Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
08 / 31
08 / 31

Igice ca 5 — Ubutumwa bw’Ukugaruka kwa Kabiri

John Norton Loughborough

GSAM 93.1“Nimwigire ku musukoni uyu mugani: ishami ryawo iyo rikiri ritoshe, rikazana amababi, mumenya yuko ici riri hafi; namwe ni uko, ni mwabona ivyo vyose, muze mumenye yuko biri hafi [ku ruhande handitswe ngo: ari hafi], mbere ku muryango. Ndababwire ukuri: ab’uru runganwe ntibazoshira ivyo vyose bitabaye. Ijuru n’isi bizoshira, ariko amajambo yanje ntazoshira.”1

GSAM 93.2Muri iki canditswe twerekejwe ku gihe bishoboka kumenya yuko ukuza kwa Kristo kuri “ku muryango”, tubizi tudakekeranya nk’uko tumenya yuko ici riri hafi iyo tubonye amababi ya mbere akiri mato kandi atoshe atanguye kumera. Birashoboka kandi kumenya yuko twashitse mu runganwe rutazova mu bikorwa vy’iyi si Kristo ubwiwe ataraza. Igihe co kwiga uwo mugani gishitse, ni ivy’ukuri rwose ko kiba ari igihe c’Umwami co guhagurutsa abigisha ngo bigishe uwo mugani. Ikibazo intumwa yabajije ikindi gihe kirakora no ngaha nyene: “Bazokwumva bate ata wubabwira ubutumwa? Kandi bazobuvuga bate batatumwe?”2

GSAM 93Igihe c’Ibimenyetso

GSAM 93.3Mu gice giheruka twabonye ingene hamenyekanye ibijanye n’iherezo ry’imisi 2300, n’uko ico gihe cashika ku “saha y’urubanza rwiwe”. Mu mugani utangujwe hano, turashikanwa ku gihe Umwami yashinze co kumenyesha isi uwo mugani n’ubutumwa bw’“urubanza”. Amaze kuvuga ivy’“amarushwa” akomeye yobaye ku bantu biwe, kandi yari “kuzogabanywa”, Umukiza yavuze ati: “Hanyuma y’amarushwa yo muri iyo misi, uwo mwanya izuba rizocura umwiza, n’ukwezi ntikuzotanga umuco wakwo, n’inyenyeri zizotibagurika ziva mw’ijuru, n’ubushobozi bwo mw’ijuru buzonyiganyizwa; maze ikimenyetso c’Umwana w’umuntu kizoboneka mw’ijuru.”3

GSAM 94.1Nimurabe neza: ntihavuga yuko ikimenyetso ca nyuma kivuzwe ari ikimenyetso c’ukuza kwiwe; ahubwo ni ikimenyetso c’uko Umwana w’umuntu ari aho, aboneka ariko araza. Ibiba vyatanzwe muri iki canditswe nk’ibimenyetso vyo gushingirako ukwizera ko ukuza kwiwe kuri hafi ni ibimenyetso vyo mw’izuba, mu kwezi no mu nyenyeri. Ibindi biba bikurikira biba hamwe n’ukuza kwiwe nyakuri mu bicu vyo mw’ijuru. Ni co gituma, inyuma y’ikimenyetso ca gatatu muri ivyo, ari co co mu nyenyeri, haca hashika igihe c’Umwami co guhagurutsa abigisha biwe ngo bigishe yuko ukuza kwa Kristo kuri ku muryango.

GSAM 94.2None rero ku bijanye n’igihe ivyo bimenyetso vyobonekeye: izuba ryari gucura umwiza ubwo nyene inyuma y’amarushwa.4 Nk’uko Mariko yavyanditse, vyari kuba “muri iyo misi, inyuma y’ayo marushwa.”5 Umukiza wacu yari yavuze yuko iyo misi yogabanijwe. Biciye kw’itegeko rya Maria Theresa no ku Mategeko yo Kwihanganira Amadini kuva mu 1773 gushika mu 1776, ubukari bw’uruhamo rwagiriwe ishengero bwaragabanijwe. Naho ubutegetsi bwahama ishengero bwagumye buganza ukuboko kw’ubutegetsi bwa Leta gushika mu 1798, uruhamo bwateza rwarangiye nko mu 1773. Tugereranije ayo majambo y’Umukiza, ikimenyetso ca mbere muri ivyo cari kuba hagati ya 1773 na 1798.

GSAM 94Umusi n’Ijoro vy’Umwiza

GSAM 94.3Ku wa 19 Rusama 1780, izuba ryacuze umwiza mu buryo burengeye ibisanzwe. Ntikwari ugufatwa kw’izuba, kuko ukwezi kwari kwabaye inzobe umusi w’imbere y’aho. Naho vyari uko, umwiza waratwikiriye igice cose co mu buraruko bushira ubuseruko bwa Leta Zunze Ubumwe za Amerika kuva kw’isaha 11 zo mu gitondo gushika kw’isaha 11 zo mw’ijoro. Ico gihe izuba si ryo ryonyene ryacuze umwiza, ahubwo n’ukwezi kwaranse gusubiza umuco w’izuba. Wari umwiza wabuza izuba kumurikira ubuso bw’ukwezi. Kandi nk’uko Noah Webster yabivuze haciye imyaka myinshi, “Nta nsiguro imara akanyota yigeze itangwa ku vyateye uwo mwiza.”

