Nshapita 13 — Bimanyinu bia Bulombodi bua Nzambi
GSAM 198.1“Nzambi wakateta kuya kudiangatshila tshisamba munkatshi mua tshisamba tshikuabo, ku mateta, ku bimanyinu, ku malu a kukema, ku mvita, ku tshianza tshikole, ku diboko diolola, ne ku malu manene a buowa, bu malu onso akanwenzele Mukelenge Nzambi wenu mu Ejipitu ku mesu kuenu anyi? Malu aa akakulejibua bua wewe umanye ne Mukelenge ke Nzambi; kakuena mukuabo pambelu pandi.”1
GSAM 198.2Ke mushindu wakakuata Mukelenge mudimu pakapatuleye bantu munkatshi mua tshisamba tshia bena kutendelela nzambi ya mashimi, bua kubalombola kuya muaba wakadiye mua kubambila mukenji wandi, ne kubapesha mukenji eu mufundibue pa bipandi bia mabue. Malu aa a kukema kaakenzebua bua anu kubasankisha mu dijinga diabo dia kumona malu mapiamapia; kadi bua bamanye bulelela ne yeye wakadi “muenze malu manene mu Ejipitu, midimu ya kukema mu buloba bua Hama, ne malu a buowa ku Mbuu Mukunze,”2 ne wakadi muakule nabo munkatshi mua kapia ne muishi bia ku mutu kua mukuna wa Sinai wakadi utema, wakadi anu Nzambi wa muoyo ne wa bulelela, Mufuki wa bintu bionso.
GSAM 198Dibikila dia Mose mu Tshihupu Tshiakadi Tshitema
GSAM 198.3Mose nkayandi kakadi mua kuvuija Bena Isalele bua kushiyabo Ejipitu ku kubambila anu ne: “Panakadi ndisha mikoko mu tshipela, nakadi nuumvuila luse mu buhika buenu, ne mpindieu ndi mulue bua kunupatula mu Ejipitu, bu munakateta kuenza panakashiha Muena Ejipitu anu kumpala kua kunyemanyi mu buloba bua Midiana.”
GSAM 199.1Tshihupu tshiakadi tshitema katshiyi tshishika, ne diyi diakadi diumvuika dipatuka munkatshi mua ndimi ya kapia, biakadi ne bua kuikalaku bua nansha Mose nkayandi ajadike ne yeye ke wakadi ne bua “kuya kulombola bantu bua bapatuke mu Ejipitu.” Wakangata mudimu wandi mu mushindu eu wa kukema, dibikila diandi dinene ne dia tshijila; pakadiye mua kubamanyisha dibikila edi, bakadi banji kumumvuila ne budimu, ne mitshima ya bana babo yakadi kulongolodibua bua malu akadi ne bua kulonda. Nunku bakadi mua kuitabuja Mose bu mulombodi wabo mu bukokeshi bua Nzambi.
GSAM 199.2Bikalaku tshikondo, kubanga ku dibika dia Musungidi ku bafue, tshiakadi balondi bandi bakadi ne kanyinganyinga ne ditekemena dia patupu bajinga kusambibua ku dikala diandi nabo ne ku meyi andi a kubakankamika, ke tshikondo etshi bamue ba bena ditabuja bakadi banyingalala ne bakengeshibua, batshidi bananukila mu ditabuja dikole kunyima kua “Lubila lua Mundankulu” lua 1844. Ne bikala Nzambi mu luse luandi muakule misangu mikuabo yeye nkayandi ne bantu bakadi mu kanyinganyinga, bidi bimueneka ne bulelela wakadi mua kuenza nunku mu tshikondo tshia mushindu eu ne kudi bantu ba mushindu eu.
GSAM 199Mulayi wa Dikala dia Mukelenge ne Bantu Bandi
GSAM 199.3Yeye udi kayi ne ndilu mu mishindu anyi mu bintu bidiye ukuata nabi mudimu, ne wakateka bipedi bia Nyuma mu ekelezia wandi “pakabandeye mu miaba ya muulu,”3 wakalaya kuikala ne balondi bandi mu ditangadika dia lumu luimpe, “tô ne ku nshikidilu wa buloba.”
GSAM 199.4Mu bikondo bionso Mukelenge wakadi mulongolole bua kulesha bukole buandi ne bipedi biandi munkatshi mua bantu bakadi bamukeba ne mutshima mujima. Pakapesheye bantu mudimu wa kutangadika lumu luimpe, kakamba ne: “Bimanyinu ebi nebilonde badi bitabuja: mu dina dianyi nebipate nyuma mibi; nebambe miaku mipiamipia; nebakuate nyoka; ne bikalabo banue tshintu tshia kushipa, katshiena tshibenzela bubi; nebateke bianza biabo pa babedi, ne bakola” anyi?4
GSAM 199Bipedi bia Nyuma mu Tshikondo tshia Diludika dia Ekelezia
GSAM 199.5Mu Diludika dia Ekelezia dia bidimu bia nkama ya 16, ne mu bikondo biakalonda, kuakadi milejelu mikuabo ya kukema ya bukole bua Mukelenge ne milejelu ya Tshipedi tshia Tshiprofete. D’Aubigné udi wakula bua meyi a tshiprofete a John Huss. Charles Buck, mu mukanda wandi Malu Makese a Ditendelela Nzambi, udi wakula bua diamba dia meyi a tshiprofete dia George Wishart, mu 1546. John Wesley, mu mikanda yandi, udi wakula bua meyi a tshiprofete a Jonathan Pyrah ne dikumbana diawu. Mukulu J. B. Finley, mu mukanda wakadifundilaye bua muoyo wandi, udi wakula bua Tshikena kumona tshia pa buatshi ne dikola dia mubidi wandi mu tshidimu tshia mayowa tshia 1842. Mukubi wa Bena Kilisto, mukanda wa Bena Metodiste, wakapatula muyuki wa kusankisha wa Tshikena kumona tshia pa buatshi tshiakahebua Munganga Bond wa mu ekelezia au mu tshikondo tshia mudimu wandi, ne wa malu akafumamu. Malu aa akadi bimanyinu kudi bantu bakadi bakeba Mukelenge ne kudipuekesha, ne yeye kakadi mukudimuke, ne neikale mua kuakula kabidi ne bantu bandi ku Tshipedi tshia Tshiprofete.
