Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
05 / 31
05 / 31

Igice ca 2 — Umugambi w’Agakiza Ushirwa Ahabona

John Norton Loughborough

GSAM 38.1“Ivyizigiro bitevye gushika birwaza umutima; ariko ico umuntu yipfuza iyo gishitse, kiba igiti c’ubugingo.”1 “Kuko uku ni ko Uhoraho Nyen’ingabo agize: Hasigaye akanya gato, nongere kunyiganyiza ijuru n’isi n’ikiyaga n’ubutaka bwumutse; kandi nzonyiganyiza amahanga yose, Uwipfuzwa n’amahanga yose azoza; maze iyi nzu nzoyuzuza ubwiza, ni ko Uhoraho Nyen’ingabo agize.”2

GSAM 38.2Kuva aho Adamu yirukaniwe mw’itongo rya Edeni, agatandukanywa n’igiti c’ubugingo, amajambo yabwiwe Satani ku vyerekeye uruvyaro rw’umugore — “Ruzogukomeretsa umutwe” — yatanze ivyizigiro vy’uko wa Murwanizi azoneshwa ubutakivayo, imigambi yiwe y’amayeri igasamburwa, maze abantu bagasubira gushikira igiti c’ubugingo. Uwo bari barindiriye, ari rwo Ruvyaro rwasezeranywe, ni ko yabaye “Uwipfuzwa n’amahanga yose.”

GSAM 38.3Muri ayo majambo ya Hagayi ahejeje kuvugwa, biboneka ko ukuza kw’uwo Yipfuzwa gufitaniye isano n’igihe Uhoraho azonyiganyiza ijuru n’isi. Paulo, mu kwandikira Abaheburayo, yavuze ko ukwo kunyiganyizwa kuzoba muri kazoza, ati: “Nzosubira kunyiganyiza, si isi gusa, ariko n’ijuru. Kandi iryo jambo ngo, Nzosubira, ryerekana ugukurwaho kw’ibinyiganyizwa, nk’ibintu vyaremwe, kugira ngo ibidashobora kunyiganyizwa bigumeho. Nuko rero, ko twakira ubwami budashobora kunyiganyizwa, tugire ubuntu budushoboza gukorera Imana uko ibishima, tuyubaha kandi tuyitinya.”3 Ayo majambo yerekeye ukwo kunyiganyizwa kumwe kutaraba, asa n’ayerekana ko gufitaniye isano rya hafi n’ishingwa rya nyuma ry’ubwami bw’Imana, burongowe na Kristo, ari rwo Ruvyaro rwasezeranywe, “Uwipfuzwa n’amahanga yose.”

GSAM 39.1Ugusubizwa uko ibintu vyari biri kuzoshitswa biciye kuri Kristo kurashobora gutahurwa neza muri iyi misi y’iherezo n’abantu bose bafise Bibiliya yose yuguruye imbere yabo. Abantu bo mu bihe vya kera si ko vyari biri kuri bo. Ijambo ry’Uhoraho ryabashikako ari “icagezwe ku cagezwe, icagezwe ku cagezwe; umurongo ku murongo, umurongo ku murongo; hano bikeya, na hariya bikeya.”4 Ni ko n’uguhishurirwa umugambi w’agakiza kwabo kwari kumeze nk’inzira y’abagororotsi, “nk’umuco ukayangana, ugenda urushiriza gukayangana gushika ku mutaga wuzuye.”5 Ni co gituma bishimishije cane gukurikirana muri make ingene uwo mugambi wagiye urahishurirwa abantu biwe bo mu bihe vya kera intambwe ku yindi.

GSAM 39Ugucererwa Ntikwahishuwe mu Ntango

GSAM 39.2Uhoraho ntiyaciye atuma ivyizigiro vyabo vyigizwa inyuma, ngo abarwaze imitima mu kubahishurira yuko hazoca imyaka amajana imbere y’uko bashikira iranguka ry’ivyizigiro vyabo muri rwa Ruvyaro rwasezeranywe. Dufatiye ku vyanditswe, turabona ko baretswe bakiyumvira yuko umwana wa mbere yovutse yobaye urwo Ruvyaro, kandi yuko vuba cane, mu buryo bunaka, Edeni yosubijwe uko yari iri, na bo bagasubira gushikira igiti c’ubugingo. Kayini amaze kuvuka, Eva yavuze ati: “Ndonse umuhungu ku bw’Uhoraho.”6 Abahinga bamwe b’igiheburayo baremeza ko ayo majambo ahinduwe ijambo ku rindi kandi yose uko ari, avuga ati: “Ndonse umuhungu, ari we Uhoraho.” Ni ukuvuga ngo: Ng’uru Uruvyaro ruzokora iki gikorwa c’ubwami co kunesha Satani. Nta jambo nk’iryo Eva yavuze ryanditswe igihe Abeli yavuka. Yarashobora kwiyumvira, kandi vyari bisanzwe ko yiyumvira, yuko imfura ari yo yoshikije isezerano. Ese ukuntu ivyizigiro vyiwe bitegerezwa kuba vyaragabanutse, mbere birapfa, uko ingeso za Kayini zagiye ziribonekeza, akibonera inzira yiwe mbi yahavuye imushikana ku kwica mwene nyina. Imbere y’uko Abeli yicwa, bategerezwa kuba bari barahawe umuco n’ugutahura bimwebimwe ku vyerekeye ikimazi cotanzwe ku bwabo muri kazoza; kuko Abeli, nk’uko yari yarigishijwe n’Imana, yazanye umwagazi wiwe w’intama awutangako ikimazi, ariko Kayini, yari yarigishijwe cokimwe na mwene nyina, azana ishikanwa ry’ivyimburwa vyo mu murima, kandi abivanga n’umutima w’ishavu n’ishari. Ikimazi ca Abeli carashimwe kurusha ica Kayini, kuko catanzwe “kubwo ukwizera”; kandi Paulo arandika ku vyerekeye ico kimazi ati: “Naho yapfuye, aracavuga.”7

GSAM 40Seti Yoba Ari rwa Ruvyaro?

GSAM 40.1Abeli amaze gupfa, Seti yaravutse, maze ivyizigiro birasubira kuba bizima; Eva ati: “Kuko Imana yansubirije urundi ruvyaro mu kibanza ca Abeli, uwo Kayini yishe.”8 Mu nyuma Seti yashizwe mu rukurikirane rw’abakomotse kuri Adamu. (Raba Itanguriro 5:3.) Kayini, yari imfura nyakuri, ntashirwa muri urwo rukurikirane rw’amamuko. Birashoboka cane ko Eva yiyumvira yuko noneho Seti ari we Ruvyaro rwasezeranywe. Ibiri mu vyanditswe vyerekana ko Seti amaze kuvuka, abantu batanguye kwiyita izina ry’Uhoraho. (Raba icanditswe ku mubari w’Itanguriro 4:26.) Kumbure babigize biyumvira yuko Seti ari we yobaye umutegetsi wa nyuma, Uhoraho, agasenyura ubutware Satani yari yarigaruriye.

