Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
24 / 31
24 / 31

Nshapita 21 — Tshianza Tshilombola mu Mudimu

John Norton Loughborough

GSAM 322.1“Ndi nkakuyisha ne nkakulongesha mu nzila udi wakuyila.”1

GSAM 322.2Kudi muntu udi wika ditabuja diandi mu Nkolo, lusungilu luandi lulua ludi lumonika. Kadi bikondo bikuabu lusungilu elu ludi lubuela kumoneka, bu mu lupandu ku bubi ne bintu bia bulwa, bimoneka nansha kabimoneka, ne mu nzila idi Nzambi mwine ujula bua kutandisha bulelela buandi. Nshapita ewu udi wakula bua malu aa.

GSAM 322Tshikena kumona tshia Kumpala mu Michigan

GSAM 322.3Mu ngondo wa 5 wa 1853, Mukulu White ne mukaji wandi bakaya ku Michigan. Wakadi musangu wabo wa kumpala wa kuya ku wesete kua Buffalo, N.Y. Mu Sabatu wa ndekelu wa ngondo wa 5, babadi ku Tyrone; kuaba Mrs. White bamumonwesha mu tshikena kumona bisumbu bishilangane bia bantu badi balama Sabatu mu ditunga, ne balukebesha bua bintu bikalengela kubalwisa. Ku 2/6, mu Jackson, wakafunda mapasa 8 a mukanda munene, akamba bintu bimwe bamumonwesha. Wampesha mukanda wa tshikena kumona mufunde ne keleyo, pa tshipungidi tshia ne: meme nemmupeshe mukanda wawu mukuabu mufunde bimpe ne kalamu ne tinta.

GSAM 322Mukashi Wakadi Wamba ne Udi wa Tshijila

GSAM 322.4Kadi mu bintu bikuabu bamumonwesha, bakamba bualu bua mukashi uvua ukeba kudibueja mu bantu betu. Wakamba ne mukashi ewu udi wamba ne udi mutoke munene. Mrs. White kakabanga kumonangana nende, ne kakadi mumanye bualu buandi, anu bualu buakamumanyishibua mu tshikena kumona etshi. Wakamba mushindu wakadi mukashi ewu wenza malu, ne wakamba kabidi ne pabamubela, neadivuije bu muntu wa tshijila ne neambe ne: “Nkolo udi mumanye mutshima wanyi.” Wakambila ne mukashi ewu udi wenda mu ditunga ne musongi, kadi mulume wandi, mukulumpe, udi kumbala mu mudimu bua kubatungila mu nzila wabo wa bubi. Mrs. White wakamba ne Nkolo umumonwesha ne, “nansha mukashi udi wambila bua mutoke, yeye ne musongi badi ne bubi bua kubenga kutumikila mukenji wa muanda mutekete.” Ndi ne malu a bualu ebu mafunde mu mukanda mu tshikwama tshianyi, nakalindila ne kanyinganyinga kakese bua kumona mushindu wakadi malu mua kuenda.

GSAM 323Nsangilu mu Vergennes, Michigan

GSAM 323.1Twakumbana nsangilu mu Jackson, Battle Creek, Bedford, ne Hastings, ne pashishe twafika ku Vergennes, mu tshitupa tshia Kent, muaba utwakalua kumona ne mukashi ewu uvua usombamu. Twafika kuaba tukalaye pa bushiku bua 11/6, kakese kumpala kua Sabatu. Nzubu wetu wa kulala waba wa Mukulu White mukuabu udi wakabanga muena mudimu wa bulongolodi bua Bakristu. Bu muvua bantu batuadije anu mpindieu kusomba mu ditunga edi, bakalongolola nsangilu mu nzubu munene mupiamene wa matungu, milayi isatu kumpala; mukashi bamumonanga mu tshikena kumona wakalaye milayi ibidi kuyiya paaba nsangilu.

GSAM 323Bumanyishi bua Muntu wa Bupupu

GSAM 323.2Ku 12/6, ku 10:30 wa dinda, twasanganyi mu nzubu wa matungu bua nsangilu. Mrs. White wakashikama ku ndekelu wa bumoso bua tshifulu, meme nakashikama pembeni pende, Mukulu Cornell pembeni panyi, ne Mukulu White ku ndambu wa diboko dia balume, udi wamba. Pashishe yeye wakamba miniti 15, mukulumpe umue ne musongi bakayingila pamo, bakashikama pa ntebe ya kumpala pembeni pa tshifulu. Bakenanga ne mukashi mutali, mutekete, wa tshinfu tshia mudilu, udi wakashikama pembeni pa mukelo. Pashishe diyisha ditese kudi Mukulu White, Mrs. White wakimana ne wakatuadija meyi ende mu kamba bua balongoleshi basungile mudimu mupeshabua, ne wakatuma meyi, “Ikalayi batoke, benu badi bambula milondo ya Nkolo.” Wakamba ne kayi mu bulongolodi bua Nzambi bua kutuma mukashi aende mu ditunga ne muntu mukuabu kadi kayi mulume wandi. Pa ndekelu wakamba patoke,

GSAM 323.2“Mukashi wakashikama pembeni pa mukelo katshia kashidi udi wamba ne Nzambi umubikila bua kuyisha. Udi wenda ne musongi ewu wakashikama kumpala kua tshifulu, kadi mulume wandi mukulumpe—Nzambi amumone buya!—udi wenza mudimu kumbala bua kupeta makuta adi babenzesha mu bubi buabo. Udi wamba ne udi mutoke munene, ne mutokeshibue; kadi nansha mudiye udileja bu muntu wa tshijila, Nzambi umonwesha ne yeye ne musongi ewu badi ne bubi bua kubenga kutumikila mukenji wa muanda mutekete.”

GSAM 324.1Bantu bonso babapanga bakamona ne Mrs. White kakabanga kumona bantu aba kumpala kua kwabo kuyingila mu nzubu wa matungu. Kumona bantu aba ne kubala ngikadilu wabo mu mushindu ewu kwaba ne bukole pa mitshima ya babadi, ne kwawudisha ditekemena diabo ne kujadika ditabuja diabo mu bikena kumona.

GSAM 324Meyi Akambibue Anu Bu Muvuabu Bamanyishe Diambedi

GSAM 324.2Padi Mrs. White wamba bumanyishi buandi, bantu bakangula mesu kudi Mrs. Alcott, mukashi bavua bamubela, bua kumona nanku wakapokelela meyi ne tshinyi wakenzela ne wakamba. Bu yeye kayi muenze bualu buvua bamubandile nabu, bavua mua kutekemena bua abike ne apidie bionso. Bu yeye muenze bualu abu ne muikale munyanguke bikole, wakadi mua kupidia bionso nansha mumanye ne bidi bulelela. Kadi yeye wakenza anu bu muvua bumanyishi buambe ne neenze padi bamubela: wakimana bitekete bitekete, mesu onso kumutalile, ne wakadivuija bu muntu wa tshijila, wakamba mpukutu, “Nkolo—udi—mumanye—mutshima—wanyi,” ne wakashikama kadi kakambanga tshintu. Wakamba anu bu muvua bumanyishi buambe ne neambe, ne wakamba mu mushindu umue.

