Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
07 / 31
07 / 31

Nshapita 4 — Tshikondo tshia Ndekelu

John Norton Loughborough

GSAM 77.1“Pashishe ngakamba ne, Mukalenge wanyi, ndekelu wa malu aa n’tshinyi? Yeye wakamba ne, Yaya mu nzila yebe, Danyele; bualu meyi aa akangibue ne apondibue kutshika ku tshikondo tshia ndekelu. ... Bantu babi ne badi bakenza bubi; ne kakuena nansha umue wa ku bantu babi udi ne bua kumanya to; kadi bantu ba lungenyi ne bamanya.”1

GSAM 77.1“Wakangambila ne, Umanye, we mwana wa muntu: padi tshikondo tshia ndekelu, tshikena kumona ne tshikala.”2

GSAM 77.1“Kadi wewe, Danyele, kanga meyi aa, ne ponde mukanda, kutshika ku tshikondo tshia ndekelu; bantu bangi nebanyeme uku ne uku, ne lungenyi neluvulangane.”3

GSAM 77.1N’kayi tshidi tshilombola ne “tshikondo tshia ndekelu”? Kena tshikala ndekelu wa malu mwenemwene, bualu padi nanku, tshitupa tshia tshiprofete tshia Danyele tshia kangibua katshivua ne mushinga ku bantu. Bualu “malu a kumanyisha adi wetu,”4 tshitupa etshi ne tshienza mushinga mu tshikondo tshikuabu. Nunku, muaku “tshikondo tshia ndekelu” ne ulombola tshikondo tshia kumpala kua ndekelu, tshimue tshikondo tshia malu ambilangane Danyele ne amanyibua.

GSAM 77Dituku dia Bulongolodi Bwaye

GSAM 77.2Kakuena mpata ne tshilombola tshikondo tshidi muprofete Nahumu ubikila ne “dituku dia bulongolodi bwaye.” Pano muprofete wakambila ku dibutuka dia Nineve ne “mukungulu wa lufimbu, ne mukungulu wa nkata ya mikoka, ne wa tubalu tudi tutomboka, ne wa mikoka idi itomboka.”5 Kumpala, mesu a muprofete akumbana ku mpasi munene idi ne iya ku bisamba bionso, padi “mikuna minene ne yikankake kumpala kuende, ne mikuna mikese ne yenguluke, ne buloba ne boshike kumpala kuende, eyowa, nza ne bonso badi basombelamu. N’ani udi mua kuimana kumpala kua tshiji tshiende? Ne n’ani udi mua kukandamena bukole bua tshiji tshiende? Tshiji tshiende tshikole ne tshipongolodibue bu mulilo, ne mabue ne atayike kudiye.... Ne abutule butubutu; dikenga kadikuimuka musangu muibidi to.”6

GSAM 78Mikoka ne Bimunyi Bidi Biaka Mulilo

GSAM 78.1Muprofete udi wakamba kabidi pa dituku dia bulongolodi: “Mikoka ne yikala ne bimunyi bidi biaka mulilo mu dituku dia bulongolodi bwaye, ne mitshi ya sapin ne yikunkuka bikole. Mikoka ne yikala ne bukalayi mu nzila, ne yikunkana mu nzila mikole; ne yikala bu bimunyi bidi biaka mulilo, ne yitambula bu mwere. Ne neabala bantu baye ba bukole; ne bakanke mu luendu luabu; ne bapituke lubilu ku tshibumba tshia tshimenga, ne bulami ne bulongolodibue.”7

GSAM 78.2Ndombuelu mulelela menemene wa mutshini wa mwere wa lelu, ne mukalabi udi ubala ne kabidi ubala bapita baye, kubangila ku tshikala tshimue kutshika ku tshikuabu, ne badi bakanka padi mutshini udi wenda! Kabidi, badi belesha mitshi ya sapin ya bungi bikole bua mabaya adi matentekeshe njila ya tshiamu, bua makunji ne mabaya adi matentekeshe njila eyi muulu, ne bua nzubu ya kukuba njila ku neje, ne malu makuabu. Ne bamba ne nzila umue ku mikuna ya Sierra Nevada udi ne mamaile makumi anayi ne muanda mutekete a nzubu ya mitshi ya sapin ya kukuba njila ku neje. Muprofete wakambila ne malu aa ne akala mu “dituku dia bulongolodi bwaye.”

GSAM 78.3Tshikondo etshi tshia ndekelu tshikambibua kabidi ne muprofete Yowele, padi mikenji ipeshibua ku bena mudimu ba Mukalenge ne, “Pumuna mpungi mu Siona, ne panga lukanga mu mukuna wanyi wa tshijila: bantu bonso ba ditunga bazakale; bualu dituku dia Mukalenge ne liza, ne pabuipi.”8

GSAM 78.4Ne kabidi muprofete Sefania udi wamba ne, “Nsanganyi, ee, nsanganyi, we ditunga didi kayi dikumbana mpala; kumpala kua mikenji idi ne luba, kumpala kua dituku kupita bu tshimpungu, kumpala kua bukalayi bua Mukalenge buya kudi mwebe, kumpala kua dituku dia bukalayi bua Mukalenge buya kudi mwebe. Keba Mukalenge, nenu bantu bapole ba buloba, benu balua ne bulumbulu bwaye; keba bulongame, keba bupole; pamuapa nenusokome mu dituku dia bukalayi bua Mukalenge.”9

GSAM 79.1Bua kumanya bimpe tshidi muaku “tshikondo tshia ndekelu” ulombola ne tshikondo tshidi tshibanga, neetuone tshilejelu tshikuabu tshia pa muaku umue. Mu tshitupa tshia 11 tshia Danyele mudi bulombodi budi bukengesha bantu, budi ne bua kukokesha kutshika ku tshikondo tshia ndekelu. Mukalenge wakamba bua bulombodi abu ne, “Bamue ba bantu ba lungenyi nebapone, bua kubateta, bua kubalengeja, ne kubenza bapue, kutshika ku tshikondo tshia ndekelu: bualu tshio [tshikondo tshia ndekelu] tshitshidi tshindila tshikondo tshia kutekibua.”10

