Igice ca 23 — Ibigo vy’Amagara
GSAM 358.1Mukundwa, ndipfuza kuruta ibindi vyose ko utera imbere kandi ukagira amagara meza, nk’uko umutima wawe utera imbere.1
GSAM 358.2Ku musi w’Isabato, ku wa 6 Ruheshi 1863, Umukuru White n’umugore wiwe bitavye ikoraniro ryo mu ihema ryari ryateguwe n’Abakuru Cornell na Lawrence i Otsego, Mich. Madamu White yarahawe iyerekwa ryamweretse icigwa c’ivugurura ry’amagara. Kuva ico gihe, mu Isuzuma n’Intumwa harasohorwa ibiganiro vyerekeye amagara n’ubuzima buranga amagara meza, maze atangura kwandika ivyo yari yeretswe ku bijanye n’amagara. Bimwe muri ivyo vyasohotse muri Intahe ya 11, no mu gitabu citwa Uko Wobaho.
GSAM 358.3Icigwa c’ubuzima buranga amagara meza n’ubucuti bwabwo bubereye n’iterambere ry’umubiri, ubwenge n’umwuka, carashizwe imbere cane y’abantu. Mu Isuzuma n’Intumwa ryo ku wa 25 Gitugutu 1864, Umukuru J. N. Andrews yatanze izi mpanuro zihambaye kuri ico cigwa:—
GSAM 358J. N. Andrews ku Buzima Buranga Amagara Meza
GSAM 358.4“Kureka ikintu cose c’ibifungurwa gishobora kutugirira nabi, no kubaho mu kwirinda ibirenze urugero, tuyobowe n’inyigisho nziza n’umutimanama werekeye Imana, biri mu bintu bihambaye cane ku magara meza. Imibiri yacu ni insengero za Mpwemu Yera. Kugira ngo dushobore kumuninahaza vy’ukuri mu mibiri yacu nk’uko tubikora mu mitima yacu, birakenewe cane ko ubushobozi bwose bw’umubiri wacu bugira inkomezi zuzuye! Dushimire Imana kubona iki cigwa ubu gishirwa imbere cane y’abantu bacu. Amagara n’inkomezi biri mu bintu vy’agaciro kanini kuri twebwe, kandi bifise akamaro gakomeye ku bazokwibonera ibintu bihambaye vyo mu gihe c’amagorwa.”
GSAM 359.1Icigwa c’isuku rishingiye kuri Bibiliya n’ukwifata kwa gikirisu carigishijwe, atari mu nkingi z’Isuzuma n’Intumwa gusa, ariko kandi n’abapasitori bacu baracigisha.
GSAM 359.2Mu Nama Nkuru, ku wa 20 Rusama 1866, biciye kuri Madamu White hatanzwe iyi nyigisho (iyo nyigisho nyene iboneka muri Intahe ya 11):—
GSAM 359Ikigo c’Amagara Gitegerezwa Gutangwa
GSAM 359.3“Neretswe ko dukwiye gutegura icumbi ry’abababaye, n’abipfuza kwiga ingene bokwitaho imibiri yabo kugira ngo babuze indwara....
GSAM 359.4“Uko abatizera bazoba baza ku kigo ciyeguriye kuvura indwara neza, kiyobowe n’abaganga bitondera Isabato, bazoca bashirwa munsi y’akosho k’ukuri. Mu kumenyana n’abantu bacu n’ukwizera kwacu nyakuri, ukwinuba kwabo kuzovaho, kandi bazogira iciyumviro ciza. Mu gushirwa gutyo munsi y’akosho k’ukuri, bamwe ntibazoronka gusa ugukira indwara zo mu mubiri, ariko kandi bazoronka umuti ukiza imitima yabo irwaye icaha.
GSAM 359Ivyitezwe ku Vyavuye mu Gikorwa
GSAM 359.5“Uko amagara y’abarwaye arushiriza kumera neza biciye ku kuvurwa mu buryo buranga ubwenge, bagatangura kunezererwa ubuzima, bagirira icizere ababafashije gusubira kugira amagara meza. Imitima yabo yuzura ugukenguruka, kandi imbuto nziza y’ukuri izoronka ahantu ho gushora imizi bitagoranye, kandi hamwe na hamwe izorera, imere, yame ivyama, ku bw’ubwiza bw’Imana. Umuntu umwe nk’uwo w’agaciro akijijwe azoba aruta uburyo bwose bukenewe kugira ngo ico kigo gishingwe....
GSAM 359.6“Bamwe mu bazogenda basubijwe amagara canke bafashijwe cane, bazoba uburyo bwo kumenyekanisha ukwizera kwacu mu bibanza bishasha, no gushira ibendera ry’ukuri ahantu bitari gushoboka gushikira iyo ukwinuba kutaba kwarakuwe mu mitima kubera bamaze igihe hagati y’abantu bacu bagamije kuronka amagara meza.”
GSAM 360.1Abantu bacu bari bakoraniye bemeje ku majwi yose ko, bikimara gushoboka, ikigo c’amagara gikwiye gufungurwa i Battle Creek canke hafi yayo, kandi ko gikwiye kuba munsi y’ubuyobozi bw’ubuvuzi bwa Dr. H. S. Lay, uwari amaze umwaka urenga ku kigo co kuvurirako amazi co mu Buseruko kugira ngo yige uburyo bwo kuvura indwara hakoreshejwe amazi, uretse inyigisho z’ubuvuzi yari asanzwe afise.
GSAM 360Haguzwe Ahantu ho Gushinga Ikigo c’Amagara
GSAM 360.2Gushinga ico kigo muri ico gihe vyasa n’igikorwa gihambaye; kandi iyo hataba ubu ntahe butera intege ku vyerekeye ivyo ico gikorwa coshikako, hari kubaho ugucererwa gutangura ico gikorwa. Ariko aho gucererwa, haciye iminsi mike gusa Inama irangiye, inzu yagutse y’Umucamanza Graves, yari ifise ama-ekari umunani kandi ikaba yari ahantu heza yari atuyeko mu Burengero bwa Battle Creek, yaraguzwe. Hafi y’iyo nyubakwa haciye hubakwa inyongera y’amagorofa abiri kugira ngo ikoreshwe nk’ivyumba vyo kwiyuhagiriramwo. Muri izo nyubakwa ni ho hatangurijwe Ikigo c’ivugurura ry’Amagara.