GSAM 325Bubi Bujadikibua

GSAM 325.1Bulelela, Nzambi wakamanye mitshima yabo, ne nabo bamanyanga ne badi ne bubi bua dipangila. Pashishe musongi wakambila Mr. Gardner, muntu waaba paaba pamo, uvua mumukonke bimpe bua bualu ebu, ne wakamba, “Mr. Gardner, bintu Mrs. White wakamba bua betu bidi bulelela bikole.” Ne mukashi, pashishe wakambila Mrs. Wilson ku Greenville mu 1862 ne “nadi ntshina bua kukamba tshintu tshibi bua Muanetu White, bua nakadi ne kumona ne ndi mulwisa Nzambi,” wakajikula ne bintu bamumonwesha bua yeye ne musongi bidi bia bulelela.

GSAM 325Bulongolodi bua Batuma Meyi

GSAM 325.2Mu mushipu wa 1853, bantu bakese bakadi kabayi banyishe ku Michigan bakasanganyila pamo ne batangila kupatula mukanda mutekete witwa Batuma Meyi a Bulelela. Mudimu wa mukanda ewu ne balongolodi bawu wakamoneka wa kubutula ne kusemeka, kadi kayi wa kutunga. Meyi a bufi makadi mu mapasa awu, atubabisha mu mudimu wetu wa Lumu; ne padi edi edi dibandisha dia kumpala kudi kwetu, twafikila ne bidi mudimu wetu bua kupandula meyi abo a kusemeka. Kuenza nanku kuakatuangata tshikondo tshivua tshikengela kutekibua mu kutandisha bulelela buvua butekibue mu bianza bietu, ne kuakakumbaja bimpe mishinga ya Satana, uvua kakuyi mpata mubangi wa bulwisanyi ebu. Nunku ngikadilu wakalangala kushika ku bushiku bua 20/6/1855, padi Mukulu White ne mukaji wandi, Mukulu Cottrell, ne meme twapeta nsangilu mu Oswego, N.Y. Twakabibua mu nsangilu wetu kudi Lillis umue, wakayingila ne kutandisha mikanda ya kusemeka mu bantu. Diba dikuabu tshibazo tshia mudimu wetu mu bualu ebu tshakabanda. Midimu yonso ya kupandula bufi babo yakajikila mu kubengeja bufi bukuabu.

GSAM 325Lukebesha ne Meyi a Buprofete

GSAM 325.3Mu nsangilu wa lusambu wakenzibua bushiku bobo mu nzubu wa John Place, mu miji wa Oswego, Mrs. White wampeshabua tshikena kumona. Bamumonwesha ne padi twalonda mudimu wetu wa kuyisha bulelela, ne katuyi tutangila bantu ba “Bulongolodi bua Batuma Meyi,” nebatuadije kulwana pakati pabo ne mukanda wabo neupone panshi; ne padi bualu ebu bukumbana, twakumona ne bungi bua bantu betu buvudijibue misangu ibidi. Padi twitabuje bumanyishi ebu bua Nkolo, twabandisha pa tshikondo tshimue kuenza buawu.

GSAM 326Kuwala kua Bulongolodi ne Mukanda wa Batuma Meyi

GSAM 326.1Mudimu wa bulelela wakula bukole, padi “Bulongolodi bua Batuma Meyi” bwakayingila mu bualu bubi pakati pabo. Mu tshikondo tshitese, bulongolodi bwakabukana, balongolodi babo bavule bakatshika Sabatu. Mukanda wabo wakajika kubanga ne kayi ne lusungilu, ne muntu wakabanga mulongolodi mu tshikondo tshitese wakatandisha kuyisha bana ku kalasa; kadi bu muvuaye kayi mulonge kumpala bua kudikokesha yeye mwine, wakapangila tshianana bua kukokesha balongi bende. Padi wakeba kubela musongi umue wa kalasa, wakapatula tshingoma tshikese tshia revolvere; tshakatuma tshikuma kadi katshiakalasa. Bua kupuluka ku kufwa kudi bantu, wakadi ne bua kunyema bushiku ne kuya ku Canada.

GSAM 326Diuma kudi Dilua

GSAM 326.2Mu tshikondo etshi, bantu betu bakadi ne diyi dimue ne bumue bukole kupita kumpala; ne padi midimu yakenzibua bua kusambakaja Lumu, nzila yakajuluka ku mipanda yonso.

GSAM 326.3Mu N° 10, Mukanda wa 11, wa Ditalulula, wa 14/1/1858, mulongolodi wakamba bua bipeta bia “mudimu wa Batuma Meyi”: “Padi bulwisanyi bwakabanda, padi bakeba kubutula Ditalulula, bintu bia Ekelezia ku nzubu wa mudimu byakadi ne mutengo wa $700. Katshia paaba byakakuluka ku $5,000. Tshikondo atshi bakadi ne bantu bavua bafuta bua kupeta mukanda ewu bu tshinunu tshimue, mpindiewu badi binunu bibidi, kabidi ne mukanda mule wa mena a bantu badi bawupeta ‘patupu’.”

GSAM 326.4Padi twafika ku tshikondo tshia 1858, padi “Bulongolodi bua Batuma Meyi” bwakabukana ne kutandabala, ne Batuma Meyi bakajika, nomba idi kuulu eku idi ne diumvuija dinene. Padi bantu bavua bafuta bua kupeta Ditalulula bakadi bakuluke kashidi bua mibidi ibidi, ne bandimi bakadi bakuluke kupita mibidi ibidi. Nunku meyi a buprofete akambibua kudi Mrs. White mu 6/1855 akakumbana.

GSAM 327Nsangilu ya mu Tshilulu Yambibue Kumpala

GSAM 327.1Mu matuku a kumpala a Lumu, twakadi ne tshilele tshia kuenza nsangilu mu nzubu wa kalasa padi katuyi mua kupeta muaba muimpe kupita. Mu nzubu wa mushindu ewu, pa tshikondo tshimue, bantu bavule bakasanganyila nanku ne makalasa abidi a mushindu ewu akadi kayi ne mua kubapeta. Bua bantu bonso bapeta diyi, mutangadiki wakimana ku dididishi diyi ne wakambila bantu ba mu nzubu ne bantu bavule bakashikama mu makalo abo ne pa matoto. Kumona nsangilu ewu munene kwawudisha dipeta bua kusanganyila mu bilulu.