GSAM 79Mudimu wa Lusengu Lukese

GSAM 79.2Bafundi ba Baprotestanta ba malu a Mukanda wa Nzambi badi, mu bungi buabu, bumvua tshimue ne bulombodi abu ne “lusengu lukese” lua Danyele tshitupa 7 bidi biakula bua Ekelezia wa Roma, uvua ne bukole bua ditunga mu bianza biende mu tshikondo tshia kutekibua. Tshikondo etshi tshia kutekibua tshiakadi “tshikondo, bikondo, ne tshitupa tshia tshikondo.”11 Etshi tshiakadi matuku a tshiprofete 1260—myaka 1260—ya bulombodi bua ditunga bua lusengu lukese, kubangila ku 538 kutshika ku 1798 A.D. Mu mwaka wa ndekelu, bukole bua ditunga bua lusengu lukese bwakabakuluka, mu “tshikondo tshia kutekibua.” Nunku mu tshikondo etshi bantu kabakadi kabidi bapona ku maboko a bulombodi abu bu mubakadi bapona kumpala. Mwaka ewu, 1798, udi ulombola mbangilu wa tshikondo etshi tshia tshiprofete tshidi tshibikidibua “tshikondo tshia ndekelu.”

GSAM 79.3Mwaka wa 1798 wakafikisha ku ndekelu “matuku tshinunu tshimue ne nkama ibidi ne makumi asambombo”—myaka 1260—mu tshikondo tshia Bamanyishi Babidi ba Mukalenge (Dihungila Dikulukulu ne Dihungila Dihia-Dihia) bakadi ne bua “kuprofeta... bafukibue mu nsalu ya bupula.”12 Mu bikondo bia mîdima bia dikengeshibua, Mikanda ya Nzambi yakadi mikangibue mu miakulu ya Kigiriki ne Latin, ne bantu ba buloba bakadi kabayi bumvua miakulu eyi. Kukanga Mikanda ya Nzambi kunshindamibua bu kufuka bamanyishi mu “nsalu ya bupula.”

GSAM 80Bamanyishi Babidi Bashipibue

GSAM 80.1“Padi bamana bumanyishi buabo [mu ngikadilu wa nsalu ya bupula], nyama idi ifuma mu dibulu dileyi ne ikita nabo mvita [Satana udi ufukula ne ubudisha mu bantu ba buloba], ne neibatshimune ne neibashipe. Mibidi yabo mifue ne ikala mu nzila ya tshimenga tshinene, tshidi mu nyuma tshibikidibua Sodoma ne Ejipitu, kudi Mukalenge wetu wakakumibua ku mutshi mutshiamakane [“udi ukumibua ku mutshi mutshiamakane,” mu Mukanda wa Nzambi wa bena Danemark ne mu Revised Version]. Ne bantu ba bisamba, ba makanda, ba miakulu ne ba ditunga ne bamona mibidi yabo pa matuku asatu ne tshitupa, ne kabakuitabuja bua mibidi yabo itekibue mu bitumba.”13

GSAM 80Bulombodi bua Mvusa

GSAM 80.2Kushipibua kua Bamanyishi aba kwakumbana mu “bulombodi bua mvusa” mu France, kubangila ku 1792 kutshika ku 1795—myaka isatu ne tshitupa. Nansha Mvuka wa France wakalelela myaka isambombo anyi muanda mutekete, mu myaka isatu ne tshitupa ya kumpala bantu bakenza bukole bua kupulula Mukanda wa Nzambi, ditabuja, ne bantu bonso bakadi ne dikima dia kuakuila Mukanda wa Nzambi anyi ditabuja. Nansha Mvuka wa France wakadi wamba ne udi ulwa ne bulombodi bua bakalenge ne mudimu wa bapadri, mu ndekelu wabo wakaba mvita ya kupulula Nzambi ne Mukanda wa Nzambi. Bua bikondo bia kumpala kua Mvuka, tubala ne,

GSAM 80.2“Katupu muoyo nansha kakese ne, kumpala kua Mvuka wa 1792, bantu bakadi bapandula ditabuja mu France ne bakadi basangisha ne balambisha £900,000 [$4,500,000] mu mwaka umue, ne kabidi ne kabidi, bua kugula, kupatula ne kutangalaja mikanda bua kunyanga menji a bantu ne kubalongolola bua malu a mvita.”14

GSAM 80Bafundi Kabayi ne Ditabuja

GSAM 80.3“Nzila ya Mvuka wa nanku yakalongolibua ne mikanda ya Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, ne bakuabu ba tshilejelu tshimue, mu yeyi bakadi bakeba kutangalaja mikenji idi ipandula ditabuja didi bantu bamanya ku lungenyi luabu ne ku bufuki ne ditabuja dibuluibue kudi Nzambi. Kumanyisha kwa Nzambi kakuakadi anu kukanyibua, kadi kwakadi kutekibua ku luseke menemene; Nzambi wakafumibua mu nza, ne tshimue tshifwanyikiji tshia mashimi tshia dibikidibua Nzambi Mukaji wa Lungenyi tshiakatekibua mu tshifulu tshia yeye.”15

GSAM 81.1Mu mwaka wa 1793, menji a bantu akadi nanku ne bakadi batumbisha ne mbila mikole bakinyi ba teatre bua miseku yabu ya dipenda Nzambi ne Mukanda wa Nzambi. Bua tshilejelu, tubala ne:

GSAM 81.1“Mukinyi Monert, mu Ekelezia wa St. Roche [Paris], wakafikisha bupandu ku mpala wa bubi. ‘Nzambi, padi udiho,’ wakamba yeye, ‘sombuela bua dina diebe didi dipendibue! Ndi nkupesha mpala. Udi ushala mupuwe. Kuena ne dikima dia kutuma mikungulu yebe to. N’ani udi ne kutabuja bukala buaku?’”16

GSAM 81Mudimu wa Kupandula mu Lyons, France

GSAM 81.2Mushindu uvua aba bakashipa Bamanyishi “bakakuma Muana wa Nzambi kabidi ku mutshi mutshiamakane, ne bamufuisha bundu patoke” (Ebreu 6:6), neumuenekele mu malu a feti wakalongolola Fouché mu Lyons, bua kunemeka Chalier, mulombodi wa Lyons, wakashipibua. Kumpala kua kufika ku Lyons, Fouché wakafila mukenji ne,