GSAM 360.3Mu Isuzuma n’Intumwa ryo ku wa 19 Ruheshi 1866, haratanzwe ihamagarwa rya mbere rusangi ryo kugura imigabane y’ico kigo. Muri iyo nomero nyene y’ikinyamakuru haravuzwe ko amashengero ya Battle Creek, Mich., na Olcott, N.Y., yari amaze kwiyandikisha imigabane ingana n’amadolari 2,625, ari imigabane 105 y’amadolari 25 umwe umwe. Kubera ko muri Leta ya Michigan ata tegeko ryariho ryemerera gushinga ishirahamwe riyobora ibigo vy’amagara, iyo mitungo yari ifashwe mu kwizigirwa igihe kinaka, gushika ishirahamwe rishinzwe n’amategeko.
GSAM 360Hatangujwe Ikinyamakuru c’Amagara
GSAM 360.4Ku wa mbere Myandagaro, abarongozi batangura kandi gusohora ikinyamakuru c’amagara gisohoka buri kwezi, gifise impapuro cumi na zitandatu hamwe n’igifuniko, mu buryo bw’ikinyamakuru c’uruhererekane. Citwa Umuvugurura w’Amagara. Ico kinyamakuru kiracabandanya gusohoka, ubu citwa Amagara Meza, kandi ni co kinyamakuru kiruta ibindi vy’amagara kw’isi. Ico kinyamakuru nticigisha gusa ingingo z’amagara n’ukwifata, ariko kandi cari uburyo bwo kwamamaza ico kigo c’amagara, icafunguriwe ku mugaragaro abarwayi n’abacumbitsi ku wa 5 Nyakanga 1866. Ng’iki rero ikigo cari camaze kugurwa, gutegurwa no gutangura gukora hataramara n’amezi ane uhereye igihe ico cigwa cavugwa ubwa mbere ku bantu bacu; kandi imigabane ingana n’amadolari 11,000 yari yiyandikishijwe, igice kinini cayo kikaba cari caramaze kurihwa.
GSAM 361Hashinzwe Ishirahamwe ry’Ubuvuzi
GSAM 361.1Mu gihe c’imbeho co mu 1866-67, Inama Nshingamategeko ya Michigan yaratoye itegeko ryatuma hashobora gushingwa ishirahamwe riyobora ico kigo c’amagara. Ku wa 17 Rusama 1867, iyo ntambwe yaratewe, amategeko ngenderwako aratorwa, maze amatongo n’iyindi mitungo bihabwa abizigirwa batowe n’amategeko. Imigabane yose yari yiyandikishijwe gushika kuri iyo tariki yangana n’amadolari 26,100; muri yo harishwe 18,264.87. Ico kigo cari gifise umugwi w’abaganga n’abafasha babishoboye, kandi inyubakwa zari hafi kwuzura abarwayi, bamwe muri bo bakaba bari bamaze kwakira ukwizera kwacu, bamaze kumenya twebwe nk’abantu n’ukuri inyuma yo kuza kuri ico kigo.
GSAM 361Ukwambara Kuranga Amagara Meza
GSAM 361.2Mu bihe vyose no mu bihugu vyose, umutima kamere w’umuntu wemera gutwarwa n’isi, n’ubwibone bw’ubuzima, ubupfu n’imideri. Umwaka wa 1863, mu gihugu cacu, igihe ikibazo c’amagara n’imyambaro cerekwa Madamu White, ntiwari umwihariko, nk’uko bigaragara ku kuntu abagore bari baratwawe no gukurikira umudiho wo kwambara amakanzu afise impeta z’icuma, izari nini ku buryo benshi muri bo basa n’abagenda bari mu mupira w’umuyaga uhinduwe hejuru-hasi. Muri ico gihe nyene harinjijwe izindi ngero zibiri zikabije mu kwambara, zituma haba ibiganiro vyinshi. Kumenyesha muri make ivyo bizofasha kumbure umusomyi gutahura neza intahe Madamu White yatanze ku bijanye n’imyambaro, iboneka muri Intahe y’Ishengero, No. 10.
GSAM 362Haragawe Uburyo Bukabije bwo Kwambara
GSAM 362.1Uburyo bwa mbere bukabije bwari ukwambara amakanzu akururuka hasi, afise igice c’inyuma c’uburebure kuva ku nci cumi gushika ku gice ca yadi canke kirenga, bivanye n’ivyo uwambaye yipfuza. Kenshi yararekwa ikururuka hasi, abagabo bakayita “abakubura amabarabara.” Uburyo bwa kabiri bukabije bwari butandukanye rwose, bukaba bwari imyambaro isa uko bishoboka kwose n’iyambarwa n’abagabo. Uwo mudiho wakurikijwe n’abagenda inyuma ya Miss Bloomer, ni co gituma witwa “umwambaro wa bloomer.” Mu nyuma izina rihinduka “Umwambaro w’Abanyamerika.” Abashigikiye uwo mwambaro baragira amakoraniro ahantu hamwe n’ahandi, kandi benshi muri bashiki bacu bashigikira kuwambara. Bamwe barawambaye.
GSAM 362Intahe ku Kibazo c’Imyambaro
GSAM 362.2Ku vyo Madamu White yeretswe ku kibazo c’imyambaro, nsubiramwo ingingo nke zivuye muri Intahe ya 11:—
GSAM 362.3“Abantu b’Imana b’intahemuka ni umuco w’isi n’umunyu w’isi, kandi bama bakwiye kwibuka ko akosho kabo gafise agaciro. Iyo bahindura umwambaro muremure cane bakambara umwambaro mugufi cane, bokwica cane akosho kabo. Abatizera, abo bategerezwa kugirira akamaro no kugerageza kuyobora ku Mwagazi w’Imana, bobazinukwa. Mu myambaro y’abagore hashobora gukorwa ivugurura ryinshi rijanye n’amagara, bitabaye ngombwa guhindura cane ku buryo uwuraba anyarwa.
