Igice ca 4 — Igihe c’Iherezo
GSAM 77.1“Maze ndavuga nti: Mwami wanje, iherezo ry’ivyo bintu rizoba irihe? Na we aravuga ati: Genda, Daniyeli, kuko amajambo yugariwe kandi adomweko ikimenyetso gushitsa igihe c’iherezo. ... Abanyakibi bazobandanya gukora ibibi, kandi nta n’umwe muri bo azotahura; ariko abanyabwenge bazotahura.”1
GSAM 77.1“Arambwira ati: Tahura, mwana w’umuntu, kuko iryo yerekwa ryerekeye igihe c’iherezo.”2
GSAM 77.1“Ariko wewe, Daniyeli, ugare ayo majambo, udome ikimenyetso kuri ico gitabu gushitsa igihe c’iherezo; benshi bazokwiruka baja hirya no hino, kandi ubumenyi buzogwira.”3
GSAM 77.1“Igihe c’iherezo” gisobanura iki hano? Ntigishobora kuba iherezo ubwaryo, kuko iyo biba uko, ca gice c’ubuhanuzi bwa Daniyeli cari “cugariwe” ata co comariye abantu. Kubera ko “ivyahishuwe ari ivyacu,”4 ico gice gitegerezwa kugira igihe kigira ico kimaze. Ku bw’ivyo, imvugo ngo “igihe c’iherezo” itegerezwa kwerekeza ku kiringo kibanziriza iherezo ubwaryo, aho ibintu Daniyeli yabwiwe bizotahurwa.
GSAM 77Umusi wo Kwitegura Kwiwe
GSAM 77.2Nta nkeka ko yerekeza kuri ca gihe umuhanuzi Nahumu yise “umusi wo kwitegura kwiwe.” Aha umuhanuzi yariko avuga ivy’ugusangangurwa kwa Ninewe, hamwe n’“urusaku rw’ikiboko, n’urusaku rw’amakurudumu ajegera, n’amafarasi asimbagurika, n’imikogote idunda.”5 Umuhanuzi abanza kwerekwa icago kirushirije uburemere kizoshikira isi yose, igihe “imisozi ihinda agashitsi imbere yiwe, n’imirambi igashonga, isi igasha imbere yiwe, mbere isi n’abayibamwo bose. Ni nde ashobora guhagarara imbere y’uburakari bwiwe? Ni nde ashobora kwihanganira ubushangashirwe bw’uburake bwiwe? Uburake bwiwe busukwa nk’umuriro, kandi ibitandara birasenyurwa na we.... Azoshitsa iherezo ryose; amarushwa ntazosubira guhaguruka ubugira kabiri.”6
GSAM 78Imikogote Ifise Ibimuri Vyaka
GSAM 78.1Umuhanuzi aravuga kandi kuri uwo musi wo kwitegura ati: “Imikogote izoba ifise ibimuri vyaka ku musi wo kwitegura kwiwe, kandi imiberoshi izonyiganyizwa cane. Imikogote izoca mu mabarabara yihuta bimwe bikomeye, izosekanira mu nzira zagutse; izosa n’ibimuri, izokwiruka nk’imiravyo. Azoharura abagabo biwe b’intwari; bazotsitara mu kugenda kwabo; bazonyaruka baja ku ruzitiro rw’igisagara, kandi ibikingira abasoda bizotegurwa.”7
GSAM 78.2Ese ingene ayo majambo adondora neza igariyamoshi yihuta nk’umuravyo yo muri iki gihe, hamwe n’umugenzuzi wayo yama aharura akongera agaharura ingenzi ziwe kuva ku gituro kimwe gushika ku kindi, na bo bagatsitara igihe bagenda muri yo ikiriko iragenda! Hari kandi imiberoshi myinshi cane ikoreshwa mu gukora ibiti bifashe ivyuma vy’inzira ya gariyamoshi, mu kwubaka ibiraro biyishigikira n’ibisakazo bikingira iyo nzira urubura, n’ibindi. Bavuga ko inzira imwe ica mu misozi ya Sierra Nevada ifise ibisakazo vy’imiberoshi bikingira urubura ku burebure bw’imayili 47. Kandi umuhanuzi yavuze ko ivyo vyobaye ku “musi wo kwitegura kwiwe.”
GSAM 78.3Umuhanuzi Yoweli na we aravuga iki gihe c’iherezo, igihe abasavyi b’Umwami bahabwa itegeko ngo: “Nimuvuze inzamba i Siyoni, mutere akamo ku musozi wanje wera; ababa mu gihugu bose nibahinde agashitsi, kuko umusi w’Uhoraho uza, uri hafi.”8
GSAM 78.4Kandi umuhanuzi Zefaniya avuga ati: “Nimukoranire hamwe, ni koko, nimukoranire hamwe, ewe hanga ritifuzwa; itegeko ritarashika, umusi utarahita nk’umuguruka, uburake bukaze bw’Uhoraho butarabazako, umusi w’uburakari bw’Uhoraho utarabazako. Nimurondere Uhoraho, yemwe abicisha bugufi bo mw’isi mwese mwashikije ivyo yashinze; nimurondere ukugororoka, murondere ukwicisha bugufi; kumbure muzohishwa ku musi w’uburakari bw’Uhoraho.”9
GSAM 79.1Kugira ngo dutahure neza kurushiriza ico imvugo ngo “igihe c’iherezo” isobanura, n’igihe gitangurira, turihweza ahandi ayo majambo yakoreshejwe. Mu gice ca cumi na kimwe ca Daniyeli havugwa ububasha buhama abantu, bwategerezwa kuguma buganza gushitsa igihe c’iherezo. Umwami yavuze kuri ubwo bubasha buhama abantu ati: “Bamwe mu bafise ugutahura bazogwa, kugira ngo bageragezwe, batyororwe kandi bezwe, gushitsa igihe c’iherezo, kuko co [igihe c’iherezo] kikiri ic’igihe cashinzwe.”10
GSAM 79Igikorwa c’Agahembe Gato
GSAM 79.2Abasigura Bibiliya b’Abaporotesitanti muri rusangi baremeranya ko ubwo bubasha n’“agahembe gato” ko muri Daniyeli igice ca ndwi vyerekeza kw’ishengero ry’i Roma, ryari rifise ububasha bwo gutegeka igihugu mu minwe yaryo muri ca gihe “cashinzwe.” Ico gihe cashinzwe cari “igihe, ibihe n’igice c’igihe.”11 Iyo yari imisi 1260 y’ubuhanuzi — imyaka 1260 — y’ubutegetsi bw’agahembe gato ku gihugu, kuva mu 538 gushika mu 1798 inyuma ya Kristo. Kuri iryo tariki rya nyuma, ububasha bw’agahembe gato bwo gutegeka igihugu bwarakuweho, kuri ca “gihe cashinzwe.” Rero ico gihe abantu bari baretse “kugwa” biciwe n’ubwo bubasha nk’uko bahora bagwa imbere y’aho. Uwo mwaka rero — 1798 — ni wo werekana intango y’ico kiringo citwa muri ubu buhanuzi “igihe c’iherezo.”