GSAM 81.2“bimanyinu bionso bia ditabuja bibakulukibue; ne pa mikanda ya mashinda a bitumba ne bandike ne, Lufu ntulu tua tshiendelele.... Tshifwanyikiji tshia Chalier tshiakambuibua mu nzila, ne tshilonda ne tshisumbu tshinene tshia bapayi ne bakashi ba bupumbu. Panyima pabo pakadi mpunda upita ne Mukanda wa Nzambi, mutshi mutshiamakane, ne bikopo bia nsambila, biakafukibua mu mulilo, padi mpunda udi ukakamibua kunywa divinu didi dikalebue mu tshikopo tshia nsambila.”17

GSAM 81.3Feti wa Lungenyi wakenzibua mu Paris udi ulombolibua nanku:

GSAM 81.3“Bakapita mu lulamatu ku nkutakanu, ne bantu ba buloba ... bakafwanikisha mu nzila ya kusekesha bikole bilele bionso bia ditabuja.... Bantu bafukibue ne bilamba bia bapadri ne bilamba bia bukelenge, ne bakadi bayimbila haleluya ne bakina Carmagnole, ku lubadi lua nkutakanu. Kudi bakateka dikabo dia nsambila, mabokoshi muvuabu balama dikabo edi, ne bifwanyikiji bia wolo ne palata. Bakamba meyi a kusekesha.... ‘Nenu,’ wakamba bantu ba St. Denis, ‘nenu bimue bidi bikenza bukalayi bua bwanga, bansantu ba mitundu yonso, kalayi bena ditunga pa ndekelu, imukayi bonso, ne dienza ditunga ne kuya ku nzubu wa kusungula wolo ne palata bua kupuputula.’”18

GSAM 82Dîyi dia Nzambi Didi Difuma mu Mîdima

GSAM 82.1“Padi matuku asatu ne tshitupa apita, Nyuma wa moyo udi ufuma kudi Nzambi wakabuela munda muabu” (Bamanyishi), ne “bakafika ku diulu mu ditutu.”19 Tshikondo tshia Nzambi tshiakafika bua meyi aye afume mu mîdima ne atekibue kabidi ku mpala kua nza. Tshikondo tshiakafika (1798) bua mudimu wa batangadiki ukenzibue mu nza yonso. Mu 1804, Nsangilu wa Mikanda ya Nzambi wa Kingelezi wakalongolibua. Pashishe, makumi a bungi a bansangilu bakuabu ba Mikanda ya Nzambi akafuma, ne mpindiewu Mukanda wa Nzambi udi ukudimunibua mu miakulu minene yonso ya nza. Nunku Mikanda ya Nzambi, Bamanyishi Babidi, padi yifuma mu butoke kudi bantu bonso bamone ne babale, ifwananishibua ne kufika kwayo ku diulu mu ditutu.

GSAM 82.2Mu tshikondo tshia Mvuka wa France, Voltaire wakamba ne mu myaka nkama Mukanda wa Nzambi ne ukala wa kala. Mu mwaka wa nkama kubangila ku dituku adi, mikanda ya Nzambi yakavulangana anu mu France kupita ya kumanyibua ne yakadiho padi Voltaire wakamba meyi aa a bupupu. Ne nzubu mwenemwene mu yeyi wakambila meyi aa, bamba ne mpindiewu udi nzubu wa Mukanda wa Nzambi.

GSAM 82Tshikoso tshia Rosetta Tshisangibue

GSAM 82.3Kudi malu abidi adi ne muyuki ne mwaka wa 1798 ne bantu ba France adi ne bua kumanyibua: dia kumpala, mu mwaka ewu, basalayi ba France, ku bukokeshi bua Mulombodi Berthier, bakafumisha bulombodi bua papa mu Roma, ne bakumbana (kabayi bamanya) tshikondo tshia tshiprofete tshia mulayi ewu, tshidi mu mukanda mwenemwene wakadi balwa nawo; dia bubidi, mu mwaka ewu mwenemwene, ku Kampu ka St. Julien, ku mutayi wa Rosetta wa Musulu wa Nile, basalayi ba France, padi bakadi bimba buloba, bakasangana tshikoso tshia Rosetta tshia dikema, tshidi mpindiewu mu Musayi wa Kingelezi. Pa tshikoso etshi, kudi mukanda mu mitundu isatu: bimanyinu bia kale, tshilemo tshia bapadri; tshilemo tshia demotiki, tshilemo tshia bantu ba buloba; ne Kigiriki. Etshi n’tshinshikilu tshiakabulula meyi a demotiki ne a bimanyinu bia kale aadi akadi masekese kumpala. Mpindiewu, bu mudidi wakuabu wakamba, “mpiki ne tshikasu, padi bifukula buloba bua kufumisha meyi aa mu bimanyinu bia demotiki, bidi bipesha bumanyishi bungi bua bulelela bua mikanda ya kala ya Mukanda wa Nzambi kupita ku nshila yonso idi pambelu pa Mikanda ya Nzambi yene.” Nunku bantu bamue bakadi bakeba kupulula Mukanda wa Nzambi, kabayi bamanya, bakashala bashikisha bua kukumbana kua tshiprofete, bua kufumisha bulombodi bua papa ku ndekelu wa myaka 1260, ne bakasangana kabidi tshinshikilu tshia meyi aa adi ajadika bulelela bua Mikanda ya Nzambi yakadi bakeba kupulula bikole.