GSAM 327Nsangilu wa Kumpala wa mu Tshilulu mu Battle Creek, Michigan

GSAM 327.2Nunku ku 22/5/1854, Mukulu James White ne bakuabu mu lukutakanu bakatula ne mushinga wa kuenzesha bilulu bua nsangilu. Mu tshikondo etshi bilulu binene bikenzeshabua kashidi bua bualu bukuabu kadi bua mitambo, bisulu bia nyama, ne malu a mishindu yonso a kutangila. Michigan wakaba ditunga dia kumpala padi Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete bakatuadija kuenza mudimu mu mushindu ewu. Nsangilu wa kumpala wa mu tshilulu wakajula mu Battle Creek ku 10/6/1854. Mpindiewu mushindu ewu wa kusanganyila mu mpungi wakula ku bunene bukole.

GSAM 327Nsangilu wa mu Kambi Yambibue

GSAM 327.3Mu mwaka wa 1868, bakaya kabidi kumpala ne bukole mu mudimu. Bakenza lukonko lua mushinga wa kusanganyila mu makambi, ne bakafika ku dipangadika ne ewu mmushindu muimpe wa kupesha bantu betu bavule bakasanganyila mu nsangilu munene. Padi ne tshilulu tshinene bua mudimu wa bantu ne bilulu bikese bia mabota, bantu bakadi ne dipema, ne bakadi ne mua kumana matuku avule mu lukebesha ne lusambu.

GSAM 328Nsangilu wa Kumpala wa mu Kambi ku Wright, Michigan

GSAM 328.1Nsangilu wa kumpala wa mu kambi wakenzibua ku Wright, Michigan, 1-7/9/1868. Nsangilu eyi ya bantu betu yakula ku bunene nanku ne kupita makambi makumi atanu makenzibua mu mwaka mu mpanda ya mudimu. Kayi anu mu America, kadi ne mu Europe, Australia, New Zealand, ne South Africa makambi aa makenzibua.

GSAM 328.2Nsangilu munene kupita yonso wa mushindu ewu wakenzibua kudi bantu betu mu mwaka wa 1893, ku Lansing, Michigan. Mu nsangilu ewu munene, bantu 3,400 bakalaye mu bilulu bia mabota kupita 500. Lupapa lua bilulu lua yadi kupita 150,000 wakamoneka mu kutunga bilulu bia kambi.

GSAM 328Lupandu ku Tshipupu tshia Kawulu

GSAM 328.3Dituku diakalandila dipangadika dia kusumba tshilulu tshietu tshia kumpala tshia makolo 60 (23/5/1854), Mukulu White ne mukaji wandi, padi bakadi mu Jackson, Michigan, bakadi ne kubanda bua kuya ku Wisconsin, padi bakadi ne kuenza mudimu tshikondo tshitese. Twakamana mpungi mu nzubu wa D. R. Palmer, pabuipi ne gare wa kawulu. Bikondo bingi Mukulu White wakamba ne, “Ndi ngumvua mu mutshima wanyi tshintu tshia kukema bua kutuadija luendu elu; kadi, Ellen, tudi ne mukanda wa kusanganyila, ne tshitudi ne kuya. Pandi kayi ne mukanda wa kusanganyila, nandi kayi kuya mpindieu.”

GSAM 328.4Padi bushiku bwakafika, pembeni pa tshikondo tshia kawulu kufika, twaba ne tshikondo tshia lusambu. Bantu bonso babamoneka ne balombibua kusambila bua lusungilu lua Mukulu White ne mukaji wandi mu nzila ewu. Padi twamana, Mukulu White wakalungamisha ditabuja diandi ne Nkolo wakadi ne kubasungila ne kubalama.

GSAM 328.5Ku 20:00 nakaya nabo ku kawulu bua kubasungila ntebe ne kulongolola bibuta bia bintu biabo. Twayingila mu karu kamue ka ntebe milei, kakitwabikila mu matuku au “karu ka kulala.” Mrs. White wakamba ne, “James, tshiena mua kushala mu karu aka; ndi ne kupatuka.” Nakabasungila ntebe mu kati ka karu kakalandila. Mrs. White wakashikama ne bibuta bia bintu biandi mu tshifulu tshiandi, kadi wakamba ne, “Tshiena ndiumvua bimpe mu kawulu aka.” Ngonga yakalila, ne padi twambila tshisangu tshia lubilu, nakabashiya ne nakaya ku nzubu wa Cyrenius Smith bua kulala bushiku.

GSAM 329.1Padi dikumi dia mpokwa dikafika, twakakema bantu bonso kumona Mukulu White, udi twakadi tumona ne udi ne ku Chicago, udi ukubula ku mukelo. Wakamba ne kawulu kakapanduka ku mipata milayi isatu ku wesete kua Jackson; tshitupa tshinene tshia kawulu ne motere biakabudibua, kadi nansha bantu bakafua, yeye ne Mrs. White bakapuluka kabayi ne mpota. Wakapeta lubilu farasi ne karu, ne pamo ne Abram Dodge, wakaya bua kupeta Mrs. White, udi Mukulu wakadi mutwele mu maboko ende mu mushindu wa matoto a mayi ne mashika ne kupita mu mushimi mukese, bua kufika kuaba pa lusungilu, kule ne muaba wa tshipupu.

GSAM 329.2Mu dinda menemene dia dituku diakalonda nakaya ne Mr. Dodge bua kumona bintu bionso byabudibua. Kuaba nzila udi usambuka mupata mu mulongo musendame, ngombe yakalala pa mupata. Motere kakadi ne tshibambalu tshia ngombe, nunku padi wakakuma nyama wakapandula ku ndambu wa bumoso. Pa tshikondo tshia kumpala motere kukuma panshi, karu ka bintu, mu kaba kadi ne sanduku dia mikanda dia Mukulu White, kakabanda kumpala ne kakadi kayi ne bubi; pa tshikondo tshimue karu ka bantu ku nyuma kakapanduka ku bitupa bikuabu bia kawulu kakuyi muntu wenza, ne kakimana bupepele pa mupata. Motere ne karu ka nyuma ka motere wakaya pa panshi, ku mpanda ya mipata, matanda 6 nansha 8, padi motere wakakuma ku tshikuku tshia mutshi wa shene tshia makolo bu 3 mu diametre. Bukole bua kawulu buakadi bukole nanku motere wakapinduka panshi, ne nyuma wa karu ka nyuma ka motere wakapinduka ku mupata. Mbidi munene wa kawulu, udi uya ne bukole bonso, wakakuma ku bintu bya motere, ne kwenza tshikuma tshia buadi. Karu ka kumpala kakakuma ku motere kaba karu ka bintu bia lubilu, kakabudibua bu nkunyi mikese. Kawu ne bintu biandi byaba buloba bua bintu bukupakila pa karu ka nyuma ka motere. Kakalandila kaba karu ka bantu ba tshitunga tshia buadi, kadi ne bantu 18, umue wakafua ne bakuabu bonso bakapata mpota misangu ya mishindu. Karu aka kakabukana mu mibidi kudi karu ka kulala kakapita kati kaku. Kumpala kua karu ka kulala kwakabudibua, ne ntebe udi Mrs. White kakadi mua kushala pawu wakashinkabua bualu bualu.