GSAM 79.3Umwaka wa 1798 ni wo wasozereye ya “misi igihumbi n’amajana abiri na mirongo itandatu” — imyaka 1260 — aho “Ivyabona Bibiri” vy’Umwami (Isezerano rya Kera n’Isezerano Rishasha) vyategerezwa “kuvugishwa n’Imana... vyambaye amagunira.”12 Mu binjana vy’umwiza vy’uruhamo, Ivyanditswe vyagumizwa mu ndimi z’ikigiriki n’ikilatini, kandi abantu basanzwe ntibatahura izo ndimi. Ukwo kunyegeza Ivyanditswe kugereranywa no kuvyambika “amagunira.”
GSAM 80Ivyabona Bibiri Vyicwa
GSAM 80.1“Nivyaheraheza intahe yavyo [bikiri mu mimerere yo kwambara amagunira], ca gikoko kiduga kiva mu cobo kitagira epfo kizobirwanya [Satani avyura abantu b’isi kandi agakorera muri bo], kibitsinde kandi kivyice. Imivyimba yavyo izoryama mw’ibarabara ry’igisagara gikomeye, citwa Sodomu na Egiputa mu buryo bw’impwemu, aho n’Umwami wacu yabambwe [“abambwa,” nk’uko biri mu nteguro y’ikidanemarke n’Integuro Yasubiwemwo]. Bamwe bo mu moko no mu miryango no mu ndimi no mu mahanga bazoraba imivyimba yavyo imisi itatu n’igice, kandi ntibazokwemerera ko imivyimba yavyo ishirwa mu mva.”13
GSAM 80Ubutegetsi bw’Iterabwoba
GSAM 80.2Ukwicwa kw’ivyo Vyabona kwarangutse mu gihe c’“ubutegetsi bw’iterabwoba” mu Bufaransa, kuva mu 1792 gushika mu 1795 — imyaka itatu n’igice. Naho Ihindura ry’Ubutegetsi ryo mu Bufaransa ryamaze nk’imyaka itandatu canke indwi, mu myaka itatu n’igice ya mbere ni ho bagize akigoro gakomeye ko gukuraho Bibiliya, idini n’abantu bose batinyuka kuburanira kimwe muri ivyo. Naho Ihindura ry’Ubutegetsi ryo mu Bufaransa ryavuga ko rirwanya ingoma ya cami n’ububasha bw’abaherezi bwo guhenda abantu, mu vy’ukuri ryahindutse intambara yo gukuraho Imana na Bibiliya. Ku vyerekeye igihe cabanje iryo Hindura ry’Ubutegetsi, dusoma duti:
GSAM 80.2“Ntimuze mwibagire na rimwe ko, imbere y’Ihindura ry’Ubutegetsi ryo mu 1792, bivugwa ko abaremesha ukutizera Imana mu Bufaransa baterateranije hagati yabo £900,000 [$4,500,000], bakayakoresha mu mwaka umwe, mbere bakabisubiramwo kenshi, mu kugura, gucapura no gukwiragiza ibitabu vyo kwonona ivyiyumviro vy’abantu no kubategurira ibikorwa vy’ubwihevyi.”14
GSAM 80Abanditsi Batizera Imana
GSAM 80.3“Inzira y’Ihindura ry’Ubutegetsi nk’iryo yateguwe n’ivyanditswe na Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau n’abandi bo mu bwoko bwabo. Muri ivyo vyanditswe, bagerageje gukwiragiza inyigisho zisenyura idini rishingiye ku vyo abantu bamenyera ku vyaremwe hamwe n’idini rishingiye ku vyo Imana yahishuye. Ivyahishuwe n’Imana ntivyarwanyijwe gusa, ahubwo vyarashizwe ku ruhande burundu; Imana yarirukanywe mu vyaremwe vyose, isubirizwa ikigirwamana co mu vyiyumviro ciswe Imanakazi y’Ubwenge.”15
GSAM 81.1Mu mwaka wa 1793, ivyiyumviro vy’abantu vyari bigeze aho abakinnyi b’ibikino bakomerwa amashi menshi kubera amajambo yo gutuka Imana na Bibiliya bavuga mu kubitwenga. Nk’akarorero, turasubiramwo aya majambo:
GSAM 81.1“Umukinnyi w’ibitwenza Monert, mw’ishengero rya Mutagatifu Roche [Parisi], yarashikanye ukutubaha Imana ku rugero rwa nyuma. Yavuze ati: ‘Mana, nimba uriho, ihore ku bw’izina ryawe ryatutswe! Ndaguhigishije. Ugumye ucereje. Ntutinyuka kurekura imituragaro yawe. Inyuma y’ibi ni nde azokwemera ko uriho?’”16
GSAM 81Ibikorwa vyo Gutuka Imana i Lyon mu Bufaransa
GSAM 81.2Ingene abishe vya Vyabona “basubiye kubamba Umwana w’Imana, bakamutetereza ku mugaragaro” (Abaheburayo 6:6), birabonekera mu vyabereye mu musi mukuru Fouché yagirishije i Lyon mu kwibuka Chalier, buramatari wa Lyon, yari yishwe. Imbere y’uko Fouché ashika i Lyon, yategetse ko