GSAM 95.1Ku vy’uwo musi w’umwiza, Herschel, umuhinga mu vy’inyenyeri, yavuze ati: “Umusi w’Umwiza wo muri Amerika ya Ruguru wari kimwe muri ivyo bintu bitangaje vyo mu vyaremwe abantu bazokwama basoma babishashaye, ariko ubwenge bw’abantu bukaba bwananiwe kubisigura.”

GSAM 95.2Abadondoye umwiza wo mw’ijoro ryo ku wa 19 Rusama 1780 bavuze yuko, naho ukwezi kwari inzobe, “iyo ikintu cose kimurika kiri mu vyaremwe vyose kiba cakuweho, umwiza ntiwari kurushiriza kuba mwinshi.”

GSAM 95Ugutibagurika kw’Inyenyeri

GSAM 95.3Ikimenyetso ca gatatu muri ivyo, ugutibagurika kw’inyenyeri, carangutse ku wa 13 Munyonyo 1833. Muri iryo joro, canke tuvuge neza kuva ku masaha atanu imbere y’umutwenzi, haraguye imvura y’ibimuri vyo mu kirere bamwe bagereranije n’imigezi y’umuriro imanuka iva mw’ijuru; abandi bayigereranije n’amasase y’umuriro ava ku kintu kinini c’umuriro gituritswa ku musi mukuru. Ivyo vyabaye vyatwikiriye Amerika ya Ruguru yose, kuva mu Kigobe ca Mexique mu bumanuko gushika mu Kigobe ca Hudson mu buraruko, no kuva mu Mazinga ya Sandwich mu burengero gushika ahasigaye amayili amajana makeyi ngo ushike i Liverpool mu buseruko. Aho vyabonwa hose, yari ya mvura imwe idahagarara y’inyenyeri, zigwa ari nyinshi nk’uduce twa shelegi mu gihuhusi ca shelegi.

GSAM 95.4Ku vy’iyo mvura y’inyenyeri yo mu 1833, turasubira gutanga amajambo yo mu kinyamakuru Umwihwezo wa Connecticut co ku wa 25 Munyonyo 1833:—

GSAM 95.5“Umwanditsi w’ikinyamakuru Umunyagihugu wa Kera abona ivy’‘inyenyeri zitibagurika’ nk’ikintu gikomeye cane. Avuga ati: ‘Turemeza ko ya mvura y’umuriro twabona mu gitondo co ku wa gatatu uheze ari ishusho iteye ubwoba, integuza idakekeranywa, ikimenyetso c’imbabazi, c’uwo musi uhambaye kandi uteye ubwoba ababa kw’isi bazokwibonera ikidodo ca gatandatu ni caterurwako. Igihe kiri hafi rwose, ico gihe kidondorwa mw’Isezerano Rishasha no mw’Isezerano rya Kera; kandi nta shusho irushirije kuba iy’ukuri y’umusukoni ukorora ivyamwa vyawo iyo uhuhuwe n’umuyaga ukomeye umuntu yari gushobora kubona.’”

GSAM 96Ivyo Thomas Burnett Yavuze ko Bizoba

GSAM 96.1Abantu bari barigishijwe n’abo mu bihe vya kera kwitega iranguka ry’ico kimenyetso nk’uko canditswe. Thomas Burnett, mu gitabu ciwe Insiguro y’Isi, cacapwe i Londres mu mwaka wa 1697 inyuma ya Kristo, yavuze kuri Matayo 24:29 ati:—

GSAM 96.2“Nta gukeka ko ico gihe hazobaho ibimuri vyo mu kirere vy’umuriro vy’ubwoko bwose; kandi muri vyo hazoba ivyitwa inyenyeri zitibagurika. Naho kimwekimwe cose ata kintu kinini coba kiri, hamwe vyoba vyinshi cane, bigwa, nk’uko umuhanuzi abivuga, nk’amababi ava ku muzabibu canke nk’insukoni ziva ku musukoni, vyotuma haboneka ikintu gitangaje.... Ntibikenewe ko tubona ivyo bintu nk’amajambo arenza urugero canke nk’imvugo z’ivyivugo, ahubwo dukwiye kubibona nk’ubuhanuzi butomoye, n’ibintu bizoba koko nk’uko vyavuzwe.”

GSAM 96Intahe ya Porofeseri Olmstead

GSAM 96.3Porofeseri Olmstead wo muri Koleji ya Yale, muri Massachusetts, yiswe “umuhinga aruta abandi muri Amerika mu vy’ikirere”, yavuze ku nyenyeri zatibaguritse ku wa 13 Munyonyo 1833 ati:—

GSAM 96.4“Imvura y’inyenyeri yo mu 1833 yashitse ku karere kanini k’ubuso bw’isi, kuva hagati y’Ibahari Atlantike mu buseruko gushika kw’Ibahari Pasifike mu burengero; no kuva ku nkengera yo mu buraruko bwa Amerika y’Epfo gushika mu turere tutazwi neza twatwarwa n’Abongereza mu buraruko. Izo nyenyeri zitibagurika ntizaboneka gusa, ahubwo zasa kumwe aho zibonwa hose.”

