Kabitele 14 — Mbé ô ne ndiban
GSAM 214.1“Eyoñ be mbe be ke be sôʼô, môt a lône a nga so; ba ba mbe be kômbôban be nga nyine élat a nye, a mbé ô ne ndiban.”1
GSAM 214.2Nsoane môt a lône a yené e parable ji ô nji bo nsoane Krist a si nyô, ve nsoane e élat. Élat é ne jam ja boban ôsu ya nsoane Nti. Foé a Luka a tili na: “Mi bôlôʼane minkôngo mienan, a mindem mienan mi faʼan; mi funane bôt ba yange Nti wop éyoñ a ye bulane e élat, nalé na éyoñ a ye so a kôk mbé, ba ye yôbe nye mbé ékôt.”2
GSAM 214Nyôñe éfufup ba loone élat
GSAM 214.3Nsoane môt a lône e élat a liti e Dan 7:13, 14, vôm Krist a zu e be Esaa asu ya nyoñe éfufup. Melu me mvus, nsoane njô bôt e tison jé ya njôane asu ya nyoñe éto a éfufup, be mbe be loone wo élat. Jam te, nyoñe tison ane minga a lône, be mbe be bo de a beta mevak a minkôme mi élat. Nalé éyoñ Krist a nyoñe e be Esaa a ne yôp éfufup wé, ba jô na a bo élat a minga wé, Yérusalém mfefé (Nli 21:9); a parable ja loone wo “élat.”
GSAM 214.4Mvuse ya melu 2300, 22/10/1844, bôte ya foé nsoan Krist, ba nga kandé mam me nga boban e be be a mam ya élat ya Est, be nga jô na: “Krist a nga nyine élat.” Éyoñ be nga nyoñe efufup a dañe faé ajô jam ja yiane boban nsoone melu 2300, mbunane wop ô nga tôñe Krist e ésaé a nga taté; ajô te, e mbunane, “be nga nyine élat a nye.”
GSAM 215“Ma ye bulane”
GSAM 215.1E ñyenan ba nga ve Ngone Harmon e 1845, a liti na Krist a lôte e vôm ôsu a ke e vôm baa ya vôm a ne étyi e yôp, bia yene mejô ma: “Yangeʼane valé; ma ke e be Esaa wom asu ya nyoñe éfufup; baʼale biyé bienan teke mvin, a éyoñe éfi me ye bulane e élat a nyoñe mia e be mamien.” Ane ndôma a ne nkoñ, minkôl mi funane nduan, a beéngele be wôman, é nga so vôm Yésus a mbe. A nga nyine ndôma, a be nga kee nye e vôm a ne mfuban dañe vôm bevok, vôm Esaa a mbe a tabe.”3
GSAM 215Mvam mvuse mbé a ndiban
GSAM 215.2Mbé ô ne ndiban e parable ji ô yenane na ja lat a jame ja boban ôsu ya nsoane Mon a môt e minkoñ me yôp; amu mvuse ndibane mbé, binga bevok be so a kôk mbé, a ba jô be na ba “yangan,” amu be nji yeme môse nge éyoñe a ye so. Beta, mbé nyô ô ndiban mvuse ya binga ba fek be nga nyine e élat a môt a lône.
GSAM 215.3Mejô ma parable ya binga ma liti na mvuse ya nyine e élat, mbunan binga “ba ne akut” be ngenan a zene ya bo mfubane a yiane asu ya kui e môt a lône. Ba nga jô be na ba “yangan.” Nya yange a nyangan a ne mimboon ya mfubane ya nyian asu Nti. Ajô te, bia yene na mvam e nji kôlô éyoñ mbé a parable ji ô ndiban.
GSAM 215Sa mbé ya Luk 13:25-28
GSAM 215.4Melu me mvus, bôte be nga bo minsos a kandé mbé a parable ji a mbé a jô Luka 13:25-28, a jô na: “Eyoñ nyô a ne njaʼa nda a nga teléban a ndibe mbé, mi taté tebe mbé, a kôk mbé, mi jô na, Nti, Nti, yôbe bia; a ye yalane na, Me nji yeme vôm mi so. Kôlôʼan e be ma, mia bebo mam ya mbia. Ñyôn a nlatan mesôñ bia ye bo éyoñ mi ye yene Abraham a Isak a Yakob a minkulan bese e éfufup Zambe, a mia bebiene ba ye vaa mbus.” E yenan foʼo na mejô mete ma liti na éyoñ mbé nyô ô ndiban, ajô ya ba ba too mbus é nga tyiʼiban. Éfufup Zambe e nga kui; amu ba ye yene ba ba nyiiban été. Ve e parable ya binga, Nti a ngenan te nyine e éfufup wé; a nga ke e be Esaa asu ya nyoñe éfufup.
