ku mikanda eyi kudi kumoneka ne mishiku ya kumanyisha bulelela ibikidibua mishiku mibulula; ne ku mêyi akambila tshikelesia tshia Filadelfia kudi kumoneka ne mu tshikondo tshia kubikidibua kua bantu aba, bantu bakadi benza bukole bua kukanga mushiku wa meyi kudi abo. Padi tshikelesia tshia Filadelfia tshipita mu diteta, ne tshikanga “lumu” ne “dina” diende, lumu lua Mfumu kudi abo luakadi ne yeye uvua ne bua kuteka kumpala kuabo mushiku mubulula udi muntu kena mua kukanga.
GSAM 219Ngikadilu Panyima pa 22/10/1844
GSAM 219.1Padi bualu ebu buvuye bumanyishibue mu mêyi a tshiprofete, natudi tutangile nyuma ngikadilu padi bualu bukadi bukumbana. Bu mutudi vuye tumanyisha, kumpala kua 4/1844, bikelesia byakadi bibulula mishiku kudi lumu lua Dilua, ne bilombo bia basadi byakadi bingi kupita ku badi balombola badi ne moyo. Panyima pa kanyinganyinga, mu muvu wa printemps wa 1844, badi kabayi batambulanga tshilongesha ne mutshima mulelela bakalukila ku kukangana natshi. Mu tshikondo tshia mayowa tshia 1844, padi lumu lua Muanjelo wa Pa Buadi lua Kumona 14 ne “Lubila lua Mundankulu” (Matayo 25) lwafikibua, dikengeshibua dikole menemene diakakuata badi bakadi ne bukole bua kujadika ditabuja diabo mu kulua kua Mfumu pabuipi. Badi bakadi bakangana bakadi bamba kuenzela bualu ebu mu mishindu yonso bua kukanda bualu ebu, ne mu mishindu yonso bua kukanda mudimu wa badi bakadi bamanyisha “tshikondo tshia bulumbuluishi bwende tshifikile.” William Miller wakamba pa ditontolola edi, “Ditontolola edi didi ditambe kupanga diumvuangana ne tshifukilu, ne ditambe kupanga diunvuija.” Ditontolola diakadi dikole pabuipi ne ndekelu wa matuku binunu bibidi ne nkama isatu, Geo. Storrs wakamba, “Katuena kabidi ne bualu ne bikelesia bia dina mpamba ne babi bonso, anu mu mushindu udi lubila elu mua kubalenga.”
GSAM 219.2Panyima pa ndekelu wa tshikondo etshi, padi ditontolola ne kuseka kua babi biakafika buadi ne isatu, William Miller wakamba pa ngikadilu eu, “Tuvuije mudimu wetu wa kulaya basumuki, ne wa kuamusha tshikelesia tshia dina mpamba. Nzambi, mu bukokeshi buende, wakangile mushiku.”11
GSAM 219Tshitshiu tshia Basumuki Bonso
GSAM 219.3Mushindu eu wa buloba bua kuseka kawakakajije basumuki mpamba ku tshilongesha tshia Dilua, kadi bumanyishi bua badi mu bikelesia bia dina mpamba bwakadi ebu: “Padi tuvuluka mudi bantu badi bakudimuna mitshima mu bulelela bakese menemene ne bapetangana anu misangu mikese, ne mudi basumuki ne ditomboka ne mitshima mikole mu mushindu udi pabuipi ne kuikala kayi ne mufuananganyi, tudi pabuipi ne kuela mbila kakuyi kusua ne, ‘Nzambi mmupue muoyo bua kuikala ne luse anyi? anyi mushiku wa luse wakangama?’”12
GSAM 220.1Kudi musadi mukuabu tudi tubala kabidi pa ngikadilu panyima pa ndekelu wa tshikondo tshia tshiprofete: “Mu tshikondo atshi, kuakadi pabuipi ne kupanga mushindu wa kufika kudi kabayi batabuja, bua kanyinganyinga ka 1844 kakasanganije mianyi ya bantu bangi, ne kabakadi basua kuteleja diumvuija nansha dimue dia bualu ebu.”13
GSAM 220Mishiku Yonso ya Kwingila Kudi Kabayi Batabuja Yakangama
GSAM 220.2Ngikadilu eu wakamoneka, mu tshikondo etshi, bu wakangile mushiku wa kwingila kudi bantu bonso kadi kudi badi bakadi bakanga ditabuja ne ditekemena diabo mu kulua kua Kristo pabuipi. Padi mushiku wa meyi wakamoneka bu wakangama pa bukole, ne bantu ba Dilua bamona ne mushiku mukangibue wakadi mu tshimfuanyi ne utangija ngikadilu wabo, kudi kumoneka bimpe mushindu wakafikisha ku nyankululu wa ne luse kayi kabidi kudi basumuki; anyi, bu bantu bakuabu bakambanga, “mushiku wa luse wakangama,” mingimingi bikalabu bela meji ne mushiku mukangibue wa tshimfuanyi eu ne wa Luka 13 wakadi umue. Padi bantu bakana kupeta matshi, ne bakajija mutshima, nanku badi mua kupanduka nansha?
GSAM 220Nnani Wakalongesha wa Kumpala Mushiku Mukangibue wa Dishima?
GSAM 220.3Mpindieu tshibazo tshidi tshifuma: Nnani wakatandika kulongesha tshilongesha tshia “luse kayi kudi basumuki”? Nnani wakatshitabuja? ne nnani wakatshikana? Bua kuyanka tshibazo tshia kumpala, tudi ne kutangila bumanyishi bua lusangilu lwakenzibue kudi J. V. Himes mu muvu wa printemps wa 1845, ku Ditunga dia Maine. Udi wamba nunku:
GSAM 220.4“Muanetu Joseph Turner ne bakuabu bakakata ne tudi mu Sabatu munene—ne bidimu binunu bisambombo bivuije—nanku, Muena Adventiste nansha umue kena ne bua kuenza mudimu wa maboko kabidi. Bua kuenza nanku, mu meji abo, kwakadi ne bua kubafikisha ku kufua kwabo kua ndekelu.”