GSAM 96.5Ku vy’ivyo vyaboneka, vyatanguye nk’isaha 11 zo mw’ijoro ku wa 12 Munyonyo bikabandanya gushika nk’isaha 4 zo mu gitondo ku wa 13, uwo porofeseri avuga ati:—

GSAM 96.6“Abagize amahirwe yo kwibonera izo nyenyeri zitibagurika mu gitondo co ku wa 13 Munyonyo 1833, birashoboka ko babonye ibimuri vy’umuriro wo mw’ijuru bitangaje kuruta ibindi vyose vyigeze kuboneka kuva isi iremwa, canke n’imiburiburi mu myaka yose yanditswe mu mpapuro z’inkuru za kahise.”

GSAM 97Imvura y’Inyenyeri Yabonetse no mu Buraya

GSAM 97.1Mu gitabu casohowe na Leonard Heinrich Kelber i Stuttgart mu Budagi mu mwaka wa 1835, tumenya yuko ico kimenyetso casubiye kuboneka hakurya y’Ibahari Atlantike muri ukwo kwezi nyene, ariko haciye imisi mikeyi. Avuga ati:—

GSAM 97.2“Ku wa 25 Munyonyo 1833, ku mugabane w’Uburaya habonetse inyenyeri zitibagurika ku buryo bwiza cane”, kandi “i Minsterburg muri Silesia, inyenyeri zaguye nk’imvura y’umuriro. Hamwe na zo hagwa imipira y’umuriro, ituma ijoro rimurika cane ku buryo abantu biyumvira ko amazu yari hafi yabo ategerezwa kuba ariko arasha.

GSAM 97.3“Muri ico gihe nyene i Prin muri Otirishe, harabaye ugutibagurika kw’inyenyeri kwatwikiriye akarere karenga amayili 500 ya kwadarato. Bamwe bavuze ko kwari nk’imigezi y’umuriro imanuka iva mw’ijuru. Bamwe bavyise imvura y’umuriro. Amafarasi yarabitewe ubwoba, agwa hasi. Abantu benshi bararwaye kubera ubwoba.”

GSAM 97Ico Uwo Mugani Werekezako

GSAM 97.4Dukurikiye uru ruhererekane rw’ubuhanuzi tukarengana iranguka ry’ikimenyetso ca gatatu, ari co ugutibagurika kw’inyenyeri, Umukiza wacu avuga ati: “Nimwigire ku musukoni uyu mugani.” Ayo majambo ntiyerekeye urunganwe rwariho igihe Umwami wacu yatanga iyo nyigisho, ahubwo yerekeye urunganwe rwobonye ivyo bintu bimaze kuranguka — atari biriko biraranguka, ahubwo vyarangutse. Ibintu vyari kuranguka nk’ibimenyetso vy’uko Kristo ari ku muryango ntibirimwo ukunyiganyizwa kw’amajuru igihe azoboneka ariko araza koko. Ivyo bimenyetso vy’ukuza kwiwe kuri hafi birimwo ico kimenyetso ca gatatu, ari co co mu nyenyeri. Igihe Umwami yashinze kugira abantu bige umugani w’umusukoni kiri inyuma ya 1833. Ng’iki igihe c’Umwami co gukangurira isi kwa kuri guhambaye kw’uko ukuza kwiwe kuri ku muryango, kandi yuko azoza imbere y’uko urunganwe rwumva uwo mugani rushira. Turabona rero ingene muri ubwo buhanuzi hatomowe igihe itangazo rikomeye ry’ukugaruka kwa Kristo ryategerezwa gushikirizwa isi.

GSAM 98Itangazo ryo mw’Isi Yose

GSAM 98.1Mu kuranguka kw’ivyo vyari vyaravuzwe, dusanga ico gihe nyene mu 1833 Umwami yariko arahagurutsa intumwa ziwe canke abakozi biwe mu mihingo itandukanye y’isi. Kuva mu 1833 gushika mu 1844, bararanguruye ijwi bamenyesha ko ukuza kwa Kristo kuri hafi, “mbere ku muryango”; kandi bigisha umugani w’umusukoni, berekana ivyo bimenyetso vy’ukuza kwiwe, nk’uko nyene yari yabategetse kubigira. Ubwo butumwa, bwaba bushikirijwe n’umwigisha ubwiwe canke biciye mu rupapuro rwacapwe, bwarashitse ku kigo cose c’abamisiyonari mw’isi no ku kivuko cose co kw’isi.

GSAM 98.2Umwanditsi w’ikinyamakuru Ijwi ry’Ukuri c’i Rochester, New York, yarerekanye neza aho ubwo butumwa bwashitse, mu nomero yo muri Nzero 1845:—

GSAM 98.3“Ubutumwa bwiza butazoshira, nk’uko budondorwa mu Vyahishuriwe Yohana 14:6, 7, bwaravuzwe mw’ihanga ryose, mu miryango yose, mu ndimi zose no mu bantu bose; buvuga n’ijwi rirenga buti: ‘Mwubahe Imana, muyihe icubahiro, kuko isaha y’urubanza rwayo ishitse; musenge iyaremye ijuru n’isi n’ikiyaga n’amasoko y’amazi.’ Nta kintu coshobora kwemezwa n’ivyabaye mu buryo butomoye kuruta uko vyemeza ko ubwo butumwa bwashikirijwe ihanga ryose n’ururimi rwose munsi y’ijuru mu myaka mikeyi cane iheze, mu kwamamaza ukuza kwa Kristo mu 1843 [1843, mu guharura igihe kw’Abayuda — mu kwacu, 1844], canke ko kuri hafi. Biciye mu nyigisho no mu vyasohowe mu nyandiko, ijwi ryarashitse mw’isi yose, n’amajambo ashika ku mpera y’isi.”