GSAM 216Mbé a ndiban e ésaé ya mimfôme
GSAM 216.1Ba ba nga tôñe Krist e mbunane, mvuse ya suʼulane melu 2300—22/10/1844—be nga yeme na e môse ya metunaʼa e ésaé ya mimfôme, mbo ésaé mfufup a mbe a ndibe mbé ya vôm ya liban a yôbe mbé ya vôm a ne mfuban dañe vôm bevok, asu ya bo ésaé ya tune mam abé be nga mem e vôm a ne étyi; a nalé fe Krist, mbo ésaé wongan mfufup, a mbe a ndibe mbé ya vôm ya liban e nda Zambe ya yôp, a yôbe vôm a mbe “éwolo élat jé.”4
GSAM 216Baani be mbe e minsos?
GSAM 216.2E éyoñe te, be mbe be mbuni ya nsoan Krist be mbe be ngenan te nyoñe efufup éne mvaé asu ya ésaé Krist e vôm a ne étyi; foé éngele lale ô mbe ô ngenan te kui be. Bete be nga bo minsos, ba kandé mbé nyô ya liban e vôm a ne étyi a mbé a Luk 13:25-28. Ve be nji bo bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale. Za be mbe, aval a mbe atataʼa ya ndômin, a mam ma nga kee be e mejô mete, bia ye jemeʼelan a liti.
GSAM 217.1Bôte ba nga kôlô keké ya jôé ve, mvuse nkulan foé ya nsoan Krist, a bôte ba nga kôlô e be be, ba jô be e nkañete asu keké ya tan a keké ya samane ya keké zamgbwale ya Nli. Mejô ma lebe keké ya tan, keké ya Sardis, ma jô na: “Simesane aval mi nga nyoñe a wôʼô, baʼale de a kôñelan. Nge mi nji yangane, ma ye so e be mia ane ñwuwup; mi ye bo te yeme éyoñe me ye so e be mia.”5 Mejô mete ma liti na bôte bete be nga wôʼô nkulane nsoane Nti. Be mbe be jô na be nyoñe wo, ve éyoñe te be mbe be ngenan be ye kôñelan wo.
GSAM 217Keké ya Filadélfia
GSAM 217.2Keké ya Filadélfia, ntabane ya samane ya keké ya foé, ja so mvus. Keké ji ja liti bôte ba nga vaa e be foé éngele ôsu a foé éngele baa ya Nli 14. Nti a jô keké ji na: “Tame yene, ma ye so ékôt; baʼale jame wo bili, nalé na môt a nji nyoñe ékat jôé.”6 A beta jô be na: “Mam mana a jô nyô a ne mfuban, nyô a ne benya mejô, nyô a bili édibaʼa ya David, nyô a yôbe mbé a môt a nji ndibe, a ndibe mbé a môt a nji yôbe: ma yeme bisaé biôé; tame yene, me nga ve wo mbé a ne yoo, a môt a nji ndibe; amu wo bili ngule éfi, a wo baʼale mejô mam, a wo nji sôane jôé dam.”7
GSAM 217Mbé a parable ji a ne jé?
GSAM 217.3Jé bia yiane yeme ajô mbé a ne yoo a mbé a ne ndiban e ntilan nyô bia te kañete? Bia buni na yalane ja yené e mejô ma tôñe: E mbe na bôte be ne zañe be mbuni ya nsoan Krist be nga nyoñe ñyeman mfefé, ba yeʼele na Mbo Nyiʼane a nga lôte e vôm ôsu a ke e vôm baa ya vôm a ne étyi e yôp, a ba liti mbé a ne yoo a ndiban e be ba ba wôʼô; ve ngabe bevoʼo be nga sôane bebela te, a be mbe be jeñe ya teleʼe mbunane e foé na mbé a ne yoo ô ndiban, a mbé a ne ndiban ô yôbe. Nalé be nga kôbe zen a bebo bisaé Nti a si nyô. Mbé ya vôm a ne étyi e yôp ja yôban a ndiban a ngule Krist—“nyô a yôbe mbé, a môt a nji ndibe.” E foé asu keké ya Filadélfia, ba ba baʼale foé, ba baʼale mejô, a ba ba nji sôane jôé, be nga dañ a jam ja yôbe mbé môt a nji ndibe. E nji bo mbia yene na e lat a mbé ya kui e be bôte, mbé nyô bôte be mbe be yenane ane be nga ndibe foʼo (ane bia ye yene); ve asu ya liti na ba baʼale mbunane be ne beya, Nti a ve be “mbé a ne yoo” môt a nji ndibe.