GSAM 81.2“ibimenyetso vyose vy’idini bisangangurwa; kandi ko hejuru y’amarembo y’amatongo y’abapfuye handikwa ngo: Urupfu ni itiro ry’ibihe bidashira.... Igishushanyo c’umutwe n’igikiriza ca Chalier caratemberejwe mu mabarabara, gikurikiwe n’isinzi rinini cane ry’abicanyi n’abamaraya. Inyuma yabo haza indogobwa yikoreye Injili, umusaraba n’ivyombo vy’isangira, ivyo na vyo bidatevye gutabwa mu muriro, mu gihe iyo ndogobwa yahatiwe kunywa umuvinyu wejejwe mw’igikombe c’isangira.”17
GSAM 81.3Umusi Mukuru w’Ubwenge wagiriwe i Parisi udondorwa uku:
GSAM 81.3“Bagiye ku Nama Nkuru mu rugendo rw’ikirori, maze iryo sinzi ... ryigana imigenzo y’idini mu buryo bw’agatwengo kenshi cane.... Abagabo bambaye amakanzu yera y’abaherezi n’imyambaro yabo yo hejuru baje imbere y’Inama Nkuru baririmba haleluya, batamba n’imvyino ya Carmagnole. Aho bahashize wa mukate w’isangira, udusandugu wabikwamwo n’ibishushanyo vy’inzahabu n’ifeza. Bavuze amajambo yo gutwenza.... Intumwa zo kwa Mutagatifu Denis zisemerera ziti: ‘Yemwe, yemwe bikoresho vy’ishaka ry’idini rirenze urugero, beranda bahezagiwe b’ubwoko bwose, nimube noneho abakunda igihugu, muhagurukire hamwe, mukorere igihugu mu kuja aho bacurira amafaranga kugira ngo mushongeshwe.’”18
GSAM 82Ijambo ry’Imana Riva mu Bwihisho
GSAM 82.1“Inyuma y’imisi itatu n’igice, Mpwemu w’ubugingo ava ku Mana yinjira muri vyo” (vya Vyabona), maze “biduga mw’ijuru mu gicu.”19 Igihe c’Imana cari gishitse kugira ngo ijambo ryayo rive mu bwihisho, risubire gushirwa imbere y’isi. Igihe cari gishitse (1798) c’uko igikorwa c’ivugabutumwa gikorwa mw’isi yose. Mu 1804, Ishirahamwe ry’Abongereza rya Bibiliya ryarashinzwe. Ryakurikiwe n’ayandi mashirahamwe menshi ya Bibiliya, none ubu Bibiliya yarahinduwe mu ndimi zose nyamukuru zo mw’isi. Gutyo Ivyanditswe, vya Vyabona Bibiri, bishirwa ahabona aho bose bashobora kubibona no kubisoma, bigereranywa n’ukuduga kwabyo mw’ijuru mu gicu.
GSAM 82.2Mu gihe c’Ihindura ry’Ubutegetsi ryo mu Bufaransa, Voltaire yavuze ko mu myaka ijana Bibiliya yobaye itagikoreshwa. Mu mwaka ugira ijana uhereye kuri iryo tariki, Bibiliya zakwiragijwe mu Bufaransa honyene zari nyinshi kuruta izari zizwi ko zibaho igihe Voltaire yavuga ayo majambo yo kwirata ata co amaze. Kandi bivugwa ko mbere n’inzu yavugiyemwo ayo majambo ubu ikoreshwa nk’inzu ya Bibiliya.
GSAM 82Ibuye rya Rosetta Ritorwa
GSAM 82.3Hari ibintu bibiri vyerekeye umwaka wa 1798 n’Abafaransa dutegerezwa kwihweza. Ica mbere: muri uwo mwaka, ingabo z’Abafaransa ziyobowe na Jenerali Berthier zakuyeho ubutegetsi bwa papa i Roma, zirangura, zitabizi, ubuhanuzi bwerekeye ico kintu, bwari muri ca gitabu nyene zari zararwanije. Ica kabiri: muri uwo mwaka nyene, ku gihome ca Mutagatifu Julien, ku gisata ca Rosetta c’uruzi Nili, ingabo z’Abafaransa zariko zirimba, zitora rya buye rya Rosetta ryamenyekanye cane, ubu ribitswe mu Nzu Ndangamurage y’Abongereza. Kuri iryo buye hari icanditswe mu buryo butatu: inyandiko y’ibimenyetso vy’amashusho yakoreshwa n’abaherezi; inyandiko yakoreshwa n’abantu basanzwe; n’ikigiriki. Urwo ni rwo rupfunguruzo rwatumye izo nyandiko z’abantu basanzwe n’iz’ibimenyetso vy’amashusho zitahurwa, kandi imbere y’aho zari zikiri amayobera. Ubu, nk’uko uwundi muntu yabivuze, ‘ipiki n’igitiyo, mu kwimba bigakura mw’ivu ivyo vyanditswe mu nyuguti z’abantu basanzwe, biriko bitanga ivyemezo vy’uko inkuru za kera zo muri Bibiliya ari iz’ukuri, biruta ibiva ahandi hose hatari mu Vyanditswe ubwavyo.’ Gutyo, ba bantu nyene biyumvira gukuraho Bibiliya bakoreshejwe batabizi na gato mu gushitsa ubuhanuzi, mu gukuraho ubutegetsi bwa papa ku mpera y’imyaka 1260. Vyongeye, ni bo batoye urupfunguruzo rw’inyandiko zemeza ukuri kw’Ivyanditswe bari bagize akigoro gakomeye ko gusangangura.