GSAM 98.4Abantu bamwe batazi ivyabaye babonye umugwi w’abiteze ukugaruka kwa Kristo ubwa kabiri nk’uwagarukiye mu karere kamwe gusa, biyumvira ko wari umurimo ufitaniye isano na William Miller n’abakozi b’Imana amajana makeyi bakorana na we mu gice co mu buraruko bwa Leta Zunze Ubumwe za Amerika. Bene abo boshobora gutangazwa no kumenya yuko uwo mugwi wo muri Amerika, aho Abakuru Miller na Himes bari indongozi zikomeye, wari agace gatoyi gusa k’umugwi munini washitse, nk’uko vyavuzwe haruguru, “ku mpera z’isi”.

GSAM 99INGENE UWO MUGWI WATANGUYE MU MAHANGA ATANDUKANYE

GSAM 99.1Igihe c’Umwami carashitse ngo iryo tangazo rishikirizwe isi, maze mu mihingo nka mirongo ibiri canke irenga itandukanye y’isi, nko mu gihe kimwe, harahagurutswa abagabo bagiye kumenyesha ubwo butumwa mu mihingo yose y’isi, umwe wese atazi igikorwa c’uwundi. Abavuzwe mu gice ca 4, baronse umuco ku vy’iherezo ry’imisi 2300, uretse umwe gusa, A. Campbell, baravyuriwe umutima wo kugira uruhara mu kwamamaza ubutumwa bw’umumarayika wa mbere bwo mu Vyahishuriwe Yohana 14; ivyo na vyo vyabaye biciye mu gikorwa ca Mpwemu w’Imana ubwiwe, atari mu guhanahana uwo muco hagati yabo.

GSAM 99Kugereranya n’Ivugurura ry’Idini

GSAM 99.2Dukoresheje kuri uwo mugwi ya ngingo nyene D’Aubigné yakoresheje ku ntango y’Ivugurura rikomeye ry’Idini ryo mu kinjana ca cumi na gatandatu, nta gukeka ko ukwiye kubonwa nk’ubutumwa bw’Umwami, bwaje mu gihe c’Umwami. Ku vy’iryo Vugurura ryose, uwo mwanditsi wa kahise yavuze ati:—

GSAM 99.3“Ubudagi ntibwashikirije ukuri Ubuswise, eka n’Ubuswise ntibwagushikirije Ubufaransa, kandi n’Ubufaransa ntibwagushikirije Ubwongereza. Ivyo bihugu vyose vyakuronse bivuye ku Mana, nk’uko igice kimwe c’isi kidashikiriza umuco ikindi gice; ahubwo wa mubumbe umwe waka ni wo uwushikiriza isi yose ata wundi uciyeko. Kristo, umutwenzi utambitse uvuye mw’ijuru, yashizwe hejuru cane kuruta abantu bose, ni we yari umuriro w’Imana wahaye isi ubugingo mu gihe c’Ivugurura, nk’uko vyari biri igihe Ubukristo bwashingwa. Mu kinjana ca cumi na gatandatu, inyigisho imwe nyene yarashinzwe mu gihe kimwe mu ngo no mu mashengero vyo mu mahanga yari kure cane y’ayandi kandi atandukanye cane. Icatumye biba uko ni uko Mpwemu umwe nyene yariko arakorera hose, avyara ukwizera kumwe.

GSAM 99.4“Ivugurura ryo mu Budagi n’iryo mu Buswise arerekana ukwo kuri. Zwingle nta migenderanire yari afitaniye na Luther. Nta gukeka ko hari isano hagati y’abo bagabo babiri; ariko dukwiye kuyironderera hejuru y’isi. Uwahaye Luther ukuri ari mw’ijuru, ni we yaguhaye Zwingle. Imana ni yo yabahuza. Zwingle avuga ati: ‘Natanguye kuvuga ubutumwa bwiza mu mwaka w’ubuntu wa 1516; ni ukuvuga mu gihe izina rya Luther ritari bwigere ryumvikana mu gihugu cacu. Sinigiye inyigisho ya Kristo kuri Luther, ahubwo nayigiye mw’ijambo ry’Imana. Nimba Luther yamamaza Kristo, akora ico nanje nkora; ni ivyo gusa.’”6

GSAM 100.1Avuga ivy’igikorwa ca Farel na Lefèvre mu Bufaransa, uwo mwanditsi wa kahise avuga ati:—

GSAM 100.2“Ivugurura ryo mu Bufaransa rero ntiryari ikintu cavuye mu mahanga. Ryavukiye ku butaka bw’Ubufaransa; ryarameze i Paris; imizi yaryo ya mbere yari muri kaminuza ubwayo, yari igize ububasha bwa kabiri mu bihugu vy’Abakristo biganzwa na Roma. Imana yashize ingingo z’ico gikorwa mu mitima igororotse y’abantu bo muri Picardy na Dauphiny imbere y’uko gitangura mu kindi gihugu na kimwe.