GSAM 200Ekelezia wa Bantu Bakashala Udi ne Bua Kuikala ne Nyuma wa Tshiprofete
GSAM 200.1Mu Mifundu ya Tshijila mudi meyi malelela ne a patoka adi amba ne Mukelenge nealeshe bipedi bia Nyuma wandi mu mushindu wa pa buatshi, ne kutamba Tshipedi tshia Tshiprofete, munkatshi mua bantu neasanganeye bindila dilua diandi. Diyi dia kumpala ditudi tujinga bua bantu batangile didi mu mukanda wa kudi Bena Kolinto, diamba ne: “Ndi nsakidila Nzambi wanyi tshikondo tshionso bua bualu buenu, bua ngasa wa Nzambi ukanupesha ku Yesu Kilisto; bua mu bintu bionso nuenu nudi bavuijibue babanshi kudiye, mu diamba dionso ne mu dimanya dionso; bu muakajadikibua Bumanyishi bua Kilisto munkatshi muenu. Nunku kanuena bashale kunyima mu tshipedi nansha tshimue, nuindila dilua dia Mukelenge wetu Yesu Kilisto. Yeye kabidi neanukoleshe tô ne ku nshikidilu, bua nuikale kanuyi ne tshilema mu dituku dia Mukelenge wetu Yesu Kilisto.”5
GSAM 200.2Mu Buakabuluibua tudi tubala bua “Bantu Bakashala,” ekelezia wa ndekelu wa lumu luimpe: “Nyoka munene wakakuata mukashi [ekelezia] tshiji, wakaya kuluangana ne Bantu Bakashala ba mu bana bandi, badi balama Mikenji ya Nzambi ne badi ne Bumanyishi bua Yesu Kilisto.”6 Tudi tuebeja ne: “Bumanyishi bua Yesu” ebu budi tshinyi, budi ekelezia wa ndekelu ne bua kuikala nabu, ne budi, pakajadikibua, bulongolola njila bua bipedi bionso bia Nyuma bimueneke? Tudi tusangana diandamuna dia lukonko elu mu Bumanyishi bua muanjelo kudi Yone mu tshisanga tshia Patemo: “Nakahona ku makasa andi bua kumutendelela. Wakambila ne: Dimuka, kuenji nunku; meme ndi muena mudimu pamwe ne wewe, ne pamwe ne bana benu badi ne Bumanyishi bua Yesu. Tendelela Nzambi; bualu bua Bumanyishi bua Yesu budi Nyuma wa Tshiprofete.”7
GSAM 201.1Diunvuija edi diakafila muanjelo didi dilesha ne “Nyuma wa Tshiprofete” udi umueneka mu ekelezia udi uindila Kilisto ke udi ulongolola njila bua bipedi bionso, ne badi baluangana ne ekelezia wa “Bantu Bakashala” bualu bua badi ne tshipedi etshi munkatshi muabo.
GSAM 201Bumanyishi bua Paulo bua Bipedi
GSAM 201.2Mukanda wa Paulo kudi Bena Tesalonike udi ulesha ne dituku dia Mukelenge, dituku dia ndekelu dia dishikisha dia dilumbuluisha, nediluile bantu ba bungi “bu muibi butuku”; kadi kadiena dikuila bana ba Mukelenge ba lulamatu mu mushindu au, bualu bua badi “bana ba butoke ne bana ba munya.” Mu madimuisha andi kudi bantu aba badi batabala, udi wamba ne: “Kanujimishi Nyuma. Kanupetudi meyi a tshiprofete. Tetai malu onso; lamatai ku tshidi tshimpe.”8
GSAM 201.3Bua muaku wa Tshiena Gelika propheteias, ukudimunibue apa ne meyi a tshiprofete, Greenfield, mu Mukanda wandi wa Miaku ya Tshiena Gelika, udi wamba ne: “Dikuata mudimu ne Tshipedi tshia Tshiprofete, mu diunvuija edi, 1 Tesalonike 5:20.” Mikanda ya miaku ya Parkhurst, ya Robinson, ne ya Liddell ne Scott idi kabidi yitabujangana ne bualu ebu. Nunku, ebu budi Bumanyishi bua patoka ne Tshipedi tshia Tshiprofete tshia bulelela netshikale mu ekelezia udi uindila Dilua dia pa buadi dia Kilisto. Didimuisha didi dia kubenga kupetula tshipedi etshi, kadi dia kutshiteta; pakusangana dimueneka ditshi dimpe, badi ne bua “kulamata” kutshi.9
GSAM 201Dikumbana dia Mulayi
GSAM 201.4Tuakadi bamone kumpala mushindu wakabanga Mukelenge kulesha Tshipedi tshia Tshiprofete mu ditangadika dia Lumu lua Muanjelo wa Kumpala ne Lumu lua Muanjelo wa Pa Buadi. Tshipedi etshi tshiakadiundisha ne bungi kubanga ku nshikidilu wa Matuku binunu bibidi ne nkama isatu. Mukelenge wakadisunguila tshiamu tshia mudimu bua bualu ebu, kusungula muntu wakadi mumufile bintu bionso, ne wakadi kabidi pabuipi ne lufu, “mutekete mutambe munkatshi mua batekete.”10 Ngondo ibidi kayiyi mishale kupita kunyima kua dipita dia tshikondo, muanabute Ellen G. Harmon wa ku Portland, Maine, wakadi anu ne bidimu pabuipi dikumi ne muanda mutekete, wakabanga kuangata mabuakabuluibua a kudi Mukelenge.
GSAM 202.1Bu munakadi mupete mushindu wa kuyukila ne bantu bakadi bashikame ku Portland mu tshikondo tshia Tshikena kumona tshia kumpala, ne bu munakadi mumanyane kabidi ne Mamu Haines, wakadi Harmon mu nzubu wandi pakangateye Tshikena kumona tshia kumpala, nengamba malu bu muakambila bantu aba.