GSAM 40Ivyizigiro Vyashizwe kuri Nowa

GSAM 40.2Mu nkuru ngufi y’ivyabaye kuva mu gihe ca Adamu gushika kw’ivuka rya Nowa, hafi ibivugwa vyose ni urukurikirane rw’amamuko y’abantu. Nowa amaze kuvuka (“umugororotsi,” nk’uko biri ku mubari), ivyizigiro vyarasubiye kuvyuka, abantu bavuga bati: “Uwu ni we azoduhumuriza ku bijanye n’igikorwa cacu n’ubutame bw’amaboko yacu, kubera isi Uhoraho yavumye.”9 Ijambo ry’Imana ntirivuga ingene bari biteze guhumurizwa, canke uburyo vyociyemwo; ariko bari bafise ivyizigiro vy’uko umuvumo wari kw’isi wogabanijwe mu buryo bunaka. Ntibari bahishuriwe ububisha bwobaye mu misi ya Nowa, igihe abantu bokwuzuza isi ivyaha n’umuryano gushika aho abantu boheneberezwa kw’isi n’umwuzure, Nowa n’abo mu nzu yiwe bonyene bakarokoka; eka kandi ntibari bahishuriwe yuko yomaze imyaka ijana na mirongo ibiri aburira isi ku vyerekeye uguhona kwagira kuze.

GSAM 41Babeli Yubakwa

GSAM 41.1Umwuzure umaze guhera, abantu barabwiwe biciye kuri Nowa ko bokwuzura isi; ariko batanguye kugwira, banse umugambi w’Uhoraho wo kubategeka. Nimurodi yashinze ubwami bwa Babeli (bwahavuye bwitwa Babiloni, bukaba ubutegetsi bwa mbere bwo kw’isi).10 Haciye igihe gito, abantu batanguye kwubaka umunara wa Babeli kugira ngo bigirire izina, no kugira ngo ntibasanzare, bikaba vyari binyuranye rwose n’ivyo Uhoraho yari yarabigishije biciye kuri Nowa. Aho kurindira bihanganye ko Uhoraho ashitsa imigambi yiwe, bifatiye ibintu mu minwe, maze Imana inyuranya ururimi rwabo, baca barasanzara.

GSAM 41Aburahamu Azoba Samuragwa w’Isi

GSAM 41.2Dukurikiranye iyo nkuru ngufi gushika ku wa cumi mu bakomotse kuri Nowa, turashika kw’ihamagarwa rya Aburahamu. Uhoraho yamubwiye ati: “Iki gihugu cose ubona nzokiguha wewe n’uruvyaro rwawe ibihe vyose. Kandi uruvyaro rwawe nzorugira nk’umukungugu wo kw’isi, ku buryo umuntu yoshobora guharura umukungugu wo kw’isi, ari ho n’uruvyaro rwawe rwoshobora guharurwa. Haguruka, ugendagende muri iki gihugu mu burebure bwaco no mu bwaguke bwaco, kuko nzokiguha.”11 Naho Aburahamu yari yarasezeraniwe yuko azotunga ico gihugu, Uhoraho yaramwemeje yuko azopfa. Paulo avuga ko yagiye “ahantu yari agiye kuronka mu nyuma ngo habe umwandu wiwe.”12 Nta nkeka ko ico kibazo c’iranguka ry’isezerano catomowe kuri Aburahamu mw’iyerekwa ryavuye ku Mana, kuko “yari arindiriye igisagara gifise amatanguriro, umwubatsi n’umuremyi waco akaba Imana.”13 Mu Baroma 4:13 havuga ko isezerano ryari “yuko azoba samuragwa w’isi;” atari uko isi imeze ubu, ariko mu gihe coza, amaze gusubira kuba muzima.

GSAM 42.1Mu kubona ibintu nk’umuntu, Aburahamu ntiyatahura ingene uruvyaro rwasezeranywe rwoshobora kumukomokako ubwiwe. Yaciye rero atanga iciyumviro c’uko Eliyezeri, igisonga c’urugo rwiwe, yokwitwa urwo ruvyaro. Uhoraho ati: Si ko biri; ahubwo azoba umuntu “azova mu nda yawe bwite.” Ubu rero Uhoraho atanguye kumuhishurira yuko igikorwa ca nyuma c’uruvyaro rwiwe kitazoranguka ubwo nyene. Yabwiye Aburahamu ati: “Uruvyaro rwawe ruzoba abanyamahanga mu gihugu kitari icabo, kandi bazokorera abo muri co; na bo bazobagirira nabi imyaka amajana ane.... Ariko wewe uzosanga ba sogokuruza amahoro; uzohambwa ugeze mu zabukuru neza.”14

GSAM 42.2Umugore wa Aburahamu yatanze umugambi utaranga ubwenge wo kwihutisha iranguka ry’isezerano; ariko Isaka amaze kuvuka, ari umwana nyakuri wa Aburahamu na Sara, umugore wiwe wo mu mategeko, Uhoraho yavuze ku vyerekeye Isimayeli na nyina Hagari ati: “Irukana uwo muja n’umwana wiwe.”

GSAM 42.3Igihe ukwizera kwa Aburahamu kwageragezwa mu gutanga Isaka kw’ikimazi ku gicaniro, yarize icigwa ku vyerekeye ukuzuka kw’abapfuye. Avugwako ngo: “Yiyumvira ko Imana ishobora kumuzura [Isaka], mbere no mu bapfuye; kandi ni ho yongeye kumuhabwa mu buryo bw’ikigereranyo.”15

GSAM 42Uruvyaro Nyakuri

GSAM 42.4Igihe kimwe Aburahamu yarigishijwe yuko Uruvyaro nyakuri, urwo amahanga yose yohezagiwemwo, naho rwokomotse kuri we ku mubiri, mu vy’ukuri rwobaye Kristo w’Imana; kuko Uhoraho atamubwiye ngo: “Imvyaro, nk’uwuvuga benshi; ariko nk’uwuvuga umwe, ati: Kandi n’Uruvyaro rwawe, ari rwo Kristo.”16 Intumwa Paulo yavuze ku vyerekeye ivyo ati: “Ivyanditswe, kuko vyari vyarabonye imbere y’igihe yuko Imana izotsindanishiriza abanyamahanga ku bw’ukwizera, vyabanje kubwira Aburahamu inkuru nziza, biti: Muri wewe ni ho amahanga yose azohezagirwa.”17 Isezerano ryahawe Aburahamu ryarasubiye kwemezwa kuri Isaka n’uruvyaro rwiwe,18 no kuri Yakobo nyene.

