Nshapita 3 — Dilua dia Muana wa Mulayi
GSAM 57.1“Pashishe tshikondo tshikumbane, Nzambi watuma Muana wende, ... wakaledibua muinshi mua mikenji, bua kupikula bakadi muinshi mua mikenji, bua tuambulule buana bua bana.”1
GSAM 57.2“Kadi kudi udi ne bukole bua kunukolesha ne Lumu luanyi, ne lulongesha lua Yesu Kristo, mu lundulula lua bualu busokoka bwakadi busokoka katshia ku dibanga dia buloba, kadi mpindiewu bwajuludibue, ne mikanda ya baprofete, kulonda mikenji ya Nzambi wa tshiendelele, bualu busokoka budi bumanyibue ku bisamba bionso bua kulonda ditabuja: kudi Nzambi umue wa meji, butumbi buikale kudiye ku diambuluisha dia Yesu Kristo tshiendelele.”2
GSAM 57.3“Ku lundulula, wakambudishila bualu busokoka; bu mundi mufunde kumpala mu mêyi makese, ... bualu budi mu bileji bikuabu bukadi kabumanyibua ku bana ba bantu bu mpindiewu bumuludibue ku bapostolo ne baprofete bende basantu ku Nyuma.... Kudi meme, ndi mukese ku bantu basantu bonso, ku neema kuno nkumbanyibua bua kujingulukila bantu ba bisamba bikuabu bubanji bua Kristo budi kabuyi mua kujinguludibua, ne bua kumanyisha bantu bonso diabanyangana dia bualu busokoka didi tshinyi, bualu bwakadi busokoka mu Nzambi katshia ku dibanga dia buloba, Nzambi wakafuka bintu bionso ku tshianza tshia Yesu Kristo.”3
GSAM 57.4Bakadi batela ne mu Mukanda wa Kale Lumu lua Lupandu ludi lufukidibue, kadi mu Mukanda Mupia ludi lujuludibue. Bu muntu mukuabu wakamba, “Bua bena Yuda bakabuluka kudi Nzambi, ku bunene bakapotelela malongesha a mudimu wa bibidilu bia ntendelelu. Mudimu au wakatekibua ku Kristo yende mwine. Mu tshitupa tshionso wakadi tshimanyinu tshia Kristo; wakadi ne moyo ne butoke bua mu nyuma. Kadi bena Yuda bakapotelela moyo wa mu nyuma mu mikalenge yabu, ne bakalamata ku mikalenge mifue. Bakadi beyemena milambu ne mikenji nkayayi, muaba wa kutekemena kudi yeye wadi yimanyina.”
GSAM 58Kukeba Bulombodi bua pa Ntoto
GSAM 58.1“Nansha bena Yuda bakadi bajinga Dilua dia Masiya, kabakadi bamanya mudimu wende. Kabakadi bakeba kukululwa ku bubi, kadi kukululwa ku Bena Roma. Bakadi balindila Masiya ayaya bu mukokeshi, akabula bukole bua mukandamiji, ne akatekela Isalele bulombodi bua bisamba bionso. Mu mushindu au, nzila yakatekibua bua bamukane Mupandishi.”
GSAM 58.2“Bantu, mu butuku ne mu bukandamiji buabu, ne bakokeshi bakadi ne nyota ya bukole, bakadi bajinga bikole dilua dia muntu wakadi kukokesha balwani babu ne kubwekesha bukalenge kudi Isalele. Bakalonga mêyi a baprofete, kadi kabayi ne dijingulula dia mu nyuma. Bua nanku bakapotelela mikanda yimanyina ku kukesea kua Kristo mu dilua diende dia kumpala, ne bakatekela mu mushindu mubi mikanda idiamba butumbi bua dilua diende dia pa buadi. Didisua diakabapofusha meso; bakafunkulula tshiprofete kulonda mitema yabu ya bwituku.”
GSAM 58.3“Bua myaka mipite pa tshinunu tshimue, bantu ba bena Yuda bakalindila dilua dia Mupandishi. Kudi tshilumbu etshi bakatekela dikuasa diabu dionso dikole. Mu miyadi, mu tshiprofete, mu mikalenge ya ntempelo ne mu nsambilu ya nzubu, bakatekela dina diende. Kadi pa dilua diende, kabakamumanya. Muntu wa muoyo wa mu diulu wakadi kudi bu ‘mukenge udi ufuma mu ntanda mufue;’ wakadi ‘kayi ne tshifukibue nansha buimpe;’ ne kabakamona muende buimpe bua kumudikila. ‘Wakaya kudi bantu bende, kadi bantu bende kabakamukumbula.’”4
GSAM 58Bua Kabila wa Davidi
GSAM 58.4Pashishe tshikondo tshia Daniel tshiakadi pabuipi, tshikondo “Masiya Mukokeshi”—Muntu wakapakuludibua—wakadi uya kulumbuluka, bantu ba bena Yuda bakadi kukeba meji, ne nanku bakadi bakamba: Masiya mu mubidi ufuma mu nzubu ne mu kabila dia Davidi, bua nanku diledibua diende didi ne bua kuikala mu kabila edi; ne kulonda malongesha a mikenji ne mikalenge ya bena Yuda, udi ne bua kupakuludibua bua mudimu wa bantu pa myaka makumi asatu; ne bu wakadi kulumbuluka bu wakapakuludibua pa myaka eyi, diledibua diende didi ne bua kuikala myaka makumi asatu kumpala kua ndekelu wa mayinga makumi asambombo ne tshitema a myaka, adi kukumbana ku dilua dia Masiya.
GSAM 59Meyi a Simeon ne Anna
GSAM 59.1Mu tshikondo etshi Isalele yonso wakadi ulindila. Balongi ba Mikanda bakadi ne dinanga ne budikadidi bakadi bakeba diledibua dia muntu wakadi kukala Mukokeshi ne Mukelenge wabu. Kudi Simeon mukulu ne mutendeleli, yakamanyibua ne “ku Nyuma Muimpe ne kayena kumona lufu kumpala kua kumona Kristo wa Mukelenge.”5
GSAM 59.2Pashishe mwana Mupandishi bamulete ku ntempelo, Simeon wamanya ne mwana au yeye wakadi muntu wakambibua bua yeye—Kristo. “Pashishe wamubanda mu maboko ende, watumbisha Nzambi, wakamba ne, Mukelenge, mpindiewu wakuikula muena mudimu webe aye mu ditalala kulonda dîyi diebe; bua meso anyi amona lupandu luebe, ludi wambikila kumpala kua bantu bonso: butoke bua kutokesha bantu ba bisamba bikuabu, ne butumbi bua bantu bebe Isalele....”
GSAM 59.3“Simeon wakababenesha [Yosefe ne Mariya], wakamba kudi Mariya, mama wende, Tala, mwana eu wakatekibua bua bantu ba bungi ba Isalele babue ne babanduke diaka, ne bua tshimanyinu tshiakadi kupanjibwa (eyi, mupanga neupite mu mutshima webe mwine), bua meji a mitshima ya bungi ajuludibue.”