GSAM 218Mbé ya nkobô
GSAM 218.1Abui minkalate ya Ntilan mi liti na ba belane mbé e atinane te. Paul a nga tili be Korént na: “Mbé anen a bili ngule e nga yôban e be ma, a besiñe be ne abui.”8 A beta jô e kalate wé ya baa be Korént na: “Eyoñ me nga kui Troas asu ya kañete Mbamba Foé ya Krist, a mbé a nga yôban e be ma e be Nti, nsisim wom ô nji bi mvoʼé, amu me nji yene mojañ wom Titus.”9 A nga sili fe be Kolôs na: “Tabaʼan e nkane, a yangan e été a botane; mi sili fe Zambe asu dangan, nalé na a yôbe bia mbé ya nkobô, asu ya jô ajô ya nkômbane Krist, ajô mi me ne nlat.”10
GSAM 218.2E minkalate mete bia yene na mevôm ma yôban asu ya kañete bebela ba loone mbé a ne yoo; a mejô ma jô keké ya Filadélfia ma liti na e éyoñe bôte bete ba nga loone be, bôte be nga bo ngule abui asu ya ndibe mbé ya nkobô asu jap. Éyoñ keké ya Filadélfia é nga lôt e minkômban, a ba baʼale “foé” a “jôé,” mejô ma Nti ma mbe na a ye ve be mbé a ne yoo môt a nji ndibe.
GSAM 219Ntabane mvuse 22/10/1844
GSAM 219.1Eyoñ ajô ji é ngenan e be bia ane minkulan mi nga jô, bia yiane fombô mvus a yene aval mam me nga wulu. Ane bia nga liti, akekui 04/1844, keké be mbe be yôban asu nkulane foé nsoan Krist, a minloone bebo bisaé mi mbe mi dañe abui bôte be mbe be ngule ya bo ésaé. Mvuse nteʼane ndi nlem, e éyoñe ya mfefé mekaé mvuse ôyôn ya 1844, ba ba nji nyoñe foé a benya nlem be nga kôlô a sôane wo. Eyoñ, e ésep ya 1844, foé éngele baa ya Nli 14 a “ôyenga ya zañ alu” (Mati 25) mi nga boban, ntyama a dañe mbia ô nga teléban asu ba ba mbe ngenan be jô mbunane wop na Nti a ye so ékôt. Bôte ba mbe be sôane foé be nga jeñe mevale mese ya ndibe ajô ji, a kôbe ésaé ya ba ba mbe be kañete na “éyoñe ya ntyiʼane mejô wé é nga kui.” William Miller a nga jô ajô ya sôane te na: “É ne jam a nji wulu ane mam ma wulu, a a nji yeme atinane.” Sôane ô nga bo ngule avôl bebé nsoone melu 2300, Geo. Storrs a nga jô na: “Bia maneya a keké ya jôé ve a a bôt bese be ne abé, sa ve nge ôyenga nyô ô ye kui be.”
GSAM 219.2Mvuse suʼulane éyoñe te, éyoñ sôane a minkobô ya bebo abé mi nga viane bo ngule baa a lale, William Miller a nga jô ajô ji na: “Bia maneya ésaé wongan ya lebe bebo abé, a ya yite keké a mbe ve a jôé. Zambe e minkôme wé a nga ndibe mbé.”11
GSAM 219Môt a ne abé a ne ngule nlem
GSAM 219.3Mimboon mi si ya minkobô mi nga bo na bebo abé be bo ngule nlem asu foé nsoan Krist, a nkañete ya bôte ya keké ya jôé ve ô mbe ô jô na: “Éyoñ bia simesane na mevamane ma benya nkôñelan ma ne ‘fi a fi’, a na ngule nlem a minkobô ya bebo abé mi ne dañe mam mese, bia jô teke tyiʼi na: ‘Ye Zambe a dimeya bo mvam? Nge mbé ya mvam é ndiban?’”12
GSAM 220.1E be mbo ésaé wua bia wôʼô beta ajô ya ntabane mvuse suʼulane éyoñe ya nkulane: “E éyoñe te, é mbe ayaé a dañe mam mese ya nyoñe zene e be ba ba nji buni; nteʼane ndi nlem e 1844 ô nga zamete minleme ya abui bôt, a be nji yi na ba wôʼô nkômbane éziñ ya ajô te.”13
GSAM 220Mbé mese ma kui e be ba ba nji buni me ndiban
GSAM 220.2Ntabane te ô nga yenane, e éyoñe éfi, na mbé ya kui e be bôte ése e ndiban, ve e be ba ba mbe be ngenan be baʼale mbunane a yange jap ya nsoan Krist ékôt. Éyoñ mbé ya nkobô é nga yenane ô ndiban foʼo, a bebuni ya nsoan Krist be nga yene na mbé ô ne ndiban e parable ji ô lat a ntabane wop, bia yeme avé be nga kui e jô na mvam e nji ngenan asu bebo abé; nge ane bevoʼo be nga jô, “mbé ya mvam é ndiban,” e dañe bo nalé nge be mbe be buni na mbé a parable ji a mbé a Luk 13 be ne wua. Nge bôte be sôane wôʼô foʼo, be bo ngule nlem, aval avé be mbe be ye kôñelan?
GSAM 220Za a nga taté yeʼele mbé a ndiban ya minsos?