GSAM 202.2Mu tshikondo atshi, mubidi wa muanabute Harmon wakadi mubela bikole be. Ku mbingu ya bungi, kakadi pabuipi mua kuakula ne diyi dipite diyi dia panshipanshi. Munganga umue wakadi mujadike ne dibela diandi diakadi dia bisulusulu didi dipuekesha mubidi, ne divimba dia mai mu mubidi. Wakamba ne tshisulusulu tshiandi tshia ku tshianza tshia balume tshiakadi tshibole, ne tshia ku tshianza tshia bakashi tshiakadi tshibela bikole, ne muoyo wandi kabidi wakadi mukuatshibue ku dibela. Wakamba ne wakadi wela meji ne kakadi mua kushala ne muoyo kupita tshikondo tshîpi menemene, ne wakadi mua kufua mu tshikondo tshionso. Wakadi upuyakana ne makenga manene pakadiye mulale. Butuku, wakadi mua kupeta dikisha anu pabatenteka bintu bia kumuegamisha ku bulalu, mu ngikadilu wa pabuipi ne kushikama. Misangu ya bungi ya dikolola ne dipatuka dia mashi mu bisulusulu biakadi bipuekeshe bukole bua mubidi wandi bikole.
GSAM 202Tshikena kumona tshia Kumpala tshia Muanabute Harmon
GSAM 202.3Pakangateye Tshikena kumona tshia kumpala, wakadi musombe mu nzubu wa Mamu Haines. Kuakadi mu dinda, ne bakadi batendelela Nzambi mu diku. Kuakadi bantu batanu, buonso buabo bana babo bakashi mu ditabuja. Bakuabo bakadi bamane kusambila, ne muanabute Harmon wakadi usambila ne diyi dia panshipanshi, pakahueka bukole bua Nzambi mu mushindu wa kukema menemene, butandangana patoka mu bantu bonso bakadi apu. Mu tshitupa tshîpi kakadi mumanye kabidi malu onso akadi enzeka pamue naye; wakadi mu Tshikena kumona.
GSAM 202.4Mu nsangilu wakalonda, wakambila bena ditabuja ba ku Portland malu akadi mumulejibue. Bakadi ne dieyemena dijima ne akadi mafume kudi Mukelenge. Mu tshikondo atshi ku Portland kuakadi bantu pabuipi makumi asambombo bakadi bitabuja ne wakadi mudimu wa Mukelenge. Kuakadi bukole buakadi bulonda Tshikena kumona, ne diamba dia malu atshi kabidi, buakadi mua kufuma anu kudi Nzambi. Wakadi anu ne lungenyi lunene lua buneme bua malu a tshiendelele, ne wakadi umueneka muule tente ne ditshina dia kukema diakadi kadiyi mua kuambibua, bua muntu mutekete ne mukese mu bidimu bu yeye asungudibue bu tshiamu tshia mudimu tshiakapitshishila Mukelenge butoke kudi bantu bandi. Wakamba ne pakadiye mu Tshikena kumona, wakadi udimona munyunguluke kudi banjelo batema mu miaba ya butumbi ya mu diulu, mudi disanka ne ditalala anu, ne diabuluka bua kutangila kabidi malu a muoyo eu wa kufua adi kaayi akutshisha mutshima diakadi dikudimuka dia kanyinganyinga.
GSAM 203Malu Makese a Tshikena kumona tshia Kumpala
GSAM 203.1Malu makese aa adi alonda a Tshikena kumona tshiandi tshia kumpala, bu muakatshiambila bena ditabuja ba ku Portland, nealeshe kakese ngikadilu wa Bikena kumona biandi bionso:—
GSAM 203.2“Panakadi nsambila, bukole bua Nzambi buakankuila mu mushindu undi tshiyi munvue kumpala. Nakadi munyunguluke ne butoke, ne nakadi mbanda muulu, ntungunuka ne kupetangana kule ne buloba. Nakakudimuka bua kukeba bantu ba Dilua dia pa buadi mu buloba, kadi tshiakadi mua kubamona; diyi diakambila ne: ‘Tangila kabidi, ne utangile kakese muulu.’ Nakabanda mesu anyi, nakamona njila muakane ne mukese, mutentekibue muulu bikole pa buloba. Mu njila eu bantu ba Dilua dia pa buadi bakadi benda baya ku musoko wakadi ku nshikidilu wa njila. Bakadi ne butoke butema butekibue kunyima kuabo, ku mbangilu wa njila, buakambila muanjelo ne buakadi ‘Lubila lua Mundankulu.’ Butoke ebu buakatemena njila mujima, buakapatula butoke ku makasa abo bua kabalenduki. Ne pabalama mesu abo pa Yesu, wakadi pabuipi kumpala kuabo ubalombola kuya ku musoko, bakadi balamibue bimpe. Kadi kabidi mu tshikondo tshîpi bamue bakabanga kunanuka; bakamba ne musoko wakadi kule bikole, ne bakadi batekemene kubuelamu kumpala kua tshikondo atshi. Yesu wakabakankamika ku kubanda diboko diandi dia butumbi dia ku tshianza tshia balume, ne mu diboko diandi muakapatuka butoke butema, buakadi bupepa pa mutu pa bantu ba Dilua dia pa buadi, ne bakela mbila ne: Aleluya! Bakuabo, kabayi banji kuela meji, bakabenga butoke buakadi kunyima kuabo, bakamba ne kakadi Nzambi wakadi mubalombole tô ne muaba au. Butoke buakadi kunyima kua bantu aba buakajima, bushiya makasa abo mu midima mitambe, ne bakalenduka, bakumusha mesu abo ku tshimanyinu tshia lubilu, kabakadi bamona Yesu kabidi, ne bakapatuka mu njila, bakahona mu buloba bua midima ne bua bubi buakadi kuinshi. Kunyima kakese tuakunvua diyi dia Nzambi bu diyi dia mai a bungi, diakatumanyisha dituku ne diba dia dilua dia Yesu. Basanto bakadi ne muoyo bakamanya diyi edi ne bakadiunvua, kadi bantu babi bakela meji ne wakadi mukungulu ne diteketa dia buloba. Pakamba Nzambi tshikondo, wakatupongoluila Nyuma Muimpe, ne mpala yetu yakabanga kutema ne kukenka ne butumbi bua Nzambi, bu muakatema mpala wa Mose pakahuekeye ku Mukuna wa Sinai.”11
GSAM 204Diamba dia Ngikadilu wa Mamu White Pakadiye mu Tshikena kumona
GSAM 204.1Kumpala kua kutungunuka ne muyuki wa kutanyisha mutshima wa dimueneka edi dia kukema dia Nyuma wa Nzambi, nengamba malu makuabo adi atangila Bikena kumona. Musangu wa kumpala unakamona Mamu E. G. White, wakadi muanabute Harmon kumpala, wakadi mu ngondo wa dikumi wa 1852. Mu dituku adi nakamumona mu Tshikena kumona tshiakashala diba dimue ne kupita. Kubanga tshikondo atshi, nakapeta diakalenga dia kumumona mu Tshikena kumona misangu pabuipi makumi atanu. Nakadi apu pakamukebulula banganga mu ngikadilu eu, ne ndi mbala bu disanka dia kufila Bumanyishi bua malu anakamona ne andi mumanye. Ndi ne ditekemena ne muyuki wa malu mene a bualu ebu kawena welibua ku luseke kayi ne budimu bua kuangata meji a patupu a bantu kabayi banji kumumona nansha mu ngikadilu eu.