GSAM 59.4“Kuakadi Anna umue, muprofete mukashi, muana wa Phanuel, wa kabila dia Aser.... Ne pashishe yeye wakafika pa tshikondo etshi, wakatotela ne Mukelenge, ne wakambila bantu bonso bakadi balindila kukululwa kua Yerusalema bua yeye.”6
GSAM 59Banjelo Baya kudi Balami
GSAM 59.5Kumpala kua bualu ebu, lumu lua disanka lua diledibua dia Mupandishi lukambibua ku banjelo kudi balami mu bitando bia Bethelehema. Mu matwi a balami bakadi batelela, banjelo bakayimbila misambu eyi ya buimpe:—
GSAM 60Bena meji Baya kudi Bethelehema
GSAM 60.2Pashishe bena meji ba ku Esite bakafika, badi bakamona “nyenyezi ifuma,” bu bualu Balaam wakadi wakamba. Kulonda luseke lwayo, bakafika ku Yerusalema, kudi bakadi ne bua kubuisha bua Mukelenge mupia muledibue. Pashishe bamanyisha ne Bethelehema wakadi kuikala muaba wa diledibua dia Muntu wakadi balindila, bakaya kumpala; ne nyenyezi yakafuma diaka yakabalombola, bakafika ku muaba mukese kudi Mupandishi wakadi. Pano bakamutendelela Mwana musantu, bakamupesha ngolo, malashi a buimpe, ne mira, pashishe bakabanda nzila mulela bua kubwela kuabu.
GSAM 60Mupandishi pa Myaka Dikumi ne Ibidi
GSAM 60.3Kufuma ku butoke bua buana kutangila pa myaka dikumi ne ibidi, kabena bafunda bualu bungi bua Kristo Mupandishi, katshia ku kudiunda kuende mu meji ne mu mubidi, ne ku kuditua kudi mamu ne tatu. Kadi pa myaka dikumi ne ibidi, pashishe wakalongolola ne Yosefe ne Mariya kuya ku Yerusalema bua kuenza tshibilu tshia mwaka, wakakemesha baprista ne meji akamueneka mu mabuisha ende, ne mu mishindu ya kupingula malu akadi makole. Kufuma pa tshikondo etshi kutangila pa kukota mu mudimu wa bantu, mudimu mukese wa muena mabaya wakatumbishibua kudi yeye padi wakadi wenza mudimu ne Yosefe, mulume wa Mariya.
GSAM 60Mudimu wa Yohana Mubatiji
GSAM 60.4Bua myeji isambombo kumpala kua mudimu wende wa bantu, mudimu wa Kristo wakambibua ku Yohana Mubatiji. Bantu bakafika mu bibumba bingi bua kutega Yohana, ne bua kubatijibua kudi yeye. Bu bakadi “balindila [balindila dilua dia Masiya] ne bantu bonso bakadi babuisha mu mitshima yabu [‘bakadi benza meji nansha bualu,’ ku mapeji a pambelu] bua Yohana, ne yeye wakadi Kristo nansha kayi; Yohana wakapingula, wakamba kudi bonso, Meme ndi mbatija ne mâyi; kadi muntu udi mukole kupita meme uya, meme tshiena mukumbane bua kusulula mishinga ya bisabata biende: yeye neanubatije ne Nyuma Muimpe ne mudilu: udi ne tshisanza mu tshianza tshiende, ne neulengeja tshimpala tshiende bimpe, ne neuteka ngano mu tshiloba tshiende; kadi bisote neabioshe ne mudilu udi kauyi ujima.”7
GSAM 61Yesu Mubatijibue
GSAM 61.1Padi Yohana wakadi wenza mukalenge wa dibatiza, wamona Yesu uya kudi yeye bua kubatijibua, wakamba ne, “Tala Mwana wa Mukoko wa Nzambi udi ukula bubi bua nza.... Ne Yohana wakamanyisha, wakamba ne, Namona Nyuma ushika kufuma mu diulu bu kujuba, ne wakadi pa yeye. Ne meme tshiakamumanya; kadi muntu wakantuma kubatija ne mâyi wakambila ne, Udi wakumona Nyuma ushaika pa muntu ne ushala pa yeye, yeye udi ubatija ne Nyuma Muimpe. Ne namona, namanyisha ne eu udi Muana wa Nzambi.”8
GSAM 61Diyi dia mu Diulu
GSAM 61.2Bumasiya bua Kristo kabuakamanyishibua anu ku kushika kumueneka kua Nyuma Muimpe mu mubidi bu kujuba, kadi kabidi ne diyi dia mu diulu. Mu Lumu lua Matayo tutanga ne, “Pashishe Yesu, padi bamubatija, wakafuma lubilu mu mâyi; tala, diulu dikajuluka kudi yeye, ne wamona Nyuma wa Nzambi ushaika bu kujuba ne ushala pa yeye; ne tala, diyi dia mu diulu dikamba ne, Eu udi Muana wanyi wa dinanga, kudi yeye ndi ne disanka dikole.”9
GSAM 61.3Nansha “Yohana kakenza tshikemenu nansha tshimue,” bantu, padi bamona bukole bunene bwakadi bulonda mudimu wa Kristo, bakafidibua bua kukamba ne, “Malu onso Yohana wakamba bua muntu eu akadi bulelela.”10
GSAM 61Kristo Mupakuludibue Kulonda Mikenji
GSAM 61.4Padi tufukula tshifukibua tshia Luka bua dibatiza ne kupakuludibua ku mu Nyuma Muimpe bu kujuba, tutanga ne, “Yesu mwine wakatangila ku kwikala ne myaka bu makumi asatu.”11
GSAM 62.1Pashishe Mukelenge wetu wakafunga matuku makumi anayi, ne wakakengeshibua bikole ku makenga a Dyabolo mu tshipela, malu akalonda lubilu dibatiza diende, “wakafika ku Nazareta, kudi wakakulila; bu muvua tshibidilu tshiende, wakakota mu sinagoga pa dituku dia Sabatu, ne wakimana bua kutanga.... Nyuma wa Mukelenge udi pa meme, bua wakampakula bua kujingulukila Lumu lua Lupandu kudi bapele.... Ne wakatangila kubambila ne, Lelu mukanda au wakumbana mu matwi enu.”12
GSAM 62Tshikondo Tshiakumbana
GSAM 62.2Marako, padi ufunda bualu bumue, wakamba ne, “Tshikondo tshiakumbana, bukalenge bua Nzambi budi pabuipi: nudikudimune, ne nuitabuje Lumu lua Lupandu.”13 Tshikondo tshiakadi tshimanyibue bua Mupakuludibue alumbuluke tshiakafika. Kupakuludibua ku Nyuma Muimpe kwakenzeka pa dibatiza diende, ne mpindiewu wakadi ukota mu mudimu wende, mu tshikondo ne mu mushindu wakambibua ku baprofete basantu ba kale.