GSAM 220.5“Padi bakadi balindila mu ngikadilu eu wa kalonda mudimu wa maboko wa buloba, butoke busha, bu bakadi babikila, bwakamoneka mu meji a Muanetu Turner, ne bulelela ebu: Mulume wa bukwati WAKALUA—ne wakalua ku dituku dia dikumi dia ngondo wa muanda mutekete wa tshidimu tshia Bayuda tshiakapita—ne bukwati bwakakumbana diba adi—ne bansongakaji bonso bakayingila mu mushindu umue ne yeye ku bukwati, ne mushiku wakangama!—nansha umue wa bakayingila kakadi mua kujimina, ne nansha umue wa ku mbelu kakadi mua kupanduka. Nanku bualu bonso bua nyuma bua buloba ebu bunene bwakavuija.”14
GSAM 221Nnani Wakakangana ne Bukole Tshilongesha tshia Dishima?
GSAM 221.1Mukulu Turner wakatandika kulongesha tshilongesha tshiende tshia “luse kayi kabidi” mu Paris, Maine, ne ku tshikondo kipi wakadi ne bantu bangi bamulonda mu tshitunga etshi. Bua mushiku wa kwingila kudi bantu ba ku mbelu kua Bena Adventiste, nansha badi badiamba ne batabuja nansha badi kabayi badiamba nanku, wakadi mukangibue pa bukole, mu mushindu eu, bantu bangi bakalua kuitabuja meji a Turner pa bualu ebu.
GSAM 221.2Bua kuepuka makosa mu dibikila dia Bena Adventiste, tudi ne kubabikila kumpala bu Bena Adventiste ba dituku dia kumudilu; ne bakadi bangi ba tshisumbu etshi bakadi batambula mêyi a Mukulu Turner. Kabakadi banji kumona nansha kumvua bualu bua Sabatu, ne kabakadi banji kumvua lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu. Mrs. White udi wamba bualu bua aba mu mukanda wende umue nunku:
GSAM 221.3“Panyima pa kupita kua tshikondo tshia ditekemena mu 1844, Bena Adventiste bakadi kabidi batabuja ne kulua kua Mupandushi kwakadi pabuipi; bakadi bamona ne bafikile ku tshikondo tshia bualu bukole, ne ne mudimu wa Kristo bu musungidi wa bantu kumpala kua Nzambi wakavuija. Padi balaya ne bulumbuluishi budi pabuipi, bakadi bamona ne mudimu wabo wa buloba buvuije, ne bakapungisha mutshima wabo bua lupandu lua basumuki, padi kuseka kukole ne kua kupenda Nzambi kua babi kwakadi kumoneka kudi abo bu bumanyishi bukuabu ne Nyuma wa Nzambi wakafuma kudi badi bakaluka luse lwendi. Bualu ebu bonso bwakabajadika mu ditabuja ne tshikondo tshia kulongolola kwakavuija, anyi, bu bakambanga, ‘mushiku wa luse wakangama.’ Bu mutudi vuye tumanya, Bena Adventiste bakadi ne bumue bua tshikondo kipi mu ditabuja ne mushiku wa luse wakangama.”15
GSAM 222.1Mu tshibambilu etshi Mrs. White udi utangija ngikadilu wakatambula Bena Adventiste ba dituku dia kumudilu. Kena nansha mumanyisha ne yeye wakakitabuja. Bu mutudi vuye tumona, tshilongesha etshi tshiakalongeshibua wa kumpala kudi Joseph Turner, ku Paris, Maine. Mrs. White (mu tshikondo atshi Miss Harmon) wakasangana ne Joseph Turner ku muaba eu ku ntuadijilu kua muvu wa printemps wa 1845, ne wakamumvua padi amanyisha tshilongesha tshiende tshia “mudimu wa maboko kayi kabidi kudi Bena Adventiste, ne luse kayi kabidi kudi basumuki,” ne wakamubambila patoke ne wakadi “ulongesha tshilongesha tshia dishima; luse ludi kabidi kudi basumuki, ne kudi badi kabayi bakane bulelela pakavuabu babumvue bimpe.”
GSAM 222Wakangana ne Tshilongesha tshia “Luse Kayi”
GSAM 222.2J. N. Andrews, wakadi mu Paris, Maine, mu 1844 ne 1845, ne wakadi mumanye bimpe mushindu wa bantu ba kuaba, ne wa Joseph Turner wakalongeshanga ne luse kayi kabidi kudi basumuki, udi wamba pa ngikadilu ya Miss Harmon pa bualu ebu mu tshikondo etshi, “Pamutu pa kubafikisha ku kutambula ngikadilu eu, bikena kumona biakaludika badi bakadi batungunuka ne kuikala mu ngikadilu eu.”16
GSAM 222.3Miss Harmon wakaya kabidi ku Paris, Maine, mu tshikondo tshia mayowa tshia 1845. Bua lusangilu elu ndi ne kutangila mêyi a Mrs. Truesdail, wakadi mu Paris mu tshikondo etshi. Udi wamba nunku:
GSAM 222.4“Mu lusangilu lua Miss Harmon mu Paris, Maine, mu tshikondo tshia mayowa tshia 1845, namubambila bualu bonso bua mulunda wanyi munanga, tatu wende wakamukandika bua kuya ku misangilu yetu, nanku kena wakana butoke. Wakaseka ne wanyanka, ‘Nzambi kena nansha mumanyisha meme ne bantu aba kabena lupandu. Anu badi bakalejibua butoke bua bulelela ne bakabukana bamanye bimpe.’”17
GSAM 222.5Kabidi udi wamba pa lusangilu lua isatu lua Miss Harmon mu Paris mu 1846, nunku:
GSAM 222Dibela Dikuabu dia Tshilongesha tshia Dishima
