Kabitele 7 — Nkean ôsu ya foé avôl avôl
GSAM 126.1“A ndzi yen éngele éfe a ne ngul a ñwôan a sô ndam yʼoyâ, a lôg nʼékoʼo: ndem a ne ékoʼo wé, a mis a ne nʼafup ya mɔ́l, a mveñ a ne ambaʼan ma mfi. A yian kalate éfefé a ne nkulan a ne ndáʼa wé; a tɛ́l abo dé ya mbo nnôm a nʼôk, a abo dé ya mbo ngale a nʼésé, a yenga a ndiñ avôl, ane mbéne a yôb; a yenge, bezoʼoyañ zamgbwa be nga kuli metyiñe map. ... Éngele ndzi yen a tɛ́l nʼôk a nʼésé a bôl ékoʼo wé a yôyô; a sôl a Zambe a ne veñ a veñ, a nga lôŋ ôyâ a bilô bi ne éyô, a nʼésé a bilô bi ne éyô, a nʼôk a bilô bi ne éyô, ete nté éyoñ ô nji fe bo: Ve e melu me tyiñ ya éngele zamgbwale, éyoñe a ye yôl, nsolane jame Zambe wo ye kpwaan, ane a nga yeme be bésîʼé wé ba nkulane mejô.”1
GSAM 126Éngele a ne limfôl ya bésîʼé bôt
GSAM 126.2Ane bi nga litiʼa, ésaé ya nkulane foé é nga ve bôt, a Nti a nga yeme ve mveane wé ngul tii a “mfefé ya ési.”2 Nde éngele a yôl foé ji a ne limfôl ya foé a ne mejô ma éyoñe a ye ke a bôt ba ési. Foé ji é yôl e kalate a ne “nʼafup,” a litiʼa na kalate wé a nga ne ndiban ôsu. Bésîʼé bôt ba ne bôt ba Zambe; amu “mbeʼé,” ndem ya ndômane ya Zambe, a ne ayôʼan wé, a be ne nʼékoʼo ya éfufup ya Zambe, a yôl foé a ngul ya Mvôm a bilô bese. Mejô ma bi liti ji ma ne foé ya éyoñe, a nga ne “sitam,” ve é ne yôl a “kalate a ne nʼafup.”
GSAM 127.1E minkabele me nga liti na Nti a nga tɛ́l éyoñe éfufup a ye ve asu nkôl a nkôl ya nkulane mejô—melu 2300—a yeme ntyiʼane mejô a mfasan; na nkulane ya yeme a ye volô, a nga lôman bôt bevôl be a nga liti éfufup ji; a na a nga tɛ́l éyoñe ya “nkana figié” a ye yeme, a lôman bésîʼé bôt bɔ́l a yôl a yeme nkana wô. Ane ve a nga tɛ́l éyoñe ya foé ya éyoñe a ye ke a “yenga avôl,” a ane ve a nga ke a mfôe.
GSAM 127Yenga avôl ya foé ya asu
GSAM 127.2Éyoñe a ne yenga avôl ya foé ji a ye bô, a ne mejô ma bôt ba yôʼane. É ne ve nʼétel ya yôl ya toñe samane a zamgbwale, a ne yenan te a ne nʼakɔlɔ ya Minkulane mejô, ve a ne yenan a foé wé, a yôl ete: Ve e melu me tyiñ ya éngele zamgbwale, éyoñe a ye yôl, nsolane jame Zambe wo ye kpwaan, ane a nga yeme be bésîʼé wé ba nkulane mejô. Ji é ne mvele ya ndômane: foé ya éyoñe a yôl ji é ke tii a yôl ya toñe zamgbwale.
GSAM 127Éyoñe ya yenga avôl
GSAM 127.3Éyoñe éngele zamgbwale a yôl, bi tɔ́b na: “Nda ya Zambe a nga yôl e yôyô, a be nga yen e nda wé éwolo élat jé.”3 E ésaé ya vôm a ne étyi ya ési, nda a ne éwolo—vôm a ne étyi avôl—a nga yôl mbɨk môt a nʼɔl, ji a ne lôg ya mfubane mejô, mfubane vôm a ne étyi. Éyoñe bésîʼé ba nga bôl mejô, éyoñe mfubane ji, ane Krist a nga bôl, a ye bô, a ne nʼôk a melu 2300.4 A nga tɔ́b ve ete éyoñe éngele zamgbwale a yôl, mefoé e yôyô me yôl ete éyoñe é nga ke asu ntyiʼane mejô ya miñwuan.5
GSAM 128.1Limfôl ji ya nkulane mejô 10 é liti éyoñe foé ji é ye ke “a ndiñ avôl,” a mfefé, “ane mbéne a yôb.” Éyoñe foé ji, a ntyiʼane nkulane mejô ji, a ye volô a yenga avôl, é ne e mfefé ya toñe samane tii a mfefé ya éyoñe ji ya nkulane mejô, a liti mfubane vôm a ne étyi, ane bi ye yeme, tii a mfefé ya melu 2300. Metoñe 4 me ôsu me ne yôl a mintiñe mi Goth, Vandal, Hun, a befe, mi nga kabane Roma ya mfaʼa jôp da dim a ndâm awômô ya bikôlô.