GSAM 42.5Kubera ko Yakobo yari afise abahungu cumi na babiri, vyari bisanzwe ko haca havyuka ikibazo ngo: Ni uwuhe muri bo azoja mu rukurikirane rw’amamuko y’Uruvyaro nyakuri? Mu ntahe Yakobo yashinze ku bahungu biwe ahumekewe n’Imana, ico kibazo caratomowe: “Inkoni y’ubwami ntizova kuri Yuda, kandi uwushinga amategeko ntazova hagati y’ibirenge vyiwe, gushika Shilo aje; kandi ni we amahanga azokoranirako.”19 Ku bijanye n’iranguka ry’ivyo, ni vyiza kubona hano ko Abisirayeli, naho batwarwa n’amahanga atandukanye, bemererwa kugira Inama Nkuru yabo y’Abacamanza. Uko ni ko Yuda, umuryango w’Abayuda witiriwe Yuda, yagumanye uruhara runaka mu butegetsi bwabo gushika aho Shilo (Kristo) yaziye vy’ukuri.

GSAM 43Igihe Cagumye Gihishijwe

GSAM 43.1Ba sekuruza b’imiryango bari bafise ugutahura kumwekumwe ku vyerekeye ugusubizwa uko ibintu vyari biri n’Uruvyaro rwasezeranywe; ariko igihe rwoziye, canke ikiringo cosigaye ngo ruze, vyari bikibahishijwe. Uko abakomotse kuri Yakobo bagwira muri Egiputa, maze wa Mwashuri, Farawo (Yesaya 52:4), “atari azi Yosefu,”20 akabagirira nabi, vyari bisanzwe ko mu vyiyumviro vyabo basubira kuri ya myaka 400 (mu vy’ukuri 430) yabwiwe Aburahamu, ari co kiringo c’imibabaro yabo n’ukuba abanyamahanga mu kindi gihugu, bizigiye ko ugukizwa ivyo kwobashikanye ku mwandu wasezeranywe.

GSAM 43.2Mose amaze kuvuka, abavyeyi biwe babonye ko “yari umwana mwiza.”21 Bategerezwa kuba barahawe umuco w’uko, arongowe n’Imana, ari we yokuye Abisirayeli muri bwa buja bwabo bw’ubukazi. Nta nkeka ko ubwo bumenyi bwamenyeshejwe Mose; kuko amaze imyaka mirongo ine, yafashe ingingo ntabanduka yo kwifatanya n’Abisirayeli bahahazwa, akababazwa hamwe na bo aho kwitwa umwana w’umukobwa wa Farawo na samuragwa w’ingoma ya Egiputa,22 kandi atanguye kuburanira abantu biwe, akica Umunyegiputa abarwanira, yaratangaye cane kubona batatahuye igikorwa ciwe; “kuko yiyumvira yuko bene wabo botahuye ko Imana izobakiza ibicishije mu kuboko kwiwe.”23

GSAM 44.1Igihe Uhoraho yari yashinze c’uko Abisirayeli bava muri Egiputa gishitse, baragiye, bagenda ku gihe cari caravuzwe, ku musi nyene. Kuvayo 12:40, 41. Ntibari gushobora kwiyumvira ko Mose ari we mutegetsi wabo wa nyuma, canke rwa ruvyaro rwahawe isezerano, kuko yari uwo mu muryango wa Lewi; kandi mbega Yakobo ntiyari yaravuze mu buhanuzi bwiwe ahumekewe n’Imana yuko Yuda ari we azobategeka gushika Shilo aje?

GSAM 44“Nzomubona, Ariko Si Ubu.”

GSAM 44.2Igihe Abisirayeli bari mu nzira ija i Kanani, Balaki, umwami wa Mowabu (yakomotse kuri Loti), yahamagaye Balamu ngo avume Abisirayeli. Uhoraho yahinduye umuvumo wiwe umuhezagiro, maze muri wo baronka uwundi muco, wari uwo gukuraho iciyumviro c’uko ugukizwa burundu ubutware Satani yari yarigaruriye kwobaye ubwo nyene bashitse i Kanani. Inkuru yo mu Vyanditswe ivuga ko Balamu, mw’iyerekwa ryavuye ku Mana, yavuze ati: “Nzomubona, ariko si ubu; nzomwitegereza, ariko ntari hafi; Inyenyeri izova muri Yakobo, kandi Inkoni y’ubwami izohaguruka muri Isirayeli, isesagure impande za Mowabu, irandure abana bose ba Sheti.”24

GSAM 44.3Urwo ruvyaro rwinshi rwakomotse kuri Aburahamu Paulo aruvuga uku: “Ni co catumye kuri uwo muntu umwe, kandi yari ameze nk’uwapfuye, hakomoka abantu benshi nk’inyenyeri zo mw’ijuru mu bwinshi, kandi nk’umusenyi wo ku nkengera y’ikiyaga udashobora guharurwa. Abo bose bapfuye bizeye, batarahabwa ivyasezeranywe, ariko barabibonye biri kure, baravyemera, baravyakira, biyemerera ko ari abanyamahanga n’ingenzi kw’isi.”25

GSAM 44.4Abisirayeli ntibari bakwiye kwihebura canke gucika intege kubera ubuhanuzi bwa Balamu bwavuga ko iranguka ry’ivyizigiro vyabo ritari irya “ubu,” kandi ko ritari “hafi”; kuko imbere gato y’ubwo buhanuzi, Uhoraho yari yararahiye ubugingo bwiwe bwite ko iyo mimerere y’ubwiza yohavuye ishika. Biciye kuri Mose yavuze ati: “Ariko ndahiye ukubaho kwanje, isi yose izokwuzura ubwiza bw’Uhoraho.”26 Mu misi y’umuhanuzi Habakuki, haciye imyaka 863, ukwo kuri nyene kwarasubiye kuvugwa, ariko kuvugwa nk’ikintu kikiri ico muri kazoza: “Kuko isi izokwuzura ukumenya ubwiza bw’Uhoraho, nk’uko amazi akwiye mu kiyaga.”27

GSAM 45Igikorwa co mu Buturo Bwera Cari Ikigereranyo c’Igikorwa Nyakuri

GSAM 45.1Uhoraho amaze gukura Abisirayeli muri Egiputa, yatangarije amategeko yiwe yerekeye ingeso nziza imbere y’ikambi yose, abaha n’ayo mategeko ku mabuye, yanditsweko n’urutoke rwiwe bwite. Kugira ngo bagume berekezwa kuri wa Mukiza yohavuye yitangako ikimazi ku bwabo, kandi kugira ngo biciye mu bushobozi bw’amaraso yiwe y’igiciro ivyaha vyabo vyezwe bikurweho, yategetse ko bubaka ubuturo bwera mu bugaragwa. Iryo hema, canke ubuturo bwera, Mose yaraburiwe kurikora mu vyose neza na neza nk’icitegererezo Uhoraho yari yamweretse ku musozi.28 Igikorwa cakorerwa muri ubwo buturo bwera cari igitutu c’igikorwa nyakuri ca Kristo mu buturo bwera bwo mw’ijuru.29 Mu gihe umugambi w’Imana mu mashikanwa no mu bimazi vyo mu buturo bwera wari uwo kugumiza imbere y’abantu igitutu c’“ivyiza bizokuza,”30 Satani yihatira gutuma abantu bashira umutima kw’ishikanwa ubwaryo, aho kuwushira kuri Kristo no ku gikorwa ciwe nyakuri, iryo shikanwa ryari ikigereranyo caco gusa. Uko ni ko yagerageje kubashikana ku kwizigira ibikorwa vyabo bwite kugira ngo baronke agakiza.