GSAM 220.3Ajô ji da so éyoñe ji: Za a nga taté yeʼele foé ya “môt a nji bi mvam asu bebo abé”? Za a nga buni wo? A za a nga vini wo? Asu ya yalane sili ôsu, bia ye simesane nkañete ya ékôt J. V. Himes a nga bo e éyoñe ya mfefé mekaé mvuse ôyôn ya 1845, e éfas Maine. A jô na:—
GSAM 220.4“Mojañ Joseph Turner a bôte bevoʼo be nga teléban e mejô na bia ne e Sabat anen—na mimbu 6000 mi maneya lôt—ajô te mbuni ya nsoan Krist a nji yiane beta bo ésaé ya mo. Asu jap, nge a bo de, ajô te da ye kee be e ntyame wop ya suʼulan.
GSAM 220.5“Eyoñ be mbe be yange e ntabane ya teke bo ésaé ya si nyô, ñyeman mfefé, ane be mbe be buni, ô nga faé e nleme Mojañ Turner: na Môt a lône A NGA SO—na a nga so môse awôm ya ngone zamgbwale ya mimbu ya Beyude a lôt—na élat é nga boban e éyoñe te—na binga bese be nga nyine e élat a nye e atinane éziñ, a mbé ô ndiban!—teke môt ya zañe be a ye kpwelé, a teke môt a too mbé a ye nyiiban. Nalé mam mese ya nsisim ya si nyô anen me nga suʼulane.”14
GSAM 221Za a nga sôane ñyeman ya minsos a ngule?
GSAM 221.1Mvendé Turner a nga taté yeʼele foé wé ya “mvam e nji beta bo” e Paris, Maine, a éyoñe éfi a nga bi bôte abui ya tôñe nye e éfas te. Amu mbé ya kui e be bôte ba too mbus bebuni ya nsoan Krist, nge be mbe be jô na be ne bebuni, nge teke, é mbe foʼo ndiban, bôte abui be nga nyiine e ñyeman Turner a zene ya mam ma boban.
GSAM 221.2Nalé na môt a nji beta zamete ajô “bebuni ya nsoan Krist,” bia ye loone bôte bete mvus bebuni ya môs ôsu ya sondô; a be mbe bôte abui ya ngabe te ba nga nyoñe mejô me Mvendé Turner. Be mbe be ngenan te yene nge wôʼô bebela ya Sabat; be mbe fe be ngenan te wôʼô foé éngele lale. Ajô bôte bete nde Nganti White a jô e minkalate wé wua:—
GSAM 221.3“Mvuse ya éyoñe ya yange e 1844, bebuni ya nsoan Krist be mbe be ngenan be buni na nsoane Mbo Nyiʼane ô ne bebé; be mbe be yeme na be nga kui e ntabane anen, a ésaé Krist ane nyô a sili Zambe asu bôt ô nga man. Éyoñ be nga ve nkulane ya ntyiʼane mejô a ne bebé, be nga simesane na ésaé jap asu si nyô é nga man, a be nga kôlô e nkane ya minlem asu nyiʼane bebo abé, éyoñ minkobô ya bebo abé mi nga yenane be ane ndem éfe na Nsisim Zambe e nga kôlô e be ba ba nga vini mvam. Mam mese mete me nga yemete be e mbunane na éyoñe ya yiane yeme a kôñelan é nga man, nge ane be nga jô, ‘mbé ya mvam é ndiban.’ Ane bia nga jô, bebuni ya nsoan Krist be nga bo mfulaʼane e mbunane te e éyoñe éfi, na mbé ya mvam é ndiban.”15
GSAM 222.1E ntilan nyô, Nganti White a liti ntabane ya bebuni ya môs ôsu ya sondô. A nji jô foʼo na émien a nga buni wo. Ane bia nga liti, Joseph Turner a nga taté yeʼele foé te e Paris, Maine. Nganti White (e éyoñe te a mbe ngone Harmon) a nga kui Joseph Turner e vôm ba nga jô mvus, e metataʼa ya éyoñe ya mfefé mekaé mvuse ôyôn ya 1845, a wôʼô nye a kañete foé wé ya “teke beta bo ésaé ya mo asu bebuni ya nsoan Krist, a teke beta mvam asu bebo abé,” a jô nye foʼo na a mbe “yeʼele minsos; na mvam e ngenan asu bebo abé, a asu ba ba nji vini bebela te ba yeme.”