GSAM 330Bimanyinu bia Lupandu lua Nzambi

GSAM 330.1Padi twatala bintu byabudibua, ne pashishe karu padi Mukulu White ne mukaji wandi bakadi mu tshikondo tshia tshipupu, kadi kakashikama kayi ne muntu, ku mpanda wa matanda 15 ku bintu byabudibua, twakadi ne kumanya mu mitshima yetu ne Nzambi wakapeta lusambu, ne nani mumanye ne wakatuma mwanjelo wandi bua kupandula karu ewu, bua bapika bandi bapuluka kayi ne mpota? Bualu ebu bwakatambula mitshima yetu bukole padi musungi wa mipata wakamba ne yeye kakapandulanga karu, ne kakabanga muntu pa lupangu padi bualu ebu bukenzeka, ne ne tshisankanyi tshia bantu ba kawulu bonso bua kumanya mushindu wakenzibua; kadi bualu bukuabu bwa kukema, minyinya ne bitupa bibidi kabikabudibua, ne tshikangilu ne minyinya byakalala pa lupangu ya karu kabudibua bu bikabikabue kudi diboko dia lukebesha.

GSAM 330.2Ku mpokwa wa 24, mupata wakalengejibua ku bintu byabudibua nanku ne tuwulu twakatambula mushindu wa kumpala, ne Mukulu ne Mrs. White bakayingila kabidi mu makaru ne bakenza nzila ya lusungilu kuaba bakadi ne mukanda wabo ku Wisconsin.

GSAM 330Balwisanyi Babelibua

GSAM 330.3Kadi kayi matuku onso aba “nzila ya mutende” ne bana ba Isalele ba kala. Bakadi ne balwisanyi ku mbanda badi bakeba kubambusha pa dituku ne dituku. “Bantu basanganyibue” ne bantu kabayi batentekibue mu kambi bakadi bikokeshibua kudi Satana bua kumisha kayi dipema, kulwana, kuungama ne kuelela. Bualu ne diboko dia Nzambi dia kubenza bakule lakadi ne bantu ba ditabuja, ne ditshimuna diakalandila midimu yabo, bwakaba bumanyishi ne bantu aba bapeta ngasa mu mesu ende—ne diboko dia Nkolo ndi ludi lubalombola.

GSAM 331.1Nunku mu kukula ne kutandishibua kua Lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu, kukula kuawu kakudi bua bulelela buakapeshabua buvua busankisha mutshima wa muntu wa mubidi. Kadi bulelela bua kati kua Lumu—Sabatu wa Nkolo—budi bulwisanya ne mishinga ya budinangi ne ya buloba, ne bukabula bantu badi babumvua ku midimu ya buloba matuku abidi mu lumingu. Mudimu wa Bulelela bua Mpindiewu wakadi ne balwisanyi ba ku mbanda, bakadi bakole ne balonda bua kubutula mudimu. Bua bantu aba, mua kamba ne meyi a muimbaji wa Misambu: Pandi Nkolo kayi wakadi ku ndambu yetu, Isalele akamba; pandi Nkolo kayi wakadi ku ndambu yetu, padi bantu bakatubandila; pashishe bakadi batumine ne moyo, padi makanda abo akabanda bua kutulwisa.2

GSAM 331.2Bantu badisui ne kabayi basanke munkatshi mua bantu betu bakabanda bikondo ne bikondo, bakambila bualu bunene bukenzibua padi mishinga yabo yakumbana; kadi bu mushikashi wa mpungi, butoke buabo bwajika katshia kashidi. Mudimu wa Bulelela bua Mpindiewu, mu tshikondo tshimue, wakadi ulonda nzila yawu mu buloba bonso, ukula mu bumue ne bukole ku diunvuka dionso.

GSAM 331Bakulu Stephenson ne Hall

GSAM 331.3Mu tshilobo tshia 1855, Bakulu Stephenson ne Hall bakakeba kuenza bupanduki mu Ditunga dia Wisconsin. Bimanyikibue bimpe kudi bana betu bakokeshi ne badi bafukile ku diamba dia kupima bipangu bia ditabuja dietu ne dilongesha diabo dia “Tshikondo Tshiya”, ne bakadi basue bikole bua Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete balongeshuebue dilongesha dia tshikondo tshia diteta pa nyuma pa Dilua dia pa buadi dia Kristo.

GSAM 331Meyi a Kumpala pa Bantu Aba

GSAM 331.4Pa 20 wa November, 1855, Mrs. White wapeshibue tshikena kumona tshia njila wabo, ne meyi a kumpala pa ndekelu wawu mu meyi aa: “Udi wela meji, muntu mutekete, ne udi mua kukanga mudimu wa Nzambi? Muntu mutekete, kulenga kumue kua munu wandi kudi mua kukudika panshi. Neakulekele anu tshikondo tshikese.”

GSAM 332.1Bapikishi betu bakamba ne pa apa padi tshikena kumona tshilua ne bantu aba badi ne kufua kutshididi, ne bu muvuabu bashale ne muoyo bidimu bia bungi, tshikena kumona katshiakadi tshikumbane to. Kayi tshintu mu tshikena kumona tshidi tshambila pa kufua kwabo. Badi bamoneke mu ngikadilu wa bantu badi bamba kukanga mudimu wa lumu lua Muanjelo wa Pa Isatu. Pakabamanyishabu muvua bipepele kudi Nzambi bua kubaimansha, bakasakidila ne: “Neakulekele anu tshikondo tshikese.” Bakenza tshinyi? Muaba wa kupeta mpungi mu diluangana diabo, bu muvuabu batekemene, bavua bamueneka bu bantu bashiyibue mu midima, bakeba njila ne bianza. Mu mingu mikese, bakaleka kulama Sabatu tshishiki, ne bakatuadija kuupikisha. Badi balindile kuenza tshisumbu tshia “Tshikondo Tshiya”, ne badi bo babikokesha. Muaba wa kupeta mpungi mu tshintu etshi, pa kuleka Sabatu, bakajimija bukokeshi buabo buonso pa bantu betu. Bua njila wabo mwinya, bakudika mpala wa bintu badi basungile kuenza. Bantu betu bamba ne: “Bulelela, Nzambi ‘wabalekele anu tshikondo tshikese.’”