GSAM 222.6“Bualu bukuabu bua kufila mu mutshima bwakadi tshikena kumona tshiakafila mu 1846, mu Paris, Maine. Miss Harmon wakamanyishibua ne padi Satana kena mua kukanga badi ne mitshima ya bulelela kuenza mudimu wabo wonso, yeye wakadi ne bua kutumikila budimu buende bua kubasaka bua benze malu adi apita mudimu uvuabu ne bua kuenza. Muanetu mukashi umwe wa bulelela wakadi ubambila bikelesia ne Nzambi wakabakana bua bakakana lumu lwakuambibue kudi diulu bua kubapandisha. Muanetu Harmon wakamanyishibua ne mu lumu lwendi kamuyi bulelela, bua mu bikelesia muakadi bantu bangi bakadi ne bua kutambula bulelela pashishe; ne bamalayika ba bulelela bakadi kabidi kuya kuenza mudimu bua bantu ba mu bikelesia ebi, ne padi bakenza nanku, abo [bamalayika] bakadi ne kulekela muanetu mukashi eu ne lumu lwendi [lumu lwendi lua “luse kayi”] ku mbelu kua mushiku.”18
GSAM 223Kayi Kudi Kukangana
GSAM 223.1Bua bantu bakadi ne bukole bua kumanyisha ne Mrs. White wakalongesha kale tshilongesha tshia “luse kayi kabidi kudi basumuki,” kadi mpindieu udi ulongesha tshia kukangana natshi, ndi ne kufila bumanyishi bua badi bamanye mudimu wende kufuma mu 1845, pa midimu yende ya lupandu lua basumuki. Aa ke mêyi a Ira Abbey, wa Brookfield, Madison County, Ditunga dia New York:
GSAM 223.2“Pa kati pa myaka ya 1846 ne 1850, Muanetu ne Muanetu mukashi White bakafika ku nzubu wetu, ne bakadi ne bukole bua kusungila bana ne badi kabayi bakana bulelela. Bakenzela bantu kabayi bapanduka mudimu, ne tshiena mvuluka nansha musangu umue wa kumvua Muanetu mukashi White wamba ne ditekemena kayi kudi badi bakalukila nyuma ne badi kabayi bakana bulelela.”19
GSAM 223Bumanyishi bua Bena Adventiste ba dituku dia kumudilu
GSAM 223.3Bua tshidi Bena Adventiste ba dituku dia kumudilu ba mu New England bamanya pa dilongesha dia Tshibi Tshikangibue dia bukole, mukanda ulandula kawambe bumanyishi:
GSAM 223.4“Kuva ku 5 too ku 9 wa ngondo wa Augusti wa 1891, nenkumbile mpaka ne Mukulu Miles Grant, ku Brookston, musoko udi ne bantu bakuata ku 30,000. Mpaka ewu wakashala mu tshilulu tshinene, ne wakalombolibua ne Mr. John Barbour, wakadi kale mutangile wa lukutakanu lua musoko. Musoko ewu udi mailo makumi abidi ku Boston. Mpaka wakadi pa nsungulushi wa Sabatu, kadi Mr. Grant wakayisha kukwata mu mpaka ewu tshintu tshia bumanyishi bua Muan’abo mukashi White mu mudimu ewu. Wakampesha mualu wa kwamba ‘wakamueneshibua mu 1844, tshikondo tshia diteta tshiakapita, ne kakuena kabidi luse kudi bantu bena bibi.’”
GSAM 224.1“Mu mvulu, nankambila yeye ne Bena Adventiste ba dituku dia kumudilu, kumpala kua tuetu kuditapulula kudibu, pabuipi bonso bakadi bakwata ngikadilu ewu pa tshikondo tshimwe; kadi Muan’abo mukashi White kakadi witaba ngikadilu ewu nansha; tshimue tshia ku bintu bia kumpala biakamueneshibua tshiakadi ne ngikadilu ewu wakadi ‘wa bupue’, ne luse luakadi lutshidi kudi bantu bena bibi. Nankamba, ‘Eyi idi ya bulelela, ne Mukulu Grant mmanya ne idi ya bulelela.’ Pa kuamba eyi, bantu ba Bena Adventiste ba dituku dia kumudilu bakadi kumpala kuanyi [bantu ba lungenyi lolu bakadi bavula mu tshilulu tshinene] bakanyungulula mitwe yabo mu kwitabija kua bukole ne kua bulelela. Kadi Mukulu Grant kakambila diyi dikuabu pa tshintu etshi mu mpaka.’ Byasainibua ne ‘Geo. E. Fifield, South Lancaster, Mass., 6 wa ngondo wa December wa 1895.’”
GSAM 224Muan’abo mukashi White Kena Kulekela Kukeeba Lupandu lua Bantu Bena Bibi
GSAM 224.3Bulelela bua kwamba Muan’abo mukashi White wakadi wenza mudimu bua kukokesha bantu bena bibi kuva mu 1844 too lelu, bumanyishi bua mualu ewu bulelela budi mu bidi biyisha: yeye ne Mukulu White bakenza nsangilu mu nzubu wa Albert Belden, ku Rocky Hill, Conn., kubangila ku 20 wa ngondo wa April wa 1848. Mu nsangilu ewu bakenza mudimu bua bantu bakadi bavua mu bantu ba mu nse. Mukulu White ne mukashi wende bakatabalela bantu aba bikole. Pa mualu ewu, netufile bumanyishi bua muntu umue wa lungenyi elu wakabatijibua kudi Mukulu White. John Y. Wilcox, wakandikila kuva ku Kensington, Conn., 22 wa ngondo wa February wa 1891, wakamba:
GSAM 224.4“Nnakumbanyibua mu bulelela pa tshikondo tshia nsangilu mu tshibambalu tshiakadi katshiyi tshimane kutungibua tshia nzubu wa Muanetu A. Belden, Rocky Hill, Conn.. Kupokelela kuanyi butoke bua Bulelela bua Mpindiewu kwenzeka mu mudimu wa Muanetu ne Muan’abo mukashi White. Panyima pa matuku makese, nakabatijibua kudi Muanetu White. Kadi bu kakuyi dikolesha ne bukole bingakapeta kudibu, tshiena mumanye nansha nakadi mua kuikala ne dikima dia kuela meji nansha kumvua ne nnapokelebua kudi Mukalenge. Bakadi bangitabalela bikole, ne bakenza mudimu bua kungambuluisha.”