GSAM 222A sôane ñyeman ya “mvam e nji beta bo”
GSAM 222.2J. N. Andrews, nyô a mbe a too Paris, Maine, e 1844 a 1845, a nyô a mbe a yeme foʼo aval bôte ya vôm te be nga wulu, a aval Joseph Turner, nyô a mbe a yeʼele na mvam e nji beta bo asu bebo abé, a nga wulu, a jô ajô ntabane Ngone Harmon e éyoñe te na: “Ñyenane mi nji kee be e mbunane te; mi nga komekane bôte ba mbe be ngenan be too e mbunane te.”16
GSAM 222.3Ngone Harmon a nga beta ke Paris, Maine, e ésep ya 1845. Asu ékôt ji, ma ye nyoñe mejô ya Nganti Truesdail, nyô a mbe a too Paris e éyoñe te. A jô na:—
GSAM 222.4“Eyoñ Ngone Harmon a mbe a too Paris, Maine, e ésep ya 1845, me nga kate nye mam mese ma lat a mvoé wom a me mbe me nyeʼe, nyô esaa wé a nga ndibe nye na a kôlô a ke e minsulane mian, ajô te a nji vini ñyeman. A nga wum a mevak a yalane ma na: ‘Zambe a nji liti ma foʼo na teke nyiʼan asu bôte bete. Be ne ve ba ba nga nyoñe efufup ya bebela a vini je a yeme.’”17
GSAM 222.5A jô fe ajô ya nsoane lale ya Ngone Harmon e Paris e 1846, na:—
GSAM 222Beta nkañete asu minsos te
GSAM 222.6“Jam jia fe ja yiane simesane é mbe ñyenan ba nga ve e 1846, e Paris, Maine. Ba nga liti Ngone Harmon na éyoñ Satan a nji ngule ya ndibe bôte ba ne benya nlem na be bo ésaé jap ése, a ye belane ngule wé ya sô be dañe jam ba yiane bo. Kal wua a ne mvaé a mbe a kate keké na Zambe a nga sôane bekeké amu be nga sôane foé a nga so e yôp asu ya nyiʼan; ba nga liti Kal Harmon na foé wé é nji bo benya mejôô, amu bôte abui e keké be mbe be ye nyoñe bebela; beéngele ba ne mvaé be mbe be ye beta bo ésaé asu minleme ya bôte e keké te, a éyoñ ba ye bo nalé, beéngele bete ba ye vaa Kal nyô, a foé wé [atinane na foé wé ya “mvam e nji bo”], mbus mbé.”18
GSAM 223Teke joʼojoʼo
GSAM 223.1Amu bôte bevoʼo be ne ngule a jeñe zene ya liti na Nganti White a mbe a yeʼele foé ya “mvam e nji beta bo asu bebo abé,” ve a yeʼele ajô ya ndeñe, ma ye ve bekañete ya bôte ba mbe be yeme ésaé wé aso e 1845, ajô ésaé wé ya kee bebo abé e nkôñelan. Ji e ne nkañete ya Ira Abbey, ya Brookfield, Madison éfas, éfas New York:—
GSAM 223.2“Zāñe mimbu 1846 a 1850, Mojañ a Kal White be nga so e nda dangan, a be mbe be ne ngule ya bo ésaé asu bone a asu ba ba nji vini bebela. Be nga bo ésaé asu minleme mi nji kôñelan, a me nji simesane foʼo na me nga wôʼô Kal White a jô na teke yange asu ba ba nga bulane mvus a asu ba ba nji vini bebela.”19
GSAM 223Nkañete ya mbuni ya môs ôsu ya sondô
GSAM 223.3Asu mejô ma bebuni ya môs ôsu ya sondô ya New England ya yeme mejô ma mbé ô ne ndiban a ngul, nkañete eyoñe éne yʼéyalan:
GSAM 223.4“A 5-9 ya ngone 8, 1891, ma nga lômane mejô a Mvendé Miles Grant, e Brookston, mimbôk ya bôt 30,000. Lômane jô é nga kôbane e nda éndelé e ne ngul, a John Barbour, awôl a nga ne beta ésulane ya mimbôk, a wulu jô. Mimbôk jô é ne bebé 20 mi a Boston. Lômane jô é mbe ya mejô ma Sabat, ve Mvendé Grant a nga yeme kôbane mejô ma ñyenan ya Kal White a ésaé jô. A nga yeme mvanane éjô é ne tyiʼi na é mbe éyalan, e 1844, na éyoñe ya mfôl é nga lôt, a mfômane a ne teke yene ngul asu beboñ.”
GSAM 224.1“A nlamane, ma nga jô na bebuni ya môs ôsu ya sondô, vôm avôl, mbe ba yeme tyiʼi jô lale, a éyoñe te be mbe teke kôbane na bise be nga kôbane. Ve Kal White a mbe teke yeme jô jô; mejô ma ôsu é nga liti é ne ‘mbambaʼan,’ a mfômane a mbe éne asu beboñ. Ma nga jô na, ‘Jô jô éne, a Mvendé Grant a yeme na jô jô éne.’ Eyoñe ma jô jô, bebuni ya môs ôsu ya sondô be mbe mewôl a mise mam [bôt bete be mbe beta ngabe ya bôt be nga jaé beta nda éndelé], be nga yôban meñôk a ngul, be yalan na mejô ma ne ya solo. Mvendé Grant a nji beta kobô ajô te e lômane jô.” A nga sôn: “Geo. E. Fifield, South Lancaster, Mass., 6 ya ngone 12, 1895.”