GSAM 204.2Pakabuela mu Tshikena kumona, udi wela mbila isatu ya disanka dikole ne: “Butumbi!” idi yumvuika ne yambuluka kumvuika; wa pa buadi, ne kutamba wa pa isatu, udi mupuekele diyi kadi utanyisha mutshima kutamba wa kumpala. Diyi didi difuana dia muntu udi kule ne wewe, udi pabuipi ne kupetangana kule kabidi tô ne ku dihanga dia kumumvua. Ku tusekonde tunai anyi tutanu udi umueneka uhona panshi bu muntu udi muponye kayi udimanya, anyi udi mujimije bukole; pashishe udi umueneka muujibue diakamue ne bukole bupite bua bantu, misangu mikuabo ubika diakamue pa makasa ne wendakana mu nzubu. Bianza ne maboko andi bidi bisukinangana misangu ya bungi, bileja ku tshianza tshia balume anyi tshia bakashi pakakudimuka mutu wandi. Disukina dionso dia mushindu eu didi dienzeka ne bumpe butambe. Nansha tshianza anyi diboko bikaladi bitekibue mu ngikadilu kayi, kakuena muntu udi mua kubisukisha. Mesu andi adi anu mabulule, kadi kena ukanga mesu nansha kakese; mutu wandi udi mubandishibue, ne udi utangila muulu. Kena utangila patupu, kadi mpala wandi udi usankisha; tshidi tshishilangane anu ne ngikadilu wandi wa tshibidilu, udi umueneka utangila ne budimu tshintu tshikuabo tshia kule. Kena upuyakana, kadi mujilu wandi udi utaka ne bulongolodi. Mpala wandi udi usankisha, ne udi ne buakunza anu bu mu ngikadilu wandi wa tshibidilu.
GSAM 205Difuanyikija ne Ngikadilu wa Danyele
GSAM 205.1Ngikadilu wende ku mueyelu, dipanga dia bukole, ne dikoleshibua padi muanjelo wa Nzambi umulenga, bionso ebi bidi biangata bimpe ne muyuki uvua muprofete Danyele mulonde bua tshivuaye mumone mu tshikena kumona, padiye wamba ne: “Nunku ngakashiyibua nkayanyi, ngakamona tshikena kumona tshinene etshi, ne bukole kabuakashala munda muanyi to; bualu buimpe buanyi buakashintuluka munda muanyi mu bubole, ne tshiakashala ne bukole to.” “Bualu mupika wa mfumu wanyi eu udi mua kuyukila ne mfumu wanyi eu mushindu kayi? Bua bualu buanyi, diakamue bukole kabuakashala munda muanyi, ne mueyelu kabidi kaukashala munda muanyi to. Pashishe, uvua ne tshimuenekelu tshia muntu wakalua kabidi, kundengaye ne kunkoleshaye. Wakamba ne: Wewe muntu munangibue bikole, kutshinyi; ditalala dikale nebe; ikala ne bukole, eyowa, ikala ne bukole. Ne pakamanaye kungambila, ngakakoleshibua, kuambanyi ne: Mfumu wanyi akule; bualu wewe udi munkoleshe.”12
GSAM 205BUMANYISHI BUA BANTU BAKAMONA NE MÊSU ABU
GSAM 205M. G. Kellogg, M.D.