GSAM 100.3“Twarabonye yuko Ivugurura ryo mu Buswise ritari rishingiye ku Vugurura ryo mu Budagi. Ivugurura ryo mu Bufaransa na ryo nyene ntiryari rishingiye kuri yompi. Igikorwa catanguriye rimwe muri ivyo bihugu bitandukanye, ata kuganira hagati yavyo; nk’uko mu ntambara imigwi yose itandukanye igize ingabo ihagurukira rimwe, naho ata mugwi ubwira uwundi ngo ugende, kuko yose yumva itegeko rimwe nyene rivuye ku Mukuru umwe w’Ingabo zose. Igihe cari gishitse, abantu bari bateguwe, maze Imana itangura Ivugurura ry’ishengero ryayo mu bihugu vyose icarimwe. Ivyo vyabaye vyerekana yuko Ivugurura rikomeye ryo mu kinjana ca cumi na gatandatu ryari igikorwa c’Imana.”7

GSAM 100.4Ku vy’Ivugurura ryo mu Bwongereza, ryari riyobowe na Thos. Bilney, Fryth, Tyndale n’abandi, D’Aubigné arongera akavuga ati:—

GSAM 100.5“Ivugurura ryo mu Bwongereza rero ryatanguye ata co rikesha Luther na Zwingle, ryisunze Imana yonyene. Mu bihugu vyose vy’Abakristo habaye igikorwa c’ijambo ry’Imana mu gihe kimwe. Inkomoko y’Ivugurura i Oxford, i Cambridge n’i Londres yari Isezerano Rishasha ryo mu kigiriki ryasohowe na Erasmus. [Tyndale na Thomas Bilney bavuye i Cambridge mu mwaka wa 1519.] Harashitse umusi Ubwongereza bwishimira iyo nkomoko ihambaye y’Ivugurura.”8

GSAM 101.1Itangazo ry’ukugaruka kwa Kristo ryatanguye mu buryo busa n’ubwo twadondoye haruguru ku Vugurura ry’Idini. Abagabo baravyuriwe umutima mu gihe kimwe mu mihingo y’isi irenga incuro zine igitigiri c’iyo twavuze, umwe atazi ivy’uwundi kandi ata guhanahana ivyiyumviro hagati yabo, maze batangura kwamamaza kwa kuri kumwe ko mu Vyanditswe, batakwamamaza mu mahanga ane y’isi gusa, ahubwo mu bihugu vyose vy’isi vyari bimaze gutera imbere mu mico.

GSAM 101Ibikorwa vya Joseph Wolff

GSAM 101.2Aha birabereye ko twihweza ibintu vyerekana aho ukwamamaza ukugaruka kwa Kristo kwashitse:—

GSAM 101.3“Mu 1831 Joseph Wolff, D.D., yarungitswe ava mu Bwongereza kuba umumisiyonari mu Bayuda bo muri Palestina. Nk’uko avyigana mu vyanditswe vyiwe vy’urugendo, gushika mu mwaka wa 1845, yaramamaje ko Umwami agiye kugaruka vuba muri Palestina, mu Misiri, ku nkengera z’Ikiyaga Gitukura, muri Mezopotamiya, muri Crimea, mu Buperesi, muri Jeworujiya, mu Nganji yose y’Abotoma, mu Bugiriki, muri Arabiya, muri Turukiya, muri Bokhara, muri Afuganisitani, muri Kashmir, muri Hindostan, muri Tibet, mu Buholande, muri Ekose, muri Irlande, i Constantinople, i Yerusalemu, kuri Sainte-Hélène, no mu mato mu Kiyaga Mediterane, hamwe no mu gisagara ca New York, abwira abo mu mashengero yose. Avuga ko yigishije mu Bayuda, mu Baturuki, mu Bisilamu, mu Baparisi, mu Bahindu, mu Bakaludaya, mu Bayezidi, mu Basiriya, mu Basabe, akigisha abapasha, abasheki, abashaha, abami ba Organtsh na Bokhara, umwamikazi w’Ubugiriki, n’abandi.”9

GSAM 101.4Muri Yemeni, akarere kabamwo abakomoka kuri Hobabu, sebukwe wa Mose, Joseph Wolff yabonye igitabu avuga ati: “Abarabu b’aha hantu bafise igitabu citwa ‘Seera,’ kivuga ivyerekeye ‘Ukugaruka kwa Kabiri kwa Kristo, n’Ingoma Yiwe y’Ubwiza!’”10

GSAM 102.1Muri Yemeni yamaze imisi itandatu ari kumwe n’Abarekabu, abo avuga ati: “Ntibanywa umuvinyu, ntibatera imizabibu, ntibabiba imbuto, baba mu mahema kandi bibuka amajambo ya Yonadabu mwene Rekabu. Bari kumwe n’Abisirayeli bo mu muryango wa Dani, baba hafi ya Terim muri Hatramawt, biteze, cokimwe n’abana ba Rekabu, ko Mesiya agiye gushika vuba mu bicu vyo mw’ijuru.”