GSAM 83“Uzohagarara mu Mugabane Wawe”
GSAM 83.1Ni igiki umumarayika yabwiye Daniyeli ko cobaye mu gihe c’iherezo? Kuva igihe yumvise uwera avuga ati: “Hazoshira imisi 2300, maze ubuturo bwera bwezwe,”20 umutima wiwe wari wuzuye amaganya ku vyerekeye uko “iherezo ry’ivyo bintu” ryobaye, n’“igihe” vyomaze.21 Amaherezo amenyeshwa ko ukumenya ico gihe kutari ukw’imisi yiwe. Abwirwa ati: “Wewe genda gushitsa iherezo; kuko uzoruhuka, kandi uzohagarara mu mugabane wawe ku mpera y’iyo misi.”22
GSAM 83.2Bamwe biyumviriye ko ayo majambo yerekeza kw’iherezo rya nyuma ry’isi, kandi ko ico gihe Daniyeli hamwe n’abandi bantu b’Umwami boronse impera yabo, agahagarara mu mugabane wiwe w’intoranwa. Tubwirwa ko ijambo ry’igiheburayo rivuga umugabane w’intoranwa, akarere k’igihugu n’ibindi, ari gheh-vel. Iryo si ryo jambo ryahinduwe ngo umugabane muri iki canditswe; ijambo riri hano ni goh rahl. Abahinga b’igiheburayo batubwira ko iryo jambo, goh rahl, riboneka incuro mirongo irindwi na zitandatu mw’Isezerano rya Kera, kandi ko ari ryo jambo nyene rikoreshwa mu kuvuga ukwezwa kw’ubuturo bwera kwari igishushanyo, igihe batera ubupfindo kugira ngo bamenye isuguru imwe muri zibiri yari kwicwa. Igihe umuherezi mukuru yakira amaraso y’isuguru y’Uhoraho akinjira mu buturo bwera gukora igikorwa co kweza, Abisirayeli bose bahagarara hanze, bicisha bugufi mu mitima yabo, batura ivyaha vyabo, kugira ngo bahagarare batagirako ikibi, baronke n’umuhezagiro w’umuherezi mukuru igihe asohotse mu buturo bwera. Gutyo, kuri uwo musi, Abisirayeli bahagarara mu mugabane wabo.
GSAM 84.1Igihe ukwezwa kw’ubuturo bwera kwa nyuma kwoshitse, ku mpera y’imisi 2300, Imana yategerezwa kwihweza urubanza rwa Daniyeli hamwe n’imanza z’abapfuye bose bagororotse. Gutyo Daniyeli ahagarara mu mugabane wiwe.
GSAM 84Amajambo Yadomweko Ikimenyetso Gushitsa mu 1798
GSAM 84.2Mu kwishura ikibazo ca Daniyeli ngo: “Mwami wanje, iherezo ry’ivyo bintu rizoba irihe?”23 abwirwa ati: “Amajambo yugariwe kandi adomweko ikimenyetso gushitsa igihe c’iherezo.”24 Ivyababaza umutima wa Daniyeli cane vyari ibi bibazo: “Ryari?” “Bizomara igihe kingana iki?” n’“Iherezo rizoba irihe?” Ivyo ni vyo vyazazanira uwo muhanuzi bikamutera amaganya, kandi ivyo vyonyene ni vyo vyategerezwa kwugarwa no kudomwako ikimenyetso gushitsa “igihe c’iherezo,” si igitabu cose ca Daniyeli nk’uko bamwe bavyiyumviriye. Imbere y’ico kiringo co mu 1798, abiga ubuhanuzi bari bafise umuco ku vyerekeye amayinga mirongo irindwi, kandi baratahuye ko yatanguye mu 457 imbere ya Kristo, igikorwa ca Kristo ku mugaragaro, urupfu rwiwe n’ibindi bigashika bihuye neza n’uguharura amayinga mirongo itandatu n’icenda n’amayinga mirongo irindwi uhereye kuri iryo tariki. Ukwo kuranguka nyakuri kw’igikorwa c’Umukiza, guhuye n’iyo miharuro, kwari kwarabahaye icemezo gikomeye c’uko vy’ukuri yari Mesiya w’ukuri, kandi ko gutyo itariki y’intango y’amayinga mirongo irindwi yari yashinzwe ubutagihinduka. Kuba batashoboye kubona ko ayo mayinga mirongo irindwi yari igice ca mbere c’imisi 2300, vyatumye ico kibazo kiguma cugariwe gushika inyuma ya 1798, nk’uko vyari vyarahanuwe.
GSAM 84Urufunguruzo rw’imisi 2300
GSAM 84.3Ubu rero turabe ivyabaye kuri iyo ngingo. Gushika mu mwaka wa 1798, abasigura ubuhanuzi ntibari bwamenye igihe imisi ibihumbi bibiri n’amajana atatu yoherereyeko. Barashobora gutahura ibimenyetso, ca gishushanyo na za nyamaswa vyo mu gitabu ca Daniyeli, ariko ntibashobora kuvuga igihe imisi ibihumbi bibiri n’amajana atatu yoherereyeko, kuko batari bwatahure igihe iyo misi yatanguriye. Kugira twerekane ko ari ko vyari biri, dusoma mu kinyamakuru c’Abadiventiste citwa Ugutaka kwa mu Gicugu, casohorwa ico gihe mu gisagara ca New York, co ku wa 15 Ruheshi 1842, ngo: “Birashimishije vy’ukuri kubona abanditsi batandukanye, umwe wese akora ukwiwe, kuva mu 1798 barabonye ivyari bitarigera biboneka na gato: yuko amayinga mirongo indwi yari urufunguruzo rw’imisi ibihumbi bibiri n’amajana atatu.”
GSAM 85Benshi babona umuco
GSAM 85.1Nk’uko ubwo bumenyi bwari “bwadomweko ikimenyetso” gushika igihe Umwami yashinze co kubuhishurira ubwenge bw’abantu biwe, ni ko nyene, “igihe c’iherezo” gishitse, benshi bari “kunyuragira hirya no hino” mu Vyanditswe, basesangura ivyo bintu. Tugereranije insobanuro nkeyi z’uwo murongo mu ndimi zitandukanye, ico ciyumviro kiraca gitomoka neza.