GSAM 362Umwambaro w’ivugurura
GSAM 362.4“Umubiri ntukwiye gukandamizwa na gato n’imikandara yo mu nda canke udusate dukomeye two mu kanwa k’urufi rwitwa baleine. Umwambaro ukwiye kuba woroshe neza kugira ngo amahaha n’umutima bikore neza. Umwambaro ukwiye gushika munsi gatoyi y’aho inkweto ndende zirangirira, ariko ukwiye kuba mugufi bihagije ku buryo udakubita ku mwanda wo ku nzira no mw’ibarabara, kandi utarinze kuwuterura n’ukuboko. Umwambaro mugufi kuruta uwo woba ubereye, woroshe kandi ukagira amagara meza ku bagore igihe bakora ibikorwa vyo mu nzu, canecane ku babwirizwa gukora ibikorwa bimwe bimwe hanze.
GSAM 363Umubiri Ukwiye Kwambikwa Hose Bungana
GSAM 363.1“Uko umwambaro woba muremure kose, amaguru yabo akwiye kwambikwa neza nk’ay’abagabo. Ivyo bishobora gukorwa mu kwambara amapantaro afise igitambara c’imbere, agakoranyirizwa ku murongo ugafatwa ku kireke, canke agatunganywa aba yagutse hejuru akagabanuka hasi; kandi akwiye kumanuka akagera kure bihagije kugira ngo ahure n’inkweto. Amaguru n’ibireke vyambitswe gutyo birakingirwa umuyaga. Iyo ibirenge n’amaguru bigumijwe mu bushuhe n’imyambaro ishushe, amaraso agenda bingana, kandi aguma ari meza kandi atanduye, kuko adakonja canke ngo abuzwe inzira yayo isanzwe mu mubiri.”
GSAM 363.2Uburebure bw’uyu mwambaro bwatanzwe nk’uburinganire bushimwa hagati y’umwambaro ukururuka hasi n’umwambaro w’Abanyamerika. Ntivavuzwe ko umuntu wese ategerezwa kuwambara, ariko ko badakwiye gufata ingendo zokwica akosho kabo no kunyarisha abo bakwiye gufasha. Ntivavuzwe ko bategerezwa kwambika ibireke mu buryo bwadondowe hano, ariko ko vyoshobora gukorwa gutyo. Iyo intumbero imwe ishitswe mu bundi buryo, nk’imyambaro miremire y’imbere n’amasogisi maremare akozwe mu budodo, vyoba bihuye neza rwose n’iyo ntahe.
GSAM 363Ivyiyumviro Bitanu Vy’Ingenzi ku Myambaro Iranga Amagara Meza
GSAM 363.3Biragaragara ko mu buryo bw’imyambaro yasabwe harimwo ibintu bitanu vy’ingenzi ku myambaro iranga amagara meza, ari vyo:—
GSAM 363.41. Kureka imikandara yo mu nda n’ugukandamiza kwose kw’urukenyerero.
GSAM 363.52. Kureka imirongo yose ku maboko canke ku maguru yoshobora kubuza amaraso gutembera mu mwidegemvyo.
GSAM 364.13. Kwambika ibice vyose vy’umubiri ku rugero rungana, canecane ibirenge n’ibireke.
GSAM 364.24. Kumanika amakanzu ku bitugu, kandi ntihagire na rimwe arekwa amanitse ku matako afashwe n’imirongo.
GSAM 364.35. Uburebure bw’umwambaro.
GSAM 364.4Ivyiyumviro bine vya mbere ubu bishigikirwa n’umuganga wese afise ubwenge, kandi ku bijanye n’ica gatanu, umwambaro ukururuka hasi n’umwambaro mugufi cane ubu vyompi vyarahebwe.
GSAM 364Madamu Jenness-Miller ku Myambaro
GSAM 364.5Mu mwaka wa 1890, Madamu Jenness-Miller w’i New York, mu kinyamakuru c’imyambaro y’isuku y’ubuhinga kiruta ibindi vy’ico gihe, yashigikiye ko abagore bagabanya amakanzu yabo buhorobuhoro, kugira ntihabe ihinduka rikomeye rimwe, gushika amakanzu yabo agere hafi y’aho inkweto ndende z’umugore zirangirira,—uburebure nyene Intahe ya 11 yashigikira.
GSAM 364Dr. Trall Yemeje Ivyo
GSAM 364.6Mu 1868, harateguwe ko Dr. R. T. Trall wo muri Kaminuza y’Ubuvuzi bw’isuku ya Florence Heights, N.J., atanga inyigisho z’iyinga rimwe imbere y’abapasitori bacu i Battle Creek, Mich., mu mpera za Rusama. Muri ico gihe uwo muganga yari umushitsi w’Umukuru White. Madamu White ntiyitavye izo nyigisho, ariko kubera ko uwo muganga yagenda buri musi mu mukogote ari kumwe n’Umukuru White n’umugore wiwe hamwe n’Umukuru J. N. Andrews, vyari vyumvikanywe ko yokwumviriza ivyiyumviro vyiwe ku isuku, indwara n’ibizitera, ingaruka z’imiti, n’ibindi. Yavuze gusa ivyo yari yeretswe mw’iyerekwa, ariko ntiyamubwiye inkomoko y’ubumenyi bwiwe. Uwo muganga yavuze ko ubumenyi bw’ubuvuzi buhuye n’ivyiyumviro yari yavuze. Umukuru Andrews yambwiye ko aho barangirije ikiyago c’umusi ugira kabiri, uwo muganga yabajije Madamu White aho yari yarize ubumenyi bw’ubuvuzi. Yaratangajwe no kwumva ko atigeze yiga ivyo bintu, ariko ko yamuhaye ivyavuye ku vyo yari yeretswe i Ostego, Mich., ku wa 6 Ruheshi 1863. Yaramwemereye ko ivyiyumviro vyiwe vyose bihuye neza cane n’ubumenyi bw’umubiri n’isuku, kandi ko ku vyigwa vyinshi yagiye kure kumurusha. Haciye iminsi hafi itanu y’izo ngendo n’ibiganiro, uwo muganga yashatse kumenya ku Mukuru White igituma yari yatumiwe kuva muri kaminuza yiwe kugira ngo yigishirize abapasitori i Battle Creek. Yavuze ati, “Madamu White yiteguye neza nk’uko nanje niteguye kubaha inyigisho zikenewe z’isuku.”