GSAM 225.1Mukulu White wakamba pa nsangilu ewu mu mukanda wakandikila Stockbridge Howland, Topsham, Maine, ne “Muanetu Bates wakafila mikenji mu butoke bua bungi, ne mushinga wawu wakajadikibua bikole ku bumanyishi bua bukole bua bungi. Diyi dia Nzambi diakakolesha badi babue mu bulelela, ne diakalamusha badi kabayi banji kuangata dipangadika ne mutshima mujima.”
GSAM 225Mudimu bua Bantu Bena Bibi ku Oswego, N.Y.
GSAM 225.2Mu 1849, Mukulu James White ne mukashi wende bakenza mudimu ku Oswego, N.Y. Mu nsangilu eyi Hiram Patch ne nsongakaji Benson, bakadi balayilangane bua dibaka, bakapingana kudi Nzambi ne bakatabuja Bulelela bua Mpindiewu.
GSAM 225.3Mu ngondo wa March wa 1850, nsangilu yakenzibua kabidi ku Oswego. Mu mukanda Bulelela bua Mpindiewu wa ngondo wa April, Mukulu White, pa kuakula bua nsangilu eyi, wakamba:
GSAM 225.3“Mudimu wa kusankisha udi wenzeka lelu kudi bana ba Bantu Bakashala mu musoko ewu. Lupandu luabo ludi tshintu tshinene mu nsangilu yetu mu Sabatu ibidi ya nyuma, ne Nzambi wakatusankisha mu nsumu. Bulelela bwakenzela betu ne bana betu bimpe. Ku nshinyi ya dituku dia kumudilu dia nyuma, twakenza nsangilu bua buimpe buabo nangananga, ne Nyuma wa Mukalenge wakanyishibua pa kati ketu. Bana bonso bakadi bafukama kumpala kua Mukalenge, ne bakadi bamona bukole bua kusunga mikenji, nangananga mukenji wa tshitanu, ne kukeeba lupandu mu Yesu Klisto. Ewu wakadi umue wa nsangilu ya kusankisha ya ntwadi namonanga.”
GSAM 225.4Mu Bulelela bua Mpindiewu bua ngondo wa November wa 1849, Mukulu White wakaputula mualu wa bantu bavula bakakokeshibua ne babatijibua; ne mu namba ya ndekelu ya mukanda ewu mu 1850, mudi mualu wa nsangilu wakenzibua ku Waitsfield, Vt., ne wa kuikala kua Heman Churchill, wakadi mumane anu kukudimuka kuva mu ba mu nse. Mu mualu ewu wakambibua “muanetu.” Mmunyi muakadi mualu ewu mua kuenzeka bu kuakadi kakuena kabidi luse kudi bantu bena bibi?
GSAM 226Bumanyishi bua Bamanyishi Makumi Abidi ne Umue
GSAM 226.1Mu mualu ewu, tuafila mukanda wa bumanyishi wakasainibua mu 1888 ne bantu makumi abidi ne umue, muntu ne muntu wakadi mu Mudimu wa Dilua dia Pa Buadi mu 1844, ne wakadi mumanye dikuluka dia Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu. Bonso bakadi mu Lumu kumpala kua 1851, ne bavula bakadi basangisha ne Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete kubangila pabuipi ne mbangilu wa Lumu:
GSAM 226.2“Betu, betu basainibue panshi, kubanga tumanye Mudimu wa Dilua dia Pa Buadi mu 1844 pa kupita kua tshikondo, ne kubanga tupokele bulelela bua Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu kutangila mu 1850, lelu tuasaina ne disanka dina dietu ku mualu ulandula pa dilongesha dia Tshibi Tshikangibue diakadi dikwatibua ne badi batabuja mu Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu kuva ku dikuluka diawu too ku 1850, ne kuva papa kuya kumpala.”
GSAM 226.3“Bakadi batabuja, mu lungenyi ne Buakabuluibua 3:7, 8 ne mikanda mikuabu ya Nzambi, ne pa ndekelu wa matuku binunu bibidi ne nkama isatu a Daniele 8:14, Klisto wakakanga mudimu wende mu tshitupa tshia kumpala tshia Tshitendelelu tshia mu diulu, ne wakashintulula mudimu wende ku Muaba Mutambe wa Tshijila, ne wakatangila mudimu wa dilumbuluisha, wakashintulula mu mualu ewu malanda ende ne bulongolodi bua lupandu. Apa pakadi tshibi tshiunzuludibue ne tshibi tshikangibue.”
GSAM 226.4“Bakadi batabuja ne badi bapokele butoke bua patoke bua Lumu lua Muanjelo wa Kumpala, ne bakatshintuluka ne kukwata mpala kuwu, bakadi baluisha lumu elu ne bululu, bakadi bakane kudi Nzambi. Kadi kabakadi batabuja ne badi kabapokele butoke, nansha badi kabakumanyi mu myaka ya dipingamena kumpala kua 1844, ne pabu bakakeba Nzambi ne mitshima ya bulelela, bakadi bakane.”
GSAM 226.5“Nansha bakadi batabuja ne William Miller ne bantu bavula ba Bena Adventiste mbangilu ya kupita kua tshikondo, ne mudimu wabo bua bantu ba mu nse wakadi mu ndekelu, ne Mukalenge wakadi uya pabuipi kuiza, kadi panyima pa butoke bua Tshitendelelu ne Lumu lua pa isatu kupatula kanyinganyinga wabo, kabakadi batabuja ne luse luakapita, anu kudi badi bakana butoke.”