GSAM 128Toñe tane
GSAM 128.2Toñe tane é liti nʼôyôl ya béyôl bʼMohammed a nʼékoʼo ya mejô ma mfôm; ve avôl a ne éyoñe ya “ngon étan,” avale mimbu 150 ya mfi, a bôl a éyoñe be “nga ve ôsôl.” ngone ya 7, melu 27, 1299, Othman, a nga lôman ngômôtô ya Ottoman, a nga kɔl éfas Nicomedia. Tii éyoñe ji, be Ottoman ba nga yôme a “sôl” ngômôtô ya Roma ya mfaʼa jôp da tôô tii ngone ya 7, melu 27, 1449, mimbu 150 ya yôl ya toñe tane. E éyoñe ji, be Turc ba nga ke a ngul zɔ́ bʼasu Constantinople, a lôg mfi ya mfufup e minkôl; a mfi avôl, Gibbon a nga tɔ́b ete binyaka 60 bi nga kɔ́l a yôl, ba nga tɔ́b mêyôl ma mvôl a nʼékoʼo ya Constantinople.
GSAM 128Mfefé ya toñe ya samane
GSAM 128.3E éyoñe ji John Palleologus, a ne môt a bésîʼé bʼayeme ete a ne môt a mfefé ya beʼésulane ba Grèce, a nga wu. Constantine Decozes a ne môt a ne ayôʼan ya mbôl, ve ba yôl ete ôyôl ya Amurath, sultan ya Turc, a nga bôl a yôl wé, a nga yôb a yeme ve Amurath na a ye tɛ́l a mbôl. Mbôle ji a ne ane a nga ve mbôl a be Turc. E mfôm, biyoñe bityi, be Ottoman ba nga yôl Constantinople a ngômôtô ya Roma ya mfaʼa jôp da tôô. Ane be (a mejô ma wulu ngômôtô) ba nga “wôl” ngômôtô ji ba nga “sôl” ôsu. Ba nga “bôl” wô a “awolo, môs, ngon a e mbu.”
GSAM 129.1Ane bi yôl éyoñe ji a ne éyoñe ya nkulane mejô, alu môt a ne asu mbu môt, a ne yeme éyoñe é ne? Mejô ma ne mevoʼé: mbu môt, melu 360, nge mimbu; ngone, melu 30, nge mimbu; a alu môt, mbu môt—bese e ne melu 391, a nʼéyoñe ya mfi, mimbu 391. Awolo da a ne étom ya alu, a ne limfôl, a ye ne ndâm ya ngone, melu 15. Éyoñe bese ya béyôl bʼMohammed ba ne wulu ba yôl e éfas ya Roma ya mfaʼa jôp da tôô a ne mimbu 391 a melu 15. A bi nga yôl a ngone ya 7, melu 27, 1449, bi ye yôl ngone ya 8, melu 11, 1840, a mfefé ya éyoñe ya béyôl ba Turc, ane toñe ya samane a nga liti.
GSAM 129Dokita Josiah Litch a nga yeme mfôm ya ngômôtô ya Ottoman
GSAM 129.2E 1838 Dokita Josiah Litch, ya Philadelphia, Pa., a nga yeme bebela William Miller a nga liti, a nga lôman ésaé ya ve foé ji éyôl. A nga sôl minkalate asu bôt a mejô ma metoñe zamgbwa me Nkulane mejô. A nga tɛ́l a mejô ma ndômane ete toñe ya samane a ye kôl a yôl a ngômôtô ya Ottoman a ye wôl le melu 11 ya ngone ya 8, 1840, a ete ji a ye liti ési na alu môt a ne limfôl a nkulane mejô a ne mbu ya éyoñe ya mfi.