GSAM 85.2Dogiteri Adam Clarke avuga ati: “Benshi bazokwihatira gusesangura insiguro; kandi ubwenge buzogwira, biciye muri ubwo buryo.”
GSAM 85.3Muri Bibiliya ya Luther y’ikidagi yasubiwemwo, dusoma ngo: “Ni ko benshi bazoyisoma, bakaronka ugutahura gukomeye.”
GSAM 85.4Bibiliya y’ikidagi igereranya ibisomwa ivuga iti: “Benshi bazoyisoma yose, maze ubwenge buzogwira.”
GSAM 85.5Bibiliya y’ikidagi ya L. Van Ess, na yo nyene papa yemereye abasomyi b’abagatolika, ihindura ayo majambo iti: “Benshi bazoyisesangura yose, kandi ubwenge buzoba bwinshi.”
GSAM 85.6Bibiliya y’igisuwede ivuga iti: “Benshi bazosesangura muri yo, kandi ubwenge buzoba bwinshi.”
GSAM 85.7Bibiliya y’ikidanemarke n’ikinorveje yasubiwemwo ivuga iti: “Benshi bazosesangura babigiranye umwete, kandi ubwenge buzogwira cane.”
GSAM 85.8Mu Gutaka kwa mu Gicugu co ku wa 15 Ruheshi 1842, dusoma ivy’ukwo gusesangura no kuronka ubumenyi ku vyari vyaradomweko ikimenyetso imbere ya 1798, ngo: “Mbega ntibitangaje kubona abanditsi benshi gutyo, ata n’umwe azi uwundi, barashitse ku ciyumviro kimwe hafi mu gihe kimwe?”
GSAM 86.1Aha dutanga urutonde rw’abantu n’imigwi mirongo ibiri itandukanye, batoye ukuri ku bijanye n’iherezo ry’imisi ibihumbi bibiri n’amajana atatu. Ntibabimenye kubera ko bavuganye, ariko babimenye kubera gusesangura Ivyanditswe n’umwete, barongowe na Mpwemu w’Imana. Ku mutwe w’urwo rutonde dushirako William Miller wo mu ntara ya New York; hagakurikira A. J. Krupp wo muri Philadelphia, Pa.; David McGregor wo muri Falmouth, Maine; Edward Irving wo mu Bwongereza; Archibald Mason wo muri Ekose; W. E. Davis wo muri South Carolina; Joseph Wolff yakorera mu mihingo itandukanye ya Aziya; Alexander Campbell, mu mpari yagiranye na Robert Owen mu 1829; Kapiteni A. Landers wo muri Liverpool mu Bwongereza; Leonard Heinrich Kelber wo muri Stuttgart mu Budagi; Lacunza wo muri Esupanye; Hentzepeter wo muri La Haye mu Buholande; Dogiteri Capadose wo muri Amsterdam mu Buholande; Rau wo muri Bavaria; abaherezi bo muri Tartary mu 1821; abiga Bibiliya bo muri Yemeni, mu gitabu cabo citwa “Seera”; Hengstenberg wo mu kandi gace k’Ubudagi; Abarusiya bo ku Kiyaga ca Kasupiyene; Abamolokani bo ku nkengera z’Ikiyaga ca Baltike, n’abandi.
GSAM 86.2Ibi bikurikira birerekana ingene iyo ngingo yagiye iratomokera abiga ubuhanuzi mu bihe bitandukanye, kandi umwe wese atazi uwundi:—
GSAM 86.3Mu Gutaka kwa mu Gicugu co ku wa 15 Ruheshi 1842, harimwo aya majambo: “Duhejeje kuronka igitabu gifise uyu mutwe: ‘Inyandiko zibiri ku bitigiri vy’ubuhanuzi bwa Daniyeli vy’imisi 2300, no ku nshingano y’umukristo yo kurondera kumenya ivy’ukurokorwa kw’ishengero, canditswe na Archibald Mason, umuvugabutumwa, Wishawtown, Ekose, Newberg. Cacapuwe na Ward M. Gazeley mu 1820, hakurikijwe integuro yo muri Glasgow.’ Muri ico gitabu Mason avuga ati: ‘Mperutse kubona agatabu gato, kasohowe ubwa mbere muri Amerika na Pasitori Wm. E. Davis wo muri South Carolina, kongera gusohorwa mu 1818 i Warkington mu bumanuko bw’Ubwongereza. Uwo mwanditsi yemeza ko imisi ibihumbi bibiri n’amajana atatu yatanguranye n’amayinga mirongo indwi (igice ca 9:24). Ndumva ko ntegerezwa kwemera ico ciyumviro.’”
GSAM 87Davis wo muri South Carolina
GSAM 87.1Muri iyo nomero nyene y’Ugutaka kwa mu Gicugu, umwanditsi waco yavuze ati: “Igitabu ca Davis gitegerezwa kuba canditswe nko mu 1810.” Avuga ku vyiyumviro bitangwa muri ico gitabu, agira ati: “Uwugisoma yoshobora kwiyumvira vy’ukuri ko ariko asoma inyandiko za Miller, Litch, Stores canke Hale, ariko twizera ko ata n’umwe mu banditsi b’iki gihe ku vy’ukugaruka kwa kabiri kwa Kristo yari azi ko ico gitabu kibaho imbere y’indwi iheze. Umwanditsi w’iki kinyamakuru [Ugutaka] ntiyari bwigere acumva. Iciyumviro ca Davis ku vy’igihe, cemejwe na Mason, cari ic’uko imisi ibihumbi bibiri n’amajana atatu yoheranye n’umwaka wa 1843 w’Abayuda, ari wo mwaka wacu wa 1844.”