GSAM 227.1Byasainibua ne, “J. B. Sweet, South Saginaw, Mich.; Samuel Martin, West Rindge, N.H.; Ira Abbey, North Brookfield, N.Y.; Mrs. R. B. Abbey, North Brookfield, N.Y.; Mrs. Diana Abbey, North Brookfield, N.Y.; Mrs. L. B. Abbey, North Brookfield, N.Y.; Heman S. Gurney, Memphis, Mich.; Ann E. Gurney, Memphis, Mich.; William Gifford, Memphis, Mich.; Mrs. Mary S. Chase, Battle Creek, Michigan; S. M. Howland, Battle Creek, Michigan; Mrs. F. H. Lunt, Battle Creek, Michigan; Mrs. Melora A. Ashley, Battle Creek, Michigan; Mrs. Caroline A. Dodge, Battle Creek, Michigan; Mrs. Sarah B. Whipple, Battle Creek, Michigan; Mrs. Uriah Smith, Battle Creek, Michigan; Mrs. Paulina R. Heligass, Moline, Kan.; R. G. Lockwood, St. Helena, Cal.; Mrs. R. G. Lockwood, St. Helena, Cal.; Reuben Loveland, North Hyde Park, Vt.; Mrs. Belinda Loveland, North Hyde Park, Vt.”
GSAM 227Tshikena kumona Tshiakumvuijibua Bibi
GSAM 227.2Bakenzela mudimu bua kutangulula Tshikena kumona tshiakadi Muan’abo mukashi White mupete ku Topsham, Maine, 24 wa ngondo wa March wa 1849, ne tshidi tshilongesha dilongesha edi dia bupue—kakuena luse lukuabu bua bantu bena bibi. Tshikena kumona etshi tshiakafila pa tshikondo tshia “Bikokedi bya Rochester” (Bukole bua bamfu) kutangila. Muan’abo mukashi White wakamona bimanyinu ne bikemeke bya bupupu ne diludika dia bupue bikula ne kusambakana. Diludika eyi kayena diludika kuva ku bupue kuya ku bulelela (kayena kwamba ne diludika dia tshiakadi kakuena nansha limue, kadi tshiakafila kudi yeye tshiakadi tshia bantu bakenzela bukole bua bantu), kadi kuva ku bubi kuya ku bubi bua bungi; padi badi balapa ne mitshima yabo yashintuluka bakadiluata anu tshilamba tshia ntendelelu tshiakadi tshibuikila bubi bua mutshima mubi. Bantu bakuabu bakadi bamueneka ne bakokeshibua bulelela, ne bua mualu ewu bakadi bakoka kulenga bantu ba Nzambi; kadi mitshima yabo padi yimonibua, yakamueneka mibi buonso.
GSAM 227.3Panyima yeye wakamba ne: “Muanjelo wanyi wakadi kumpala wanyi wakambila nshale kukeeba dikenga dia mutshima bua bantu bena bibi, bu mushindu wakabanga. Nakakeba, kadi kanakamona; bualu tshikondo tshia lupandu luabo tshiapita.”20
GSAM 228.1Bakamba ne Tshikena kumona etshi tshiakafila dilongesha ne kakuena luse lukuabu bua bantu bena bibi, kadi tuetu tuibuluke ne: Tshinyi tshiakadi tshiena mushindu ewu padi yeye wakaluisha dilongesha edi kuva ku tshikondo tshia Joseph Turner kumpala kudilongesha mu diloba dia 1845, ne kuva pa tshikondo tshionso yeye wakadi wenza mudimu ne bukole bua kukokesha ne kupesha lupandu bantu bena bibi?
GSAM 228.2Mu Mushangilu wa Bumanyishi ne Mamonelo, wakaputulibua mu 1854, Muan’abo mukashi White wakamba ne, “Diludika dia bupue dikambibua didi ditshidi ne kumueneka mu mushindu mutambe kuikala patoke. Tshikena kumona etshi tshidi tshisangisha mingimingi ne badi bumvua ne bakana butoke bua dilongesha dia Dilua dia Pa Buadi. Badi balekedibua bua kupambushibua bikole. Bantu aba kabena ne ‘dikenga dia mutshima bua bantu bena bibi’ bu mushindu wakabanga.”21
GSAM 228.3Baluishi bakamba ne bamanye bungi pa tshiakadi Muan’abo mukashi White umona mu Tshikena kumona etshi kupita yeye mwine. Tujule tshikondo tshitshi bua kumona mualu ewu mu lungenyi luabo; kadi bakamba ne yeye wakadi utala ngikadilu wa bantu bena bibi, kadi kayena atala bakokeshaji. Bualu ewu, yeye wakatala bantu bena bibi bua kukeeba “dikenga dia mutshima bua bantu bena bibi, kadi kakamonanga.” Nani wakamona dikenga dia mutshima bua bantu bena bibi pa kutala anu bantu bena bibi? Kadi tudi tuebeja ne: tudi tuamba tshinyi bua bantu bakambibua mu bumanyishi bua kumpala, bakadi bakwata bukole bua bantu ne mesmere bua kukoka bapya, ne bakamba ne ewu wakadi mudimu wa Nyuma wa Nzambi? Baluishi aba, bakadi basue bikole kuleja ne Muan’abo mukashi White wakalongesha dilongesha dia Tshibi Tshikangibue dia bukole, badi badilongolole bua kuitaba ne bakokeshaji aba bakadi bantu ba tshijila, ne bakadi bakoka bantu bua bakokeshibue bulelela?
GSAM 228.4Bikala ne lungenyi kudi muntu yonso mutambe bulelela ne bantu bakambibua apa bakadi badi balapa ne ne bakwata dikenga dia mutshima, nansha bakadi bakana butoke ne bulelela, ne bakadi bakwata mesmere bua kukoka bapya. Bantu aba kabakadi ne dikenga dia mutshima dia bulelela bua bantu bena bibi, padi bo bene bakadi badi mu bukole bua kufuidibua; bualu “tshikondo tshia lupandu luabo [bo bene] tshiapita.”