GSAM 102.2Muri ivyo duhejeje kuvuga, turabona ko muri iyo myaka cumi n’ine, Wolff ubwiwe yari yaramamaje inkuru y’uko ukuza kwa Kristo kuri hafi, mu mahanga arenga mirongo ibiri atandukanye. Muri ico gihe nyene, iyo nyigisho yaraganirwako cane mu Budagi, canecane mu bumanuko mu Bamorave.

GSAM 102Ubutumwa mu Budagi no mu Burusiya

GSAM 102.3Umwanditsi w’Umwongereza, Mourant Brock, atumenyesha ko “i Württemberg hari umugwi w’Abakristo bagera ku majana, bari biteze ukugaruka kwa Kristo kwa vuba.” Iyo nyigisho yaramamajwe no mu tundi turere tw’Ubudagi na Hengstenberg, uwo ico gihe bavuga ko ari we muhanga kuruta abandi bose mu vyerekeye Imana mu Budagi.

GSAM 102.4Mu kinyamakuru Isuzuma n’Intumwa co ku wa 13 Kigarama 1892, Umupasitori L. R. Conradi wo mu Budagi avuga ati:—

GSAM 102.5“Mu Budagi, Bengel yarakongeje mu mitima ya benshi urukundo rwo kurindira ukuboneka kw’Umwami wacu, bituma abantu ibihumbi biga ijambo ry’ubuhanuzi kuruta uko bari barigeze kubigira.... Umuco wararashe mu Budagi, kandi ivyanditswe vyerekana ingene imisi 2300 ikwiye gutahurwa vyarakwiragijwe muri ico gihugu. Hakurikiye ugukanguka mu vy’Imana, canecane i Württemberg, maze igihe uguhamwa kwaduka, imiryango amajana yaragiye mu bumanuko bw’Uburusiya, ihakwiragiza iyo nyigisho mu benegihugu bayo bari barimukiyeyo imyaka myinshi imbere y’aho. Kubera ko abapasitori babugariye amashengero yabo, uretse bake cane, bagira amakoraniro yabo bita ‘stunden,’ ni ukuvuga ay’‘isaha,’ mu mazu y’abantu, maze abantu amajana barihana. No muri ico gihe baraganira ivy’Isabato, ariko kubera ko ata n’umwe yatanguye kuyitondera, vyarazimye. Umurimyi w’Umurusiya yarihaniye muri ayo makoraniro y’isaha, hanyuma atangura ico gikorwa nyene mu Barusiya. Ivyo vyahavuye bivamwo umugwi ukomeye w’‘Abasitungisiti’ bo muri iki gihe, ububasha bwawo bukaba bushika no mu turere twa kure cane two muri Siberiya no hakurya y’imisozi ya Caucase.”

GSAM 103.1Mu kinyamakuru Isuzuma n’Intumwa co ku wa 31 Mukakaro 1891, harimwo amajambo y’Umupasitori Conradi yerekeye Mwene Data Schäche wo muri Ositaraliya. Mu gihe avuga, Schäche yaba muri Sileziya, kandi igice c’igihe ciwe yagikoresha mu gikorwa c’ubumisiyonari bwo mu gihugu ca Patiri Gosner, umuvugabutumwa n’umuhanga mu vy’Imana azwi cane wo mu Budagi. Ashikiriza aya majambo ya Mwene Data Schäche yerekeye igitabu ca Kelber:—

GSAM 103.2“Inyuma ya 1836, ni ukuvuga igihe Bengel yari yaraharuriye kimaze kurangira, mu kinyamakuru co mu karere ka Schweidnitz harasohotse itangazo ry’inzu idandarizamwo ibitabu ya Nyakubahwa Sommerfeldt yaho. Ryavuga ivyerekeye igitabu ca L. Henry Kelber cerekeye ibintu bihambaye kandi biteye umunezero vyobaye mu myaka ya 1843 na 1844. Sinibuka neza umutwe w’ico gitabu. Twararonse ico gitabu, tugisomera hamwe n’abantu batari bake bari bagishashaye, twugaye inzugi, mu mwaka wa 1839-40. Ico gitabu carerekana, gifatiye kuri Daniyeli, ku Vyahishuriwe Yohana no kuri Matayo 24, ko iherezo ryari hafi, kandi carimwo imbonerahamwe y’uguharura, yerekana ingene bashitse kuri iryo sango ryavuzwe.”

GSAM 103Ubutumwa mu Bwongereza

GSAM 103.3Mu gitabu co mu Bwongereza citwa Imyaka Igihumbi, handitswe ko “abapasitori amajana indwi bo mw’Ishengero ry’Ubwongereza bariko baratabaza bavuga ko Umucunguzi agiye kugaruka.” Mu bapasitori b’abahanga kuruta abandi bo muri ico gihe harimwo abamamaje inyigisho y’ukugaruka kwa Kristo mu Bwongereza kuva mu 1840 gushika mu 1844. Muri bo turavuga Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dogiteri Nisbett, Umupasitori A. Dallas, M.A. [mu gitabu ciwe Ni Murabe Yerusalemu, ku rupapuro rwa 114, yerekana ko umugani wo muri Matayo 24 werekeye uru runganwe], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, n’abandi.