GSAM 87Joseph Wolff n’abandi mirongo ibiri
GSAM 87.2Mu Gutaka kwa mu Gicugu co ku wa 31 Myandagaro 1843, dusoma ko “mu 1822 Joseph Wolff (wo mu Bwongereza) yasohoye igitabu citwa ‘Azogaruka, Umwana w’Umuntu mu Bicu vyo mw’Ijuru.’” Dusoma kandi ko “mu 1826 abantu mirongo ibiri bo mu mashengero yose akurikiza inyigisho zemewe bahuriye i Londres na Nyakubahwa Wolff, kwiga Bibiliya. Bose bahuje iciyumviro kimwe. Bongeye imyaka 45 ku myaka 1260.” Kwongera imyaka 45 ku myaka 1260 yarangiye mu 1798 vyodushikana ku mpera y’umwaka wa 1843 w’Abayuda, ari wo vy’ukuri mwaka wacu wa 1844.
GSAM 87Iciyumviro ca Alexander Campbell
GSAM 87.3Muri iyo nomero nyene y’ikinyamakuru, bivugwa ku vya Alexander Campbell yuko “mu 1829 yagiranye za mpari ziwe zamenyekana na Robert Owen atemera Imana, aho yaburanira iciyumviro c’uko amayerekwa ya Daniyeli ashika ku muhero w’ibihe, ko imisi ibihumbi bibiri n’amajana atatu ari imyaka, kandi ko izorangira nko ku myaka 1847 kuva Kristo avutse, kandi, nk’uko ubwiwe yavyerekanye, Kristo yavutse imyaka ine imbere y’igihe giharurwako n’abantu benshi.” Rero, uburyo yaharuye bwotumye vy’ukuri imisi ibihumbi bibiri n’amajana atatu irangira ku mpera y’imyaka yuzuye 1843 y’Abayuda, uhereye mu ntango y’igihe co hanyuma ya Kristo, ni ukuvuga vy’ukuri mu 1844.
GSAM 88.1Mu Gutaka kwa mu Gicugu co ku wa 21 Nyakanga 1843, harimwo inkuru y’igitabu bari baronse gifise uyu mutwe: “Ijwi ribwira Ubwongereza na Amerika, mu kwerekana hakurikijwe Ivyanditswe ivy’ukugaruka kwa kabiri kwa Kristo, Umwami n’Umukiza wacu, ari vyo dusaba imisi yose tuvuga tuti: ‘Ubwami bwawe buze, ivyo ugomba bigirwe mw’isi nk’uko bigirwa mw’ijuru,’25 Canditswe na Kapiteni A. Landers wo muri Liverpool, gisohorwa na S. Kent n’abafatanije na we, mu 1839.”
GSAM 88.2“Na we, cokimwe n’abandi, atanga igiharuro c’igihe, akavuga ko iherezo ry’imisi ibihumbi bibiri n’amajana atatu ari imyaka 1847 kuva ku gihe nyaco Kristo yavukiyeko.” Uwo woba umwaka wacu wa 1844, kuko yavutse imyaka ine imbere y’igihe giharurwako n’abantu benshi.26
GSAM 88Leonard Heinrich Kelber
GSAM 88.3Mu kinyamakuru Isuzuma n’Intumwa co ku wa 17 Rusama 1892, harimwo inkuru yanditswe na Pasitori L. R. Conradi wo muri Hamburg mu Budagi, aho avuga ati:—
GSAM 88.4“Benshi mu basomyi bacu kumbure barumvise ivy’umukuru w’idini w’umuluterani azwi cane, Bengel, uwashinze mu kinjana giheze [nk’uko Schaff abivuga, Bengel yapfuye mu 1751] ko Umwami wacu yoserutse mu mwaka wa 1836, ibiharuro vyiwe bishingiye ku gitigiri 666 co mu Vyahishuriwe Yohana. Ariko hasigaye igihe kirekire ngo ico gihe kirangire, uwundi muntu yatanguye kwandika, umuyobozi w’ishure yitwa Leonard Heinrich Kelber. Agatabu kiwe ka mbere kasohotse mu 1824, kitwa ‘Iherezo Riregereje,’ karimwo insobanuro ya Matayo 24 na 25. Kacapuriwe muri Bavaria. Ariko mu 1835, agatabu karuta aka mbere, gafise uwo mutwe nyene, kasohokeye i Stuttgart, gafise impapuro 126. Ivyo birashimishije cane; kandi kugira ngo abasomyi bacu barushirize gutahura, ndongerako insobanuro y’urupapuro rw’umutwe: ‘Iherezo Riraje, vyerekanwa mu buryo bunonosoye kandi bujijura, hakoreshejwe ijambo ry’Imana n’ibintu biheruka kuba; bikuraho rwose ivyiyumviro vyose bitagira ishingiro birwanya ukurindira ukuza kw’Umwami wacu canke uguharura igihe; vyerekana neza ingene umukuru w’idini Bengel yihenze imyaka indwi ku bijanye n’umwaka uhambaye wo gufata ingingo ya nyuma; kuko atari 1836, ariko umwaka wa 1843 ari wo herezo, aho intambara ikomeye hagati y’umuco n’umwiza izorangira, kandi ingoma y’amahoro y’Umwami wacu Yesu, imaze igihe kirekire yitezwe, igatangura kw’isi.’
GSAM 89.1“Integuro ya kabiri yasohotse mu 1841, na yo nyene i Stuttgart, kandi uko mbizi hari n’iyindi yasohokeye muri Saxony. Nk’uko urupapuro rw’umutwe rubyerekana, ako gatabu, kamaze kwishura ivyiyumviro bitagira ishingiro vyari vyiganje, karerekana mu buryo butomoye kandi bwumvikana isano riri hagati y’imisi ibihumbi bibiri n’amajana atatu yo muri Daniyeli 8 n’amayinga mirongo indwi yo muri Daniyeli 9, kakabishikana ku mwaka wa 1843 (1843 w’Abayuda, ari wo wacu wa 1844). Maze mu gice gisigaye c’igitabu, akoresheje ibimenyetso vy’ibihe, yerekana ko ico kintu gitegerezwa kuba cegereje.