GSAM 62Bumanyishi Bumueneka bua Kristo bu Masiya
GSAM 62.3Mudimu wa Kristo wakadi ne bimanyinu bikole bilonda, bualu bantu, nansha kabakadi batesha meji bimfuanyi ne meyi ende bimpe, bakamonangana ne yeye wakadi Immanuel, to ne, “Nzambi wakadi ne yeye.”14 Mu bimanyinu ebi Kristo wakadi upesha nza bumanyishi bua bukole bua Nzambi budi mu yeye, ne neye wakadi umanyisha mu mudimu ngikadilu wa Nzambi ne luse lwendi. Pashishe Filipo, padi wakadi ne Kristo myaka isatu kayi mutapuluke nende, ne wakadi umona bimanyinu biewu bikole, wakamba ne, “Mukelenge, utuleje Tatu, ne tshietu tshikumbane,” Yesu wamupingula ne, “Ndi neenu tshikondo tshile nunku, kadi kuena nummanye, Filipo? Udi wamona meme wamona Tatu; bu ki witela ne, Utuleje Tatu? ... Nyitabujayi ne ndi mu Tatu, ne Tatu udi mu meme; anyi nyitabujayi bua midimu yine.”15
GSAM 63Yohana Wakadi mu Mueyemue
GSAM 63.1Nansha pa dibatiza dia Kristo Yohana wakamona kushika kua Nyuma Muimpe, ne wakatega diyi dia mu diulu dikamanyisha ne yeye udi Muana wa Nzambi, ne wakadi mwine wakamba ne yeye udi “Mwana wa Mukoko wa Nzambi udi ukula bubi bua nza,” malu akadi enzeka mu mushindu mukuabu menemene ne bilindila biende, bua nanku mu nzubu wa lukanu lwendi wa butuku wakadi mutatshishibue ne mulubakane.
GSAM 63.2“Bu balongi ba Mupandishi, Yohana Mubatiji kakadi mumanya ngikadilu wa bukalenge bua Kristo. Wakadi ulindila Yesu akateke ku tshitumbi tshia Davidi; kadi padi tshikondo tshilua ne Mupandishi kena udiambila bukokeshi bua bukalenge, Yohana wakadi mu mueyemue ne mu makenga.”16 “Wakabikila balongi bende babidi, [yeye] wakabatuma kudi Yesu ne, Udi muntu wakadi ulua? To nansha tulindile muntu mukuabu?” “Mu tshikondo etshi yeye [Yesu] wakondopa bungi bua bantu mu bilendu ne mu masama abu, ne mu nyuma mibi; ne kudi bungi bakadi mesu mafue wakapesha kumona. Pashishe Yesu wakabapingula ne, Yenu, mubambile Yohana malu a nudi mumona ne mutega.”17
GSAM 63.3Bwakadi bukole bua bena Yuda, nansha balongi, kumona bimpe bulelela bungi bwakambibua ku Mupandishi, bua bakadi bakole mu ditabuja ne, padi Masiya alua neubule tshikomo tshia Bena Roma, tshiakadi kibakangata bikole, ne neubwekeshe lubilu bukalenge bua Davidi, ne akokeshe bu mukelenge wa pa ntoto.
GSAM 63.4Yesu wakatangila kujinguluka ne, “Nudikudimune, bualu bukalenge bua mu diulu budi pabuipi.”18 Padi batuma bapostolo bekumi ne babidi, bakadi bamata lumu lumue, “Bukalenge bua diulu budi pabuipi.”19 Pashishe, padi batuma bantu makumi muanda mutekete, bakaya ne meyi aa, “Bukalenge bua Nzambi bwakupuebela.”20
GSAM 64Bantu Bakakema ku Mudimu wa Kristo
GSAM 64.1Meyi ne malongesha a Kristo a kukema akalombola bantu kukamba ne, “Kakena muntu wakambila bu muntu eu.”21 Pashishe wakondopa muntu mufue mesu ne kamama, “Bantu bonso bakakema, bakamba ne, Eu kena muana wa Davidi?”22 To mu meyi makuabu, Eu kena muana wa Davidi, Mupandishi wakamulayi? “Padi wakafika mu ditunga diende, wakabalongesha mu masinagoga abu, bua bakemakema, ne bakamba ne, Muntu eu wakapatula penyi meji aa ne midimu eyi ya bukole? Eu kena muana wa muena mabaya? Mamu wende kena witeyi Mariya? Ne bana babu, Yakobo, Yose, Simona, ne Yuda?”23
GSAM 64.2Pabuipi ne mwaka wa isatu wa mudimu wa Kristo, padi wakadi mu ntempelo pa tshibilu tshia dijidila dia ntempelo, bena Yuda bakamukuba ne bakambila ne, “Kadi ututekesha kutangila ku tshikondo kayi? Bu udi Kristo, tukambile patoke.”24 Mu mwaka wakadi kumpala, padi wakadi wenza tshikemenu tshinene tshia kulisha bantu binunu bitanu ne “mitanda itanu ya bidia bia orge ne nsombo mibidi,” “wakamona ne bakadi kulua kumukanga ne bukole bua kumuteka mukelenge, [bua nanku] wakaya diaka ku mukuna.”25
GSAM 64Kristo Ulongesha Balongi Bende bua Lufu Luende
GSAM 64.3Mu kulongesha balongi bende, Kristo wakatekela bualu ebu pa mutu, bua kubula meji a bukalenge bua pa ntoto bua kutangila lubilu, ne kubambila ne udi ne bua kufua ne kubika, kuya ne kupingana diaka. Bua nanku wakabuisha ne, “Ne bu nudi bamona Muana wa muntu ubanda ku muaba wakadiye kumpala?”26 Pashishe wakabambila “bua kabambila muntu nansha umue ne yeye wakadi Yesu Kristo,” tutanga ne, “Kufuma tshikondo etshi Yesu wakatangila kubambila balongi bende ne neye neaya ku Yerusalema, ne akenga makenga makole kudi bakulu, ne kudi baprista bakulu ne bafundi, ne bamushipe, ne abike diaka pa dituku dia isatu. Pashishe Petro wamukanga, wakatangila kumupanjika ne, Kayi ne bualu kudi ebe, Mukelenge; bualu ebu kabuena kukukwata.”27
GSAM 65.1Mu tshikondo etshi wakabambila ne bakadi ne bantu bamwe bakadi bemanine pano kabakadi ne bua kufua kumpala kua kumona Muana wa muntu uya mu bukalenge buende.28 Pashishe pa matuku muanda mukulu, tshiprofete etshi tshiakumbana; ne mupostolo Petro wakamba bua “tshikena kumona” etshi tshia Kristo aya mu bukalenge buende, bu bumanyishi bua dilua dia pa buadi dia Kristo dia bulelela, didi diya kulua mu tshikondo tshia kumpala.29
GSAM 65.2Pashishe, padi Kristo ne balongi bende bakadi mu Galilea, Yesu wakabambila ne, “Muana wa muntu neupeshibue mu maboko a bantu; ne nebamushipe, ne pa dituku dia isatu neabike diaka. Ne bakabungama bikole.”30 Kadi kabakadi bamanya diaka meji ende, kabakadi batesha; padi wakadi ulonga mitshima yabu ne bulelela bua lufu ne dibika diende, bakadi babuisha muabu ne muabu bua kumanya muntu wakadi munene mu bukalenge bua diulu.31
GSAM 65.3Mu tshikondo tshikuabu Petro wakambila Yesu ne, “Tukateka bionso, ne tukulonda; bidi tuambulula tshinyi? Yesu wakabambila ne, Bulelela nambambila, nudi balonda meme, mu kufuka kua bintu, padi Muana wa muntu neikala pa tshitumbi tshia butumbi buende, nenukale pa bitumbi dikumi ne bibidi, ne nulumbuluishe makabila dikumi ne abidi a Isalele.”32 Kadi meji a bukalenge bukadi kuambuka lubilu akadi pa mutu wa mitshima yabu; bu bantu bonso, bakatangila kukeba muaba munene mu bukalenge.