GSAM 332Ndekelu wa Bubi wa Bualu Bua Bantu

GSAM 332.2Pa bualu bua ndekelu wa bantu aba babidi, bidi bimpe kuleta meyi a bana babo, bena “Tshikondo Tshiya”, badi bafukile nabo pa nyuma pa kuleka Sabatu, pa bubi bwabo bua ndekelu. Bidimu 37 kunyima, Mr. Hall wakenze ne bulema bua mutwe (buakafuma ku dilemba dia bongo bua mutwe); tshilema etshi tshiakafuma ku dijimija dia bintu bingi bua kudingibua kudi bantu bakuabu. Wakadi ne lungenyi lua dishima lua ne: yeye mupatuke pambelu pa nzubu, mubidi wandi neulalame ku buloba. Kayi tshibi, kadi bua bidimu bionso ebi wakadi kayi ne bukokeshi bua kuenza mudimu wa bukulu mu tshikadilu nansha tshimue.3

GSAM 332.3Mukulu Stephenson wakafua kukadi bidimu pabuipi ne dikumi ne isambombo. Mu myaka ya bungi kumpala kua lufu luandi, wakadi ne mutwe kayi ne bukole (mupengo), kadi kayi ne kabi ku bantu bakuabu. Kumpala kua kulua tshimue etshi, pa bukokeshi bua ditalala diakadi amona ne udi nadi mu dilongesha dia kayi ne mikenji diakadi afukile, waleka mukaji wandi, mukaji udi kayi ne tshinyangu tshia buakane (Stephenson wakadi mua kupeta ditapuluka dia dibaka anu ku diambuluisha dia muakuidi wa bilumbu wa dishima), ne wakangata mukaji mukashikaji wa myaka mikesha kupita mukaji wandi wa kumpala. Bualu abu bwakadi ditshipa dia mikenji ya ngikadilu muimpe dia patoke bikole, ku mpala kua bana babo ba “Tshikondo Tshiya” bakenza ne bamupikila, ne kabakamupe bukokeshi bua kulongesha kabidi.

GSAM 333.1Meyi a bana babo pa matuku a ndekelu a bantu aba badi ne luse lua bukole; kadi adi malu a bulelela, aambibue kayi ne tshinyangu nansha kubanga. Pa apa tudi tulekela babadi betu bangate bobo bine dipangadika diabo pa bualu bua mushindu udi bumanyishi butangila mibidi ya bantu aba.

GSAM 333Mukulu J. H. Waggoner Witaba Lumu

GSAM 333.2Mu mwaka wa 1852, Mukulu J. H. Waggoner, wakadi ulombola mukanda wa ngumu wa tshitupa tshia ditunga mu Wisconsin, wakitaba Bulelela bua Mpindiewu, ne mu mwaka wakalonda wakapesha mubidi wandi mu mudimu wa bukulu. Mu 1857 wakandika mikanda mibidi ya bukole bunene, mukanda umue ne nkasa nkama ibidi. Wa kumpala wakadi ne diyi ne: Ngikadilu ne Njila wa Malu a Mîdima a Mpindiewu, ne wa bubidi ne diyi ne: Dikandula dia Tshikondo Tshiya. Wa kumpala wakadi kayi mpamba njila ya kupulusha bantu bingi ku muteyi wa Satana, kadi ne luse lua Nzambi wakafungula mesu a bantu bingi badi kabamanye tshia kuenza ne bimanyinu abi bia mpindiewu.

GSAM 333.3Dikandula dia Tshikondo Tshiya wandi udi mutangaji wa bulelela wa malongesha a dishima a tshikondo tshia diteta bua bena mpekatu pa nyuma pa Dilua dia pa buadi dia Mukalenge wetu. Udi mutangaji wa bulelela wa dilongesha edi ne kayi mpamba kabidi kayi wakambibue, kadi nansha muntu umue kayi wakenzela disambakana ku mpala wetu. Mukanda udi ubueja mu mushindu wa mutoke ne mukese ngikadilu wa Kristo bu mupristre pa ntebe ya Tatu wandi (buakuidi bua Melkisedeki) mu tshikondo etshi, ne ngikadilu udi ne kuikala nawo pa ntebe wandi mwine, mu bukalenge bwandi bua tshiendelele buya; ntebe kayi ne buakuidi bua mutuanganyi.

GSAM 334.1Pa nyuma, Mukulu Waggoner wakandika mukanda wa pa busatu wa bunene bumue, ne diyi ne: Dibuikidibua dia Mpekatu mu Munya wa Ngelelu wa Meji ne Buakabuluibua. Pabuipi ne mwaka wa 1884, mukanda ewu wakaditululwila ne kukwata bunene, ne wakalua mukanda wa nkasa pabuipi ne nkama inayi. Udi mulongolodi mutoke ne mukese pa bualu buakambila diyi diandi.

GSAM 334.2Kufuma pa tshikondo etshi, wakadi mufukile bikole ne mudimu wa kupatula mikanda, pa kuikala mukandiki ne mulongoli. Wakapitshisha kabidi mudimu wandi wa bukulu, ne bidimu biandi bia ndekelu wakabipitshisha mu Europe.

GSAM 334.3Pa 17 wa April, 1889, wafua mbala umue ku Basel, Switzerland, pa nyuma pa kumana mukanda wandi wa ndekelu, Kufuma Eden kuya Eden. Pa 16 wakenzela mudimu wa kuandika dituku dionso, ne wakandika mu mukanda wandi wa bilumbu ne: “Nakenze mudimu mukole wa dituku.” Ku lumu lua bualu buandi luakambibue ne bana babo ba ku Europe, tudi bapeta malu aa:

GSAM 334.4“Mu dinda dia 17, pabuipi ne diba dia itanu ne ndambu, wafuila mu nzubu ya dya, kayi ne dimanyisha dia tshikondo nansha tshimue, bua mutshima wandi kulekela kuenza mudimu. Wakadi ukamba bikole bua kumana mukanda wandi mupia mu lulimi lua Bungeleshi, ne wakalindile kuya ku London dia lumingu dilonda, bua kuenza mudimu pamo ne mudimu wa kumbuka, kumpala kua kubuela ku America mu tshilobo tshilonda.”

GSAM 334.5Kufuma mu 1854, Mukulu Waggoner wakadi kumpala kua bantu mu lumu lua bulelela, mu tshifulu tshia kulongesha ne mu mikanda. Pa tshikondo tshia lufu luandi wakadi ne bidimu pabuipi ne 69. Wakajikibue ku Basel pa 20 wa April. Bua bualu abu, mukuabu wa bena mudimu ba kumpala mu bualu ebu wakadibua pa tshifulu tshia mudimu wandi.