GSAM 365Ubumenyi bw’Abaganga Buravyemeza
GSAM 365.1Mu myaka myinshi, inyandiko ziwe nyinshi ku mashami atandukanye y’isuku ikora zagiye imbere y’abantu, kandi nyinshi muri zo ubu zakoranirijwe mu gitabu citwa Ukwifata kwa Gikirisu n’Isuku ya Bibiliya. Bamwe mu baganga bize cane, bamaze gusuzuma neza izo nyandiko, baratangaje ko ubumenyi bw’ubuvuzi buhuye neza na zo. Kuri we, si ivyo yaronse mu kwiga, ariko ni ukwandika gusa ivyo Umwami yamuhishuriye mw’iyerekwa.
GSAM 365Intahe ya Dr. Kellogg
GSAM 365.2Nk’ikimenyamenya c’uko ubushakashatsi bw’ubuvuzi buhuye n’ivyari vyerekanwe Madamu White mw’iyerekwa mu 1863, ndasubiramwo amajambo yo mw’ijambo ry’intangamarara ry’igitabu Ukwifata kwa Gikirisu, yanditswe na J. H. Kellogg, M.D., ari we ari ku mutwe w’ikigo c’amagara kizwi kw’isi yose i Battle Creek, Mich. Avuga ati:—
GSAM 365.3“1. Igihe inyandiko zavuzwe zatangura gusohoka, icigwa c’amagara carirengagizwa hafi rwose, atari gusa n’abantu zari zigenewe, ariko n’isi yose.
GSAM 365.4“2. Bake bashigikira ko ingendo z’umubiri zikwiye kuvugururwa, bifatanije no gushigikira ingingo nyakuri z’ivugurura, bakwiragiza amakosa agaragara cane, kandi rimwe na rimwe ateye isesemi.
GSAM 366.1“3. Nta hantu na hamwe, kandi nta muntu n’umwe, yari yarashikirije umugwi uteguwe kandi uhuje w’ukuri kw’isuku, utarimwo amakosa agaragara kandi uhuye na Bibiliya n’ingingo z’idini rya gikirisu.
GSAM 366.2“Muri ivyo bihe, inyandiko zavuzwe zarabonetse. Ingingo zigishijwe ntizashigikiwe n’ububasha bw’ubuhinga, ariko zatanzwe mu buryo bworoshe kandi butomoye n’umuntu atigira ubumenyi bw’ubuhinga, ariko avuga ko yandika abifashijwemwo n’umuco w’Imana n’ububasha bwayo.
GSAM 366Ingingo Zarageragejwe Zirahagarara
GSAM 366.3“Ingingo zatanzwe muri ivyo bihe bidasanzwe kandi zishingiye ku bivugwa bidasanzwe, zarashoboye gute guhangana n’igihe n’ibintu vyabaye? Iki ni ikibazo umuntu ashobora kubaza neza rwose. Inyishu yaco iboneka mu vyabaye bishobora kugenzurwa mu buryo bwagutse.... Ingingo mu myaka mirongo ibiri n’itanu iheze zarirengagizwa rwose canke zigirwa urwamenyo, zaragiye zinjira buhorobuhoro mu cizere no mu cubahiro vy’abantu, gushika isi yibagiye rwose ko zitigeze zemerwa gutyo kuva kera. Ivumburwa rishasha mu bumenyi n’insiguro nshasha z’ibintu vya kera vyagiye vyongerako intahe yemeza, gushika ubu buri ngingo yose yashigikiwe kuva hashize imyaka irenga mirongo ibiri n’itanu ikomezwa n’ibimenyamenya vy’ubuhinga bikomeye kuruta ibindi.”
GSAM 366Icemezo c’Inkomoko y’Imana y’Ivyerekwa
GSAM 366.4“Vy’ukuri bikwiye kubonwa nk’ikintu gitangaje, kandi cerekana ibimenyetso bitagira amakenga vy’ubwenge n’ubuyobozi vy’Imana, kubona hagati y’inyigisho zitari zimwe kandi zivuguruzanya, zivuga ko zifise ububasha bwa siyansi n’ubumenyi bw’ibikorwa, ariko zagoramitswe n’ivyiyumviro birengeje urugero bigatuma zitagira akamaro kubera ukwivanga kw’amakosa menshi—bitegerezwa kwemera ko ari ikintu kidasanzwe kubona umuntu atigeze yiyita ko azi siyansi canke afise ubumenyi bwinshi yarashoboye gukura mu vyiyumviro vyivanze kandi vyuzuyemwo amakosa vyatanzwe n’abanditsi n’abiyumvira bake ku bibazo vy’amagara, akabishingamwo urutonde rw’amahame y’isuku ahuye, adahindagurika kandi y’ukuri ku buryo ibiganiro, ubushakashatsi, ivumburwa n’ubumenyi bw’imyaka mirongo ibiri n’itanu bitashoboye gukuraho ihame na rimwe, ariko vyafashije gusa gukomeza inyigisho zatanzwe.” Vyanditswe ngo, “Battle Creek, Mich., 1890.”