GSAM 65.4Pashishe mama wa Yakobo ne Yohana, bana ba Zebedayo, wakadi ukeba bunene, wakafika, wakasenga Kristo bua bana bende bapeshibue miaba ya pa muanda—umue ku diboko dia balume ne mukuabu ku diboko dia bakaji dia tshitumbi tshiende; nansha, umue bu mukelenge munene wa ditunga ne mukuabu bu mushindikiji wa ditunga. Kadi Kristo wakamba patoke ne, “Kanuena bamanye tshinudi nusenga.”33
GSAM 66Kukota kua Butumbi ku Yerusalema
GSAM 66.1Kakuyi kule ne tshikondo etshi, bualu bunene ne bua kukema bwakenzeka. Bwakadi dibika dia Lazaro mu lukita, muntu wakadi mufue matuku anayi. Tshikemenu etshi tshinene tshiakakomesha ne kukemesha bantu bua bena Farize bakatshina, ne baprista bakadi nabo, bakasangisha lubilu; mu kubuisha kuabu bakamba ne, “Tuenza tshinyi? Muntu eu udi wenza bimanyinu bingi. Bu tumulekele nanku, bantu bonso nebatabuja yeye; ne Bena Roma nebalua ne bakule muaba wetu ne ditunga dietu.”34 Padi bukole bua Satana bua panshi bwakadi bukwata bantu bakadi bakeba kubayisha Kristo, bukole bua mu diulu bwakadi bulongolola bibumba bua kumutumbisha, ne bua kukumbanya tshiakambibua bua yeye.
GSAM 66.2Pa bualu bwakambibua kumpala, bantu bakafuma mu bibumba bionso, kabayi bua kumona Yesu kaka, kadi ne bua kumona Lazaro wakabikibua kudi yeye mu bafue. Pano kudi bantu bakadi bamona ne bulelela Yesu wakadi mukelenge wabu wakadi balindila ku tshikondo tshia kale, ne padi bakasangana ne yeye uya ku Yerusalema, wakadi pa mwana wa mpunda, meyi a Mikanda akafika mu meji abu bikole, “Kutshinyi, muana mukashi wa Siona: tala, mukelenge webe uya, wakikala pa mwana wa mpunda.”35 Diloba dia butumbi dikole diakafuma mu bibumba ebi, ne diakatatshisha bikole bena Farize ba mitshima mikole ne ba mapangadika mabi. Muabu ne muabu bakamba ne, “Nudi bamona ne kanuyi nuenza tshintu? Tala, nza yonso imulonda.”36 Padi basenga Kristo akankishe diloba, wakabapingula ne, “Ndi nambambila ne, bu aba bapuwa, mabue neakabila lubilu.”37 Mukelenge wakadi wakamba bua bualu ebu ne, “Elayi mbila,” ne bu bantu kabakumbanyi diyi diende, neatekela diyi mu mabue a nzila, ne mabue neakabila; bua diyi diende ne dikumbana.
GSAM 66Kilisto udi ne bua kuya ne kupingana kabidi
GSAM 66.3Musungidi wetu kakakeba anu bua kuleja bayidi ne yeye wakadi ne bua kufua ne kubika kabidi to; wakasua kabidi kubalongesha ne bukalenge kabuakadi mua kulua yeye kayi muanji kuya ne kupingana kabidi. Pakakulaye bua dipopela diende pa mutshi mutshiamakane, wakamba ne: «Meme, bambandisha ku buloba, nenkoke bantu bonso kundi. Wakamba nunku bua kuleja lufu luakadiye ne bua kufua. Bantu bakamuandamuna ne: Tuakunvua mu mikenji ne Kilisto udi ushala tshiendelele; nunku wewe udi wamba munyi ne: Badi ne bua kubandisha Muana wa muntu? Muana wa muntu eu nganyi?»38
GSAM 67.1Bua kujadikila bikole mu meshi a bayidi ne yeye wakadi ne bua kuya ne kupingana kabidi kumpala kua bukalenge buende kuimanyikibua pa buloba, wakamba ne: «Bana banyi bakese, ndi nenu kabidi anu tshikondo tshikese. Nenunkebe; ne bu muakanambila Bena Yuda ne: Kundi nya, kanuena mua kuluaku to, ke mundi nunuambila katataka.... Simona Petelo wakamukonka ne: Mukelenge, udi uya penyi? Yesu wakamuandamuna ne: Kundi nya, wewe kuena mua kundonda katataka to; kadi neundonde kunyima.»39 Pashishe wakakolesha mitshima yabo yakadi ne ditatshishibua ne kanyinganyinga ku meyi aa: «Mitshima yenu kayitatshishibu; nudi nuitabuja Nzambi, nungitabuje meme kabidi. Mu nzubu wa Tatu wanyi mudi miaba ya kushikama ya bungi; bu biyikala kayiyi nunku, nakadi kunuambila. Ndi nya bua kunulongoluela muaba. Ne bingaya ne kunulongoluela muaba, nempingane kabidi, nenuangate kundi, bua nuenu kabidi nuikale kundi ndi.»40
GSAM 67Tshilejilu tshia muntu wa mu diku dia buneme
GSAM 67.2Musungidi wakakeba kabidi kuludika meshi mabi akadi ne bukalenge buakadi bua kumueneka diakamue. Yeye ne bayidi pakadiabu baya ku Yelushalema, wakabambila tshilejilu etshi: «Muntu mukuabu wa mu diku dia buneme wakaya mu ditunga dia kule bua kuangatshibua bukalenge, ne kupingana. Wakabikila bantu bandi ba mudimu dikumi, wakabapesha mina dikumi, wakabambila ne: Nuenze nabi mudimu too ne panalua.... Pakapinganaye, mumane kuangatshibua bukalenge, wakambila bua babikile bantu bandi ba mudimu bakadiye mupeshe mpalata, bua amanye tshiakadi muntu ne muntu muangeje ku mudimu wa mushinga.»41 Mu tshilejilu etshi, Mukelenge udi udileja bu muntu wa mu diku dia buneme. Wakadi ne bua kuya mu ditunga dia kule, kudi Tatu wende, ne kuangatshibua bukalenge kuaka, kumpala kua kupingana bua kukokesha.