GSAM 205.2Bua ngikadilu wa Mamu White pavuaye mu tshikena kumona, bidi bimpe kufila mêyi makese a bantu bakamona ne mêsu abu. A kumpala ngaa M. G. Kellogg, M.D., udi wakula bua tshikena kumona tshia kumpala tshivuaye mupete mu Michigan, pa dituku dia 29 dia ngondo wa 5 wa 1853, mu nsangilu wakenzekela mu Tyrone, mu tshitupa tshia Livingston. Udi wamba ne:—
GSAM 206.1“Muanetu mukaji White uvua mu tshikena kumona minite bu makumi abidi anyi ndambu wa dîba. Pakabuelaye mu tshikena kumona, muntu yonso uvua muaba au uvua umueneka bu mumvue bukole ne dikalaku dia Nzambi; ne bamue ba kutudi tuvua menemene bumvue Nyuma wa Nzambi mushikame patudi ne bukole bunene. Tuvua tusambila ne tuyukila pamue mu nsangilu mu dinda dia Sabatu, bu pa dîba dia 9. Muanetu White, tatu wanyi ne Muanetu mukaji White bavua bamane kusambila, ne meme mvua nsambila dîba adi. Kakuvua ditabuluka dia mioyo anyi malu a kudileja to. Kadi tuvua tusengelela Nzambi ne muoyo mujima bua abeneshe nsangilu ne dikalaku diende, ne bua abeneshe mudimu mu Michigan. Pakela Muanetu mukaji White lubila lua ditshimuna lua ne: ‘Butumbi! b-u-t-u-m-b-i! b-u-t-u-m-b-i!’ lunudi bumvue misangu ya bungi padiye ubuela mu tshikena kumona, Muanetu White wakajuka, kumanyishaye nsangilu ne: mukajende uvua mu tshikena kumona. Pakamanaye kuamba mushindu wa bikena kumona biende, ne ne: yeye kavua weyela pavuaye mu tshikena kumona to, wakabikila muntu yonso uvua musue bua alue kumpala amutangile. Munganga Drummond, uvua kabidi muyishi Muena Adventiste wa Dituku dia kumudilu dia lumingu, uvua muambe, kumpala kua kumumona mu tshikena kumona, ne: bikena kumona biende bivua bifuma ku bukokeshi bua muntu pa lungenyi lua mukuabu, ne ne: yeye uvua mua kumupesha tshikena kumona. Wakalua kumpala, ne pakamanaye kumutangila bimpe, mpala wende wakatokelela bikole, kuambaye ne: ‘Kena weyela to!’
GSAM 206.2“Ndi mumanye ne bulelela ne: kavua weyela dîba adi pavuaye mu tshikena kumona to, nansha mu bikuabu bia ku bikena kumona biende bimvua muikale mumone. Dipatuka diende mu tshikena kumona divua dimueneka patoke anu bu dibuela diende muatshi. Tshimanyinu tshia kumpala tshituakamona tshia ne: tshikena kumona tshivua tshijike, tshivua dituadijilula diende dia kueyela. Wakatuta mueyelu wa kumpala wa munda mule, muule ne mujima, mu mushindu uvua uleja ne: bisulusulu biende bivua bishale bitupu menemene kabiyi ne lupepele. Panyima pa kututa mueyelu wa kumpala, minite ya bungi yakapita kumpala kua kututaye wa muibidi; wakuwuja bisulusulu anu bu wa kumpala. Pashishe wakalekela minite ibidi, kututaye mueyelu wa muisatu; panyima pa au, mueyelu wende wakapingana ku mushindu wa tshibidilu.” Bifundibue ne dîna dia: “M. G. Kellogg, M.D., Battle Creek, Mich., dituku dia 28 dia ngondo wa 12 wa 1890.”
GSAM 207F. C. Castle
GSAM 207.1Tudi tufila mêyi adi alonda a muntu uvua mumone ditangila dia munganga dia Mamu White pavuaye mu tshikena kumona mu Stowe, Vermont, mu tshikondo tshia luya tshia 1853. Udi wamba ne:—
GSAM 207.2“Munganga uvua muaba au, ne wakamutangila bilondeshele meji ne dilonga diende, bua kumanya tshivua tshienza bualu abu. Bakakuata lumuni lua nseke lutemeshibue pabuipi ne mêsu ende, avua mabuluka bikole; kakuvua nansha musunyi umue wa disu uvua munyunguke to. Pashishe wakatangila dituta dia mujilu wende ne mueyelu wende kabidi, ne kakuvua mueyelu to. Ku ndekelu, wakitaba ne: bualu abu kabuvua mua kumvuijibua ne malu a tshibidilu a mubidi anyi ne malu a dilonga dia bintu bia pa buloba to.” Bifundibue ne dîna dia: “F. C. Castle.”
GSAM 207D. H. Lamson
GSAM 207.3Bumanyishi budi bulonda budi butangila ditangila dienzeka pavua Mamu White mu tshikena kumona, mu nsangilu wakenzekela mu nzubu wa Mukulu James White, ku njila wa Monroe, mu Rochester, N.Y., pa dituku dia 26 dia ngondo wa 6 wa 1854:—
GSAM 207.4“Dîba adi mvua ne bidimu dikumi ne muanda mutekete. Bidi bimueneka kundi bu ndi ntshidi mua kumvua mbila ya kukemesha a ‘B-u-t-u-m-b-i!’ avuaye muela. Pashishe wakapueka panshi; kakawa to, kadi wakapueka bikese bikese, ne muntu uvua umuambuluisha wakamukuata mu maboko. Banganga babidi bakabuela, umue muntu mukulakaje ne mukuabu muntu wa tshisonga. Muanetu White uvua musue bikole bua batangile Muanetu mukaji White bimpe, ne bobu bakenza nunku. Bakalua ne lumuenu, ne umue wa kudibu wakalukuata pa mutu pa mukana wende pavuaye wakula; kadi lukasa bakalekela, kuambabu ne: ‘Kena weyela to.’ Pashishe bakatangila mbadi yende bimpe, pavuaye wakula, bua kukeba tshimanyinu tshia mueyelu wa munda, kadi kabakatshipeta to. Pavuabu bajikija tshitupa etshi tshia ditangila, wakajuka pa makasa ende, utshidi mu tshikena kumona, mukuate Mukanda wa Nzambi muulu bikole, upitulula ku tshitupa ne ku tshikuabu, wamba mêyi atshi bimpe, nansha muvua mêsu ende atangila muulu, kaayi atangila mukanda to.
GSAM 208.1“Wakamona bipupu muanda mutekete bia ndekelu. Pashishe wakamona ditshimuna dia bansantu, ne bidi bimueneka kundi bu ndi ntshidi mumvue mbila yende ya ditshimuna too ne mpindieu. Ndi mfila bumanyishi bua malu aa ku budisuile.” Bifundibue ne dîna dia: “Mukulu D. H. Lamson, Hillsdale, Mich., dituku dia 8 dia ngondo wa 2 wa 1893.”