GSAM 367Ikigo c’Amagara Kiragurwa
GSAM 367.1Mu buyobozi bwa J. H. Kellogg, M.D., uwabaye umuganga mukuru w’ikigo kuva mu 1876, vyabonetse ko abashaka kuvurwa bari benshi cane ku buryo mu mpeshi yo mu 1877 hakenewe umwanya mwinshi. Mu 1876 izina ry’ikigo ryahinduwe rivuye kuri Ikigo c’Ivugurura ry’Amagara riba Ikigo c’Ubuvuzi no Kubaga, maze mu 1878 hubakwa inyubakwa nshasha nkuru.
GSAM 367.2Iyo nyubakwa yari ifise uburebure bw’amafuti 136 n’ubwaguke bw’amafuti 46, ifise amatoo ane hejuru y’umushinge. Yarashuhijwe hose n’umwuka w’amazi abira, kandi imurikirwa na gaze. Amaze gufungurwa gatoyi, yaruzuye hafi yose abarwayi n’abashitsi.
GSAM 367.3Kugeza ico gihe, ivyari vyaravuzwe mu 1866 n’intahe ya Madamu White ku vyerekeye ico kigo vyari vyarangutse mu buryo butangaje cane. Abantu benshi bari bamaze kwemera umuco w’ukuri kw’iki gihe, bakaba bari babanje kwitwararika aba bantu kubera baje muri ico kigo kurondera amagara.
GSAM 367Ahantu h’Amagara mu Gihugu
GSAM 367.4Muri Ibimenyetso vy’Ibihe vyo ku wa 22 Munyonyo 1877, M. G. Kellogg, M.D., mwenewabo wa J. H. Kellogg basangiye se gusa, yatangaje ko yari yararonse amatongo ku ruhande rw’Umusozi Howell, imayili zibiri n’igice mu buraruko bushira ubuseruko bwa St. Helena, mu Ntara ya Napa, Cal., kandi ko yari hafi yo kwubaka inyubakwa yitwa “Ahantu h’Amagara mu Gihugu,” iri iruhande rwa Crystal Springs. Mu gihe c’imbeho ca 1877-78 hubatswe inyubakwa, itangura kwakira abarwayi mu ntango za 1878. Ico kibanza c’amagara, cokimwe n’ikigo cavyo nyamukuru, Ikigo c’Amagara co muri Battle Creek, nticakuze gusa mu bunini, ariko carabaye kandi ahantu abantu benshi bazanirwa kumenya no kwemera ubutumwa.
GSAM 368Ikimenyeshamakuru c’Amagara ca Pasifike
GSAM 368.1Ici c’umwaka wa 1885 cari igihe c’iterambere rikomeye mu gikorwa c’ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu. Ku wa 1 Rusama, Ahantu h’Amagara mu Gihugu i St. Helena hashizwe mu buyobozi bw’umuganga yari yarize kandi yarahawe impamyabushobozi. Mu kwezi kwa Ruheshi hatangujwe gusohora rimwe mu mezi abiri ikinyamakuru citwa Ikimenyeshamakuru c’Amagara ca Pasifike n’Umuvugizi w’Ukwifata, ikinyamakuru c’amapaji 24 cagenzurwa mu nyandiko na Mukuru J. H. Waggoner. Ivyo bikorwa vyazanye ubuzima bushasha ku kigo c’amagara, kuko aho gutakaza nk’uko vyari vyabaye mu myaka iheze, catanguye kwerekana inyungu isukuye kuva ku $2,000 gushika ku $4,000 ku mwaka, gushika ku mwaka warangiye muri Ndamukiza 1891, aho cerekanye inyungu irenga $12,000.
GSAM 368.2Mu nama y’Ishirahamwe ry’Ahantu h’Amagara mu Gihugu, i St. Helena mu 1887, hatanzwe aya majambo ku vyerekeye amahera y’ikigo: Ku wa 1 Rusama 1885, agaciro k’ikigo kadasigaye imyenda kari $5,322.76 gusa, canke kari munsi y’amahera yose y’imigabane yari yasohowe ku $2,547.24. Mu yandi majambo, ikigo cari kimaze gukoresha inyungu zaco zose hamwe na $2,547.24 y’umutahe w’imigabane. Ku wa 1 Ndamukiza 1887, agaciro k’ikigo hejuru y’imyenda yaco kari $21,372.64, ni ukuvuga inyongera ya $16,049.88 mu mezi mirongo ibiri n’atatu. Muri ayo mafaranga, imigabane yari yafashwe ingana na $5,280, kandi imfashanyo zari $2,497.60; rero ku bikorwa vy’ikigo habaye inyungu isukuye ya $8,272.28. Muri ico gihe, Ikimenyeshamakuru c’Amagara ca Pasifike catanguye gusohoka buri kwezi gifise amapaji 32 n’igipfukisho, maze kirushiriza gufasha guteza imbere inyungu n’amahame y’ikigo.
GSAM 369Igikorwa c’Imfashanyo
GSAM 369.1Muri Umumisiyonari w’Abaganga wo muri Nzero 1891, avuga ku vyerekeye Ikigo c’Amagara co muri Battle Creek, Muganga J. H. Kellogg yavuze ati:—
GSAM 369.2“Ukuvura ku buntu kwatanzwe muri ca gihe c’imyaka mirongo ibiri n’itanu ikigo kimaze kibayeho kungana n’amahera arenga $100,000, incuro nyinshi kuruta umutahe w’imigabane wari washowemwo mu ntango.
GSAM 369.3“Uretse igikorwa c’imfashanyo cavuzwe, ikigo cararungitse abatanga ibiganiro, abaforoma, abigisha mu mashure yo guteka, n’abandi bantu batojwe mu mirimo itandukanye y’ubumisiyonari.”