GSAM 89.2“Kuba harasohotse integuro nyinshi vyonyene vyohagije gushingira intahe ukuntu abantu bacitwararitse. Mwene Data Schäche, ubu aba muri Ositaraliya, yarabonye itangazo rikimenyesha no mu ntara ya Silesia iri kure, maze amaze kugisaba aragisoma acitwararitse cane, yugaraniye mu nzu. Muri ico gitabu nta kimenyetso na kimwe cerekana ko umwanditsi yari azi uwundi mugwi mw’isi ukora nk’ivyo; yamara, biciye kuri Mpwemu w’Imana, yashitse ku vyiyumviro bimwe n’ivy’abandi.
GSAM 89.3“Mu 1842 yaranditse agatabu karushirije kuba kanini, k’impapuro 286, na ko nyene i Stuttgart, ku vyerekeye ‘Ivyiyumviro Nyamukuru Bishingiye ku Vyanditswe ku Bijanye n’Iremwa ry’Isi n’Igihe Izomara; canke inyishu inonosoye ku kibazo: Ni kuki Imana yaremye isi mu misi itandatu ikurikirana—ukwegereza kw’Umwami wacu kugira acire urubanza antikristo—ibintu bihambaye kandi biteye umunezero vyo mu mwaka wa 1843.’”
GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)
GSAM 89.4Nko mu mwaka wa 1812, Lacunza, muri Esupanye, yasohoye igitabu citwa Ukuza kwa Mesiya mu Cubahiro no mu Bwiza. Uwo mwanditsi yakoresheje izina “Ben Ezra” kugira ntiyimenyekanishe, kandi vyiyumvirwa ko yari Umuyuda yahindukiriye ubukristo. Edward Irving wo mu Bwongereza, amaze gutangura igikorwa ciwe ku vy’ukugaruka kwa kabiri kwa Kristo, yahinduye ico gitabu mu congereza. Gutyo casiguye inkuru yaco n’imiburiburi mu ndimi zibiri.
GSAM 89.5Birashimishije vy’ukuri, inyuma y’iyo myaka yose, gukoraniriza hamwe ivyiyumviro vy’abashakashatsi batandukanye, kuva mu ntango y’ikinjana giheze gushika mu 1840, baharuye ikiringo c’imisi ibihumbi bibiri n’amajana atatu, bagashira amayinga mirongo indwi mu gice ca mbere c’ico kiringo, maze ugasanga bose bahuza ko ico kiringo kirangira mu 1844.
GSAM 901844 ni ryo herezo nyakuri ry’imisi 2300
GSAM 90.1Iki kibazo coshobora kuvyuka: Mbega turashobora kwemera tudakekeranya ko 1844 ari wo mwaka nyakuri imisi ibihumbi bibiri n’amajana atatu irangirirako? Egome! Nk’uko ukuranguka kw’ikinyoma kw’ubuhanuzi kudashobora kuba mu gihe nyaco c’ukuranguka kwabwo kw’ukuri, ni ko dutegerezwa gushika ku ciyumviro c’uko umwaka wa 1844 ari ryo herezo ry’ukuri ry’imisi ibihumbi bibiri n’amajana atatu. Imana, yadomyeko ikimenyetso ubwo bumenyi gushika mu 1798, igasezerana ko ico gihe umuco wociye waka, yararongoye, ikoresheje Mpwemu wayo atihenda, abayironderana umwete kugira batahure neza ivy’ico gihe. Igihe cayo cari gishitse c’uko “ubwenge” ku bijanye n’iyo ngingo “buzogwira,” kandi yaratanze umuco w’ukuri.
GSAM 90.2Tumaze kubona iherezo ry’igihe catahuwe n’abantu mu “gihe c’iherezo,” birabereye ko tubaza ico ukumenya ivyo gusobanura. Tubona ko muri ico kiringo, mu kurangiza igikorwa c’ubutumwa bwiza, igihe gitomoye c’uko urubanza ruca kigomba gutangazwa. Yohana avuga ati: “Nuko mbona uwundi mumarayika aguruka hagati mw’ijuru, afise ubutumwa bwiza butazoshira bwo kubwira ababa kw’isi, n’amahanga yose n’imiryango yose n’indimi zose n’amoko yose, avuga n’ijwi rirenga ati: Mwubahe Imana, muyihe icubahiro; kuko igihe c’urubanza rwayo gishitse; musenge iyaremye ijuru n’isi n’ikiyaga n’amasoko y’amazi.”27 Abamarayika ubwabo si bo bigisha abantu ubutumwa bwiza. Umuntu ni we Umwami ubwiwe yatoranije ngo yigishe ubutumwa bwiza bwiwe gushika ku muhero w’isi.28 Uwo mumarayika rero ni ikimenyetso c’ubutumwa bwiza butangaza ko igihe gishitse c’uko urubanza “rutangurira ku nzu y’Imana.”29 Ubutumwa nk’ubwo ntibwashobora gutangwa buvuye mu Vyanditswe igihe kijana ku rubanza kitaramenyekana muri ivyo Vyanditswe. Ikiringo c’imisi ibihumbi bibiri n’amajana atatu, nk’uko twamaze kuvyerekana, gishika ku rubanza rw’itohoza rw’abantu b’Imana.