GSAM 45.2Umugambi w’Uhoraho wari uwo kuba umutegetsi w’abantu biwe, ari bo Bisirayeli, kubarwanira intambara no gutsinda amahanga. Yari afise uburyo bwiwe bwo gutegeka, nk’uko vyerekanywe n’aya majambo: “Amaze kurandura amahanga indwi mu gihugu ca Kanani, yabagaburiye igihugu cayo akoresheje ubupfindo. Inyuma y’ivyo yabahaye abacamanza mu kiringo c’imyaka nk’amajana ane na mirongo itanu, gushika kuri Samweli umuhanuzi.”31

GSAM 45Abisirayeli Basaba Umwami

GSAM 45.3Biragaragara ko Abisirayeli batashima uburyo Uhoraho yabategeka. Ariko umugambi wiwe n’ivyo yagomba kwari uko baba abantu biwe yiharije, batandukanye n’abandi bose bari babakikije. Iyo bakurikiza neza inyigisho ziwe, mbere n’amahanga yovuze ku biberekeye ati: “Ni ukuri iri hanga rikomeye ni abantu b’ubwenge n’ugutahura. Kuko ni irihe hanga rikomeye rifise Imana iri hafi yaryo, nk’uko Uhoraho Imana yacu aba hafi yacu mu vyo tumwambaza vyose?”32

GSAM 46.1Kubera ukutanyurwa kwabo, basavye Samweli ngo abashireho umwami abategeke, maze Uhoraho abwira Samweli ati: “Ni jewe banse, ngo sinzobe umwami wabo.”33 Barasubiye kubwira Samweli, mbere basa n’abategeka kurushiriza, bati: “None rero, nudushirireho umwami aducire imanza nk’ayandi mahanga yose.”34 Samweli yarabatomoreye yitonze agahahazo kobashitseko baramutse bagize umwami, ariko “abantu banka kwumvira ijwi rya Samweli, bavuga bati: Oya, ariko tuzogira umwami adutegeka; kugira ngo natwe tube nk’ayandi mahanga yose, kandi umwami wacu aducire imanza, aduje imbere, aturwanire intambara zacu.”35

GSAM 46.2Nuko bagira abami babategeka mu kiringo c’imyaka nk’amajana atanu. Ubwa mbere bari ubwami bumwe burongowe na Sawuli, Dawidi na Salomo; hanyuma bigaburamwo ubwami bubiri, Isirayeli na Yuda. Bake cane mu bami babo ni bo bari beza kandi bagororotse, ariko abenshi muri bo bari babi, bagashikana abantu ku gusenga ibigirwamana no ku bibi bikomeye. Nuko abo bantu ntibasa n’amahanga yari abakikije mu kugira umwami gusa, ariko barasa na yo no mu bubisha, mu guheba Imana ya ba sekuruza babo, no mu gusenga ibigirwamana n’ingabo zo mw’ijuru.

GSAM 46.3Uhoraho yavuze ku vyerekeye ubwo butegetsi bw’abami biciye mu kanwa k’umuhanuzi Hoseya ati: “Ewe Isirayeli, warihonye; ariko muri jewe ni ho hari ugutabarwa kwawe. Nzoba umwami wawe; uwundi ari hehe yogukiza mu bisagara vyawe vyose? Kandi bari hehe abacamanza bawe wavuzeko uti: Mpa umwami n’abaganwa? Naguhaye umwami nshavuye, naramugukuyeko ndi mu burake bwanje.”36

GSAM 47Ubwami bukuweho

GSAM 47.1Iyo ntwaro y’abami yabandanije gushika Abakaludaya baturiye Yerusalemu, batwaye ibikoresho vy’urusengero, bajana abantu b’i Buyuda mu bunyagano i Babiloni. Bahamaze imyaka mirongo irindwi, nk’uko bari barabiburiwe mu buhanuzi. Iyo ntwaro y’abami irangiye, Umwami Uhoraho abwira Zedekiya, umwami wabo wa nyuma, biciye ku muhanuzi Ezekiyeli ati: «Wewe muganwa wa Isirayeli wanduye kandi w’umubisha, umusi wawe urashitse, igihe c’uko ikibi kirangira; uku ni ko Umwami Imana agize: Kuraho igitambaro c’ubwami, wambure urugori; ibintu ntibizoguma uko vyari biri: shira hejuru uwuri hasi [umutware w’i Babiloni], ushire hasi uwuri hejuru [uwo mutware wo mu muryango wa Yuda yishize hejuru cane]. Nzobihindura, mbihindure, mbihindure; ubwo bwami ntibuzosubira kubaho gushika nyene kubufitira uburenganzira azoza, nanje nzobumuha.»37

GSAM 47.2Uwo mutware abifitiye uburenganzira, rwa Ruvyaro nyakuri, ni Kristo. Umuhanuzi Mika yamwanditseko ati: «Nawe, munara w’ubusho, gihome c’umukobwa w’i Siyoni, bizoshika kuri wewe, bwa butware bwa mbere [ubutware bwo kw’isi, busubijwe muri Kristo]; ubwami buzoza ku mukobwa w’i Yerusalemu.»38

GSAM 47.3Igihe Isirayeli yatakaza inkoni y’ubwami, yaciye ija mu maboko y’umwami w’i Babiloni. Kubera ko bagiye barategekwa n’Ubumedi n’Ubuperesi, Ubugiriki, hanyuma Roma, ubwami bwakuweho gatatu. Ku ngoma ya Kayisari Awugusito, umwami mukuru w’i Roma, Kristo, samuragwa abifitiye uburenganzira w’intebe y’ubwami ya Dawidi — rwa Ruvyaro nyakuri rw’umugore, rwa Aburahamu n’urwa Dawidi — yaravutse, kandi avuka mu buryo bwari bwaravuzwe mu buhanuzi.