GSAM 129.3Bañ bʼékalate, ve ba nga yeme a mejô ji, ba nga kôl a ôyôl a mfôm “ane ji a ye ke te.” Ve ji a nga ve wôl te; a nga ke ôsu a bôl bese a ye liti mejô ma wé a mejô ma Turc. Minkalate ya bôt ba nga yôl foé ya mejô ma nga lôŋ. Mibôl ya bôt ba teke mbunane ba nga yôb mejô ji e misulan, a yôl ete: “Môt ji a ne môt a yɔ̂b mejô; a teke ji a ne mfôe ane a yôl, ji a ye tɛ́l mejô ma wé te ayôʼan na alu môt a ne limfôl a nkulane mejô, a melu 2300 ma ne mimbu, a ye yôl e 1844.”
GSAM 130.1Nkulane ya mejô ma Dokita Litch a nga bôl mfôm e bôt, a bevôl ba nga yôl a yeme mfefé ya mejô ma nga yôl e Mehemet Ali, pasha ya Egypt, a sultan ya Turc. Bôte mintet ba nga yôl ete: “Ane mejô ma me ye yôl ane mfôl a nga tɔ́b, a ye tɛ́l mbamba ya ‘mbu ya alu,’ a bi ye ne bebuni ya nsoan Krist.”
GSAM 130Sultan ya Turc a ne yôl a yôl a pasha ya Egypt
GSAM 130.2Mimbu mi ne abui ôsu ya 1840, sultan a nga yôl a mvus ya minyenane ya Mehemet Ali, pasha ya Egypt. E 1838 mejô ma sultan a môt a ne ayôʼan wé ya Egypt ma nga ne mbiban a éyoñe ji, a nʼésaé ya minlôman mi ngômôtô ya bikul. E 1839, yôl a nga yôl; e ntyiʼane môt, ngul ya sultan a Mehemet é nga bôl, ngul ya sultan é nga sôl a wôl, a bwam wé a nga yôl a Mehemet a lôman e Egypt. Sultan a nga ne a mfôm, ete éyoñe ngone a nga yôl a ngone ya 8, a nga ne a bwam bʼafup baa a bwam lale, bi ne mfefé ya bwam ya Turc a nga ne ngul. Bwam ji Mehemet a nga lôŋ te ve sultan, a yôl ete ane ngômôtô é ye yôl wô, a ye tɔ́l wô. Ane mejô ma nga ne e, e 1840, England, Russia, Austria, a Prussia ba nga yôl a bôl ntyiʼane mejô; amu a nga ne yenan ete, ane ba nga jôl, Mehemet a ye ne môt a mbôl ya sultan.
GSAM 131Ntyiʼane ya ngômôtô ya befa be ne ayôʼan
GSAM 131.1“Sultan a nga yeme ntyiʼane ji ya ngômôtô ya befa be ne ayôʼan, a ve a nga ve mejô ma wé e jôʼé. Ékôane ngômôtô ji é nga bôl e London, sheik Effendi Bey Likgis a ne e ayôʼan ane môt a ve ngul ya yôl bôt bese ya Ottoman. Ba nga sôl mejô ya mfôm, a ye ve pasha ya Egypt, sultan a ye ve wô ngômôtô ya Egypt a ne ayôʼan, a bilô bese bi Syria bi ne e Ndam Suez tii a Ndam Tiberias, a éfas Acre, a ye ve wô a ne éyoñe ya éliʼi wé; wô a ye ve ke a bilô bife bi ne e sultan, a yeme yôl bwam ya Ottoman. Ane a nga lôŋ, ngômôtô awôl ma ye yôl mejô ji a jôʼé, a lôman mfi mife ba ye yen ete a ye tɛ́l wô a mejô.”
GSAM 131.2“A nga ne yenan ete ane mejô ya mfôm ji é ye ve a Mehemet Ali, mejô ma ye ke mfôm a ndiban e mis ya môt a nga ne ôsu [sultan], a mejô ma wé ma ye ne e jôʼé ya ngômôtô ya befa.”
GSAM 131Nkulane mejô a nga yôl—Mfefé ya béyôl ba Turc
GSAM 131.3“Sultan a nga lôman Rifat Bey a bwam ya ngômôtô a ke Alexandria, a yeme ve pasha mejô ya mfôm. Ba nga ve wô a jôʼé, a wô a nga yeme wô, le melu 11 ya ngone ya 8, 1840! E alu ji, sultan a nga sôl kalate a minlôman mi ngômôtô awôl, a yeme yôl ntyiʼane wé ane pasha a ye lôŋ mejô ma mejô ya mfôm; ba nga bôl ayol ete ba nga sôl mfi, a sultan a ne teke yeme yôl mejô ma ye bô. Alu ji, éyoñe ya mimbu 391 a melu 15, a nga ve asu ya ngômôtô ya Ottoman, é nga mfôm; a sultan a ne a mfôm?—A nga ke!”6
GSAM 132.1Tii alu ji a né, sultan a nga wulu a mejô ma ngômôtô, a yenane ngômôtô wé é ne kabe, ane ekɔlɔ a ekɔlɔ, ba nga lôŋ a lôŋ asu mejô ma bɔ́.