GSAM 83“Neudimane mu Tshitupa Tshiebe”

GSAM 83.1N’kayi tshiakambila mwanjelo Danyele ne tshikumbana mu tshikondo tshia ndekelu? Kubangila ku tshikondo tshiakumvwa yeye muntu wa tshijila ne, “Kutshika ku matuku binunu bibidi ne nkama isatu, pashishe Tshitendelelu ne tshilengibua,”20 menji aye akafukibua ne mpata bua kumanya “ndekelu wa malu aa,” ne “kadi tshikondo n’kashinyi.”21 Mu ndekelu, wakamanyishibua ne bualu bua tshikondo kabudi bua dituku diaye. Bakamuambila ne, “Yaya mu nzila yebe kutshika ku ndekelu: bualu ne ulala, ne neudimane mu tshitupa tshiebe ku ndekelu wa matuku.”22

GSAM 83.2Bamue bakadi bela meji ne meyi aa akadi malombola ku ndekelu wa nza, ne ne mu tshikondo etshi Danyele, ne bantu bakuabu ba Mukalenge, ne bapeta mpindu yabo, ne bimane mu tshitupa tshia bupianyi. Muaku wa tshiEbreu udi ulombola tshitupa tshia bupianyi, tshitupa tshia ditunga, ne malu makuabu, udi, bu tudi bambila, gheh-vel. Etshi ki mmuaku wakafundibua ne tshitupa mu tshikandilu etshi to; meyi aa adi goh rahl. Balongi ba Ebreu ne badi bamba ne meyi aa, goh rahl, adi asangibua lulamatu makumi muanda mutekete ne isambombo mu Dihungila Dikulukulu, ne adi meyi mamue aadi akenzibua bua kulombola ku dilengeja dia Tshitendelelu tshia tshilejelu, kuvuabu bela nshobo bua kumanya udi ne bua kushipibua pa mbuji ibidi. Padi mukulu munene wa bapadri wakwata makila a mbuji wa Mukalenge ne ubuela mu Tshitendelelu bua kuenza mudimu wa dilengeja, bena Isalele bonso bakadi panja, ne bapueja mioyo yabo ne batonda mibi yabu, bua bimane bapue ne bapete dibenesha dia mukulu munene wa bapadri padi ufuma mu Tshitendelelu. Nunku, mu dituku adi, Isalele wakimana mu tshitupa tshiabu.

GSAM 84.1Padi dilengeja dia ndekelu dia Tshitendelelu ne liza, ku ndekelu wa Matuku binunu bibidi ne nkama isatu, malu a Danyele, ne malu a bafue bonso balongame, akadi ne kuletibua ku mpala kua Nzambi bua kumanyibua. Nunku Danyele udi wimana mu tshitupa tshiende.

GSAM 84Meyi Akangibue Kutshika ku 1798

GSAM 84.2Mu diandamuna dia lukonko lua Danyele, “Mukalenge wanyi, ndekelu wa malu aa n’tshinyi?”23 bamumanyisha ne, “Meyi aa akangibue ne apondibue kutshika ku tshikondo tshia ndekelu.”24 Tshiakadi tshifukula menji a Danyele tshiakadi “padi?” “tshikondo n’kashinyi?” ne “ndekelu wa malu aa n’tshinyi?” Edi ne malu aakadi amuteka mpata ne kumulema, ne adi ene malu aakadi ne bua kukangibua ne kupondibua kutshika ku “tshikondo tshia ndekelu,” kadi ki mmukanda wa Danyele wonso to, bu bamue bakadi bela meji. Kumpala kua tshikondo etshi tshia 1798, balongi ba tshiprofete bakadi ne butoke bua mingu makumi muanda mutekete, ne bakadi bamanya ne yakabanga mu 457 B.C., mudimu wa Yesu wa ku mpala kua bantu, lufu laye, ne malu makuabu, ne bionso biakadi bikumbana mu bulongolodi bua mingu makumi asambombo ne tshitema ne bua mingu makumi muanda mutekete kubangila ku dituku adi. Kukumbana kua mudimu wa Mupandushi mu bulongolodi abu kwakapesha bumanyishi bukole ne yeye wakadi Masiya wa bulelela, ne ne dituku dia mbangilu wa mingu makumi muanda mutekete likadi litetekibue tshiendelele. Bualu bakadi kabayi bamanya ne mingu makumi muanda mutekete yakadi tshitupa tshia kumpala tshia Matuku binunu bibidi ne nkama isatu, bualu abu bwakashala bukangibue kutshika pashishe pa 1798, bu tshiakambibue.

GSAM 84Lusapi lua Matuku binunu bibidi ne nkama isatu

GSAM 84.3Mpindieu tutangilayi malu avua menzeke. Too ne ku tshidimu tshia 1798, bantu bavua bumvuija tshiprofete kabavua ne butoke bua kumanya pavua Matuku binunu bibidi ne nkama isatu ne bua kujika. Bavua mua kujingulula bimanyinu, tshifuanyikiji ne nyama ya mu mukanda wa Danyele, kadi kabavua mua kuamba pavua Matuku binunu bibidi ne nkama isatu ne bua kujika, bualu kabavua banji kujingulula pavua matuku aa matuadije. Bua kujadika bualu ebu, tudi tubala mu Lubila lua Mundankulu, mukanda wa ngumu wa Bena Adventiste uvuabu bapatula mu tshimenga tshia New York mu tshikondo atshi, mu wa dituku dia 15 dia ngondo wa 6 mu 1842, ne: “Bidi bisankisha menemene bua kumona bafundi ba bungi bavua benza mudimu muntu ne muntu nkayende, bavua kubangila mu 1798 bamone tshivua katshiyi tshimanyike nansha kakese kumpala: ne mbingu makumi muanda mutekete ivua lusapi lua Matuku binunu bibidi ne nkama isatu.”

GSAM 85Bantu ba bungi badi bapeta butoke

GSAM 85.1Bu muvua dimanya edi “dikangibue ne tshimanyinu” too ne pakafika tshikondo tshivua Mukalenge muteke bua kudibuluila bantu bende, muomumue kabidi, pakafika “tshikondo tshia ndekelu,” bantu ba bungi bavua ne bua “kuendakana eku ne eku” mu Mifundu ya Tshijila, bakeba malu aa. Tuetu bafuanikije nkudimuinu mikese ya meyi aa, lungenyi elu nelumueneke patoke menemene.

GSAM 85.2Mulongeshi Adam Clarke udi wamba ne: “Bantu ba bungi nebadienzeje bua kukeba diumvuija; ne dimanya nedivule, mu mushindu eu.”

GSAM 85.3Mu Bible wa Luther wa mu tshiena Alema, muakajilule, tudi tubala ne: “Nunku bantu ba bungi nebaulongolole mu dibala diabu, ne nebapete dijingulula dinene.”