GSAM 47.4Kugira ngo abantu bamenye ko uwo Mutware abifitiye uburenganzira, rwa Ruvyaro nyakuri, yari arengeye umuntu asanzwe apfa, afise ubwami bumara igihe gito, Umwami Uhoraho yahumekeye umwanditsi w’amazaburi kwandika ati: «Nzomugira imfura yanje, asumbe abami bo mw’isi. Nzomuzigamira imbabazi zanje ibihe vyose, kandi isezerano ryanje rizogumana na we rishikamye. Nzotuma uruvyaro rwiwe rwamaho ibihe vyose, n’intebe yiwe y’ubwami imare nk’imisi y’ijuru.» «Uruvyaro rwiwe ruzokwamaho ibihe vyose, n’intebe yiwe y’ubwami ibe nk’izuba imbere yanje. Izoshimangirwa ibihe vyose nk’ukwezi, kandi nk’icabona co kwizigirwa co mw’ijuru.»39

GSAM 48.1Mu buhanuzi bwa Yesaya, dusoma kandi ivy’uwo Mutware muri aya majambo: «Kuko umwana yatuvukiye, duhawe umwana w’umuhungu; ubutware buzoba ku rutugu rwiwe, kandi izina ryiwe rizokwitwa Igitangaza, Umujanama, Imana y’inyenkomezi, Data ahoraho, Umuganwa w’amahoro. Ukwaguka kw’ubutware bwiwe n’amahoro ntibizogira iherezo, ku ntebe y’ubwami ya Dawidi no ku bwami bwiwe, kugira ngo abutunganye kandi abushimangishe imanza zigororotse n’ubugororotsi, uhereye ubu gushika ibihe vyose. Umwete w’Uhoraho Nyen’ingabo uzobikora.»40

GSAM 48Enoki na Eliya bajanwa mw’ijuru badapfuye

GSAM 48.2Haranditswe ivy’abantu ba kera bajanywe mw’ijuru batabonye urupfu. Kuri Enoki, uw’indwi uhereye kuri Adamu, havugwa ko «yagendana n’Imana, hanyuma ntiyaba akiboneka, kuko Imana yamutwaye.»41 «Ukwizera ni kwo kwatumye Enoki ajanwa ngo ntazobone urupfu; ntiyaboneka, kuko Imana yari yamutwaye; kuko imbere y’uko ajanwa yari yashingiwe intahe ko yahimbara Imana.»42

GSAM 48.3Kandi, igihe Eliya na Elisa bariko baragendana, «bakibandanya kugenda bavugana, haza umukogote w’umuriro n’amafarasi y’umuriro, birabatandukanya; Eliya aduga mw’ijuru ajanywe n’agashururu. Elisa abibonye arataka ati: Data, data, mukogote wa Isirayeli n’abawugenderako! Ntiyasubira kumubona.»43

GSAM 48.4Enoki yavuze ubuhanuzi bw’ukuza kwa Kristo nk’umucamanza w’isi yose muri aya majambo: «Ehe, Umwami araje azananye n’ibihumbi cumi vy’abera biwe, kugira ngo acire bose imanza, yemeze abatubaha Imana bose bo muri bo ivyaha vy’ibikorwa vyose vyo kutubaha Imana bakoze, n’ivy’amajambo yose akomeye abanyavyaha batubaha Imana bamuvuzeko.»44

GSAM 49Yobu yigishije ivy’ukuza kw’Umwami

GSAM 49.1Yobu, bikekwa ko yabayeho mu gihe ca Mose, yari afise ico azi ku kuza kwa Kristo no ku kuzuka; kuko yavuze ati: «Icompa amajambo yanje akandikwa ubu! Icompa akandikwa mu gitabu! Akandikwa ku rutare n’ikaramu y’icuma n’isasu, ngo agumeho ibihe vyose! Kuko nzi ko Umucunguzi wanje ari muzima, kandi ko ku musi wa nyuma azohagarara kw’isi. Kandi n’aho, uruhu rwanje rumaze kwononekara, inyo zokwonona uyu mubiri, nzobona Imana ndi mu mubiri wanje; ni jewe ubwanje nzoyibona, amaso yanje azoyiraba, si uwundi.»45

GSAM 49Intebe y’ubwami ya Dawidi ni intebe y’ubwami y’Uhoraho

GSAM 49.2Intebe y’ubwami ya Dawidi yitwa intebe y’ubwami y’Uhoraho. «Salomo yicaye ku ntebe y’ubwami y’Uhoraho, aba umwami mu gishingo ca se Dawidi.»46 Umwami Uhoraho yari «yaramurahiye indahiro [Dawidi], ko mu ruvyaro rwo mu rura rwiwe, ku vy’umubiri, azokuramwo Kristo ngo yicare ku ntebe yiwe y’ubwami; Dawidi abibonye bitaraba, yavuze ivy’ukuzuka kwa Kristo, ko ubugingo bwiwe butarekewe mu kuzimu, kandi ko umubiri wiwe utabonye ukubora.»47 Kandi ku ngoma ya Kristo yo muri kazoza havugwa ngo: Azokwicara ku ntebe y’ubwami ya Dawidi. (Raba Yesaya 9:7.) Kandi ngo: «Abami bo mw’isi bariteguye, n’abatware baja inama hamwe, barwanya Uhoraho n’Uwo yarobanuje amavuta.... Ariko jewe nashize umwami wanje kuri Siyoni, umusozi wanje wera. Nzomenyesha ingingo yashinzwe: Uhoraho yambwiye ati: Uri Umwana wanje; uyu musi ndakuvyaye.»48 Kandi ngo: «Uhoraho yabwiye Umwami wanje ati: Icara i buryo bwanje, gushika abansi bawe ndabagize indava y’ibirenge vyawe.»

GSAM 49Abayuda barazazaniwe

GSAM 49.3Ivyo vyanditswe vyarazazanira Abayuda. Ng’iki ikibazo batashobora gutorera umuti: Nimba Dawidi yamwita Umwami, none yashobora gute kuba umwana wiwe? Yashobora gute kuba umwana avutse mu ruvyaro rwa Dawidi, kandi akaba Imanuweli — Imana iri kumwe natwe? Ariko Yesaya, umuhanuzi wabo bwite, yari yavuze ati: «Inkumi y’isugi izosama inda, ivyare umwana w’umuhungu, imwite Imanuweli.»49

GSAM 50.1Kristo yari azi neza ikibazo cari gucecekesha Abafarizayo bakunda guharira; ni co gituma yababajije ati: «Mwiyumvira iki kuri Kristo? Ni umwana wa nde? Baramubwira bati: Ni uwa Dawidi. Arababwira ati: None Dawidi, arongowe na Mpwemu, amwita gute Umwami, ati: Uhoraho yabwiye Umwami wanje ati: Icara i buryo bwanje, gushika abansi bawe ndabagize indava y’ibirenge vyawe? None nimba Dawidi amwita Umwami, ni umwana wiwe gute?»50

GSAM 50.2Ico kibazo kirongera kuvugwa muri Zaburi 45:6, 7: «Intebe yawe y’ubwami, Mana, yamaho ibihe bitazoshira; inkoni y’ubwami bwawe ni inkoni igororotse. Ukunda ubugororotsi, ukanka ikibi; ni co gituma Imana, Imana yawe, yakurobanuje amavuta y’umunezero kuruta bagenzawe.»51 Abayuda, bafise ivyo Vyanditswe mu bwenge, bategerezwa kuba bari bafise ivyiyumviro bihambaye ku kamere ka wa Mutware yari kuzoza, Uwuzosubiza ibintu mu buryo. Ntivyari gushoboka ukundi.