GSAM 224Nganti White a wulu ése éyoñe bese asu mfôl beboñ
GSAM 224.3Na Nganti White a nga wulu ésaé asu nkalan beboñ a 1844 tété éyoñe ji, jô jô é nga yeme yalan a mejô ma: A nga bo ésulane a Mvendé White e nda Albert Belden, e Rocky Hill, Conn., a nga yôban 20 ya ngone 4, 1848. E lômane jô, be nga wulu ésaé asu befe be mbe ényôl éyoñe. Mvendé White a ngal wé be nga liti nlem a ngul asu bôt jô. Asu ajô di, bia ye ve nkañete ya môt wua ya bôt bete, nyô a nga nyoñe nduban e mo me Mvendé White. John Y. Wilcox, a sôn a Kensington, Conn., 22 ya ngone 2, 1891, a jô na:
GSAM 224.4“Ma nga lôban e bebela éyoñe be mbe e lômane e étun é nga bèban e nda Mojañ A. Belden, Rocky Hill, Conn. Ma nga yôban mindem ya bebela ya éyoñe ji a ésaé ya Mojañ a Kal White. Mvendé White a nga yôbane ma mbôm a mbé. Nge me nji nyoñe nkôme a ngul e be be, ve me nji yeme nge me nga bi ngule nlem ya simesane nge ke wôʼô na Nti a nga yebe ma. Be mbe a nlem wa ngul asu mam, a be nga wulu ésaé asu nkôme.”
GSAM 225.1Mvendé White a nga sôn asu lômane jô e nkañete a Stockbridge Howland, Topsham, Maine: “Mojañ Bates a nga liti metiñe me Zambe e mindem mi ne éyalan; a beta ngule ya mejô é nga yeme lôban me nlem. Foé é nga yeme tyele bôt be mbe e bebela, a é nga kôlô bôt be mbe teke tyiʼi jô.”
GSAM 225Ésaé asu beboñ e Oswego, N.Y.
GSAM 225.2E 1849, Mvendé James White a ngal wé be nga wulu ésaé e Oswego, N.Y. E lômane jô, Hiram Patch a Kal Benson, be mbe ba ye lôbane, be nga yôban a Zambe a bebela ya éyoñe ji.
GSAM 225.3E ngone 3, 1850, be nga yeme lômane e Oswego. E Bebela ya Éyoñe Ji ya ngone 4, Mvendé White a nga sôn asu lômane jô:
GSAM 225.3“Ésaé a ne a nlem wa beta éyoñe ji été bôngô be bôte be liʼiya ya mimbôk jô. Mfôl wop a ne mejô ma beta e lômane bi ya besabat bebaé ya suka, a Zambe a nga beta vuane bia. Bebela é nga yeme wôʼô a bia a bôngô bangan. E zañ éyoñe môs ôsu ya sondô a lôt, bia nga lômane asu nkôme wôé, a Nsisime ya Mvendé a nga yôban été bi. Bôngô bese be nga sulane ôsu Zambe, be mbe meyene ngule ya bô metiñe, avôl metiñe ma tano, a nkalan a mfôl e mo Yésus Krist. Jô é mbe lômane jô a nlem wa beta ma nga yene.”
GSAM 225.4E Bebela ya Éyoñe Ji ya ngone 11, 1849, Mvendé White a nga nkulane mejô ma bôt avôl be nga yôban a be nga yôban mbôm; a e kalate ya suka ya 1850, jô é ne nkañete ya lômane e Waitsfield, Vt., a Heman Churchill a mbe e lômane, a mbe éyoñe a nga lôban e bôt ya si. E kalate jô be nga yeme lôbane wé “Mojañ”. A ne yeme yalan jô jô, ibale mfômane a mbe teke yene ngul asu beboñ?
GSAM 226Nkañete ya bôt 21 be nga yene
GSAM 226.1E mejô ma, bia ye yeme nkañete a bôt 21 be nga sône 1888; môt a môt e bôt jô a mbe e ndulu bôt ya nsoan Krist e 1844, a mbe a yeme nkalan foé éngele lale. Bese be mbe e foé ntôñe 1851, avôl a be mbe a beta kôbane a bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale a bôl foé éyoñe é nga tôéban:
GSAM 226.2“Bia, bôt be nga sône jô, bia mbe a yeme ndulu bôt ya nsoan Krist e 1844 eyoñe ya lôt éyoñe, a bia nga yôban bebela ya foé éngele lale e 1850, bia yeme sôn ane a nlem wa mvoʼé mendimane mam a nkañete ji asu mejô ma mbé ô ne ndiban, mejô ma beban a bôte be mbunane foé éngele lale a yôban foé jô tété éyoñe é nga tôéban, tété data ji a ye jô, a yene.”
GSAM 226.3“Be mbe a mbunane, a mejô ma Nkulane Mejô 3:7, 8 a minkalane mfe, na e suka ya melu 2300 ya Daniel 8:14, Krist a nga jeñ ésaé wé e étun ôsu ya vôm a ne étyi ya yôp, a nga yeme tyeʼelan ésaé wé e vôm a ne étyi avôl, a nga kôlô e ésaé ya ntyiʼane mejô a mfasan, a yeme tyeʼelan môt wé a nkalan mfôl. Eyoñe jô mbé wua ô nga yombô, a mbé mfe ô nga diban.”