GSAM 229.1Kuva ku Tshikena kumona tshia Muan’abo mukashi White tshia 24 wa March wa 1849, bantu bakuabu bakakeba kupatula lungenyi ne tshiakalongesha ne kakuena luse lukuabu bua bantu bena bibi; kadi tuetu twamanyisha kale ne mu 1845, ku Paris, Maine, yeye wakalongesha ne luse ludi bua bonso badi kabena bakana butoke ne bulelela ne malueba. Mu Tshikena kumona tshiakafila kuaba mu 1846, pakamueneshibua ne Mukalenge udi ne “bantu mu bikelesia badi kabena bakana bulelela.” Bantu bakadi ne lungenyi lukuabu bakabelibua, ne bakambibua ne bamalayika ba Nzambi batshidi ne bua kuenzela bantu aba mudimu, ne padi bakenza mudimu, badi babapisha bakadi bashala kunja.
GSAM 229.2Kabidi, mu April wa 1848, Mukulu White ne mukashi wende bakadi benza mudimu ku Rocky Hill, Conn., bua kukokesha bantu bena bibi. Mualu ewu wonsu udi uyisha ne Tshikena kumona tshia 24 wa March wa 1849 tshidi tshisangisha ne tshiakafila ku Paris, Maine, mu 1846, ne ne ngikadilu wakakwata basadidi aba ba Nzambi mu April wa 1848.
GSAM 229Mukokeshaji wa Bupue Wakakundibua
GSAM 229.3Tshikena kumona etshi tshiakaputulibua kumpala ku Connecticut mu 1849. Muambi wa lumu wakadi wenza mudimu ne bukole bua bungi bua kukoka bapya, ne wakadi ulapa ne udi ne tshianyedi tshia kuakula miaku mishilangane. Wakadi ulua ne bukole bua kupeta bulombodi pa tshibulu tshia bakulami ba Sabatu ku Rocky Hill. Umue wa bantu aba wakamuta “muena tshia kusankisha wa Mukalenge.” Mu mesu ende, Muan’abo mukashi White wakapewa Tshikena kumona tshiakayisha mutshindu wa bukengele wa mudimu wende, ne ne “muena tshia kusankisha” wende wakadi ulonda njila wakadi kayi umvuangana ne mukenji wa muanda mutekete. Mukashi ewu wakana mualu ewu, ne muambi wa lumu wakaakula bikole bua bantu bumvue luse bua “muena tshia kusankisha wa Mukalenge” wa mushikile, bu wakamuta. Mu butuku bwakalandula, mukashi ewu musonga wakakwata bulwalu bua kolera morbus, ne wakadi umona ne udi uya kufua. Wakafila bantu bua Muan’abo mukashi White, ne wakamba ne mualu wakamueneshibua pa diayi wakadi wa bulelela; wakadi ne tshilumbu tshia mualu wakambibua ne Muan’abo mukashi White. Nunku mudimu ewu wa bupue wakakundibua mu kukengelela tshibulu etshi, ne ngikadilu wa mudimu wende wakamueneshibua, tshintu tshiakajikija mudimu wende muaba ewu tshimue.
GSAM 230Mukokeshaji wa Bupue Mukuabu ku Oswego, N.Y.
GSAM 230.1Bua kufila tshilejelu tshikuabu tshia lungenyi ludi mu bumanyishi bua kumpala, ne bua kumonayisha mushindu Mukulu White ne mukashi wende bakadi bakenzela mudimu mu 1849-50 bua kukokesha bantu bena bibi, tuafila mualu ulandula, wakambibua kudi Elias Goodwin ne bantu bakuabu ba kumpala ba Ekelezia ku Oswego, mu Ditunga dia New York:
GSAM 230.2Pa tshikondo etshi (1849), kuikala kuaba musonga wa dina Hiram Patch. Yeye ne nsongakaji bakadi balayilangane bua dibaka, ne wakamusela panyima pa matuku makese. Bakadi bantu kabena bakokeshibua, kadi bakadi baya ku nsangilu yakenzibua ne Mukulu White ne mukashi wende, ne bakadi pabuipi ne kukokeshibua bua kuikala Baklisto. Pa tshikondo etshi, diludika diakambuka mu tshimue tshia bikelesia bia Oswego, kayena kudi mudimu wa balombodi, kadi kudi muntu munene wa bantu, mukwatshisha makuta a ditunga. Muntu ewu wakamueneka ne udi ne tshilumbu tshia bungi, ne wakalapa ne udi ne bujitu bunene bua bantu bena bibi. Wakadi ukwatsha maboko ende pa kuoya bua bantu kabena bakokeshibua, ne wakamueneka ne udi mu nsungu munene bua ngikadilu wabo wa kufuidibua.
GSAM 230.3Mr. Patch ne mubangila wende bakaya ku nsangilu eyi ya diludika dia bupue, ne bakadi ne mpata pa tshia kusungula. Bakadi pa tshikondo tshimwe padi Muan’abo mukashi White wakakwata Tshikena kumona, ne yeye wakalongolibua ku Hosea 5:6, 7, mu mualu ewu: “Bayiaya ne bisumbu bia mikoko yabo ne bia ngombe yabo bua kukeeba Mukalenge; kadi kabena bamupeta; yeye wakayilekela. Bakenzela Mukalenge mualu wa bukengele; bakalela bana benyi; lelu ngondo umue ukabomona ne bintu biabo.” Wakamueneshibua ne badi balombola diludika dia bupue edi kabena bakadi mu lungenyi ne Nzambi, ne kabakadi ne tshilumbu tshia bulelela bua mitshima bua bantu bena bibi.
GSAM 231Diumanyisha dia Kukundibua Kumpala
GSAM 231.1Pashishe yeye wakambila Mr. Patch ne, “Nnakambibua nkambile nge ne mu mualu ewu diyi dia mualu dikakumbana ne bulelela. Lindila ngondo umue, ne ukamanye ne mesu obe ngikadilu wa bantu badi benza mudimu mu diludika dia bupue edi, ne badi balapa ne badi ne tshilumbu tshinene bua bantu bena bibi.” Mr. Patch wakamba ne, “Nkalindila.”