GSAM 50Uruvyaro rukomoka ku Mana

GSAM 50.3Hatanzwe inyigisho z’ido n’ido ku vyerekeye Kristo n’ivuka ryiwe, kuko Umwami Uhoraho, biciye ku muhanuzi Mika, yerekanye ko akomoka ku Mana, mbere akavuga n’akagwati yari kuvukiramwo: «Ariko wewe, Betelehemu Efurata, naho uri mutoya mu bihumbi vy’i Buyuda, muri wewe hazomviramwo uwuzoba umutware muri Isirayeli; inkomoko yiwe ni iyo kuva kera, kuva ibihe bidashira» (ku ruhande, mu giheburayo, kuva «mu misi y’ibihe bidashira»).52

GSAM 50Ukuba Imana ihari kugaragarira mu shekina no mu gicu

GSAM 50.4Mu nyuma mu nkuru y’Abisirayeli, igihe Salomo yari ahejeje kwubaka urusengero, urwo yavuze ko rwari rukwiye kuba «rwiza bihebuje», shekina y’ubwiza bw’Imana yagiye hagati y’abakerubi hejuru y’umupfundikizo w’impongano. Inkuru ivuga ko igihe urusengero rwegurirwa Imana, abaherezi basohotse ahera, «igicu cuzuye inzu y’Uhoraho, ku buryo abaherezi batashobora guhagarara ngo bakore igikorwa cabo kubera ico gicu; kuko ubwiza bw’Uhoraho bwari bwuzuye inzu y’Uhoraho.»53 Kuba Uhoraho ari muri urwo rusengero kwaragaragarira amaso y’abantu muri ico gicu c’ubwiza. Ico gihe Uhoraho yishuye isengesho rya Salomo, amubwira ati: «Numvise isengesho ryawe, kandi nitoranirije aha hantu ngo habe inzu yo gutangiramwo ibimazi.»54

GSAM 51.1Abantu baracumuye, baja mu gusenga ibigirwamana; ni co catumye igisagara cabo n’ubuturo bwera bwabo bimara imyaka mirongo irindwi ari umusaka. Inyuma y’ubunyagano, urusengero rwarasubiye kwubakwa rurongowe na Zerubabeli. Naho rwari rufise ubwiza buri munsi y’ubw’urwubatswe na Salomo, Uhoraho yaruvuzeko biciye ku muhanuzi wiwe ati: «Ubwiza bw’iyi nzu ya nyuma buzoruta ubw’iya mbere.»55 Iyo nzu yarasharijwe na Herode, kandi Umukiza yarigishirije mu birimba vyayo. Inzu ya mbere yari ifise igicu c’ubwiza caserukira Uhoraho, ariko muri iyo ya kabiri hinjiyemwo Umukiza ubwiwe, Umuremyi w’ibintu vyose.

GSAM 51Ingoma y’ubwiza y’Uwukomoka ku gishitsi ca Isayi

GSAM 51.2Ku bari biteze kandi barindiriye mu gihe ca Yesaya, ukuntu ubuhanuzi bwiwe bwerekana ibintu vy’ubwiza bijanye n’ugucungurwa kwa nyuma bitegerezwa kuba vyarabaha inkomezi n’indemesho. Ubwo buhanuzi bwarasubiye kwerekana neza cane umuryango uwo Murokozi bari biteze yari gukomokamwo, muri aya majambo: «Agashami kazoturuka ku gishitsi ca Isayi, kandi Ishami rizokura riturutse ku mizi yiwe; Mpwemu w’Uhoraho azoba kuri we, mpwemu w’ubwenge n’ugutahura, mpwemu w’impanuro n’inkomezi, mpwemu w’ukumenya n’ugutinya Uhoraho; azomugira uwutahura ningoga mu gutinya Uhoraho. Ntazoca imanza afatiye ku vyo amaso yiwe abonye, kandi ntazokangira afatiye ku vyo amatwi yiwe yumvise; ariko azocira abakene imanza zigororotse, atunganirize abicisha bugufi bo mw’isi ata kubogama. Azokubita isi inkoni yo mu kanwa kiwe, kandi impwemu z’iminwa yiwe zizokwica umubisha.»56

GSAM 52Ukuzuka kwigishijwe n’abahanuzi

GSAM 52.1Umuhanuzi Yesaya yarigishije kandi inyigisho y’ukuzuka kw’abapfuye muri aya majambo ahumuriza: «Kuri uyu musozi, Uhoraho Nyen’ingabo azotegurira amahanga yose inzimano y’ivyo kurya binuze, inzimano y’umuvinyu umaze igihe uri ku bisigarira vyawo, y’ivyo kurya binuze vyuzuye umusokoro, n’umuvinyu umaze igihe uri ku bisigarira vyawo, uyunguruye neza. Kuri uyu musozi azotabagura igitwikiro gitwikiriye abantu bose, n’umwitwikiro ushanje ku mahanga yose. Azomira urupfu arutsinze; Umwami Imana azohanagura amosozi ku maso yose, kandi azokura kw’isi yose iceyi c’abantu biwe; kuko Uhoraho ari we abivuze. Kuri uwo musi bazovuga bati: Ehe, iyi ni yo Mana yacu; twarayirindiriye, kandi izodukiza. Uyu ni Uhoraho; twaramurindiriye, tuzohimbarwa tunezererwe agakiza kiwe.»57