GSAM 91Umusi w’impongano ni igihe c’urubanza
GSAM 91.1Umusi w’impongano, igihe c’ukwezwa kw’ubuturo bwera bwo kw’isi, Abayuda barawutahura nk’umusi w’urubanza, kandi n’ubu ni ko bakibitahura. No muri iki gihe, mu buzima bwabo bwo gusanzara, naho badashobora kugira ibikorwa vyose vyo gusenga vyo mu bihe vya kera vyajana n’uwo musi ukomeye, barawuhimbaza nk’umusi w’urubanza. Kugira tubishingire intahe, tubanze gusubiramwo amajambo yo mu kinyamakuru c’Abayuda casohorerwa muri San Francisco, California, citwa Umusiguzi w’Abayuda, ikinyamakuru c’Abayuda bakurikiza imigenzo ya kera bo mu burengero bw’Imisozi ya Rocky. Muri nomero yo muri Nyakanga 1892, harimwo itangazo ry’uko imbere y’uko nomero ikurikira isohoka, ukwezi kw’indwi n’umusi w’impongano vyoba bishitse. Bita ukwezi kw’indwi Tishree, ukwa gatandatu na kwo bakakwita Ellul. Ni co gituma ico kinyamakuru cavuze giti: “Ukwezi kwa Ellul kurashitse, kandi amajwi yo kugabisha y’ihembe ryitwa Shofar [inzamba yavuzwa kuva ku musi wa mbere gushika ku musi w’icumi w’ukwezi kw’indwi, Zaburi 81:3, 4] yumvikana buri gitondo mu masinagogi akurikiza imigenzo ya kera, ahamagarira abantu kwitegurira umusi w’icibutso n’urubanza rwa nyuma rwa Yom Kippur.” Kubera ko bari ku mpera ya Ellul, ukwezi kwa gatandatu, kandi Tishree, ukwezi kw’indwi, kwagira gutangura, buri gitondo mu misi icumi bokwumvise inzamba itangaza urubanza rwa nyuma rw’umwaka muri iyo ntunganyo yari igishushanyo.
GSAM 91Intahe y’umwigisha w’idini ry’Abayuda
GSAM 91.2Vyongeye, mu mwaka wa 1902, umwigisha w’idini ry’Abayuda Isidore Myers, wo mw’ikoraniro rinini ry’Abayuda muri San Francisco, Cal., yaravuze aya majambo igihe yamenyesha umusi w’impongano: “Igihe Umwisirayeli arenga urwinjiriro rw’igihe ava mu mwaka umwe aja mu wundi, aributswa cane ivy’irema n’ububasha bwa wa Muremyi aganza vyose, kandi agahamagarirwa guhimbaza, avugirijwe inzamba, isabukuru y’ico twokwita ivuka ry’igihe n’ukwimikwa kw’Umwami ahambaye. Arahamagarwa kandi n’ijwi ry’iyo nzamba nyene, ari yo Shofar, ngo asubize amaso inyuma asuzume neza ivyo yakoze mu mwaka uheze, ahagaze ajugumira imbere y’ijisho ribona vyose ry’Ubutungane Budashira bwicaye ku ntebe y’urubanza.”
GSAM 92.1Kubera ko mu bikorwa vyo gusenga vyo mu rusengero rw’Abayuda ubuturo bwera bwezwa rimwe buri mwaka, Daniyeli ategerezwa kuba yarabonye ko ukwo kwezwa kw’ubuturo bwera ku mpera y’imisi ibihumbi bibiri n’amajana atatu kwategerezwa kuba kwerekeye ikindi kintu kirengeye igikorwa co buri mwaka cari igishushanyo. Umwami yari yaramaze kwigisha abantu biwe ko, igihe hakoreshejwe ibimenyetso mu buhanuzi, igihe catanzwe gikwiye guharurwa ngo “umusi umwumwe uharurwe nk’umwaka.”30 Rero, nk’uko twabibonye, ico kiringo c’imisi ibihumbi bibiri n’amajana atatu gishika kw’iherezo ry’igikorwa ca Kristo nk’umuherezi mukuru mu buturo bwera bwo mw’ijuru, ni ukuvuga ku rubanza rw’itohoza rw’abo imanza zabo zashikanywe mu buturo bwera bwo mw’ijuru biciye mu kwatura ivyaha.
GSAM 92Ubutumwa bw’urubanza bwari bugenewe 1844
GSAM 92.2Igihe urubanza rw’abera rwotanguriyeko kimaze kumenyekana, inzira yari yuguruwe kugira ngo, mu rutonde rw’ivyobaye Umwami yashinze, nk’uko rwerekanwa mu buhanuzi, ubutumwa bushobore gutangwa ngo: “Igihe c’urubanza rwayo kirashitse.” Mwitegereze: ntibivuga ko ubwo nyene ico kiringo kimaze kumenyekana ubutumwa bwociye butangazwa, ariko bivuga ko umuco wari “waradomweko ikimenyetso” wari gutomorwa. Turabona neza ko ivyo vyaranguwe. Mu bice bikurikira bizoboneka ko Umwami yashizeho mu buryo butomoye nk’ubwo nyene igihe ubutumwa bw’ukugaruka kwa Kristo bwotangarijwe, kandi ko ukwo gutangaza kwakorewe isi nk’uko vyari vyaravuzwe.
Notes
- Daniyeli 12:8-10. ↩
- Daniyeli 8:17. ↩
- Daniyeli 12:4. ↩
- Gusubira mu vyagezwe 29:29, ↩
- Nahumu 3:2. ↩
- Nahumu 1:5-9. ↩
- Nahumu 2:3-5. ↩
- Yoweli 2:1. ↩
- Zefaniya 2:1-3. ↩
- Daniyeli 11:35. ↩
- Daniyeli 12:7. ↩
- Ivyahishuriwe Yohana 11:3. ↩
- Ivyahishuriwe Yohana 11:7-9. ↩
- Anderson, Ivyabaye muri Kahise ka Bibiliya y’Icongereza, urup. 494. ↩
- Thomas Dick, Ku Vyerekeye Uguteza Imbere Ikibano c’Abantu, urupapuro 154. ↩
- Thier, Ihindura ry’Ubutegetsi ryo mu Bufaransa, igitabu ca 2, urupapuro 371. ↩
- Aho nyene, urup. 338. ↩
- Aho nyene, urup. 365. ↩
- Ivyahishuriwe Yohana 11:11, 12. ↩
- Daniyeli 8:14, ↩
- Daniyeli 12:6-8. ↩
- Daniyeli 12:13. ↩
- Daniyeli 12:8, ↩
- Daniyeli 12:9. ↩
- Matayo 6:10. ↩
- Itariki iri ku ruhande rwa Matayo 2:1. ↩
- Ivyahishuriwe Yohana 14:6, 7. ↩
- Matayo 28:19, 20. ↩
- 1 Petero 4:17. ↩
- Guharura 14:34; Ezekiyeli 4:6. ↩