GSAM 85.4Bible wa mu tshiena Alema udi ne nkudimuinu mifuanikijibue udi wamba ne: “Bantu ba bungi nebaubale mujima, ne nunku dimanya nedivule.”

GSAM 85.5Bible wa L. Van Ess wa mu tshiena Alema, uvua papa muitabuje kabidi bua bena Katolika baubale, udi ukudimuna meyi aa ne: “Bantu ba bungi nebaulongolole mu dilonga diabu, ne dimanya nedikale dinene.”

GSAM 85.6Bible wa mu tshiena Swede udi wamba ne: “Bantu ba bungi nebalongolole malu adimu, ne dimanya nedikale dinene.”

GSAM 85.7Bible wa mu tshiena Danemark ne Norvege, muakajilule, udi wamba ne: “Bantu ba bungi nebalongolole malu ne muoyo mujima, ne dimanya nedivule bikole.”

GSAM 85.8Mu Lubila lua Mundankulu wa dituku dia 15 dia ngondo wa 6 mu 1842, tudi tubala bua dilongolola edi ne dipeta dia dimanya dia malu avua makangibue ne tshimanyinu kumpala kua 1798 ne: “Kabiena malu a kukema bua bafundi ba bungi nanku, kabayi bamanyane, bafike ku lungenyi lumue mu tshikondo tshimue anyi?”

GSAM 86.1Tudi tufila apa mulongo wa bantu ne bisumbu makumi abidi bavua bapete bulelela bua ndekelu wa Matuku binunu bibidi ne nkama isatu, kabayi bapete dimanya edi ku diyukila ne bakuabu, kadi ku dilongolola dia Mifundu ya Tshijila ne muoyo mujima, balombodibue kudi Nyuma wa Nzambi. Ku mutu kua mulongo eu tudi tuteka William Miller wa mu ditunga dia New York; panyima padi A. J. Krupp, wa ku Philadelphia, Pennsylvania; David McGregor, wa ku Falmouth, Maine; Edward Irving, wa mu Angeletere; Archibald Mason, wa mu Ekose; W. E. Davis, wa mu South Carolina; Joseph Wolff, uvua muenze mudimu mu miaba ya bungi ya Asia; Alexander Campbell, mu mpata wende ne Robert Owen mu 1829; Kapitene A. Landers, wa ku Liverpool, mu Angeletere; Leonard Heinrich Kelber, wa ku Stuttgart, mu Allemagne; Lacunza, wa mu Espanye; Hentzepeter, wa ku La Haye, mu Olande; Mulongeshi Capadose, wa ku Amsterdam, mu Olande; Rau, wa mu Baviere; bakuidi ba mu Tartarie, mu 1821; balongi ba Bible ba mu Yemen, mu mukanda wabu udi ubikidibua ne “Seera”; Hengstenberg, wa mu muaba mukuabu wa Allemagne; bena Russie bavua ku Mayi a Caspienne; bena Molokane bavua ku muelelu kua Mayi a Baltique, ne bakuabu kabidi.

GSAM 86.2Malu adi alonda nealeje muvua balongi ba tshiprofete baya bajingulula bualu ebu misangu ne misangu, kabayi bamanyane:—

GSAM 86.3Mu Lubila lua Mundankulu wa dituku dia 15 dia ngondo wa 6 mu 1842 mudi meyi aa: “Tudi bamane kutambula mukanda udi ne mutwe eu: ‘Mifundu ibidi bua mibalu ya tshiprofete ya Danyele ya Matuku binunu bibidi ne nkama isatu, ne tshidi muena Kristo ne bua kuenza bua kukeba kumanya dipikudibua dia Ekelezia, kudi Archibald Mason, muena mudimu wa lumu luimpe, Wishawtown, Ekose, Newberg. Mukanda mukope kudi Ward M. Gazeley bilondeshile dibanda dia Glasgow, 1820.’ Mu mukanda eu Mason udi wamba ne: ‘Tshikondo tshitapu katshiyi tshipite, ndi mumone kamukanda kavua kakumpala kapatshibue mu Amerika kudi muena mudimu wa Nzambi Wm. E. Davis, wa mu South Carolina, ne kapatshibue kabidi mu 1818 ku Warkington, ku sud wa Angeletere. Mufundi eu udi ujadika ne Matuku binunu bibidi ne nkama isatu akatuadija pamue ne mbingu makumi muanda mutekete (nshapita 9:24). Ndi ndimonena ne bua kuitabuja lungenyi elu.’”

GSAM 87Davis, wa mu South Carolina

GSAM 87.1Mu Lubila lua Mundankulu eu umue, mulongolodi wakamba ne: “Mukanda wa Davis udi ne bua kuikala mufundibue pabuipi ne 1810.” Pakakuaye bua meji avuaye muleje mu mukanda eu, wakamba ne: “Mubadi udi mua kuela meji ne udi ubala mifundu ya Miller, Litch, Stores anyi Hale; kadi tudi tuitabuja ne kakudi nansha umue wa ku bafundi ba mpindieu ba Dilua dia pa buadi uvua mumanye mukanda eu kumpala kua lumingu luvua lupite. Mulongolodi wa mukanda eu [Lubila] kavua unji kumvua bua bualu buawu. Lungenyi lua Davis bua tshikondo, luvua Mason muitabuje, luvua ne Matuku binunu bibidi ne nkama isatu avua ne bua kujika ku ndekelu kua tshidimu tshia bena Yuda tshia 1843, tshidimu tshietu tshia 1844.”

GSAM 87Joseph Wolff ne bakuabu makumi abidi

GSAM 87.2Mu Lubila lua Mundankulu wa dituku dia 31 dia ngondo wa 8 mu 1843 tudi tubala ne: “Mu 1822 Joseph Wolff (wa mu Angeletere) wakapatula mukanda uvua ne mutwe ne: ‘Nealue kabidi, Muana wa muntu, mu matutu a mu diulu.’” Ne kabidi ne: “Mu 1826 bantu makumi abidi, ba mu bitabuja bionso bivua bilonda malongesha a kale, bakasangila mu London pamue ne Tatu Wolff bua kulonga Bible. Bonso bakafika ku lungenyi lumue. Bakasakidila bidimu 45 ku 1260.” Disakidila dia bidimu 45 ku bidimu 1260 bivua bijike mu 1798 nedivua kutufikisha ku ndekelu kua 1843, tshidimu tshia bena Yuda, tshidi menemene tshidimu tshietu tshia 1844.