GSAM 231.2Mu matuku dikumi ne anayi panyima pa Tshikena kumona etshi kufila, mukwatshisha makuta wakambibua, wakalapa ne udi ne nsungu wa mutshima bua bantu bena bibi, mu bukole bua kuenza bupue, wakapandula mutsipa wa makila mu nda yende, ne wakafidibua ku bulili bua panshi bua kupunguka kua makila. Mualu wa nzubu wa mukwatshisha makuta wakakwatshibua kudi mulombodi wa ditunga, wakadi ne mulami wa mikenji umue; bakatala nsukishi wakambibua mu mukanda wa mukwatshisha makuta, ne pashishe bakabala makuta kumpala kua kumangata mudimu, ne, tala, mu makuta mwakadi mupunguke makuta $1,000 menemene.
GSAM 231.3Kudi mulombodi wa ditunga ne mulami wa mikenji, mualu ewu wakamueneka ne kawena mumue ne muntu wakadi ne bukole bua bungi mu diludika akadi ne tshilumbu tshia kumangata makuta. Bakela meji ne wakadi mufile makuta, ne wakibala kuandikila ku mukanda; nansha wakadi wakashala mu banki, kadi kakadi kamueneka mu makuta a mu sanduku. Nansha bualu ebu, bakadi bafila lukonko kudi yeye bua kupeta mvulu ya kuikala ne bulelela, kadi bakadi ne kuenza mualu ne bukebi; bualu padi makuta adi kudi yeye, wakadi ne kumona mushindu wa kwaya. Nunku bakasungula ne muntu umue aya kumpala ne kuya kunyemena mu nzubu wa mu nyuma kua nzubu, bua kutala mukawu wa nyuma padi dikenga diyi, mu tshikondo tshia mulombodi wa ditunga uya ku mukawu wa kumpala. Padi mulombodi wa ditunga wabuela ku nzubu, wakamona mwambalu wa mukashi wakadi ufuma ku mukawu wa nyuma. Muntu wakadi mu nzubu wa nyuma wakamona mukashi ewu uluka ne bukole ku tshibungu tshia neje, wakimba dibulu mu neje, wakatekamu tshintu, ne wakatshibuikila ne neje, pashishe wakabwelamu ku nzubu.
GSAM 232.1Mulombodi wa ditunga wakaya ku bulili bua mukwatshisha makuta, ne panyima pa kumukonkelaka pa bukole bua mubidi wende, wakamuebesha pa mualu wa nzubu, ne wakamuambila ne pamuapa yeye udi mua kumvuija lutatu elu. Muntu ewu, mu bukole bua nsungu, wakanyisha luboko luende ku diulu, ne wakambila Nzambi bumanyishi, ne wakamba ne kakamanyi tshintu pa makuta. Pashishe mukashi wakabuela, ne wakakeba kumanya tshiakadi tshenzeka, ne tshinyi tshiakadi tshenza mulume wende ne nsungu. Mulume wakamvulu ne, “Badi bateka ne betu tudi ne makuta abo.” Mukashi wakanyisha maboko ende bu mushindu umue, ne wakambila Nzambi bumanyishi ne kabena ne makuta, ne ne kabena bamanyi tshintu pa makuta. Padi ndekelu wa diyi edi, mulami wa mikenji wakaluka lubilu kuva ku muaba wende wa kwenyema kuya ku tshibungu tshia neje pa tshikondo mukashi wakabuela ku nzubu, ne wakabuela mu diyi ne, “Mamu, tshinyi etshi? Namonanga uluka kuva ku nzubu, ne watekanga tshintu etshi mu tshibungu tshia neje; ne etshi tshidi apa, tshibamba tshia makuta tshiakadi tshijimine, tshiakandikibue pa tsho $1,000.”
GSAM 232.2Bu muakadi ne kulindila, diludika dia bupue edi diakafua pabuipi. Mr. Patch ne mubangila wende, panyima pa kumanya ngikadilu wa muntu wakadi ulombola diludika dia bupue, bakakwata tshilonga tshia bulelela, ne bakasangisha ne Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete, baakadi bantu ba bulelela ba Ekelezia ewu too ku dituku dia kufua kwabo.
GSAM 232.3Tshikena kumona etshi, bu muakadi bumueneka patoke, tshiakafila bua lusadisu ne disanka dia bantu kabena bakokeshibua, ne tshiakafila kukokesha bantu bena bibi, padi tshiakadi tshilonga mingi pa badi bo bene bena bibi ne bakadi bakane kudi Mukalenge bua bukengele buabo. Bakadi “bakenzela Mukalenge mualu wa bukengele”; bakadi balapa ne badi ne dikenga dia mutshima bua bantu bena bibi, kadi bakadi balela anu bana benyi.
GSAM 232Muntu wa Bupue ne Bukengele ku Camden, N.Y.
GSAM 232.4Mu bintu bikuabu bia muaba yakatandaluka Mukulu ne Muan’abo mukashi White mu mpeluke wa 1849-50, wakadi musoko wa Camden, N.Y., mailo makumi anayi ku Oswego, kuaba bakadi bakalamba kuikala. Pa nsangilu ewu, Muan’abo mukashi White wakamba:
GSAM 232.4“Kumpala kua kuya, nakamueneshibua tshibulu tshia bantu bakadi balapa ne bulelela kuaba, ne mu kati kabo nakamona mukashi wakadi ulapa ne bukelenge bungi, kadi wakadi mupue, ne wakadi ulenga bantu ba Nzambi.”22
GSAM 233.1Mu January wa 1884, padi nenza mudimu mu Ditunga dia New York, nakapeta mualu ulandula kudi Mr. Preston, wakadi usomba ku Camden pa tshikondo tshia lukutakanu lukambibua kumpala, ne kudi Mukulu White ne mukashi wende bakadi balala mu nzubu wende pa tshikondo tshia nsangilu:
GSAM 233.2“Mukashi ewu wakalongesha lungenyi lua bukole pa mualu wa kutentekibua, wakamba ne kuikala ngikadilu wa bupuangane udi muntu mua kupeta, padi muntu ukadi pa diulu kua mikenji ya Nzambi; ne yeye wakalapa ne wakapeta ngikadilu ewu wa bupuangane. Ne dilongesha edi dia bukelenge, wakadi utatshisha mitshima ya bantu betu bakuabu ku Camden. Muan’abo mukashi White wakamueneshibua ne nansha bukelenge buabo bua bupue, mutshima wende wakadi mukole ne bubi, ne mu moyo wende wakadi mupue.