GSAM 68.1Pakandamunaye lukonko lua bayidi ne: «Tshimanyinu tshia dilua diebe ne tshia ndekelu wa buloba netshikale tshinyi?»42 Musungidi wakabajadikila malu akadi ne bua kulondangana too ne mu makenga manene akadi ne bua kufikila Ekelezia, ne bimanyinu bimanyike biakadi ne bua kumueneka. Pabimueneka, bakadi mua kumanya ne dilua diende diakadi pepi, pa tshibi mene, ne tshilele tshia bantu bakadi mua kubimona katshiakadi mua kushika too ne palua yeye.43
GSAM 68Bayidi bonso badi bamulekele
GSAM 68.2Kadi nansha ne malongesha onso akadi Kilisto mupeshe bapostolo bua lufu luende ne dipuekeshibua diende, kabakunvua nansha kakese bulelela buakadiye mubalongeshe bua dilumbulushibua diende ne dipopela diende pa mutshi mutshiamakane. Dimanya diabo dia bulelela diakadi dikese bikole, too ne pakalua diteta, ditekemena diabo diakafua, bonso «bakamulekele, bakanyema».44 Nansha Petelo, Petelo wakadi misangu yonso ne lukunukunu, wakadi muambe ne didikija ne: Nansha bantu bonso bakulekela, meme tshienzenku nunku to, panyima pa meba makese wakadi upangana Mukelenge wende, ne udidiela tshifulu ne kena mumanye muntu eu to. Bakadi bakole bikole bua kunvua meyi a Mukelenge ne yeye wakadi ne bua kubika ku bafue dituku dia pa isatu panyima pa dipopela diende pa mutshi mutshiamakane, too ne bakadi badikonka ne bakula munkatshi muabo ne: «dibika ku bafue didi diumvuija tshinyi.»45 Bulelela, ditabuja diabo diakadi dipange bikole, too ne pakafuaye, ne pakatekibua mubidi wende mu lukita lupialupia lua Yosefe, bakalongolola bintu bia kumushinga bua kulama mubidi. Ditekemena dimane, dijikibue ne Kilisto mu lukita, dituku adi dia Sabatu diakadi dia mushindu kayi kudi bayidi! Mitshima yabo idi ne bujitu bua kanyinganyinga ne dipanga dia tshiakadiabu batekemene, ne Musungidi muena luse ne dinanga, wakadi muenze midimu ya bungi ya luse ne ya dinanga mu muoyo wende, kayi pepi bua kubasamba ne kubakolesha, bakadi bashale nkayabo bikole be!
GSAM 69Malu a kukema a mu dinda dia dibika ku lufu
GSAM 69.1Dinda dia Dituku dia kumudilu dia lumingu didi ditoka! Malu makole kayi mu diulu ne pa buloba! Muanjelo mukole udi upueka ufuma mu miaba ya butumbi, ulua ku lukita lua Yosefe ne Lumu ludi luambila Muana wa Nzambi bua abike. «Tangilai, buloba buakateta bikole; bualu bua muanjelo wa Mukelenge wakapueka ufuma mu diulu, wakalua, wakabingulula dibue ku mushiku, wakashikama pa mutu padi. Mpala wende wakadi bu lukengu, ne tshivualu tshiende tshitoke bu neje; balami bakateta bua ditshina diende, bakalua bu bafue.»46 «Mibidi ya bungi ya bansantu bakadi balale yakabika; bakapatuka mu nkita panyima pa dibika diende ku lufu, bakabuela mu musoko wa tshijila, bakamueneka kudi bantu ba bungi.»47 Nuele meshi bua benyi ba mushindu eu mu Yelushalema, ku bibi bia nzubu ya balunda babo, ne Lumu ne Kilisto wakadi mupopelabu pa mutshi mutshiamakane wakabika ku bafue, ne bobo pende bakadi babishibue ku bukole buende bua kuikala bamanyishi ba dibika diende ku lufu. Mudimu wa mushindu kayi munkatshi mua bayidi ne bakashi ba tshijila, banyema apa ne paapa bua kumanyisha lumu luimpe ne: «Wakabika ku bafue, bualu bua tuakamumona ne kuakula nende!»
GSAM 69Yesu udi uya ku misoko ku makasa
GSAM 69.2«Tangilai, babidi ba munkatshi muabo bakaya dituku adi ku musoko mukese udi ubikidibua ne Emao, wakadi kule ne Yelushalema bu masitadi makumi asambombo [mayila muanda mutekete ne tshitupa]. Bakadi bakula munkatshi muabo bua malu aa onso akadi menzeke. Pakadiabu bakula ne badikonka, Yesu nkayende wakasemena pepi, wakaya nabo. Kadi mesu abo akadi makandibue bua kabamumanyi. Wakabakonka ne: Meyi kayi anudi nuakula munkatshi muenu panudi nuenda, nudi ne kanyinganyinga? Umue wa munkatshi muabo, dina diende Keleopa, wakamuandamuna ne: Udi anu wewe muenyi mu Yelushalema udi kuyi mumanye malu akadi menzeke muaba au mu matuku aa anyi? Wakabakonka ne: Malu kayi? Bakamwambila ne: Malu a Yesu wa ku Nazaleta, wakadi muprofete mukole mu bienzedi ne mu meyi kumpala kua Nzambi ne kua bantu bonso; ne muakamutekela banene ba bakuidi ne balombodi betu mu bianza bia balumbuludi bua bamupishe lufu, ne muakabamupopela pa mutshi mutshiamakane. Kadi tuakadi tutekemene ne yeye ke wakadi ne bua kupikula Isalele; ne pambelu pa bionso ebi, lelu ke dituku dia pa isatu kubanga pakenzekabi. Kabidi, bakashi bakuabu ba munkatshi muetu bakatukemesha; bakadi baye ku lukita mu dinda menemene; pakapangaabu kusangana mubidi wende, bakalua, bamba ne bakadi bamone kabidi tshikena kumona tshia banjelo bakadi bambe ne yeye udi ne muoyo. Bakuabu ba bakadi netu bakaya ku lukita, bakasangana malu anu bu muakamba bakashi; kadi yeye kabakamumona to.