GSAM 226.4“Be mbe a mbunane na bôt be nga yene mindem mi ne éyalan asu foé éngele ôsu, a be nga yeme lômane jô, Zambe a nga bene be. Ve be mbe teke mbunane na bôt be mbe teke yene mindem jô, avale bôt be mbe teke yôban e melu ma nkôlô tyiʼi éjô a ntôñ 1844, ibale be nga sô Zambe a nlem wa solo, Zambe a ye bene be.”
GSAM 226.5“A be mbe a mbunane a William Miller a beta nyôl ya bebuni eyoñe melu ma nga lôt, na ésaé ya be asu si é nga suka, a Nti a ye so éyoñe avôl, ve a yene mindem asu vôm a ne étyi a foé éngele lale é nga yeme liti nteʼane ndi nlem wôé, be mbe teke mbunane na mfômane a nga lôt, sesale ve asu bôt be nga yeme lômane mindem jô.”
GSAM 227.1A nga sôn: “J. B. Sweet, South Saginaw, Mich.; Samuel Martin, West Rindge, N.H.; Ira Abbey, North Brookfield, N.Y.; Nganti R. B. Abbey, North Brookfield, N.Y.; Nganti Diana Abbey, North Brookfield, N.Y.; Nganti L. B. Abbey, North Brookfield, N.Y.; Heman S. Gurney, Memphis, Mich.; Ann E. Gurney, Memphis, Mich.; William Gifford, Memphis, Mich.; Nganti Mary S. Chase, Battle Creek, Mich.; S. M. Howland, Battle Creek, Mich.; Nganti F. H. Lunt, Battle Creek, Mich.; Nganti Melora A. Ashley, Battle Creek, Mich.; Nganti Caroline A. Dodge, Battle Creek, Mich.; Nganti Sarah B. Whipple, Battle Creek, Mich.; Nganti Uriah Smith, Battle Creek, Mich.; Nganti Paulina R. Heligass, Moline, Kan.; R. G. Lockwood, St. Helena, Cal.; Nganti R. G. Lockwood, St. Helena, Cal.; Reuben Loveland, North Hyde Park, Vt.; Nganti Belinda Loveland, North Hyde Park, Vt.”
GSAM 227Ñyenan a nga yeme lôban mbambaʼan
GSAM 227.2Bôt be nga yeme bôl ngule ya liti na ñyenan a nga yôban a Nganti White e Topsham, Maine, 24 ya ngone 3, 1849, é nga nkulane mejô ma mbambaʼan—mfômane a ne teke yene ngul asu beboñ. Ñyenan jô é nga yôban éyoñe “Rochester knockings” (minsisime) é mbe éyalan. Nganti White a nga yene mindem a bemvean bi ne meyeme a minkôme mi ne ya mefôm, bi ye yeme tyele a yôban. Minkôme jô mi mbe teke yeme vutane bôt e mejô ma mbambaʼan tété bebela (a nji jô na teke éyoñ éziñe minkôme mia vaa bôt e mbambaʼan a kee be e bebela mia ye boban; a mbe a kobô ve minkôme be nga liti nye, vôm be mbe ba belane ngule bôt); mi mbe ya mbambaʼan a mbambaʼan. Bôt be nga sôn na nlem wôé é nga tyeʼelan, ve be nga kôbane a yôl étyi ya minkôl a nlem a ne mfi. Bôt befe be mbe meyene ane be nga yôban solo, a jô é nga yeme lôban be yeme kôlô bôt be Zambe; ve ibale be nga yene nlem wôé, be nga yeme yene wôé ane mfi awôl.
GSAM 227.3A nga jô na: “Éngel a mbe a wulu a ma a nga jô ma na me yene nkalan a nlem asu beboñ ane a mbe a ne. Ma nga yene, ve ma nga yeme teke yene jô jô; asu éyoñe ya mfôl wop é nga lôt.”20
GSAM 228.1Bôt be nga jô na ñyenan jô é nga liti na mfômane a ne teke yene ngul asu beboñ, ve bia ye yeme jô na, jô jô é mbe yeme yalan aya, éyoñe a nga wosane nyeʼelan jô ataté éyoñe Joseph Turner a nga ôsu nkulane jô e éngôn ya 1845, a éyoñe bese a nga wulu ésaé asu nkalan a mfôl beboñ?