GSAM 233.3“Padi tukadi muaba ewu, Muan’abo mukashi White wakapewa Tshikena kumona tshikuabu, mu mesu a mukashi ewu, wakadi umueneka ne udi ne tshilumbu tshinene tshia mutshima bua bantu kabena bakokeshibua; kadi Muan’abo mukashi White wakamubila ne kayena dikenga dia mutshima dia bulelela bua bantu bena bibi, bualu mushindu wa moyo wende wakadi umukanda yeye mwine kumpala kua mesu a Nzambi. ‘Nunku,’ Mr. Preston wakamba, ‘tshikena kumona tshia Camden tshikambibua tshiakadi tshisangisha ne mualu wa mukashi ewu mingimingi, kayena ne ngikadilu wa bantu bena bibi bonso, ne tuetu twakumvua nunku pa tshikondo etshi.’”
GSAM 233.4Panyima pa Muan’abo mukashi White kumanyisha Tshikena kumona tshiende, mukashi wakimuka, ne wakamba ne, “Nzambi mmanya mutshima wanyi, ne padi mukamona, mukamona ne udi mutoke ne mulenge.” Nunku nsangilu wakapwa. Kadi panyima pa tshikondo tshiteta, mukashi ewu wakakwata bulwalu bua bukole, ne wakadi umona ne udi uya kufua. Wakamba ne, “Ndi ne kumona Muan’abo mukashi White; ndi ne mualu wa kulomba luse kudi yeye. Nnamubila ne ndi mukashi muimpe, ne ndi mutoke. Kayena nanku. Ndi mukashi mubi. Muntu ewu ndi naya nende kayena mulume wanyi. Nnakula mulume muimpe mu England, ne mwana umue mutekete, ne nakamukila ne muntu ewu. Katwakadi ne dikwata dia bukwati. Nnalapa ne ndi doktere, ne ndi ngambisha makuta a makanda ngakalapa mu tshilumbuluidi ne makuta a $1 tshibindi, kadi tshibindi tshimwe tshiakadi tshia anu sente dikumi ne ibidi. Kabidi nakalapa ne ngombe twakafutisha muntu mupele yakadi ya makuta $30, padi yakadi ya makuta $20.”23
GSAM 234.1Diyi dia Muan’abo mukashi White pa “dikenga dia mutshima bua bantu bena bibi” didi dikwata bantu ba bupue aba, kayena bantu bena bibi bonso. Padi tumangata mualu ewu wonsu wakafila kumpala, wakumonayisha ne dilongesha dia “kakuena luse lukuabu” bua bantu bena bibi diakapishibua bimpe kutangila ku tshikondo tshiakalongeshabua mu diloba dia 1845; ne ne Muan’abo mukashi White wakadi wenza mudimu ne bukole bua kukokesha bantu bena bibi kuva pa tshikondo etshi, nani udi ne kwitabija ne mu 1851, padi mudimu wende Bumanyishi ne Mamonelo wakaputulibua, wakadi ulongesha ne “kakuena lupandu lukuabu bua bantu bena bibi”?
GSAM 234Muntu wa Kakuena Luse
GSAM 234.2Nansha mu 1848, bantu bakuabu bakadi bashala apa ne apa badi bakwata ne kakuena luse lukuabu bua bantu bena bibi. Kadi bantu aba kabakadi Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete. Umue wa bantu aba, wa dina Sweet, wakadi usomba mu musoko wa Rochester, N.Y. Panyima pa kumanyisha ditabuja dianyi patoke kumpala kua bantu, ne nabatijibua mu kati ka Bena Adventiste ba dituku dia kumudilu, nakadi mu nsangilu wa mu tshilulu ku Canandaigua, N.Y., wakalombolibua ne Mikulu J. C. Bywater ne Geo. W. Burnham. Muntu ewu Sweet wakadi muaba ewu, ne wakafila mpata ya bukole pa bulelela bua ngikadilu wanyi wa bukelele, bualu wakadi ‘mona ne mpindieu kakuena mushindu wa bantu bena bibi kukokeshibua.’
Notes
- Matayo 25:10. ↩
- Luka 12:35, 36. ↩
- Early Writings, nk. 55. ↩
- Kumona 11:19. ↩
- Kumona 3:3. ↩
- Kumona 3:11. ↩
- Kumona 3:7, 8. ↩
- 1 Kolinto 16:9. ↩
- 2 Kolinto 2:12, 13. ↩
- Kolosai 4:2, 3. ↩
- Advent Herald, 11/12/1844. ↩
- Religious Telescope, Circleville, Ohio, 1844. ↩
- Mrs. E. G. White, mu Ditalulula dia Dilua, 20/11/1883. ↩
- Bumanyishi bua Mukulu Himes bua midimu mu Maine, mu Morning Watch, New York City, 6/6/1845. ↩
- Nyuma wa Tshiprofete, mukanda wa 4, nk. 268, 271. ↩
- Mukanda wa J. N. Andrews, 9/1874. ↩
- Mukanda wa Mrs. Truesdail, 17/8/1875. ↩
- Mukanda wa Mrs. Truesdail, 27/1/1891. ↩
- Mukanda wa Ira Abbey, 3/1885, wakambajibwa mu Ditalulula ne Mumanyishi wa 7/4/1885. ↩
- Mikanda ya Kumpala, p. 45. ↩
- Tala nsangu mu Mikanda ya Kumpala, p. 45. ↩
- Malu a Moyo a Ellen G. White, p. 129. ↩
- Mualu wakafila Mr. Preston pa nsangilu wa Camden udi ujadika diyi dia Malu a Moyo a Ellen G. White, pp. 129-130, ne udi wikisha mualu ewu wa bungi wakadi kawena ukambibua mu mukanda ewu. ↩