GSAM 70.1«Pashishe wakabambila ne: Nuenu bapote, ne ba mitshima milele bua kuitabuja bionso biakamba baprofete! Kabiakadi bikengela bua Kilisto akengeshesha malu aa, ne abuele mu butumbi buende anyi? Wakatshikila ne Mose ne baprofete bonso, wakabumvuija mu Mifundu yonso malu akadi amutangila.»48 Pakadiye pepi ne kudia nabo, wakatshibula bidia, wakasakidila Nzambi, «mesu abo akabuluka, bakamumanya.... Bakambilangana ne: Mitshima yetu kayiakadi itutema munda pakadiye wakula netu mu nshila, ne pakadiye utubuluila Mifundu anyi?»49
GSAM 70.2Katataka, kunshikilu, panyima pa kulejibua kua malu aa patoke, bayidi badi mua kumanya ne lufu ne dibika ku lufu biakadi bitupa bia mudimu wa Musungidi. Kadi nebamone munyi bualu bua bukalenge buende?
GSAM 70.2«Panyima pa makenga ende, wakadileja kudibu ne muoyo ku bimanyishilu bia bungi kabiyi mua kupanganibua; bakamumona matuku makumi anayi, ne wakadi ubambila malu a bukalenge bua Nzambi. Pakadisangishaye nabo, wakabambila bua kabumuki mu Yelushalema, kadi balindile mulayi wa Tatu, udiye wamba ne: Nuakawunvua kundi. Bualu bua Yone menemene wakabatiza ne mayi, kadi nuenu nenuibatijibue ne Nyuma Muimpe matuku makese ku mpala.
GSAM 71Neupingaje bukalenge katataka anyi?
GSAM 71.1«Pakadisangishabu, bakamukonka ne: Mukelenge, neupingajile Isalele bukalenge mu tshikondo etshi anyi? [bu kuamba ne: Tuakumanya ne biakadi bikengela bua bakupopele pa mutshi mutshiamakane, ne bua ubike ku bafue bilondeshele Mifundu; kadi kuena ne bua kupingaja bukalenge katataka anyi?] Wakabambila ne: Kabiena bienu bua kumanya bikondo anyi matuku akateka Tatu mu bukokeshi buende nkayende to. Kadi nenuangate bukole palua Nyuma Muimpe kunudi; nenuikale bamanyishi banyi mu Yelushalema, ne mu Yudaya yonso, ne mu Samalia, too ne ku ndekelu wa buloba. Pakamanaye kuamba malu aa, bamutangila, wakabandishibua; ditutu diakamubuikila, kabakamumona kabidi to. Pakadiabu batungunuka ne kutangila mu diulu pakadiye uya, tangilai, bantu babidi ba bivualu bitoke bakimana pepi nabo, bakamba kabidi ne: Nuenu Bena Galela, bua tshinyi nudi nuimane nutangila mu diulu? Yesu eu mene, wakangatshibua kudi nuenu, mubandishibue mu diulu, nealue kabidi anu mushindu umue bu munuakumumona uya mu diulu.»50
GSAM 71Yesu udi ne bua kushala mu diulu too ne tshikondo tshia dilongolola dia bintu bionso
GSAM 71.2Katataka Musungidi mumane kubashiya, ne bobo bamane kumumona «ubanda ku muaba wakadiye kumpala», bakadi ne dijadika ne Nyuma Muimpe wakadi ne bua kubalongesha bua tshikondo tshia kulua kua bukalenge. Nunku Petelo, mu malongesha ende kudi bantu panyima pa kuangata Nyuma, wakamba ne: «Neatume Yesu Kilisto, wakadi muyishibue kunudi kumpala; diulu didi ne bua kumuangata too ne bikondo bia dilongolola dia bintu bionso, biakamba Nzambi ku mishiku ya baprofete bende bonso ba tshijila kubanga ku mbangilu wa buloba.»51
GSAM 71.3Nyuma Muimpe wakapesha kabidi mupostolo Petelo dimanya dia malu a mabuloba asatu: dia kumpala, diakadi kumpala kua mvula munene wa mayi, diakabutudibua ne mayi; dia pa buadi, buloba bua katataka, bulamibue bua kapia, kapia kadi kalamibue munda mua buloba bu mudi Nkudimunu Muludikibue ufunda, kapia aka kakadi ne bua kuikala dijimina, dinyanguka ne dibutudibua dia bantu babi; dia pa isatu, buloba bupialupia, «mudi buakane busombele»; anyi, bu mudi bakuabu bakudimuna ne: «mudi bantu bakane nebasombe.»52
GSAM 72.1Mupostolo Paulo wakaleja dibika ku lufu dia bantu ba Nzambi, ne dishintuluka dia bansantu bende bonso, bafume ku ngikadilu wa kufua bua kuikala kabayi mua kufua, «mu tshisuikidi tshia disu, pa mpungi wa ndekelu». Wakambila Bena Kolinto ne Kilisto udi katataka pa nkuasa wa bukalenge wa Tatu wende, ne neashale kuaka too ne bapuekesha bena lukuna bende bonso kudiye. Mbuena kuamba ne, too ne Tatu amupe bukalenge, bukalenge buende, mu bianza biende, bu muakambibua mu tshiprofete tshia Danyele 7:13, 14; Misambu 2:8, 9. Kudi Ekelezia wa mu Tesalonike, wakaleja dilua dia Kilisto ne dibika ku lufu bu ditekemena diabo dimuepele, ne mudi dipeteka disamba dilelela pakadi bantu bakadiabu banange batapuluke nabo ku tshianza tshia lufu.53
GSAM 72Tshikondo tshia dipingana dia Mukelenge katshiena tshimanyike
GSAM 72.2Too ne tshikondo atshi, Ekelezia kakadi ne dimanya dijadike dia tshikondo tshia dipingana dia Mukelenge. Mu mukanda wende wa kumpala kudi Bena Tesalonike, pakamba mupostolo ne: «Tuetu badi ne muoyo ne bashale netuangatshibue,» bana babo bakumvua ne wakadi wamba ne Kilisto wakadi ulua bakuabu ba munkatshi muabo batshidi ne muoyo. Mu mukanda wende wa pa buadi, udi uludika ngumvuilu wabo mubi wa mukanda wende, ubambila ne: «dituku adi kadiena mua kulua, dipambuka ku ditabuja kadiyi dianji kuenzeka, ne muntu wa bubi kayi muanji kubuluibua, muana wa dijimina; udi utantamena ne uditumbisha ku mutu kua bionso bidi bibikidibua Nzambi anyi bitendeledibua.»54