GSAM 334Kuondopa ku Ditabuja

GSAM 334.6Mu tshilobo tshia kumpala tshia 1858, Mrs. White wakadi ne bumbe bukole bua matuku a bungi, ne wakadi mu bulalu mu ngikadilu wa kulemba bikole. Mu butuku bumue, pabuipi ne katshia pa butuku, wakafua mayi; diku diandi diakenzela mishindu yonso yadi bamanye bua kumuvuyisha, kadi kabakapesha. Wakadi mu ngikadilu ewu kupita ndambu wa diba, ne Mukulu Andrews ne meme twabikibua mbala umue ne Mukulu White bua tuenze tshikondo tshia lusambu. Bua kupingula kua milombo ya bulelela yakapeshibue ku bulalu buandi, Mukalenge, ne luse, wamuvuyisha ne wamushintulula ku bukole buandi bua buloba. Pa kutumbisha Nzambi, wakangata mu tshikena kumona, wakadi ulala mu bulalu. Bimue mu bintu biakamonibua mu tshikena kumona etshi bidi mua kumonibua mu Bumanyishi bua Ekelezia, Namba 5.

GSAM 335Tshimanyinu Tshia Mubidi Tshia Kukema

GSAM 335.1Tshimanyinu tshia mubidi tshia pa buatshi tshiakadi ne tshikena kumona etshi, ne tudi tubikila mesu bikole ku bualu abu. Mukulu White ne meme twakadi bashikame ku lubadi lumue lua bulalu, ne Mukulu Andrews ku lubadi lukuabu. Maboko andi akadi akangisha pa dibele diandi pa nshikondo ne nshikondo, anyi wakadi unyungisha maboko andi mu mushindu wandi wa bulelela wa ditalala ne bunene ku malu akenza umona. Tshitupa tshia kulu tshia mubidi wandi tshiakadi tshibandishibue kumbuka ku bulalu, ne muaba wa pabuipi ne pouces 8 anyi 9 wakadi pa kati ka mapeka andi ne tshilalo. Mu meyi makuabu, mubidi kufuma ku nkundu kuya kulu wakadi mupetshibue ku angle wa pabuipi ne degre 30. Mu ngikadilu ewu wakadi neikala mu tshikena kumona, tshia minite makumi asatu. Kayi muntu udi mua kuikala mu ngikadilu ewu mu mushindu wa bulelela, kayi ne lusunguluku lua maboko ne maboko, kadi bikole bua kuikala muawu tshikondo etshi tshia munda. Aha kabidi pakadi bumanyishi ne bukole bumue buakadi ne bukokeshi pa yeye, kayi wakadi mua kubukokesha, buakadi ne tshikena kumona.

GSAM 335Meyi a Kumpala Makuabu

GSAM 335.2Pa dituku dia kumpala dia October, 1858, Mukulu ne Mrs. White ne mukandiki bakadi ne nsangilu munene ku Rochester, N.Y. Kufuma ku nsangilu ewu, mukandiki wakafamba nabo mu lwendu mu Ditunga dia New York ne mu matunga a New England. Pa Sabatu umue, Mrs. White wapeshibue tshikena kumona, ne mu bintu bikuabu wakamumanyisha ne muaba umue mu lwendu lwetu luakadi lukumbana, Satana wakadi ne kumuluisha ne bukole bungi, ne Mukulu White ne meme twakadi ne kumukolesha ku ditabuja, ne Mukalenge wakadi ne kumupulula.

GSAM 336Bumbe bua Mrs. White

GSAM 336.1Aha kabidi pakadi meyi a kumpala a bualu buakadi ne kuenzeka. Ndekelu wakadi ne kumanyisha ne bwakambibue mu bulelela. Pa Sabatu wa kumpala pa nyuma pa nsangilu wa Rochester, twakadi ku Roosevelt, ne pa Sabatu walonda twakadi ku Brookfield, mu tshitupa tshia ditunga tshia Madison. Mu lumingu lwalonda twakenzela misangilu mu nzubu wa dya wa bunene wa Mr. Ballou, ku Mannsville, mu tshitupa tshia ditunga tshia Jefferson. Mu kutambula kwa tren kufuma ku Brookfield kuya ku Mannsville, mpala wa Mrs. White wakatamba panshi pa mesu. Bualu abu bwakadi bua buangata, ne pa tshikondo tshia kufika ku Mannsville wakadi ne kukota mu bulalu. Kutamba kwakakula matuku abidi, kumulemesa kulala ne kumulemesa kuangata tshintu nansha tshimue mu misangilu. Mutwe wandi wakadi mupumbuluka ne mesu onso akadi makangibue, ne mpala wandi wakadi mushintuluke ne wakadi mufuka ne kayi kabidi mpala wa muntu. Mu kati ka bumbe abu bua bukole ne bukole bua mishipa bua dipanga dia kulala, mubi wakadi ukamba bikole kumusunsula bua amongolola Nzambi. Bualu abu bwapitshisha mpala ku ndekelu wa misangilu yadi yasungulibue.

GSAM 336.2Pa kumana misangilu, Mukulu White wambila meme ne,

GSAM 336.2“Muanetu John, ebu ke buluishi buine bua Satana pa mukaji wanyi, ewu twakamanyishibua ku Rochester. Udi wibukila ne diyi diakapeshibua ne, kana tuangata pamo ne tumukoleshe ku ditabuja, kayi ne kulekela nansha tshikondo tshimue pa tshikondo tshia buluadi, bukole bua mubi buakadi ne kutupuka, ne yeye wakadi ne kupululwa. Tudi tubuela mbala umue ne tuenze tshikondo tshia lusambu.”

GSAM 336Dikupulula Buakamanyishibue

GSAM 336.3Twakabuele mbala umue mu tshibambalu tshia bulalu muakadi Mrs. White mulale, ne twamulombela ne milombo ya bukole, mu tshikondo tshia bana betu mu tshibambalu muakadi twenzela misangilu bakadi basambila mu mutende. Pa kupita minite pabuipi ne dikumi kufuma ku kutuadija kusambila, bukole bua Mukalenge bwakapueka ne kuuja tshibambalu. Mrs. White wakapuluka mbala umue ku bumbe bonso, ne mbala umue wakasaba dya. Ebi byakadi pabuipi ne diba 5 dia mpokwa. Pa diba 7, kupumbuluka kua mpala wandi kwakonsha kumana, ne wakaya ku nsangilu wa butuku, mu kumoneka wakadi ne bukole buandi bua kumpala.

GSAM 337.1Pa disaba dia bena ditunga, dilongesha diakapeshibue mu butuku pa “Bupianyi bua Bena Tshijila”, ne pa kumana Mrs. White wakapesha dilongesha dia kusunsula. Mu tshikondo Mukulu White wakadi panja ne mwana wandi mukese, W. C., yeye wakangata mu tshikena kumona kumpala kua nsangilu ewu munene. Bimue mu bintu biakamonibua mu tshikondo etshi bidi mua kumonibua mu tshibandilu tshia ndekelu tshia Bumanyishi Namba 5, tshia Mannsville, N.Y., pa 21 wa October, 1858.