GSAM 104Ubutumwa mu Buholande

GSAM 104.1Inyigisho y’ukugaruka kwa kabiri kwa Kristo yaramamajwe mu Buholande na Hentzepeter, uwo bavuga ko muri ico gihe ari we mupasitori yari ashoboye kuruta abandi muri ico gihugu. Yari umubungabunzi w’Inzu Ndangamurage y’Ibwami i La Haye, akaba yari yagenywe n’umwami. Mw’ikete yandikiye umwanditsi w’ikinyamakuru Ugutaka kwa mu Gicugu, muri Ruheshi 1844, avuga ko yatanguye kwitaho ico kibazo kubera indoto yamukoze ku mutima cane. Yaratohoje Ivyanditswe kuri ico kibazo, maze mu mwaka wa 1830 asohora agatabu gashikiriza iyo nyigisho. Mu 1841 yasohoye akandi gatabu kerekeye iherezo ry’isi. Muri iryo kete nyene avuga ko inkuru ya mbere yumvise yerekeye William Miller n’abandi bariko baramamaza ku mugaragaro inyigisho y’uko ukuza kwa Kristo kwegereje cane, yayumvise mu 1842, igihe yaganira n’umuntu yari yaje mu Buholande avuye muri Amerika.

GSAM 104Ubutumwa muri Tartariya

GSAM 104.2Kuva mu 1821, inyigisho y’ukuza kw’Umwami yari isanzwe yemerwa kandi yigishwa muri Tartariya. Muri ico gihe, umumisiyonari wo muri Irlande yararungitswe muri ico gihugu, maze umusaserdoti w’Umutatari aramubaza ati: “Kristo azoza ubwa kabiri ryari?” Yamwishuye ko ata na kimwe abiziko. Uwo musaserdoti aca aratangazwa cane n’iyo nyishu y’umumisiyonari yari yaje kubigisha inyigisho za Bibiliya, avuga ko yiyumvira ati: “Umuntu wese afise Bibiliya yokwiye kuba abizi.” Uwo musaserdoti yaciye asigura uko yabitahura, avuga ko yiyumvira yuko Kristo yoje nko mu mwaka wa 1844 inyuma ya Kristo. Iyi nkuru iri mu Kinyamakuru co muri Irlande co mu 1821.

GSAM 104Ubutumwa muri Amerika, mu Buhindi no mu bihugu vyo ku mugabane w’Uburaya

GSAM 104.3Mu Dupapuro tw’Ukugaruka kwa Kristo, igitabu ca 2, urupapuro rwa 135, 1844, Mourant Brock wo mu Bwongereza avuga ati:—

GSAM 105.1“Mu Bwongereza si ho honyene biteze ko Umucunguzi agiye kugaruka vuba kandi hatabazwa ijwi ryo kuburira, ahubwo ni no muri Amerika, mu Buhindi no mu bihugu vyo ku mugabane w’Uburaya. Muri Amerika, abakozi b’ijambo bashika ku majana atatu bariko barigisha ‘ubu butumwa bwiza bw’ubwami;’ muri iki gihugu na ho, abashika ku majana indwi bo mw’Ishengero ry’Ubwongereza bariko baratabaza iryo jwi nyene.”

GSAM 105Ku kivuko cose co kw’isi

GSAM 105.2E. R. Pinney, wo muri Seneca Falls, N.Y., umupasitori w’Umubatisita yitanze, yahebeye ubuzima bwiwe ukwamamaza inyigisho y’ukugaruka kwa Kristo, yavuze mu gitabu ciwe Insiguro ya Matayo 24, ku mpapuro za 8, 9, ati:—

GSAM 105.3“Kuva mu 1842, ivyanditswe vyerekeye ukugaruka kwa kabiri kwa Kristo vyari vyararungitswe ku kigo cose c’abamisiyonari mu Buraya, muri Aziya, muri Afirika no muri Amerika, ku mpande zompi z’Imisozi ya Rocky.... Abakuru b’amato yacu n’abayakoreramwo batubwira ko ata kivuko bashikako ngo basange ubwo butumwa butarahabashikiriye imbere, kandi kenshi babazwa ibibazo bibwerekeye.”

GSAM 105Abantu ibihumbi bitatu bamamaza ubutumwa

GSAM 105.4Umupasitori G. W. Mitchel, wo muri Zanesville, Ohio, uwundi mukozi w’Imana ubwiwe yamamaje iyo nyigisho, yabwiye umwanditsi w’iki gitabu igihe baganirira i Newark, Ohio, ku wa 8 Myandagaro 1894, ko Umukuru William Miller yamubwiye igihe baganirira i McConnellsville, Ohio, muri Nyakanga 1844, ko yari afise “amazina n’aho abapasitori ibihumbi bitatu baba, mu turere dutandukanye tw’isi, bariko baramamaza bati: ‘Mwubahe Imana, muyihe icubahiro; kuko isaha y’urubanza rwayo ishitse,’ benshi muri bo bakaba bari muri Amerika ya Ruguru no mu Bwongereza.”