GSAM 87Lungenyi lua Alexander Campbell

GSAM 87.3Mu mukanda eu umue badi bamba bua Alexander Campbell ne: “Mu 1829 wakayukilangana mpata wende mumanyike ne Robert Owen, muntu uvua kayi witabuja Nzambi, ne mu mpata eu wakajadika ne bikena kumona bia Danyele bidi bifika too ne ku ndekelu wa tshikondo, ne Matuku binunu bibidi ne nkama isatu adi bidimu, ne nejike pabuipi ne bidimu 1847 kumbukila ku diledibua dia Kristo, divua, bilondeshile dimvuija diende nkayende, diakenzeke bidimu binayi kumpala kua tshikondo tshitu bantu babala. Nunku, dibala diende nedivua menemene kujikija Matuku binunu bibidi ne nkama isatu ku ndekelu kua bidimu 1843 bikumbane bia bena Yuda kumbukila ku mbangilu wa bidimu bia panyima pa Kristo, tuamba ne mu 1844.”

GSAM 88.1Mu Lubila lua Mundankulu wa dituku dia 21 dia ngondo wa 9 mu 1843 mudi meyi bua mukanda uvuabu batambule, uvua ne mutwe eu: “Diyi kudi Britanye ne Amerika, mu dimvuija dia mu Mifundu ya Tshijila dia Dilua dia pa buadi dia Mukalenge wetu ne Musungidi wetu, ditutu tusengelela ku dituku ku dituku, tuamba ne: ‘Bukalenge buebe bulue, disua diebe dienzeke pa buloba muomumue ne mu diulu,’25 Kudi Kapitene A. Landers, wa ku Liverpool, mupatula kudi S. Kent ne banende, 1839.”

GSAM 88.2“Yeye, bu bakuabu, udi ufila dibala dia tshikondo, uteka ndekelu wa Matuku binunu bibidi ne nkama isatu ku bidimu 1847 kumbukila ku diledibua dilelela dia Kristo.” Etshi tshivua ne bua kuikala tshidimu tshietu tshia 1844, bualu wakaledibua bidimu binayi kumpala kua tshikondo tshitu bantu babala.26

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3Mu Ditalulula ne Mumanyishi wa dituku dia 17 dia ngondo wa 5 mu 1892 mudi tshifundu tshia Mulami L. R. Conradi, wa ku Hamburg, mu Allemagne, muudiye wamba ne:—

GSAM 88.4“Pamuapa babadi betu ba bungi mbakumvue bua mukokeshi wa Ekelezia wa bena Luther mumanyike, Bengel, uvua mu tshidimu nkama tshivua tshipite [bilondeshile Schaff, Bengel wakafua mu 1751] muteke tshikondo tshia dimueneka dia Mukalenge wetu mu tshidimu tshia 1836, mibalu yende mikolele pa mubalu wa 666 wa mu Buakabuluibua. Kadi, tshikondo katshiyi tshianji kusemena ku ndekelu, muntu mukuabu wakatuadija kufunda, mulombodi wa tulasa, dina diende Leonard Heinrich Kelber. Kamukanda kende ka kumpala kakapatuka mu 1824, ne mutwe ne: ‘Ndekelu udi pabuipi,’ kalongolola malu a mu Matayi 24 ne 25. Kakakopibua mu Baviere. Kadi mu 1835 kamukanda kanene kupita ka kumpala, ne mutwe umue, kakapatuka ku Stuttgart, ne mabeji 126. Bualu ebu nebikale ne mushinga wa pa buawu; ne bua babadi betu babujingulule bimpe, ndi nsakidila nkudimuinu wa dibeji dia mutwe: ‘Ndekelu udi ulua, mujadikibue mu mushindu mulelela ne udi utuisha bantu ku diyi dia Nzambi ne malu a ndekelu adi menzeke; ubengesha menemene meji onso a dipanga kuitabuja kulindila dilua dia Mukalenge wetu anyi kubala tshikondo; uleja patoke muvua mukokeshi wa Ekelezia Bengel mupambuke ne bidimu muanda mutekete bua tshidimu tshinene tshia dipangadika malu; bualu ki 1836, kadi tshidimu tshia 1843 ke ndekelu ukuata, padi mvita munene wa munkatshi mua butoke ne midima ne bua kujika, ne bukokeshi bua ditalala bua Mukalenge wetu Yesu, buvua bulindibue kale, nebutuadije pa buloba.’

GSAM 89.1“Dibanda dia pa buadi diakapatuka mu 1841, kabidi ku Stuttgart, ne bilondeshile bindi mumanye, dikuabu diakapatuka mu Saxe. Bu mudi dibeji dia mutwe dileja, kamukanda aka, panyima pa kuandamuna meji a dipanga kuitabuja atangile bantu ba bungi, kadi kaleja patoke ne mu mushindu udi kayi mushadile mpata malanda adi munkatshi mua Matuku binunu bibidi ne nkama isatu a mu Danyele 8 ne mbingu makumi muanda mutekete ya mu Danyele 9, ne kadi kabifikisha ku tshidimu tshia 1843 (1843 wa bena Yuda, 1844 wetu). Panyima, mu tshitupa tshikuabu tshia mukanda, udi uleja ku bimanyinu bia bikondo ne bualu ebu budi ne bua kuikala pabuipi.

GSAM 89.2“Anu dipatuka dia mabanda a bungi nedivua mua kujadika dijinga dia bantu divua mukanda eu musake. Muanetu Schäche, udi usombele mpindieu mu Australie, wakamona dimanyisha dia mukanda eu, nansha mu tshitupa tshia Silesie tshivua kule, ne panyima pa kulomba bua bamutumishilewu, wakaubala ne dijinga dinene, mubuele mu nzubu ne mubanje biibi. Mu mukanda emu kamuena nansha tshimanyinu tshia kuleja ne mufundi uvua mumanye mudimu mukuabu wa nanku pa buloba, kadi ku diambuluisha dia Nyuma wa Nzambi wakafika ku meji amue ne a bakuabu.