GSAM 208Mamu Drusilla Lamson
GSAM 208.2Bumanyishi bukuabu bua ditangila edi dimue dia banganga budi bufidibua kudi Mamu Drusilla Lamson, mukaji mukamba wa muanabu ne Mukulu Lamson wa mu dîku, ne mamu mulombodi wa nzubu wa kusangajila mubidi wa ku Clifton Springs, N.Y. Padiye wakula bua nsangilu wa dituku dia 26 dia ngondo wa 6 wa 1854, udi wamba ne:—
GSAM 208.3“Ndi mvuluka nsangilu uvua diteta dienzekele, mbuena kuamba ne: kutangila bulelela bua tshivua Muanetu White muambe misangu ya bungi, ne: Muanetu mukaji White kavua weyela pavuaye mu tshikena kumona to; kadi tshiena mua kuvuluka dîna dia munganga uvua muaba au to.... Uvua ne bua kuikala Munganga Fleming, bualu yeye ke uvua munganga uvuabu babikila bimue bikondo bua lungenyi luende. Kadi mpindieu mmufue. Ndi mua kuamba anu ne: diteta diakenjibua, ne kakuvua tshimanyinu tshia mueyelu tshivua tshimueneka pa lumuenu to.” Bifundibue ne dîna dia: “Drusilla Lamson, Clifton Springs, N.Y., dituku dia 9 dia ngondo wa 3 wa 1893.”
GSAM 208.4Bumanyishi bukuabu budi bufuma kudi muntu uvua muikale mu nsangilu mutumbudibue kumpala au:—
GSAM 208David Seeley
GSAM 208.5“Mêyi aa adi ajadika ne: ndi mubale bumanyishi budi kumpala abu bua David Lamson ne Mamu Drusilla Lamson, bua mêyi a munganga pavuaye utangila Mamu E. G. White pavuaye mu tshikena kumona pa dituku dia 26 dia ngondo wa 6 wa 1854. Mvua mu nsangilu au ne mvua mumone ditangila adi. Ndi ngitaba tshidi Muanetu ne Muanetu mukaji Lamson bamba, ne ndi mua kuamba kabidi ne: uvua Munganga Fleming ne munganga mukuabu uvua mutekete mu bidimu ke bavua benze ditangila. Pakajuka Mamu White pa makasa ende, anu bu mudi bobu bambe, wamba mêyi a mu Mukanda wa Nzambi, Munganga Fleming wakalomba lumuni lua nseke lutemeshibue. Wakalukuata pabuipi menemene ne mishiku yende, muikale kayi umuosha, ne ulujadika mu njila uvua mueyelu wende mua kupitamu bu yeye weyela. Kapia kakanyunguka nansha kakese to. Pashishe munganga wakamba ne dîyi dikole ne: ‘Bualu ebu mbujadike malu bua tshiendelele: kamuena mueyelu mu mubidi wende to.’” Bifundibue ne dîna dia: “David Seeley, Fayette, Iowa, dituku dia 20 dia ngondo wa 8 wa 1897.”
GSAM 209Tatu ne Mamu A. F. Fowler
GSAM 209.1Mêyi adi alonda adi atangila ditangila dienzeka pavua Mamu White mu tshikena kumona mu nzubu wa nsangilu wa Waldron, mu Hillsdale, Mich., mu ngondo wa 2 wa 1857. Munganga Lord, munganga wa ku Hillsdale uvua muenze mudimu eu bidimu makumi atanu, wakamutangila ne ntema munene menemene. Bua bualu ebu, ndi mfila bumanyishi budi bulonda:—
GSAM 209.2“Tuvua muaba au pavua Muanetu mukaji E. G. White mupete tshikena kumona mu nzubu wa nsangilu wa Waldron, mu Hillsdale, mu ngondo wa 2 wa 1857. Munganga Lord wakamutangila, kuambaye ne: ‘Muoyo wende udi ututa, kadi kamuena mueyelu to. Muoyo udiku, kadi bisulusulu kabiena bienza mudimu to; tshiena mua kumvuija ngikadilu eu to.’” Bifundibue ne mêna a: “A. F. Fowler, Mamu A. F. Fowler, Hillsdale, Mich., dituku dia 1 dia ngondo wa 1 wa 1891.”
GSAM 209C. S. Glover
GSAM 209.3Mêyi makuabu bua tshikena kumona etshi tshimue ngaa:—
GSAM 209.4“Mvua muaba au pavua Muanetu mukaji White mupete tshikena kumona tshitumbudibue kumpala atshi mu nzubu wa nsangilu wa Waldron, mu Hillsdale. Pa mutu pa tshidi tshimanyishibue kumpala, ngakumvua kabidi munganga wamba ne: ngikadilu wa Muanetu mukaji White mu tshikena kumona uvua ‘upita dimanya diende.’ Wakamba kabidi ne: ‘Mu bualu ebu mudi tshintu tshidi tshipita bukole bua bantu.’” Bifundibue ne dîna dia: “C. S. Glover, Battle Creek, Mich., dituku dia 19 dia ngondo wa 1 wa 1891.”
GSAM 209Tatu ne Mamu Carpenter
GSAM 209.5Bumanyishi bua busatu bua bualu ebu bumue mbuebu:—
GSAM 209.6“Mêyi aa adi ajadika ne: tuvua mu nzubu wa nsangilu wa Waldron, mu Hillsdale, Mich., mu ngondo wa 2 wa 1857, pavua Mamu E. G. White mupete tshikena kumona; ne pavuaye mu ngikadilu au, Munganga Lord wakamutangila. Tuakumvua mêyi avuaye muambe kumpala kua bantu bua bualu abu, anu bu mudi Muanetu ne Muanetu mukaji Fowler bamanyishe kumpala.” Bifundibue ne mêna a: “W. R. Carpenter, Eliza Carpenter, Noblesville, Ind., dituku dia 30 dia ngondo wa 8 wa 1891.”