GSAM 52Ubwami bwo kw’isi igizwe nshasha

GSAM 52.2Uwo muhanuzi nyene avuga ko ingoma ya nyuma izoshingwa kw’isi igizwe nshasha: «Kuko, ehe, ndema amajuru mashasha [ikirere] n’isi nshasha; ivya mbere ntibizokwibukwa, kandi ntibizogaruka mu vyiyumviro [ku ruhande, mu giheburayo, “kuza ku mutima,” ni ukuvuga, gusubira kuvyipfuza]. Ariko muhore muhimbawe kandi munezerererwe ibihe vyose ivyo ndema; kuko, ehe, ndema Yerusalemu ngo ibe akanyamuneza, n’abantu bayo ngo babe umunezero. Nzohimbarirwa Yerusalemu, nezererwe abantu banje; kandi muri yo ntihazosubira kwumvikana ijwi ry’uwurira canke ijwi ry’uwuboroga. Guhera ico gihe [kuva isi nshasha iremwe] ntihazoba hakiriho uruhinja rw’imisi mike [umwana amara igihe gito], canke umutama atamaze imisi yiwe yose [gusaza imburagihe]; kuko umwana azopfa amaze imyaka ijana [mu misi abantu babaho imyaka amajana icenda, abana bashobora kuba bafise imyaka ijana]; ariko umunyavyaha afise imyaka ijana [mu myaka ya nyuma y’ubuzima bw’imyaka ijana] azovumwa. [Abapfa mu gihe isi nshasha ishirwaho ni abahona mu “guhona kw’abantu batubaha Imana.” 2 Petero 3:7.] Bazokwubaka amazu bayabemwo, batere imirima y’imizabibu barye ivyamwa vyayo. Ntibazokwubaka ngo uwundi abe ari we ayabamwo; ntibazotera ngo uwundi abe ari we arya; kuko imisi y’abantu banje izoba nk’imisi y’igiti [igiti c’ubugingo, mu nsobanuro y’ikigiriki yitwa iy’Abamirongo Indwi], kandi abo nitoranirije bazomara igihe kirekire banezererwa igikorwa c’amaboko yabo.»58

GSAM 53.1Ezekiyeli yitegereza ibihe vya kure biri imbere, gushika ku kuzuka kw’abapfuye. Biciye kuri we, Uhoraho avuga ati: «Ehe, bantu banje, nzokwugurura imva zanyu, ndabaduze mbakure mu mva zanyu, ndabazane mu gihugu ca Isirayeli.»59

GSAM 53«Yikoreye imibabaro yacu»

GSAM 53.2Yesaya, umuhanuzi w’ubutumwa bwiza, yarahishuriwe mu buryo bwuzuye kuruta ibigeragezo, imibabaro n’urupfu Umukiza yari gushikirwa na vyo ku bw’abantu. Umuhanuzi avuga ati: «Ni nde yizeye ivyo twavuze? Kandi ukuboko kw’Uhoraho kwahishuriwe nde? Kuko azokurira imbere yiwe nk’agashami koroshe, nk’umuzi wo mw’isi yumye. Nta shusho canke igikundiro afise; kandi nitwamubona, nta bwiza buzoba buri kuri we butuma tumwipfuza. Arakengerwa kandi akankwa n’abantu, ni umuntu w’imibabaro, amenyereye amagorwa. Twari nk’abamuhisha mu maso hacu; yarakengerwa, natwe ntitwamwubaha. Ni ukuri, yikoreye amagorwa yacu, atwara imibabaro yacu; ariko twamwibaza nk’uwakubiswe, uwakubiswe n’Imana akababazwa. Yamara yacumitiwe ibicumuro vyacu, yajanjaguriwe ibigabitanyo vyacu; igihano kiduhesha amahoro cabaye kuri we, kandi imishishagu yiwe ni yo idukiza.»60

GSAM 53.3Mbega ivyo bintu bitangaje bizoba mu gihe canje? Abantu, mbere n’umuhanuzi, bari gushobora kubaza ico kibazo. Inyishu yari kuba iyi: Ntibizoba ubu; igihe c’ukuza kw’uwo Murokozi mukuru ntikiragera. Ariko umuhanuzi avuga ati: «Amaso yawe azobona Umwami mu bwiza bwiwe; azokwitegereza igihugu kiri kure cane.»61

GSAM 54Ubuhanuzi bwa Daniyeli buhishura ibizoba

GSAM 54.1Ariko rero, Umwami Uhoraho yatanguye kwigisha abantu biwe biciye ku muhanuzi Daniyeli ivy’ubwami bwari kuzogenda bukurikirana mu kuza no mu gutegeka gushika ubwami bwiwe buhoraho bushinzwe. Yaranabahishuriye ikiringo kidasanzwe, gihera ku kintu ico gihe cari kitaraba, kigashika ku guseruka kwa Mesiya no ku kwicwa kwiwe. Insobanuro y’indoto ya Nebukadinezari yahishuye ko bwa bwami bune bwari kuzotegeka isi bwari kugenda bugabanuka mu nkomezi no mu cubahiro, nk’uko agaciro k’inzahabu, ifeza, umuringa n’icuma kagenda kagabanuka; kandi ko amaherezo ukumenagurika n’ukutumvikana kw’ubwo bwami vyari kugereranywa n’ukuvungagurika kw’icuma kivanze n’ibumba ry’urwondo. Hanyuma hari kuza ubwami bwo mw’ijuru, inyuma y’ugusenyurwa kw’ubwo bwami bwari kuzohinduka nk’umuguruka wo ku mbuga bahurirako mu ci, gushika ata hantu hazoboneka habwo, mu gihe ubwami bw’Imana bwo bwokwuzuye isi yose.

GSAM 54.2Hanyuma, mw’iyerekwa ryo mu gice c’indwi, ivyo bintu nyene birongera kwerekanwa mu bimenyetso vy’inyamaswa nini zine, hagashikirizwa n’ibindi vyerekeye ubwo bwami. Muri ico gice hadondorwa ingendo n’igikorwa vy’ubutegetsi bw’«agahembe gatoya» bwari kuzovuka inyuma y’uko ubwami bwa kane bugabuwemwo ibice cumi, bugasenya canke bugatsinda bitatu muri vyo kugira ngo bwishinge nk’umutware w’ivy’idini hejuru yavyo vyose. Ubwo butegetsi bwa papa bwari kuzobandanya muri iyo mero y’ubwami bwa kane bwigabaguye kandi buvungagurika, gushika ku myaka 1260. Uko ni ko hahishuwe ibintu bishika mu gihe Kristo ahabwa ubwami na Se, akabuha abera b’Isumbavyose; ubwami amaherezo buzoganza isi yose, kandi buzokwamaho ibihe vyose.

GSAM 55Imisi 2300

GSAM 55.1Mu gice c’umunani ca Daniyeli, mw’iyerekwa ry’impfizi y’intama, ry’impfizi y’impene, n’iry’«agahembe gatoya kakomeye cane», umuhanuzi arongera gutwarwa gushika ku muhero w’ibihe. Ku mirongo ya 13 na 14, yerekwa ikiringo — imisi 2300 — gishika ku rubanza. Cari ikiringo kirekire, kandi ni ko umuhanuzi yagitahuye; kuko umumarayika yamumenyesheje ko iryo yerekwa ryerekeye imisi myinshi yari imbere. Nta gihe cari bwatangwe c’intango y’iyo misi; ni co gituma aheraheza ico gice avuga ati: «Natangajwe n’iyerekwa, ariko nta n’umwe yaritahuye.»