GSAM 105.5William Miller, avuga ukuntu iryo ‘jwi ryo gutabaza’ ryakwiragiye cane, yagize ati:—

GSAM 105.6“Umuntu umwe canke babiri mu karere kose k’isi baramamaje iyo nkuru, kandi bose bahuriza ku gihe kimwe,—Wolff wo muri Aziya; Irving, aheruka kuba mu Bwongereza; Mason wo muri Ekose; Davis wo muri Carolina y’Epfo; n’abantu batari bake muri aka karere, bariko baratabaza canke barigeze gutabaza iryo jwi.”11

GSAM 106Ijwi rya Eliya rya Hutchinson rirungikwa hose

GSAM 106.1Mu 1837, Umukuru R. Hutchinson yararungitswe ava mu Bwongereza kuba umumisiyonari w’Umuwesile muri Kanada. Yahavuye aba i Montreal. Yari azinanyi n’abantu benshi cane mu mahanga. Mu myaka ya 1843 na 1844 yasohoye ikinyamakuru citwa Ijwi rya Eliya, yavugamwo inyigisho y’ukugaruka kwa Kristo. Kubera ko vyamworohera gushikira amato aja mu mahanga, kandi akaba yari yemerewe kurungika imitekero mininiminini y’ibinyamakuru vyiwe ata mahera y’iposita arishe, yarabirungitse ku bwinshi mu mihingo yose y’isi. Ku bijanye n’igikorwa ciwe ubwiwe, yavuze ko yabirungika ataco yishuza muri Nova Scotia, muri New Brunswick, muri Newfoundland, mu Bwongereza, muri Irlande, muri Ekose, muri Galles, mu Bufaransa, mu Budagi, i Constantinople, i Roma, no mu turere twose tw’ubwami bw’Ubwongereza n’ibihugu bwakolonije.

GSAM 106Mu Mazinga ya Sandwich

GSAM 106.2Mu kinyamakuru Ugutaka kwa mu Gicugu co ku wa 12 Gitugutu 1843, harimwo ikete rya Madamu O. S. Burnham wo muri Kaloa, kw’izinga rya Kaui, mu Mazinga ya Sandwich. We n’umugabo wiwe bari abigisha b’ishure aho hantu. Baremeraga inyigisho y’ukugaruka kwa Kristo kandi barayahamamaza, maze umugwi w’abizera wo muri ayo mazinga ugasengera hamwe na bo.

GSAM 106Ubutumwa bugereranywa n’ubwa Yohana Umubatizi

GSAM 106.3Gutyo rero turabona ko inyigisho y’ukugaruka kwa Kristo yamamajwe gushika aho vyari bikwiye kugira ubuhanuzi bw’Ivyanditswe buyerekeye bushike.

GSAM 106.4Ubutumwa bwari kumenyesha ukuza kwa mbere kwa Kristo bwavuzwe n’umuhanuzi Yesaya muri aya majambo: “Ijwi ry’uwutakira mu bugaragwa riti: Ni mutegure inzira y’Uhoraho, mutunganye mu gahinga inzira igororotse y’Imana yacu. Umwonga wose uzoshirwa hejuru, umusozi wose n’agasozi kose bizocishwa bugufi; ahagoramye hazogororwa, ahantu h’amabuye hazogirwa ikiyaya; maze ubwiza bw’Uhoraho buzohishurwa, abantu bose babubonere hamwe, kuko akanwa k’Uhoraho ari ko kabivuze.”12 Ubu buhanuzi bwarashikijwe n’ibikorwa vya “Yohana Umubatizi, yigisha mu bugaragwa bw’i Yudaya, avuga ati: Ni mwihane, kuko ubwami bwo mw’ijuru buri hafi.”13

GSAM 107.1Uyu muntu wenyene, mu mezi atandatu y’igikorwa mu gihugu kimwe ca Yudaya, yarashikije ubwo buhanuzi butangaje. Naho ubu buhanuzi bwashingiye igikorwa ca Yohana igihe n’ahantu cogarukira, si ko bimeze ku buhanuzi bwerekeye ukwamamaza ukugaruka kwa kabiri kwa Kristo, kuko ico gikorwa categerezwa gukorwa n’‘ijwi rirenga,’ kigashika kw’isi yose.

GSAM 107.2Gutyo rero, twihweje ivyo bintu vyashikirijwe, turabona ingene ubuhanuzi bwerekeye ubutumwa bw’ukugaruka kwa Kristo bwashikijwe ata gahaze. Igihe c’Imana carashitse co kwigisha umugani w’umusukoni, no gutanga itangazo rya mbere ry’ubutumwa bw’umumarayika wa mbere, maze ihagurutsa intumwa zayo ngo zitabaze iryo jwi mu mahanga yose, mu moko yose no mu ndimi zose.

Notes

  1. Matayo 24:32-35. ↩
  2. Abaroma 10:14, 15. ↩
  3. Matayo 24:29, 30. ↩
  4. Matayo 24:29. ↩
  5. Mariko 13:24. ↩
  6. Inkuru y’Ivugurura ry’Idini, igitabu ca 8, ikigabane ca 1, ingingo za 2, 3. ↩
  7. Muri ico gitabu nyene, igitabu ca 12, ikigabane ca 3, ingingo ya 10. ↩
  8. Muri ico gitabu nyene, igitabu ca 18, ikigabane ca 2, ingingo ya 12. ↩
  9. Ijwi ry’Ishengero, urup. 343. ↩
  10. Urugendo rw’Ubumisiyonari rwa Wolff i Bokhara. ↩
  11. Inyigisho za William Miller, urup. 238, 1843. ↩
  12. Yesaya 40:3-5. ↩
  13. Matayo 3:1, 2. ↩

Note

Back