GSAM 369Gusaba Gufasha Impfuvyi
GSAM 369.4Mu Nama Nkuru y’Abadiventiste b’Umusi w’Indwi yo ku wa 8 Ntwarante 1891, Muganga Kellogg yarasavye n’umwete mwinshi ko impfuvyi zifashwa. Yavuze ati: “Nisanga nagenwe kuba ‘intumwa idafise aho ihagarariye,’ kandi ngiye guhagararira abatagarariwe—impfuvyi zidafise umuntu wo kuzitaho.”
GSAM 369Ingabire ya $30,000 ya Madamu Haskell
GSAM 369.5Muri Umumisiyonari wo mu Rugo wo muri Nzero 1892, haratanzwe ugusaba gukomeye amahera yo kwubakisha inzu abana b’impfuvyi. Muri ico kinyamakuru harimwo amazina y’abemeye gutanga amahera y’iyo nzu, ayo bari bemeye yose hamwe akaba $17,716—abayitangije babona ko ari make ku gikorwa kinini, batinya ko cotinda. Mugabo Uwubona iherezo kuva mu ntango, akaba ari we atunze “inka zo ku misozi igihumbi,” yaratunganyije ibintu ku buryo umugore w’umutunzi atari uwo kwizera kwacu, Madamu Caroline E. Haskell w’i Chicago, umupfakazi wa Bwana Frederick Haskell, amaze kwumva ivy’ico gikorwa c’imfashanyo cari giteganijwe, yaciye ashira imbere ya komite yo kwubaka $30,000, asaba ko yose akoreshwa mu kwubaka inzu y’impfuvyi hisunzwe imigambi yari yashinzwe, ko iyoborwa mu mpwemu yagutse kandi y’ubuntu, kandi ko citwa Inzu y’Urwibutso rwa Haskell mu kwibuka umugabo wiwe yapfuye.
GSAM 370.1Kubera ayo mafaranga, Ishirahamwe ry’Abamisiyonari b’Abaganga n’Imfashanyo ryarashoboye muri uwo mwaka kwubaka no gufungura inyubakwa y’inzu y’impfuvyi. Iyo nyubakwa yatangujwe ku mugaragaro ku wa 25 Nzero 1894. Mu gihe kinini kuva kuri iyo tariki, umuryango ugizwe n’impfuvyi, abafasha n’abigisha wagiye ungana n’abantu ijana.
GSAM 370Inzu y’Urwibutso rwa James White
GSAM 370.2Uretse kwitaho no gutunga izo mpfuvyi, iryo shirahamwe rirongora n’ikindi kigo c’imfashanyo citwa Inzu y’Urwibutso rwa James White, aho abantu barenga mirongo ibiri bageze mu zabukuru kandi badafise aho baba bitabwaho bagahabwa ubuzima bwiza.
GSAM 370Abamisiyonari b’Abaganga
GSAM 370.3Muri uyu murongo w’igikorwa, harafashwe intambwe ikomeye igihe hatanguzwa gutoza abamisiyonari b’abaganga. Mu gushima iki gikorwa co kuzamura abantu, Madamu White, igihe yandikira ari i Preston muri Ostraliya ku wa 16 Nyakanga 1892, yavuze ati:—
GSAM 370.4“Nipfuza ko hoba hari abantu ijana bariko baratozwa aho ubu hari umwe gusa. Ni ko bikwiye kumera. Abagabo n’abagore barashobora kugira akamaro kanini nk’abamisiyonari b’abaganga kuruta uko bokagira ari abamisiyonari badafise inyigisho z’ubuganga.”
GSAM 370.5Umubare w’abakurikirana inyigisho zibategurira kwinjira mu murimo w’ubuzima bwabo bwose muri uyu murimo warongerekanye cane kuva aya majambo yandikwa.
GSAM 370Iterambere ry’Igikorwa c’Amagara
GSAM 370.6Muri Umumisiyonari w’Abaganga wo muri Nzero 1894, harimwo amajambo make yerekana ibintu bishimishije ku bijanye n’iterambere ry’igikorwa c’amagara. Havuga hati:
GSAM 371.1“Ikigo c’Ivugurura ry’Amagara catunganijwe mu 1866.... Haraguzwe inzu yoroheje yubatswe mu biti, yari inzu y’umuntu ku giti ciwe iri ahantu heza kandi hatekanye ku magara, ku gasozi ka Battle Creek, kimwe mu bisagara vya Michigan vyariko birakura. Abaganga babiri, abakozi babiri bo mu bwogero, umuforoma umwe (atatojwe), abafasha batatu canke bane, umurwayi umwe, n’ingorane nyinshi cane, hamwe n’ukwizera gukomeye k’igihe kizoza c’ikigo n’amahame cari cishimikiyeko—ivyo ni vyo vyabaye intango y’igikorwa gihari ubu. Cari kizwi kw’izina ry’Ikigo c’Ivugurura ry’Amagara.
GSAM 371.2“Aho akazu ka mbere kari, ubu hari inyubakwa ifise uburebure bw’amafuti 312 n’ubwimbike bw’amafuti 100, ifise amatoo atandatu, ikakira abashitsi amajana atatu, kandi ifise ibikoresho vyose siyansi yo muri iki gihe ishobora gutanga mu kwitaho no gukiza abarwayi. Abaganga cumi, benshi muri bo bakaba ari abahinga mu mirimo yabo, ni bo bagize ishami ry’abaganga. Abaforoma n’abandi bafasha bagize umuryango urenga amajana atatu, kandi abaza muri ico kigo bava muri Leta zose zigize Ubumwe, hamwe n’abashitsi benshi bava mu bindi bihugu. Imiryango yaco yama yuguruye ku mumisiyonari, yaba uwo mu gihugu canke uwo mu mahanga, w’izina iryo ari ryo ryose, kandi uwo muryango ntukunda kubura umushitsi umwe canke benshi nk’abo.”