GSAM 337.2Kupuluka kuakapeta Mrs. White mu bualu buakambila kumpala kuakadi kukumbane bu muvuaku kumanyishibue mu tshikena kumona ku Rochester. Kayi bukole bua mushindu ewu bwakenzeka kabidi mu lwendu olwo, ne kuaba kwonso twapeta mpungi munene bua bulelela.

GSAM 337Meyi a Kumpala pa Bulua bwa Bena America

GSAM 337.3Pa Sabatu, pa 12 wa January, 1861, ngondo isatu mpamba kumpala kua muntu wa kumpala kufukula mbasela ku Fort Sumter (bualu abu bwakadi bukoka kwa bulua buakafikisha ku kupulusha ba Africa 4,000,000 bakadi mu buumbu mu America), nzubu wa nsambilu wa Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete ku Parkville, Mich., wakapeshibua mu mudimu. Mukulu White ne mukaji wandi, Bakulu Waggoner, Smith, ne mukandiki bakaya ku nsambilu ewu. Pa kumana dilongesha dia Mukulu White, Mrs. White wakapesha dilongesha dia bukole, ne pa nyuma wakashikama pa ntebe. Mu ngikadilu ewu wakangata mu tshikena kumona. Nzubu wakadi mujima ne bantu, ne bulelela wakadi muaba wa kanemu. Pa kufuma mu tshikena kumona wakimuka, watangila nzubu ne wamba ne:

GSAM 338.1“Kakuena muntu nansha umue mu nzubu ewu wakadi nansha mulote bumbe budi ne kulua pa ditunga edi. Bantu badi baseka mikenji ya South Carolina ya kufuluka, kadi nanyi namona mpindiewu ne matunga a bungi adi ne kusangila ne ditunga dia South Carolina, ne kuikala bulua bua bubi bikole. Mu tshikena kumona etshi namone makanda manene a basoda ba mbali yonso babidi bakadi basanganyibue ku tshifulu tshia buluadi. Napiye mbasela, ne namona bafue ne badi bafua ku mbali yonso. Ne namona bakadi baluana pamo ne kukwata ne maboko [badi batoba ne mabayo]. Ne namona tshifulu pa nyuma pa buluadi, tshijula ne bafue ne badi bafua. Ne nakweleshibua ku makangala, ne namona bumbe bua badi ne bualu bua dya, ne mibidi yabo yakadi yenda iteketa. Ne nakatuadibua ku mabota a bantu bakajimija balume, bana ba balume, nansha bana babo ba balume mu bulua. Namone bumbe bwabo ne bukole bua mutshima.”

GSAM 338.2Ne pa kutangila nzubu mbakese mbakese, wamba ne: “Kudi bantu mu nzubu ewu badi ne kujimija bana ba balume mu bulua obu.”

GSAM 338Bumanyishi bua Mrs. Ensign pa Bimona Bia Tshikena Kumona

GSAM 338.3Bua kujadikila bualu bua kumpala, ne bua kumanyisha ne meyi a kumpala akambibua pa dituku didi diambibue, ne bua kumanyisha mushindu nsangilu wakadi ubuele munda ne kuambisha bualu abu, bumanyishi budi bulonda bupeshibua:

GSAM 338.4“Eyi ne bumanyishi ne nadi nkadile mu Ditunga dia St. Joseph, Michigan, mu January, 1861, pabuipi ne miles isambombo kufuma ku Parkville. Tshivua Muena Adventiste. Pa dituku dia 12 dia ngondo ewu, bamue ba ku bena mutumba nanyi bakaya ku Parkville bua kuangata misangilu. Pa kubwela ku nzubu, bambila ne mu nsangilu mwakadi mukaji wakadi mu ngikadilu wa tshikena, wakadi wamba ne bulua bua bubi bukadi kulua pa United States; ne makanda manene a basoda akadi ne kusanganyibua ku mbali yonso, ku South ne ku North, ne bantu bingi bakadi ne kumona bumbe mu makangala; ne bumbe bua bukole bua dya buakadi ne kumanyibua mu mabota a bungi bua kujimija balume, bana ba balume, ne bana babo ba balume mu bulua; ne ne bakadi bantu mu nzubu bakadi ne kujimija bana ba balume mu bulua obu.” Mukandikibue ne: “Martha V. Ensign, Wild Flower, Ditunga dia Fresno, California, pa 30 wa January, 1891.”

GSAM 339.1Pamo ne meyi a kumpala pa bulua abu bua butshinyi bunene, Mrs. White wakamba kabidi ne Bena Adventiste ba dituku dia muanda mutekete “badi ne kutungibua mu malu makole bua bulua obu, ne ne mudimu wa bantu bonso ne kusambila ne bukole bua kupeta meji a kumanya tshia kuenza mu matuku a diteta adi kumpala kwabo.”

GSAM 339Bunene bua Bulua bwa Bena America

GSAM 339.2Pa tshikondo tshia kupeshibua kua tshikena kumona, bantu ba North, mu bumue, bakadi bamanye anu bikese bikole bua bulua buakadi kumpala, anyi kabakadi babumanye nansha kakese. Nansha Mukokeshi Lincoln, pa kupita ngondo isatu (12 wa April, 1861), pa tshikondo matunga makuabu akadi asangila ne South Carolina mu mikenji yandi ya kufuluka ne mbasela wa kumpala wakafukibua ku Fort Sumter, wakasaba bantu 75,000 mpamba, ne aba bua tshikondo tshia ngondo isatu.

GSAM 339.3Mubidi wa basoda bakandibue ku lubadi lua Union mu tshikondo tshia bulua wakadi 2,859,132. Encyclopedia Britannica yamba ne “buluadi bwa Confederate mu ntangilu wa 1863 bwakadi ne bantu pabuipi ne 700,000,” kadi bidi bikole kumanya bungi buakadi bakandibue mu bualu bonso. Idi itangija bafue babo ne “pabuipi ne bantu 300,000.” Mikanda ya enciclopedia ya mpindiewu idi ibueja dijimija dia bantu ku lubadi lua Union (badi bafuidibue mu buluadi, nansha bafua bua mpota nansha maladi akangata ku tshifulu nansha mu makangala) ku 359,528. Pa bualu bua dibanza dia lubadi lua Union, Britannica yamba ne:

GSAM 339.4“Dibanza diakafika ku bunene butambe pa 31 wa August, 1865, ne diakadi $2,845,907,626.56. Makuta makuabu a kupeta, pabuipi ne $800,000,000, akadi apeshibua, bikole bua bulua; matunga, miji, matunga makese ne miji mikese akadi apesha makuta abo ne akumisha mabanza abo bua malu a bulua; difuta dia makuta a pansio didi mua kufika ku $1,500,000,000 ku ndekelu. Makuta a ditunga dia Confederacy kabayi mua kumanyibua; bintu biakafuidibue ne makanda a basoda ba Federal ne ba Confederate kabiyi mua kutangijibua; ne ntengo wa makuta ($2,000,000,000) wa baumbu mu South wakajimina bua bulua. Pamo ne bualu bonso, ne nansha makuta a bulua kabayi mua kutangijibua mu bulelela, $8,000,000,000 adi matangija makese.”4