GSAM 72Dipambuka ku ditabuja
GSAM 72.3Ne Ekelezia udi utshidi ukeba nshila mu midima bua tshikondo tshia Dilua dia pa buadi dia Kilisto. Bana babo bakadi bamanye ne dipambuka ku ditabuja diakadi ne bua kulua; kadi lukonko luakadi ne: Neditungunuke tshikondo tshile munyi? Diandamuna diakapeshimbua Yone kunyima, pakadiye mu tshikena kumona pa tshisanga tshia Patemo, mu bimanyinu bidi mu nshapita wa dikumi ne ibidi ne wa dikumi ne isatu wa Buakabuluibua: «tshikondo, bikondo, ne tshitupa tshia tshikondo», «ngondo makumi anayi ne ibidi», «matuku tshinunu ne nkama ibidi ne makumi asambombo» (bidimu). Kadi bualu bua kuleja mbangilu wa tshikondo atshi tshile kabuakadi buanji kuenzeka to. Nunku Ekelezia wakadi utshidi utekemene ne ulindile dilua dia Kilisto, kayi mumanye menemene tshikondo tshijadike tshia dimueneka diende; bualu bua panyima pa tshikondo atshi tshia makenga kupita, tshikondo tshikese tshia mvita ne ditshimuna tshiakadi tshitshidi tshishale bua Ekelezia wa «Bantu Bakashala».55
GSAM 73.1Pa ndekelu wa mifundu ya Dipungila Dipiadipia, bualu bua Dilua dia pa buadi dia Kilisto budi butekibue patoke kumpala kuetu. Mu mvese makumi asatu yonso, mudi bu mvese umue udi utela Dilua dia pa buadi dia Mukelenge wetu Yesu Kilisto mu mushindu kampanda. Bua bualu ebu, ne bua ngikadilu wa Ekelezia ku ditekemena adi mu bidimu biakatamba too ne matuku etu, Robert Patterson, D.D., udi wakula mu mukanda wa lumu udi ubikidibua ne Interior, mu tshiena-bualu «Ditekemena Dibeneshibue», mushindu eu:—
GSAM 73Bidimu tshinunu bia pa buloba—Patterson
GSAM 73.2«Pakashiya Mukelenge wetu Ekelezia wende pa buloba bua kuya kudi Tatu, wakamushiya mu ngikadilu wa kanyinganyinga. Bayidi bende nkama itanu bakadi banyungulukibue kudi buloba bujima bua bena lukuna bende, balongolodibue mu ntendelelu ne mu makokeshi a kuluita Kilisto kudi umue wa badi ne lungenyi lutambe bunene, muena lukuna lutambe bubi, mumane kuyila mu bidimu bia bungi mishindu itambe bukole ya kubutula. Mukelenge kakadi kayi mumanye lutatu luetu to; ne mu biyuki biende bia ndekelu kakapuekesha bunene buabu, nansha kutulaya ne lukuna lua buloba ne makenga a Ekelezia nebipueke to. Kadi wakalaya ne yeye nkayende neapingane bua kutshimuna bena lukuna bende, ne neatuambuluisha too ne dituku adi dibeneshibue. ‘Buloba budi bunukina. Mu buloba nenuikale ne makenga. Nenudile ne nenuele tubila tua kanyinganyinga, kadi buloba nebushale ne disanka. Nenuikale ne kanyinganyinga, kadi kanyinganyinga kenu nekaluishibue disanka.... Nunku nuenu katataka nudi ne kanyinganyinga, kadi nennumone kabidi, ne mitshima yenu neisanke; muntu nansha umue kena mua kununyenga disanka dienu to. Bingaya, nempingane kabidi, nenuangate kundi, bua nuenu kabidi nuikale kundi ndi.’
GSAM 74.1«Edi ke ditekemena dibeneshibue dia dipingana diende nkayende, diakasambaye nadi Ekelezia wende pakumukaye nkayende. Mu tshikondo tshionso tshia dipanga diende, wakamba ne tudi ne bua kukengeshesha makenga; ne ke muakenzekabi. Bituikala ne bua kupeta tshikondo kampanda tshia ditalala dia ku mbelu mu dipanga diende, bikala Ekelezia wende ne bua kupandishibua ku maluishi a buloba, bikala tshikondo kampanda tshia butoke tshidi ne bua kuikala, lupela kaluyi lukola munkatshi mua mponda, anyi bikalaye ne bua kuakidibua ku dilua diende kudi bantu ba buloba buule tente ne butumbi bua Mukelenge, anyi nansha kupeta ditabuja pa buloba, bualu ebu nebuikale kudiye dikema dinene diakadiye kayi utekemene. Yesu kakadi mumanye bidimu ebi tshinunu to. Tudi tuamba ne kakadi mubimanye, bualu bua kakatwambila biobi; ne yeye udi wamba ne: ‘Nakunubikila balunda, bualu bua bionso binakunvua kudi Tatu wanyi nakubinuambila.’ Kadi mu biyuki biende bionso ne mu bilejilu biende kamuena nansha tshimanyinu tshikese ne tudi ne bua kutekemena tshikondo kampanda tshia ditalala anyi tshia butumbi kumpala kua dilua diende to. Bapostolo kabadi pabu bamanye bidimu tshinunu kakuyi Kilisto to. Mu bidimu nkama isatu panyima pa kuya kua Mukelenge wetu, ditekemena dibeneshibue dia Ekelezia diakadi ditekemena dia dipingana diende.
GSAM 74.2«Kadi mu ditungunuka dia dipambuka diende ku ditabuja diakadi diambe mu tshiprofete, mukashi wa dibaka wa Kilisto pakabangaye kudisamba mu dipanga dia mulume wende ne bulunda bua bakelenge ba pa buloba, biakadi bimpepele bua kupidieye mesu ende ku diulu dia ku diba dipatukila, ne ku dipingana dia Mukelenge wende, diakadi ne bua kujikija bunene buende bua pa buloba. Baludiki ba Ekelezia pakatekabu mpungi wa lumu luimpe ku mishiku yabo ... bilota bia bidimu tshinunu kakuyi Kilisto biakumushibua diakamue, ... ne Ekelezia wakabanga kabidi kulindila dilua dia Mukelenge bua kubutula mutantshi wa Kilisto.... Mu mikanda yabo, biyuki biabo bia diyisha, ne majadika abo a ditabuja, Baludiki ba Ekelezia bakamanyisha matekemena abo a dilua dia Mukelenge kumpala kua bidimu tshinunu.