GSAM 89.3“Mu 1842 wakafunda kamukanda kakavua kanene kupita, ne mabeji 286, kabidi ku Stuttgart, bua ‘Meji manene ne a mu Mifundu ya Tshijila bua difukibua dia buloba ne tshikondo tshialabu; anyi diandamuna dijima dia lukonko elu: bua tshinyi Nzambi wakafuka buloba mu matuku asambombo avua malondangane, buipi bua dilua dia Mukalenge wetu bua kulumbuluisha muluishi wa Kristo, malu manene ne a disanka a tshidimu tshia 1843.’”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4Pabuipi ne tshidimu tshia 1812, Lacunza, mu Espanye, wakapatula mukanda uvua ne mutwe ne: Dilua dia Masiya mu Bunene ne mu Butumbi. Mufundi wakangata dina dia “Ben Ezra” bua kusokoka dina diende dilelela, ne bantu badi bela meji ne uvua muena Yuda uvua muakudimune muoyo. Edward Irving, wa mu Angeletere, panyima pa mutuadije mudimu wende bua Dilua dia pa buadi, wakakudimuna mukanda eu mu tshiena Angeletere. Nunku wakamanyisha luyuki luawu mu miakulu ibidi nansha.

GSAM 89.5Panyima pa bidimu bia bungi, bidi bisankisha menemene bua kusangisha meji avua balongi ba bungi bapete, bavua kubangila ku mbangilu wa tshidimu nkama tshivua tshipite too ne ku 1840 babale tshikondo tshia Matuku binunu bibidi ne nkama isatu, ne bateke mbingu makumi muanda mutekete bu tshitupa tshia kumpala tshia tshikondo atshi; ne panyima bua kumona ne bonso bavua bumvuangane bua ndekelu wa tshikondo atshi mu 1844.

GSAM 901844 ke ndekelu mulelela wa Matuku binunu bibidi ne nkama isatu

GSAM 90.1Lukonko ludi mua kubika ne: Tudi mua kuikala batuishibue ne 1844 ke tshidimu tshilelela tshia ndekelu wa Matuku binunu bibidi ne nkama isatu anyi? Eyowa! Bualu, anu bu mudi dikumbana dia mashimi dia tshiprofete kadiyi mua kulua mu tshikondo tshiakane tshia dikumbana dilelela, ke muomumue utudi ne bua kufika ku lungenyi lua ne tshidimu tshia 1844 ke ndekelu muakane wa Matuku binunu bibidi ne nkama isatu. Nzambi, uvua mukange dimanya edi ne tshimanyinu too ne mu 1798, ne mulaye ne butoke nebukenke tshikondo atshi, wakalombola ku Nyuma wende udi kayi upambuka bantu bavua bamukeba ne muoyo mujima bua kujingulula tshikondo bimpe. Tshikondo tshiende tshiakafika bua “dimanya” dia bualu ebu “divule,” ne wakafila butoke bulelela.

GSAM 90.2Bu mutudi bamane kupeta ndekelu wa tshikondo tshivuabu bajinguluisha bantu mu “tshikondo tshia ndekelu,” mbimpe bua kukeba kumanya mushinga wa dipeta edi. Tudi tusangana ne mu tshikondo atshi, mu dijikija dia mudimu wa lumu luimpe, tshikondo tshilelela tshia dishikama dia dilumbuluisha tshidi ne bua kumanyishibua. Yone udi wamba ne: “Ne ngakumona muanjelo mukuabu upupuka munkatshi mua diulu, ne lumu luimpe lua tshiendelele bua kuluyisha bantu badi basombele pa buloba, ne tshisamba tshionso, ne ndelanganyi yonso, ne muakulu wonso, ne bantu bonso; wamba ne diyi dikole ne: Tshinayi Nzambi, numupeshe butumbi; bualu diba dia dilumbuluisha diende ndifike; ne nutendelele yeye uvua mufuke diulu, ne buloba, ne mayi manene, ne mishimi ya mayi.”27 Banjelo balelela kabatu bayisha bantu lumu luimpe to. Muntu ke udi Mukalenge nkayende musungule bua kuyisha lumu luende luimpe too ne ku ndekelu wa tshikondo.28 Nunku muanjelo eu udi tshimanyinu tshia Lumu lua lumu luimpe ludi lumanyisha ne tshikondo ntshifike bua dilumbuluisha “dituadije mu nzubu wa Nzambi.”29 Lumu lua nanku kaluvua mua kufilabua ku Mifundu ya Tshijila kumpala kua dipeta, mu Mifundu ya Tshijila, dia tshikondo tshidi tshifikisha ku dilumbuluisha. Tshikondo tshia Matuku binunu bibidi ne nkama isatu, bu mutudi bamane kuleja, tshidi tshifika ku Dilumbuluisha dia Kukeba dia bantu ba Nzambi.