GSAM 371Ibitaro vy’Ikigo c’Amagara
GSAM 371.3“Ibitaro vyubatswe mu 1888, inyubakwa ifise uburebure bw’amafuti 100 n’ubwaguke bw’amafuti 60, ifise amatoo atanu. Amatoo atatu yo hejuru akoreshwa n’igice c’ubuvuzi bwo kubaga c’ikigo c’amagara, ivyumba vy’abarwayi n’ivyumba rusangi. Ibiro vy’igikorwa c’imfashanyo c’ikigo na vyo biri ng’aha. Utuzu mirongo ibiri, twinshi muri two dushuhijwe n’umwuka w’amazi abira kandi tumurikirwa n’umuyagankuba nk’inyubakwa nkuru, turakikije iyo nyubakwa kandi twuzuyemwo abarwayi canke abanyeshure. Ishure ryo gutoza abaforoma b’abamisiyonari b’abaganga ryatunganijwe ku wa 1 Mukakaro 1884. Mu mezi atandatu ya mbere, abanyeshure mirongo itatu na batanu ni bo biyandikishije.”
GSAM 372Ubuhanuzi bw’Abakozi Bazosohoka
GSAM 372.1Mu kuvuga ku kigo c’amagara kiri i St. Helena, Cal., Madamu White, mu rwandiko yanditse ari i Tramelan, mu Busuwisi, ku wa 6 Ruhuhuma 1887, avuga ati:—
GSAM 372.2“Imana yavuze ko abantu bafatanye n’iki kigo nibagenda bicishije bugufi kandi bagamburuka, bagakora ivyo Imana ishaka, kizobaho kandi gitere imbere; kandi ko muri co hazosohorwa abamisiyonari bo guhezagira abandi n’umuco Imana yabahaye. Abo bantu, mu mpwemu ya Yesu, bazosenya ibigirwamana biri ahantu hakomeye; bazokura umwenda w’imiziririzo, bazotera ukuri, ukwera n’ubweranda aho ubu hakundwa gusa amakosa, ukwinezereza, ukutifata n’ubugizi bwa nabi.”
GSAM 372.3Dusubiramwo aya majambo, kuko afise ububasha bumwe no ku bindi bigo bisa n’ico.
GSAM 372Intsinzi Yasezeranywe mu Gikorwa c’Amagara
GSAM 372.4Mu ntahe idasanzwe yahawe ishengero mu 1891, dusoma duti: “Umugisha w’Imana uzoba kuri buri gikorwa cose gikozwe co gukangura abantu bakitaho ivugurura ry’amagara; kuko rikenewe hose. Hakwiye kubaho ububyutse kuri iki kibazo; kuko Imana ishaka gukora vyinshi ikoresheje iki gikoresho.”
GSAM 372Kaminuza y’Abamisiyonari b’Abaganga y’Amerika
GSAM 372.5Intambwe ku yindi, umuco warateye imbere ku buryo bubereye bwo kuvura indwara, gushika muri Ruheshi 1895 aho havutse igikenewe co gutunganya ikigo c’inyigisho z’ubuganga. Mu kwishura ico gikenewe, hatunganijwe Kaminuza y’Abamisiyonari b’Abaganga y’Amerika, igenewe gutoza abaganga bazokorera munsi y’Ishirahamwe ry’Abamisiyonari b’Abaganga n’Imfashanyo ry’Abadiventiste b’Umusi w’Indwi, mu mirima yo mu gihugu no mu mahanga. Imihango yo gutanguza yabereye i Battle Creek ku wa 30 Nyakanga 1895, maze kaminuza yugururwa ku wa 1 Gitugutu, ifise abanyeshure mirongo ine.
GSAM 372.6Mu tangazo rya kaminuza dusoma duti:
GSAM 372.6“Kaminuza yanditswe i Chicago hakurikijwe amategeko ya Leta ya Illinois. Inyigisho zayo zizoba zirimwo ibintu vyose nk’iz’amashure y’ubuganga meza kuruta ayandi muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika. Inyigisho zizotangwa igice i Chicago, ikindi gice i Battle Creek, Mich.”
GSAM 373.1Ku vyerekeye abitegurira igikorwa c’ubumisiyonari bw’abaganga, dusoma aya majambo muri Umumisiyonari w’Abaganga wo muri Myandagaro 1895:
GSAM 373.1“Umurwi w’abaforoma ubu uri mu myimenyerezo mw’Ishure ryo Gutoza Abaforoma ryo ku Kigo c’Amagara co muri Battle Creek ufise abantu barenga 250; umwe wese muri abo ashoboye ubu gukora igikorwa c’ubumisiyonari bw’abaganga yaramaze guhabwa ikibanza. Abaforoma barakenewe mu Birwa vyo mu Nyanja y’Ubumanuko, mu Buhindi, mu Birwa vya Karayibe, muri Amerika y’Epfo, mirongo ibiri na batanu canke mirongo itatu muri Leta zo mu Bumanuko bwa Leta Zunze Ubumwe za Amerika, no mu bisagara vyacu binini.”
GSAM 373Iterambere ry’Igikorwa c’Abamisiyonari b’Abaganga
GSAM 373.2Mu mihango yo gutanga impamyabushobozi ku rwego rw’abaforoma b’abamisiyonari b’ikigo c’amagara, yabereye mu nyubakwa yitwa Tabernacle ku wa 5 Munyonyo 1895, Muganga Kellogg yavuze ati:—
GSAM 373.3“Imyaka cumi n’ibiri iheze, mu muhango nk’uyu, hararangije abaforoma babiri. Ubu hari umugwi w’abaforoma uri hagati y’amajana atatu n’amajana ane. Hari abaganga cumi n’icenda ku kigo c’amagara, n’abandi mirongo ibiri na babiri mu bigo bisa n’ico, bifitaniye isano n’ikigo c’amagara kandi biri munsi y’ubuyobozi bw’Ishirahamwe ry’Abamisiyonari b’Abaganga n’Imfashanyo. Abaforoma bacu mirongo itanu na batatu bari mu bihugu bitandukanye vyo mu mahanga—muri Suwede, Megizike ya Kera, ku Nkombe ya Zahabu ya Afrika, muri Ostraliya, muri Afrika y’Epfo, muri Danemark, mu Buhindi, muri Nouvelle-Zélande, muri Samoa no muri Guiana y’Abongereza. Hari abanyeshure b’ubuganga mirongo itandatu na batatu ubu bariko baratozwa. Mirongo ine na umwe bari ng’aha, mirongo ibiri na babiri bari muri Kaminuza ya Michigan no mu yandi mashure. Abaforoma mirongo ibiri na babiri bararangiza ng’aha iri joro, biteguye neza gusohoka nk’abaforoma bemewe.”