GSAM 340Kujadikila Kukuabu kua Tshikena Kumona

GSAM 340.1Pa bualu bua meyi a kumpala pa bantu ba mu nzubu wa nsambilu ku Parkville badi ne kujimija bana ba balume mu bulua, meme ndi ne kuamba anu ne mu tshilobo tshia 1883 nakasambakana ne mukulu wa ekelezia wa Parkville, wakadi kabidi mukulu mu January, 1861, pa tshikondo tshia kupeshibua kua tshikena kumona; ne namusaba ne wakadi wibukila meyi Mrs. White akambila pa kuamba tshikena kumona pa bulua. Wamba ne: “Eye, ndi mwibukile.” Namba ne: “Udi mua kumbila bungi bua bantu udi umanya ne bakadi mu nzubu ewu pa dituku edi ne bakajimija bana ba balume mu bulua?” Mbala umue wakibukila mena a bantu batanu, ne wamba ne: “Ndi mumanye ne aba bakadi awo, ne ne bakajimija bana ba balume mu bulua; ne bu meme muikale ku nzubu, muaba undi mua kuyukila ne bena ekelezia nanyi, nadi mua kukupesha mena makuabu. Ndi ngela meji,” wakapitshisha, “bakadi batanu bakuabu, kakuyi kubala aba ndi mutela.”

GSAM 340.2Myaka inayi ne kupita ya buluadi bua bushindame ku lubadi lua South, kufikisha pabuipi ne ndambu ya basoda bonso bakandibue ku lufu mu buluadi nansha ku maladi, idi imanyisha kukumbana kua meyi a kumpala aa mu mushindu wa kukema.

GSAM 340Buumbu ne Bulua

GSAM 340.3Mu kuamba tshikena kumona tshiapeshibue pa 4 wa January, 1862, Mrs. White wamba ne:

GSAM 340.4“Bantu binunu ne binunu, bakafukibua bua kukandibua ne ditabuja ne bulua obu buakadi ne kumana buumbu; kadi mpindiewu bu bakadi bakandibue, badi bamona ne bakadingibue, ne tshilumbu tshia bulua obu tshiadi kayi bua kumana buumbu, kadi bua kubulama bu buakadi.”

GSAM 341.1Malu akambibua kumpala akapeshibua pa tshikondo basoda bakadi balombibue kuambuluisha mu mudimu wa kubweja ku bakokeshi babo ba kumpala baumbu bonso bakadi bapanduka mu makanda a Union; ne basoda badi bambi ne: “Bua kutshibula bupanduki obu, tudi bapeta tshinyi?” Badi bapingula ne luse lualua, ne: “Kayi tshintu. Tshintu tshiakafikisha ku bupanduki kashidi tshipukile. Bulongolodi bua buumbu, buakafikisha ditunga dietu ku bubi, bukadi buikala ne kufukula bupanduki bukuabu.” Meyi aa, akangata mu Bumanyishi Namba 7, muakambibue lumu lua bulua mu bulelela, pa diyi dia “Buumbu ne Bulua”, kayayi kwamba ne buumbu kabuyi ne kumana, kadi akamba ngikadilu bu basoda bakadi bawumona pa tshikondo etshi. Mu tshikondo tshikuabu mu bumanyishi bumue, kudi meyi a kumpala aa:

GSAM 341Meyi a Kumpala pa Mpungi wa North

GSAM 341.2“Kadi ne dijila dia biakudia dia ditunga diambibue! Mukalenge wamba ne: ‘Dijila dia biakudia dindi musungule kadiena dia kukangulula misinga ya bubi, kumusha majitu maneme, ne kulekela badi banyanyibue bavuuke, ne kutshibula mutshi wonso wa tshikokedi?’ Pa tshikondo ditunga dietu dikenzela dijila dia biakudia didi Nzambi musungule, nunku neatabuje milombo yabo ku bualu bua bulua; kadi mpindiewu kayi ne kubuela mu matwi andi.”

GSAM 341.3Badi bamanye lumu lua bulua badi bamanye kutshimunibua, makenga, kulenguluka, ne malu makuabu akadi ne kuenzeka mu bualu bua North bua kutshibula basoda ba South kufika ku tshikondo tshia kumanyisha kua dimanyisha dia kupulula baumbu ku 1 wa January, 1863. Kutshimuna kwabo kuakadi kua lukasa bikole kufuma pa tshikondo etshi too ne ku ndekelu wa bulua! Kudi bumanyishi bua mutoke, ku badi basungula kulonda kupitshisha kua mudimu, bua kukumbana kua meyi a kumpala a 4 wa January, 1862. Pa nyuma pa kumusha majitu, buumbu bwakakungulwibua ne mutshi wa tshikokedi wakatshibukila muumbu! Kudi bumanyishi ne Nzambi wakadi umvua milombo ya bantu bandi, ne wakafukila mudimu wa kumana bulua pa tshikondo bakasungula dijila dia biakudia didi dimusankisha!

GSAM 342Bumanyishi bua Mukokeshi wa Kumpala St. John

GSAM 342.1Mu dilongesha dia Mukokeshi wa Kumpala John P. St. John, wa Kansas, ku Ottawa, Ill., diakadi nanji ndumvua mu mpokwa wa 29 wa June, 1891, wakamba bualu abu:

GSAM 342.2“Tshivua muanji kumvua dinyingalala dinene bu diakamvua patuvua batshimunibue kudi ba Confederate ku Bull Run. Kadi bualu bonso bwakadi tshitupa tshia bulongolodi bua Nzambi. Bu tuetu batshimune ba Confederate, bapolitiki bakadi ne kulongolola ditalala, ne Union wakadi ne kuikala ne buumbu, ne tudi ne kuikala ne buumbu lelu. Pa myaka ibidi, ba Confederate bakadi ne bukokeshi; kadi pa nyuma pa Lincoln kumanyisha dimanyisha dia kupulula baumbu, twakabidila ku lubadi lua Nzambi, ne katwakadi mua kutshimunibua.”

Notes

  1. Misambu 32:8. ↩
  2. Misambu 124:1-3. ↩
  3. Bualu abu bua ndekelu bwambibue ne diku diandi ku Muanetu Frederickson wa Dakota mu April, 1892. ↩
  4. Encyclopedia Britannica (dibandisha dia tshitema), mukanda 23, lutangu 780. ↩

Note

Back