GSAM 210D. T. Bourdeau
GSAM 210.1Mpindieu ndi nubikila bua nutangile diteta dienzeka pavua Mamu White mu tshikena kumona mu Buck’s Bridge, mu tshitupa tshia St. Lawrence, N.Y.:—
GSAM 210.2“Pa dituku dia 28 dia ngondo wa 6 wa 1857, ngakamona Muanetu mukaji Ellen G. White mu tshikena kumona musangu wa kumpala. Tshivua ngitaba bikena kumona to; kadi bualu bumue, pankatshi pa makuabu andi mua kutumbula, buakangitabulwisha ne: bikena kumona biende bivua bifuma kudi Nzambi. Bua kumanya bimpe biobi yeye uvua weyela anyi kayi weyela, kumpala ngakateka tshianza tshianyi pa tshiadi tshiende tshikondo tshikumbane bua kumanya ne: bisulusulu biende kabivua bibanda ne bipueka kupita bia tshitalu tshia muntu mufue to. Pashishe ngakateka tshianza tshianyi pa mukana wende, ngakuata mimpempe ya diulu diende pankatshi pa munu munene ne munu udi ulonda, bua yeye kayi mua kupatula anyi kubueja lupepele nansha yeye musue kuenza nunku. Ngakamukuata nunku ne tshianza tshianyi minite bu dikumi, tshikondo tshikumbane bua yeye kufua bua dipanga dia mueyelu mu ngikadilu wa tshibidilu; kadi diteta edi kadiakamuenzela bualu nansha bukese to. Katshia ngakamona bualu bua dikema ebu, tshiakapeta nansha musangu umue lukuka lua kuela mpata ne: bikena kumona biende bivua bifuma kudi Nzambi.” Bifundibue ne dîna dia: “D. T. Bourdeau, Battle Creek, Mich., dituku dia 4 dia ngondo wa 2 wa 1891.”
GSAM 210Munganga Utu Uyukila ne Nyuma ya Bafue Udi Uteta Tshikena kumona
GSAM 210.3Nentumbule ditangila dikuabu dia munganga dimvua mumone mu Parkville, mu tshitupa tshia St. Joseph, Mich., pa dituku dia 12 dia ngondo wa 1 wa 1861.
GSAM 210.4Ku ndekelu kua mêyi a dikankamija avua Mamu White mufile kudi nsangilu munene wa bantu bavua badisangishe mu nzubu wa nsangilu wa Bena Adventiste, dibenesha dia Nzambi diakamuikala ne bukole bua dikema, ne wakangatshibua mu tshikena kumona utshidi musombe pa nkuasa wende. Muaba au muvua Munganga Brown, muntu uvua ne bukole bua mubidi buimpe ne bukole bunene, uvua uyukila ne nyuma ya bafue. Uvua muambe ne: bikena kumona biende bivua anu bu malu a diyukila ne nyuma ya bafue, ne ne: yeye mupete tshimue pavua munganga au, uvua mua kumupatula muatshi mu minite umue. Bakabikila bantu bonso bavua basue bua balue kumpala, bamutangile bua kumanya bobu bine ngikadilu wende pavuaye mu tshikena kumona. Munganga wakalua kumpala; kadi utshiyi muanji kujikija nansha ndambu wa ditangila diende, mpala wende wakatokelela bu wa muntu mufue, ne wakatetemena bu dibabi dia mutshi wa aspene. Mukulu White wakamba ne: “Munganga neatuambile ngikadilu wende anyi?” Wakandamuna ne: “Kena weyela to,” ne wakaya ku tshiibi ne lubilu. Bantu bavua ku tshiibi, bavua bamanye kudisua kuende, bakamba ne: “Pingana, wenze muuvua muambe; patula mukaji au mu tshikena kumona.” Mu ditabuluka dinene diende wakakuata tshikuatshilu tshia tshiibi; kadi kabakamuitaba bua kutshibulula too ne pavua bantu bavua pabuipi ne tshiibi bamukonke ne: “Munganga, mbualu kayi?” Wakandamuna ne: “Anu Nzambi ke mumanye; ndekelayi mpatuke mu nzubu emu”; ne wakapatuka.
GSAM 211.1Bivua bimueneka patoke ne: nyuma uvua umuenzeja malu pavuaye uyukila ne nyuma ya bafue kavua ne ditalala kumpala kua bukole buvua bulombola Mamu White mu tshikena kumona to, anu bu bantu bavua bakuatshibue kudi nyuma mibi mu matuku a Musungidi, bavua bakonke ne: “Wewe udi mulue panu bua kutukengesha tshikondo katshiyi tshianji kufika anyi?”13
GSAM 211.2Bualu ebu budi bufuanangane ne bualu bufundibue bua tshivua muprofete Danyele mumone. Pakabuelaye mu tshikena kumona kudi Nyuma wa Mukalenge, bena Kaladeya bavua muaba au—bantu bavua kabayi bamanye Nzambi ne kabayi bamanye Nyuma au—bakumvua buôwa bukole, ne “bakanyema bua kudisokoka.”14
GSAM 211Nsongakaji Harmon Udi Uambidibua Bua Kulonda Bikena kumona Biende
GSAM 211.3Panyima pa lumingu bu lumue lua tshikena kumona tshiende tshia kumpala, mu nsangilu wakenzekela mu nzubu wa tatuende, Nsongakaji Harmon wakapeta tshikena kumona tshia muibidi, muatshi bakamuambila bua amanyishe bakuabu malu avuabu bamubuluile. Uvua mu dibungama dinene bua kumanya mushindu uvuaye mua kuenza tshivua Mukalenge mumulombe. Bukole buende bua mubidi buvua butekete bikole too ne yeye uvua ukenga menemene mu mubidi, ne anu bu muvua bimueneka, uvua mushale ne tshikondo tshîpi tshia kushala ne muoyo. Uvua anu ne bidimu dikumi ne muanda mutekete, mukese ne mutekete, kayi mubidile kuya munkatshi mua bantu, ne ku tshilele tshiende uvua ne bundu ne udishala nkayende bikole, too ne kusambakena ne bantu bavuaye kayi mumanye kuvua kumukengesha. Wakasambila ne muoyo mujima mu matuku a bungi, ne too ne butuku muinda, bua bamumbushe bujitu ebu, babuteke pa muntu mukuabu uvua ne bukole bua kubuambula. Kadi butoke bua mudimu uvuaye ne bua kuenza kabuakashintuluka to, ne mêyi a muanjelo avua anu umvuika ne: “Manyisha bakuabu malu andi mukubuluile.”