GSAM 74.3«Nsangilu wa Westminster udi ujikija dijadika diabu ku meyi a ditabuja diabu mu Dilua dia pa buadi dia Mukelenge, adi aleja menemene ditabuja dia badi bitabuja ne Mukelenge nealue kumpala kua bidimu tshinunu. Badi bamanyisha mu meyi aa a mushinga ne: ‘Bu mudi Kilisto musue kutujadikila menemene ne dituku dia dilumbuluisha nedikale, bua kubengesha bantu bonso bubi, ne bua kusamba bikole bantu ba Nzambi mu makenga abo, udi musue kabidi ne bantu kabamanyi dituku adi, bua balekele ditekemena dia patupu dia mubidi, ne bua bashale batabale misangu yonso, bualu bua kabena bamanye diba dia kulua kua Mukelenge to; ne bua bashale badilongolole bua kuamba ne: Lua, Mukelenge Yesu, lua lubilu!’56
GSAM 75.1«Bankambua betu baludiki ba Ekelezia bakakolesha mitshima yabo mu kulindila dilua dia Mukelenge; bakakolesha-ngana ku lubila ne: ‘Nushale bakole mu muaba wa mvita! Bualu bua udi ulua ne bisumbu bia bungi bia kuambuluisha.’ Meshi aa akabuela katataka mu musambu umanyike wa dibisha dia ditabuja, kadi Bena Tshipungidi ba kale ba ku Ekose bakadi bamanye aa.
GSAM 75.2«Kadi tshikondo tshikese panyima, dipambuka dia pa buadi ku ditabuja diakabanga munkatshi mua bikelezia biludikibue. Mu Ekose bakadi badibikila ne Dilongesha dia Kati; mu Angeletele, Dilongesha dia Arius, ne mu matuku a pepi, Dilongesha dia Ekelezia wa Lungenyi Luabale; mu Amerika diakadi didibikila ne Dilongesha dia Bumue bua Nzambi; ne mu Alemani, Dilongesha dia Lungenyi lua Muntu. Diakateka lungenyi lua muntu bu mulumbuludi, ne ditangila dietu dia matuku aa, didi dikese bikole, bu bumanyishi. Diakapangana ne bualu nansha bumue budi mua kuenzeka pambelu pa nshila wa mikenji ya bufukibua idi bantu bamone. Nunku diakapuekesha Yesu ku ngikadilu wa mulongeshi wa Bena Yuda, udi mutambe bantu ba matuku ende anu kakese, kadi kayi mumanye nansha bualu bumue bua dimanya dia bufukibua dia matuku aa. Ke bualu kayi meshi a muntu wa mushindu eu kupingana ufuma mu buloba kabuyi bumueneka bua kukokesha pa buloba akabadibua munkatshi mua miyuki ya dishima ya Bena Ebelu.
GSAM 75Daniel Whitby udi wakula bua bidimu tshinunu
GSAM 75.3«Milayi ya Dilua diende dia pa buadi ne ya dikokesha diende pa buloba yakumvuijibua ne idi anu diuwangana dia lumu luimpe luende, ne didipuekesha dia tshitupa tshinene tshia buloba ku buena Kilisto mu bidimu tshinunu, anyi, bu muakela bakuabu meshi, bidimu 360,000. Mu tshikondo atshi, bantu bakadi ne bua kuya kumpala mu mishindu ya nsombelu muimpe, ne kupeta ditalala ne bubanji biakadi kabiyi bianji kumueneka. Ne pa ndekelu wa tshikondo atshi tshile bikole, tshidi muntu wa tshianana kayi mua kumona ndekelu watshi mu meshi ende, kampanda bualu bukole bua bufukibua buakadi mua kuenzeka; ne bakadi mua kuamba ne Mukelenge nealue, neabutule buloba, neabikile bantu bonso ku dilumbuluisha. Dilongesha edi diakumvuijibua ne diakamanyishibua kudi muumvuiji wa Mifundu muena Angeletele, dina diende Whitby [Daniel Whitby wakafua mu 1726]. Mikanda yakadiye mufundilangane ne bantu, yakamana kupatshibua, idi ijadika ne wakadi muena dilongesha dia Arius. Kadi diumvuija diende dia Mifundu diakadi dimanyike ne dinangibue kudi bantu ba tshisumbu tshiende, ne bidimu biende tshinunu bia mu bilota biakitabujibua bimpe kudi bantu ba bungi ba ditabuja dia kale, bakadi bapeta mafutu ne bakadi balunda ba bikelezia bia makokeshi a matunga a mu Eropa; kudi bantu aba, dilongesha adi diakadi mulayi wa kutungunuka ne kupeta Bia Dikumi ne buneme mu tshikondo tshile. Ku bukokeshi buabo diakafikishibua mu Amerika, kuakadi diangatshibue diakamue bua kuvuisha meyi a patupu ne meyi a ndekelu a biyuki bia pa bilongoluelu.»
GSAM 76.1Aa ke akadi malongesha mu bitupa bishilangane bia buloba patudi tusemena ku tshikondo tshia Mukelenge kutuma didimusha dinene dia dilua diende, didi mene «pa tshibi».
Notes
- Galatiya 4:4, 5. ↩
- Lomo 16:25-27. ↩
- Efeso 3:3-9. ↩
- Dilenga dia Bileji, p. 29, 30-34. ↩
- Luka 2:26. ↩
- Luka 2:28-38. ↩
- Luka 3:15-17. ↩
- Yohana 1:29-34. ↩
- Matayo 3:16, 17. ↩
- Yohana 10:41. ↩
- Luka 3:23. ↩
- Luka 4:16-21. ↩
- Marako 1:15. ↩
- Bienzedi 10:38; Yohana 3:2. ↩
- Yohana 14:8-11. ↩
- Dilenga dia Bileji, p. 215. ↩
- Luka 7:19-22; Matayo 11:4. ↩
- Matayo 4:17. ↩
- Matayo 10:7. ↩
- Luka 10:9. ↩
- Yohana 7:46. ↩
- Matayo 12:23. ↩
- Matayo 13:54, 55. ↩
- Yohana 10:24. ↩
- Yohana 6:15. ↩
- Yohana 6:62. ↩
- Matayo 16:20-22; Marako 9:31. ↩
- Matayo 16:28; Luka 9:27. ↩
- Petro wa Pa Buadi 1:16-19. ↩
- Matayo 17:22, 23. ↩
- Matayo 18:1; Marako 9:33, 34. ↩
- Matayo 19:27, 28; Luka 22:28-30. ↩
- Matayo 20:20-24. ↩
- Yohana 11:47, 48. ↩
- Yohana 12:15. ↩
- Yohana 12:19. ↩
- Luka 19:40. ↩
- Yone 12:32-34. ↩
- Yone 13:33-36. ↩
- Yone 14:1-3. ↩
- Luka 19:11-15. ↩
- Matayo 24:3, ↩
- Matayo 24: Luka 21; Mako 13. ↩
- Mako 14:50. ↩
- Mako 9:10. ↩
- Matayo 28:2-4. ↩
- Matayo 27:52, 53. ↩
- Luka 24:13-27. ↩
- Luka 24:31, 32. ↩
- Bienzedi 1:6-11. ↩
- Bienzedi 3:20, 21. ↩
- 2 Petelo 3:5-13. ↩
- 1 Tesalonike 4:13-18. ↩
- 2 Tesalonike 2:3, 4. ↩
- Buakabuluibua 12:17. ↩
- Dijadika dia Ditabuja, nshap. 33, tshitupa 3. ↩