GSAM 373.4Mu gukurikirana iterambere ry’ibigo vyacu vy’amagara gushika mu 1902, dusanga Ikigo c’Amagara co muri Battle Creek, gifise kaminuza y’abaganga n’ishure ryo gutoza abaforoma, ari co kigo kinini kuruta ibindi vy’ubwo bwoko kw’isi gifiswe n’Abadiventiste b’Umusi w’Indwi.
GSAM 374Inyubakwa Nkuru Zaratwitswe
GSAM 374.1Mw’ijoro ryo ku wa 18 Ruhuhuma 1902, inyubakwa nkuru nini, yari ifise ibikoresho vyiza, hamwe n’ibitaro binini, vyahiye biratokombera. Ico gihe muri izo nyubakwa harimwo abarwayi n’abashitsi amajana ane, ariko kubera ubutwari bw’abaganga, abaforoma n’abafasha, hamwe n’uburinzi budasanzwe bw’Umwami, bose barasohowe muri izo nyubakwa ata n’umwe akomerekejwe cane.
GSAM 374Ikigo c’Amagara Gishasha
GSAM 374.2Ku kibanza c’inyubakwa za kera harubatswe iyindi nyubakwa iruta izo za mbere mu bunini no mu gukomera. Ibuye ry’imfuruka ry’iyo nyubakwa nshasha ryashinzwe ku wa 12 Rusama 1902, maze inyubakwa yegurirwa ku wa 31 Rusama 1903. Abayobozi b’ikigo bavuze bati: “Irakomeye kandi izomara igihe kirekire nk’uko inyubakwa ishobora gukorwa hakoreshejwe icuma, amabuye, amatafari na sima.”
GSAM 374.3“Ibikoresho vy’ikigo muri vyose ni vyo bigezweho, vyuzuye, bisukuye, bibereye kandi bikomeye kuruta ibindi bishobora kuronka; kandi biremezwa ko, uko ihagaze ubu imaze kurangira, Ikigo c’Amagara co muri Battle Creek gitanga ibibanza n’uburyo bw’abarwayi bitarutwa n’ivy’ikindi kigo na kimwe.”
GSAM 374.4“Intumbero y’abayobozi b’ikigo yari ugukoraniriza ahantu hamwe, mu bihe vyiza, uburyo bushasha n’ibikoresho vyose vyo kuvura abarwayi vyemerwa n’ubuganga bubereye, no gukoresha ubwo buryo mu buryo bw’ubwitonzi n’ubwenge.”
GSAM 374Ibigo vy’Amagara Vyinshi Bizoshingwa
GSAM 374.5Umuco wahawe aba bantu ni uko Umwami ashaka ko haba ibigo vy’amagara vyinshi, vy’ubunini butarengeje urugero, bisanzagiye kw’isi yose, aho kugira ibigo bike binini cane. Turanezerewe kubona haratangujwe gufungura ibigo vy’amagara bitoyi mu mihingo itandukanye y’isi, cane cane mu myaka icumi iheze. Mu Gitabu c’Umwaka c’Inama Nkuru yo mu 1904 harimwo urutonde rw’ibigo nk’ivyo bitoyi birenga mirongo itanu.
GSAM 375Urutonde rw’Ibigo vy’Amagara
GSAM 375.1Naho vyoba bishimishije kuvuga uko ivyo bigo vyashinzwe, kubera umwanya muto dufise tuzokwihweza gusa urutonde rw’ibihugu birimwo n’umubare w’ibigo muri buri gihugu. Muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika dusanga 35; mu Bwongereza, 3; mu Budagi, 1; mu Busuwisi, 1; muri Danemark, 1; muri Norvege, 1; muri Suwede, 1; muri Afrika y’Epfo, 1; muri Ostraliya, 2; muri Nouvelle-Zélande, 1; ku Kirwa ca Samoa, 1; muri Megizike ya Kera, 1; mu Buhindi, 1; mu Buyapani, 1.
GSAM 375Urutonde rw’Ivyumba vy’Ubuvuzi
GSAM 375.2Uretse ivyo bigo vy’amagara, hari ivyumba vy’ubuvuzi mirongo ibiri na bibiri, cumi n’indwi muri vyo bikaba biri muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika; kimwe i Yafa, kimwe i Yerusalemu muri Palesitina; kimwe i Guadalajara muri Megizike ya Kera; kimwe i Kimberley muri Afrika y’Epfo; n’ikindi i Rockhampton muri Ostraliya. Vyongeye, hari amaresitora y’ibifungurwa vy’ibiterwa mirongo ibiri na atandatu, aho abantu bashobora kuronka ibifungurwa vyiza vy’isuku kandi bakaronka n’inyigisho nkeya canke nyinshi ku buryo bubereye bwo kubaho.
GSAM 375.3Izi mibare zerekeye iterambere ry’amahame y’ivugurura ry’amagara zerekana uko Umwami ashobora “gukora igikorwa gihambaye akoresheje iki gikoresho,” nk’uko vyari vyarabuwe n’Imana mu 1866; kandi zerekana na none, nk’uko vyari vyavuzwe mu 1863, uko “amahame y’ivugurura ry’amagara” ashobora kugira uruhara mu “gutegurira abantu kuzamurwa igihe Umwami azozira.” Nuko ivyo bigo vy’amagara vyongere bigwire incuro ijana, kandi bidatevye bishitse ku vyo vyashinzwe kandi vyagenewe.
Notes
- 3 Yohana 2. ↩