GSAM 212.1Pavuaye utshidi ne dibungama edi mu lungenyi, Nsongakaji Harmon wakaya mu nsangilu mukuabu wakenzekela mu nzubu wa tatuende. Mu nsangilu eu, bantu bonso bakasangila pamue bua kumusambila ne muoyo mujima, ne yeye wakadifila kabidi kudi Mukalenge, kumvuaye musue bua benze nende mudimu bua butumbi buende. Pavuaye usambila, mîdima mikole ivua mimubuikile yakajikijibua; ne anu bu muakambaye panyima, butoke bukole, bu tshimuma tshia kapia, buakalua kuudiye, ne pakabumuikalaye, bukole buende buakangatshibua, ne uvua udimona bu udi kumpala kua Yesu ne banjelo. Bakamubuluila kabidi ne: “Manyisha bakuabu malu andi mukubuluile.” Wakamba ne: wakasengelela bikole ne: bu yeye ne bua kuya kulonda tshivua Mukalenge mumuleje, bamulame bua kayi kuela meji a kuditumbisha. Pashishe muanjelo wakamuambila ne: disambila diende diakumvuibua, ne ne: yeye mubuele mu njiwu wa kuditumbisha, neakengesheshibue ne disama. Muanjelo wakamuambila ne: “Wewe mufile Lumu ne lulamatu, ne mutantamene too ne ku ndekelu, neudie bimuma bia mutshi wa muoyo, ne neunue mâyi a musulu wa mâyi a muoyo.”
GSAM 212Luendu lua Nsongakaji Harmon Bua Kuya mu Poland, Maine
GSAM 212.2Nsongakaji Harmon uvua mulejibue ne: uvua ne bua kuya mu Poland, Maine, kulonda tshikena kumona tshiende. Dituku diakalonda tshikena kumona etshi tshia muisatu, bukonda wende wakafika ne tshikalu ku tshiibi tshia nzubu wa tatuende, bantu bonso kabayi bindile nunku, ne wakamba ne: uvua mua kuya nende ku Poland. Pavuaye muaba au, wakenza nsangilu, kulondaye tshikena kumona. Hazen Foss,15 uvua mujimine ditekemena, ne kabakavua mua kumusaka bua alue mu nsangilu to; kadi, ne ditshi diende pabuipi ne tshiibi pambelu, wakumvua Harmon ulonda tshikena kumona tshiende, kuambaye ne: “Tshikena kumona tshidiye mulonde atshi tshidi tshifuanangane bikole ne tshivuabu bandeje, anu bu mudi bantu babidi mua kulonda bualu bumue.” Dinda diakalonda, wakasambakena ne Nsongakaji Harmon mu mushindu uvuaye kayi mutekemene, ne wakamuambila bua “ikale ne lulamatu mu diambula dia bujitu, ne mu dilonda dia Bumanyishi buvua Mukalenge mua kumupesha, ne Nzambi kavua mua kumushiya to.” Kudi bakuabu wakamba ne: “Eu ke muntu udi Mukalenge muteke bujitu ebu pamutu pende.” Bulelela uvua ne bua kumanya, bualu uvua mumone muntu au mu tshikena kumona tshivuabu bamuambile ne: bujitu buvua ‘buangatshibue’ kudiye.
GSAM 213.1Kubanga tshikondo atshi, mudimu wa Nsongakaji Harmon uvua wa kuya ku muaba ne ku mukuabu mu matunga a New England, ulonda malu avuabu bamuleje. Mu bimue bikondo bavua bamuambila mu tshikena kumona muaba uvuaye ne bua kuya, ne bavua bamuambila kabidi malu makole avuaye mua kusambakena nawu. Nangananga, Mêyi ende avua mabela bua bantu bavua baya babuela mu dilongesha dia ne: dilua dia Kristo divua anu dia mu nyuma, ne avua akankamija bonso bua kulamata ku malu avuabu bamone kumpala.
GSAM 213.2Udi wamba bua malu avuaye mumone ne: “Bamue bakalekela mudimu menemene, ne bakapandulula bulunda bua ditabuja ne bantu bonso bavua kabayi bitaba mmuenenu wabu bua bualu ebu.... Nzambi wakambuluila bilubo ebi mu tshikena kumona, ne wakantuma kudi bana bende bavua bapambuka bua kubamanyisha biobi; kadi ba bungi ba kudibu bakabenga Lumu menemene, ne bakamfundila ne: mvua ndifuanyikija ne ba pa buloba. Ku luseke lukuabu, Bena Adventiste ba anu ku dîna bakamfundila ne: mvua ne lukunukunu lua bupote, ne bakangamba mu dishima, ne bamue ne lungenyi lubi, ne: mvua mulombodi wa lukunukunu lua bupote lumvua menemene nkuata mudimu bua kujikija.”16 Netumanye malu aa bimpe bikole mu nshapita udi ulonda.
Notes
- Dutelonome 4:34, 35. ↩
- Misambu 106:21, 22, ↩
- Efeso 4:8-15, ↩
- Mako 16:17, 18. ↩
- 1 Kolinto 1:4-8. ↩
- Buakabuluibua 12:17. ↩
- Buakabuluibua 19:10. ↩
- 1 Tesalonike 5:5, 19-21. ↩
- Bua kutangila bimpe Bumanyishi buonso bua Mukanda wa Nzambi bua dinanukila dia bipedi bia Nyuma, tangila Tshipedi tshia Tshiprofete mu Ekelezia wa Lumu Luimpe, mukanda mukese wa nkasa 120, udi mua kupetshibua mu Nzubu yonso wa Kupatula Mikanda yetu. ↩
- Bu muakalejibua Hazen Foss. Tangila Nshapita 11. ↩
- Mifundu ya Kumpala, nkasa 14, 15. ↩
- Danyele 10:8, 17-19. ↩
- Matayo 8:29. ↩
- Danyele 10:7. ↩
- Tangila Nshapita 11, ↩
- Mifundu ya Kumpala, dibeji dia 22. ↩