GSAM 132Bôt ba nga yôl yôʼane a nkulane mejô
GSAM 132.2Mfôe ji ya nkulane mejô a nga bôl ngul e nlem ya bôt. A nga bôl bôt ba yôʼane yeme nkulane mejô a nga yôl a ntyiʼane, a wa a ye yôl. Dokita Litch a nga tɔ́b ete e ôyôm bengone mvus ngone ya 8, melu 11, 1840, a nga yeme minkalate ya bôt ba dañe 1000 ba teke mbunane, ba ne bevôl ba mfôm ya mibôl ya bôt ba teke mbunane, a yeme ete ba nga ve wôl a mfasan a Kalate Zambe, a yeme wô ane foé ya Zambe a bôt. Bañ ba nga yeme Zambe mfôm, a bevôl ba nga ne bôt ba ye yôl avôl e ndulu bôt ya nsoan Krist. Bañ ba nga tɔ́b a Dokita Litch ete: “Bi nga bôl ete bésîʼé ba nkulane mejô ba yôl minkalate ya nkulu a nga yôl a ntyiʼane mejô; ve mejô ji, bi ne a mis mefe ma éyoñe ji.”
GSAM 132.3Asu liti na e mfefé ya toñe ya samane foé ya nsoan Krist a nga yôl “a ndiñ avôl,” me ye tɔ́b mejô ma môt a nga bôl e foé ji a nga yeme me.
GSAM 132.4E mbu 1840, E. C. Williams, nkuane nda éndelé a bwam a ne avôl, ya Rochester, New York, a nga yeme foé ji, a yenga Mvendé Miller a Himes na ba ye ke Rochester a yôl a bôt bevôl ya mfi. Ba nga bôl ete ba teke mbongo ya sôl nda avôl a ye yôl bôt. A nga bôl ete: “Ma ne nda éndelé ya ntyiʼane, mebo 120 a nʼékoʼo. Me ye tɛ́l wô, me ye ve bôt étel, me ye lɔm mejô ma wô, teke mfut. Kean a yôl foé.” “Ba nga ke,” a nga bôl me, “a nda éndelé é nga teke yôl bôt bese be nga ke a yôʼane; nde me nga yôl ékoʼo ya mebo 40, a nda éndelé é nga ne mebo 160 x 120. Nda ji é nga yôl bôt melu mese, a bôte mintet ba nga tɛ́l a nʼékoʼo, bese ba ne yôʼane foé.”
GSAM 133Bôte mintet ba yôl foé ji
GSAM 133.1Asu bôt ba nga yôl yôʼane, ba nga lôŋ nda éndelé avôl, a ba nga bôl ésulane nkañane Zambe e nkan e ésep. E ôyôn, nda keké a nda ya bôt ba nga lôŋ a bôt ba nga yôl tii a mfi. A ntyiʼane Mvendé Miller a nga ne ôsu, ane a nga ne ôsu ya 1840, “a ne môt môt,” e yôl foé, bôt 300 ba nga lôman a wé a yôl mfôm ya melu 2300, a yenga ete: “Nté éyoñ ô nji fe bo,” a, “Éyoñe ya ntyiʼane wé é nga yôl.” Ane bi yen ane éyoñe ya Nti é nga yôl asu foé ji é ye ke e ési, mejô ma wé ma nga yôl, a bôt be ne beakutu ya beakutu ba nga yôl a nlem ya yôʼane ôyenga.
GSAM 133.2Mejô ma nga ne mfôm e America ma nga ne ve mfôm e éfas efe. E mbu 1840, a vôm bôt bevôl ba nga kabe minkalate wé, bôt bevôl ba nga yôl, ane bôt ba nga yôl a mis, a yôl ôyenga. E England, bésîʼé 700 ya Keké ya England ba nga yôl foé ji, a teke tɔ́b bôt bevôl befe ba nga bôl ésaé ji. E minkôlô ya ési mia dañe 20 mi ne ayôʼan, foé ji é nga ke a ngul a nlem ji, a bôt ba nga yen a mvus ba nga bôl ete: “Bôt ba ne a mejô ma mfôm.”