GSAM 55Amayinga mirongo irindwi ashikana kuri Mesiya

GSAM 55.2Igice c’icenda kivuga ivy’umumarayika yaje kuri Daniyeli, yishura ugutakamba kwiwe, ngo amuhe ubwenge n’ugutahura. Yamumenyesheje ikiringo c’amayinga mirongo irindwi. Mirongo itandatu n’icenda muri ayo mayinga y’imyaka [tubwirwa ko ari yo nsobanuro y’ijambo shevooim, ryahinduwe ngo «amayinga»] yari gushika kuri Mesiya. Icatangura ico kiringo, «itegeko ryo gusubiza Yerusalemu mu buryo no kuyubaka», cari kitaratangwa. Ikibazo kiravyuka kiti: Daniyeli yari gushobora gute kumenya aho ayo mayinga mirongo itandatu n’icenda yoherereye? Mu gice ca cumi na kabiri ikibazo c’igihe kirongera kwihwezwa; abajije ati: «Iherezo ry’ivyo bintu rizoba irihe?», abwirwa kwigira, kuko ayo majambo «yugaye kandi adomweko ikimenyetso gushika mu gihe c’iherezo», igihe «abanyabwenge bazotahura».

GSAM 55.3Nta nkeka ko ico kibazo c’igihe ari kimwe mu vyo intumwa Petero yerekezako iyo avuga ati: «Ivyo vy’agakiza, abahanuzi bavuze ubuhanuzi bw’ubuntu mwari kuzogirirwa barabirondeye, barabisuzuma bashimitse, barondera kumenya igihe canke imero y’igihe Mpwemu wa Kristo yari muri bo yerekana, igihe yashingira intahe imbere y’igihe imibabaro ya Kristo n’ubwiza bwari kuzoyikurikira.»62

GSAM 56Iherezo ry’abatubaha Imana

GSAM 56.1Malaki, uwa nyuma mu bahanuzi bo mw’Isezerano rya Kera, asiga insiguro ikora ku mutima y’uguhona kwa nyuma kw’ababisha: «Ehe, umusi uraje waka nk’itanure; abanyabwibone bose, mbere n’abakora ibibi bose, bazoba nk’ibishakashaka; uwo musi uraje uzobatongora, ni ko Uhoraho Nyen’ingabo agize, gushika ata muzi canke ishami uzobasigarana. Ariko mwebwe abubaha izina ryanje, Izuba ry’ubugororotsi rizobarasira, rifise ugukiza mu mababa yaryo; muzosohoka, mukure nk’inyana zo mu ruhongore. Muzohonyora ababisha, kuko bazoba umunyota munsi y’ibirenge vyanyu ku musi nzobikorerako, ni ko Uhoraho Nyen’ingabo agize.»63

GSAM 56.2Kubera ko Abisirayeli bari bafise ivyo bintu vyose vyanditswe mw’Isezerano rya Kera, bikabahishurira vyinshi mu bigize umugambi w’agakiza, ese ukuntu abiga ijambo bashimitse bategerezwa kuba bararyitwararika cane, babona kandi batahura ko bariko baregereza igihe urwo Ruvyaro rwasezeranywe rwazoziye! Mu gihe isinzi, mbere n’abasomera Ivyanditswe mu masinagogi kw’Isabato yose, batatahuye ijambo (Ivyakozwe n’intumwa 13:27), abubaha Imana kandi bakunda kwiga, basuzuma Ivyanditswe badahemuka barongowe na Mpwemu, nta nkeka ko basenga bashimitse nk’uko intumwa Yohana yabigize muri iki gihe, bati: «Ingo, Mwami Yesu, kandi uze vuba.»

Notes

  1. Imigani 13:12. ↩
  2. Hagayi 2:6, 7. ↩
  3. Abaheburayo 12:26-28. ↩
  4. Yesaya 28:13. ↩
  5. Imigani 4:18. ↩
  6. Itanguriro 4:1. ↩
  7. Abaheburayo 11:4. ↩
  8. Itanguriro 4:25. ↩
  9. Itanguriro 5:29. ↩
  10. Itanguriro 9:1; 10:9, 10. ↩
  11. Itanguriro 13:15-17. ↩
  12. Abaheburayo 11:8. ↩
  13. Abaheburayo 11:10. ↩
  14. Itanguriro 15:13-15. ↩
  15. Abaheburayo 11:19. ↩
  16. Abagalatiya 3:16. ↩
  17. Abagalatiya 3:8. ↩
  18. Itanguriro 28:13. ↩
  19. Itanguriro 49:10. ↩
  20. Kuvayo 1:8; Ivyakozwe n’intumwa 7:18. ↩
  21. Abaheburayo 11:23. ↩
  22. Raba Ivya Kera vy’Abayuda, ca Josephus, igitabu ca 2, igice ca 9, ingingo ya 7; Mpwemu w’ubuhanuzi, igitabu ca 1, impapuro 165, 166. ↩
  23. Ivyakozwe n’intumwa 7:25. ↩
  24. Guharura 24:17. ↩
  25. Abaheburayo 11:12, 13. ↩
  26. Guharura 14:21. ↩
  27. Habakuki 2:14. ↩
  28. Kuvayo 25:40; 26:30; 27:8; Ivyakozwe n’intumwa 7:44. ↩
  29. Abaheburayo 8:3-5; 9:8-12. ↩
  30. Abaheburayo 10:1. ↩
  31. Ivyakozwe n’intumwa 13:19, 20. ↩
  32. Gusubira mu vyagezwe 4:6, 7. ↩
  33. 1 Samweli 8:7. ↩
  34. 1 Samweli 8:5. ↩
  35. 1 Samweli 8:19, 20. ↩
  36. Hoseya 13:9-11. ↩
  37. Ezekiyeli 21:25-27. ↩
  38. Mika 4:8. ↩
  39. Zaburi 89:27-29, 36, 37. ↩
  40. Yesaya 9:6, 7. ↩
  41. Itanguriro 5:24. ↩
  42. Abaheburayo 11:5. ↩
  43. 2 Abami 2:11, 12. ↩
  44. Yuda 14, 15. ↩
  45. Yobu 19:23-27. ↩
  46. 1 Ngoma 29:23. ↩
  47. Ivyakozwe n’intumwa 2:30, 31. ↩
  48. Zaburi 110:1. ↩
  49. Yesaya 7:14. ↩
  50. Matayo 22:42-45; Zaburi 110:1. ↩
  51. Abaheburayo 1:8, 9. ↩
  52. Mika 5:2. ↩
  53. 1 Abami 8:10, 11. ↩
  54. 2 Ngoma 7:12. ↩
  55. Hagayi 2:9. ↩
  56. Yesaya 11:1-4. ↩
  57. Yesaya 25:6-9. ↩
  58. Yesaya 65:17-22. ↩
  59. Ezekiyeli 37:12. ↩
  60. Yesaya 53:1-5. ↩
  61. Yesaya 33:17. ↩
  62. 1 Petero 1:10, 11. ↩
  63. Malaki 4:1-3. ↩

Note

Back