GSAM 91Dituku dia dibuikidila mpekatu ke tshikondo tshia dilumbuluisha

GSAM 91.1Bena Yuda bavua bajingulula dituku dia dibuikidila mpekatu, Dilengeja dia Tshitendelelu tshia pa buloba, bu dituku dia dilumbuluisha, ne badi batungunuka ne kudijingulula nanku. Ne nansha mpindieu, badi batangalake mu matunga, nansha mudibu kabayi mua kuenza mudimu wonso wa kale uvua mupetangane ne dituku adi dia tshinemu, badi badilama bu dituku dia dilumbuluisha. Bua kujadika bualu ebu, netuanji kutela meyi a mu mukanda wa ngumu wa bena Yuda uvuabu bapatula ku San Francisco, California, uvuabu babikila ne Mumvuiji wa malu a bena Yuda, mukanda wa ngumu wa bena Yuda badi balonda malongesha a kale ku ouest wa Mikuna ya Mabue. Mu mukanda wa ngondo wa 9 mu 1892 muvua dimanyisha dia ne kumpala kua dipatuka dia mukanda udi ulonda, ngondo wa muanda mutekete ne dituku dia dibuikidila mpekatu bivua ne bua kufika. Dina diabu dia ngondo wa muanda mutekete ndi Tishree, ne dia ngondo wa 6 ndi Ellul; nunku mukanda wakamba ne: “Ngondo wa Ellul mmufike, ne miyi ya dibela ya Shofar [mpungi uvuabu ne bua kuela kubangila ku dituku dia kumpala too ne ku dituku dia dikumi dia ngondo wa muanda mutekete, Misambu 81:3, 4] idi ne bua kumvuika ku dinda ku dinda mu masunagoga a badi balonda malongesha a kale, ibambila bua kudilongolola bua dituku dia tshivulukilu, ne dilumbuluisha dia ndekelu dia Yom Kippur.” Bu mudi bavua ku ndekelu kua Ellul, ngondo wa 6, ne Tishree, ngondo wa muanda mutekete, uvua pabuipi ne kutuadija, bavua ne bua kumvua ku dinda ku dinda, mu matuku dikumi, mpungi umanyisha dilumbuluisha dia ndekelu dia tshidimu mu bulongolodi abu bua bimanyinu.

GSAM 91Bumanyishi bua rabi wa bena Yuda

GSAM 91.2Kabidi mu tshidimu tshia 1902, Rabi Isidore Myers, wa tshisumbu tshinene tshia bena Yuda ku San Francisco, California, pakamanyishaye dituku dia dibuikidila mpekatu, wakamba ne: “Padi muena Isalele upita ku mbangilu wa tshikondo, upatuka mu tshidimu tshimue ubuele mu tshikuabu, badi bamuvuluija bikole difukibua dia bintu ne bukokeshi bua Mufuki pa bintu bionso, ne badi bamubikila bua kutumbisha, ne mupoyi wa mpungi, dituku dia tshidimu dia tshivulukilu, bu mutudi mua kuamba, dia diledibua dia tshikondo ne dia ditentekibua dia tshifulu tshia bukalenge ku Mukalenge munene. Badi kabidi bamubikila ne diyi dia mpungi eu umue, anyi Shofar, bua kulongolola ne ntema yonso malu avuaye muenze mu tshidimu tshivua tshipite, padiye wimana ne dikanka kumpala kua disu didi dimona bionso dia Buakane bua tshiendelele budi bushikame pa nkuasa wa dilumbuluisha.”

GSAM 92.1Bu muvua Tshitendelelu tshilengejibua musangu umue mu tshidimu tshionso mu mudimu wa ntempelo wa bena Yuda, Danyele uvua ne bua kumona patoke ne Dilengeja dia Tshitendelelu edi dia ku ndekelu kua Matuku binunu bibidi ne nkama isatu divua ditangila bualu bukuabu budi bupita mudimu wa tshidimu tshionso uvua tshimanyinu. Mukalenge uvua mumane kulongesha bantu bende ne, padiye wenza mudimu ne bimanyinu mu tshiprofete, tshikondo tshifilabua tshivua ne bua kubadibua ne “dituku dionso bua tshidimu tshimue.”30 Nunku tshikondo etshi tshia Matuku binunu bibidi ne nkama isatu, bu mutudi bamone, tshidi tshifika too ne ku ndekelu wa mudimu wa Kristo bu muakuidi munene mu Tshitendelelu tshia mu diulu, too ne ku Dilumbuluisha dia Kukeba dia bantu badi malu abu mafikishibue mu Tshitendelelu tshia mu diulu ku ditonda diabu dia mpekatu.

GSAM 92Lumu lua dilumbuluisha luvua ne bua kufilabua mu 1844

GSAM 92.2Bu muvua tshikondo tshia kutuadija kua dilumbuluisha dia bantu ba tshijila tshipetshibue, njila wakabuluka bua Lumu elu lufilabue, bilondeshile mulongo wa malu wa Mukalenge, bu mudi mulejibue mu tshiprofete: “Diba dia dilumbuluisha diende ndifike.” Nuteye ntema: kakuena kuambibua ne anu pakapetshibua tshikondo atshi, Lumu luvua ne bua kumanyishibua diakamue, kadi ne butoke buvua kumpala “bukangibue ne tshimanyinu” buvua ne bua kulejibua patoke. Tudi tumona patoke ne bualu ebu buakakumbana. Mu nshapita idi ilonda, nebimueneke ne Mukalenge wakajadika kabidi tshikondo tshivua Lumu lua Dilua ne bua kumanyishibua, ne dimanyisha edi diakenzekela pa buloba anu mu mushindu uvuaye muambe.

Notes

  1. Danyele 12:8-10. ↩
  2. Danyele 8:17. ↩
  3. Danyele 12:4. ↩
  4. Duteronome 29:29, ↩
  5. Nahumu 3:2. ↩
  6. Nahumu 1:5-9. ↩
  7. Nahumu 2:3-5. ↩
  8. Yowele 2:1. ↩
  9. Sefania 2:1-3. ↩
  10. Danyele 11:35. ↩
  11. Danyele 12:7. ↩
  12. Kusoloka 11:3. ↩
  13. Kusoloka 11:7-9. ↩
  14. Makambua a Anderson a Mukanda wa Nzambi wa Kingelezi, dibeji dia 494. ↩
  15. Thomas Dick pa Dilengeja dia Tshisamba, dibeji dia 154. ↩
  16. Mvuka wa France wa Thier, tshitupa 2, dibeji dia 371. ↩
  17. Mumue mu mukanda, dibeji dia 338. ↩
  18. Mumue mu mukanda, dibeji dia 365. ↩
  19. Kusoloka 11:11, 12. ↩
  20. Danyele 8:14, ↩
  21. Danyele 12:6-8. ↩
  22. Danyele 12:13. ↩
  23. Danyele 12:8, ↩
  24. Danyele 12:9. ↩
  25. Matayi 6:10. ↩
  26. Tshidimu tshifundibue ku muelelu kua dibeji pa Matayi 2:1. ↩
  27. Buakabuluibua 14:6, 7. ↩
  28. Matayi 28:19, 20. ↩
  29. 1 Petelo 4:17. ↩
  30. Nomba 14:34; Yehezekele 4:6. ↩

Note

Back