GSAM 228.2E nkôme ya Meyanane a meñyenan, a nga nkulane 1854, Nganti White a jô na: “Minkôme mi ne ya mefôm mi nga jô, mi ye yeme yene avôl. Ñyenan jô é ne avôl asu bôt be nga wôʼô a be nga yeme lômane mindem ya foé ya nsoan Krist. Be nga yôban e mo meyeme ma ngul. Bôt ane jô be ye teke yene ‘nkalan a nlem asu beboñ’ ane a mbe a ne.”21
GSAM 228.3Bôt be ne mvele be jô na be yeme mejô ma Nganti White a mbe a yene e ñyenan jô a yeme lôban a yé; bia ye lômane mfi a yene jô jô a mejô ma be. Be jô na a mbe a yene ntabane beboñ, ve teke yene bôt be mbe be ye nkôme. Eyoñe a yene beboñ, a mbe a yeme yene “nkalan a nlem asu beboñ, ve a nga yeme teke yene jô jô.” Nde yé môt a nga yene nkalan a nlem asu beboñ a yene beboñ kaka? Ve bia ye yeme jô na, bôt be mbe be jô e nkañete a be mbe be wulu ngule ya môt a mesmerisme asu nkalan bôt, a be jô na é ne ésaé ya Nsisime ya Zambe. Bôt be ne mvele be mbe a ye yeme yalan na bôt jô be ne bôt be ne étyi, a be mbe ba yeme nkalan solo?
GSAM 228.4É ne éyalan asu nlem a ne mvoʼé bese na bôt be nga jô e mejô ma jô jô be mbe bôt be nga sôn na be ne a nkalan a nlem, ve be nga yeme lômane mindem a bebela, a be mbe ba wulu mesmerisme asu nkalan bôt. Bôt ane jô be yeme teke yene nkalan a nlem solo asu beboñ, asu na be mbe beboñ a be nyôl a mfasan; asu “éyoñe ya mfôl wop [wop bebien] é nga lôt.”
GSAM 229.1E ñyenan ya Nganti White a 24 ya ngone 3, 1849, bôt befe be nga yeme kôlô na é nga liti na mfômane a ne teke yene ngul asu beboñ; ve bia nga yeme liti na e 1845, e Paris, Maine, a nga liti na mfômane é ne asu bôt bese be mbe teke yeme lômane mindem a bebela a nlem a yeme. E ñyenan a nga yôban e vôm jô e 1846, be nga liti na Mvendé a mbe a “bôt e minkeké be nga teke lômane bebela.” Asu bôt be nga yeme yene mejô mfe, be nga yeme yalan be a nkañete, na beñgele be Zambe be ye yeme wulu ésaé asu be ane jô; a éyoñe be wulu ésaé, bôt be mbe ba yeme yalan be be ye liʼiban atan.
GSAM 229.2A zañ, e ngone 4 1848, Mvendé White a ngal wé be mbe ba wulu ésaé e Rocky Hill, Conn., asu nkalan beboñ. Jô jô é yeme liti na ñyenan ya 24 ya ngone 3, 1849, é ne a mejô ma ñyenan a nga yôban e Paris, Maine, e 1846, a a wulu ésaé ya be ésaé Zambe e ngone 4 1848.
GSAM 229Môt a nkulane mefôm a nga bôlé
GSAM 229.3Ñyenan jô é nga ôsu nkulane e Connecticut e 1849. Mbo ésaé Zambe a mbe a wulu ésaé a ngul asu nkalan bôt, a jô na a ne a mveane ya melim. A mbe a yeme kôbane ngule a mimbôk mfi ya mbaʼale Sabat e Rocky Hill. E mimbôk jô, a nga lôbane môt “étyi ya Mvendé”. E mise wé, Nganti White a nga yôban ñyenan a nga liti nlem a ne mefôm ya ésaé wé, a “môt étyi” wé a mbe a wulu ésaé a ne teke yeme kôbane a metiñe ma zamgbwale. Kal jô “étyi” a nga yeme yalan jô, a mbo ésaé a nga yeme lômane bôt avôl asu “môt étyi ya Mvendé” wé. Zañ a nga ke, kal jô a nga kon ôkon ba loone “cholera morbus”, a mbe a yeme yene na a ye wuan. A nga yeme lôme Nganti White, a nga yeme sôn na mejô ma ñyenan jô ma ne solo; na a nga bôl jô bese Nganti White a nga jô. A ne jô jô, mbo ésaé jô a nga yeme teke kôlô bôt jô, a mbambaʼan ya ésaé wé é nga yeme yene, a ésaé wé é nga yeme lôt e vôm jô.
GSAM 230Môt mfe a nkulane mefôm e Oswego, N.Y.
GSAM 230.1Asu nkôlô liti ya mejô ma nkañete jô, a asu liti na Mvendé White a ngal wé be mbe ba yeme wulu ésaé e 1849-50 asu nkalan beboñ, bia ye yeme mejô ma, Elias Goodwin a bôt befe ya bôte be ôsu ya keké e Oswego, si ya New York, be nga jô ma:
GSAM 230.2Eyoñe jô (1849), môt a bongô Hiram Patch a mbe a ne e vôm jô. A mbe a ye lôbane a kal a bongô, a be nga lôbane éyoñe é nga ke. Be mbe bôt be nga teke lôban, ve be mbe ba yeme kôbane lômane ya Mvendé White a ngal wé, a be mbe a ye yôban a nkalan be Krist. Eyoñe jô, nkôme a nga yôban e nkeké été e Oswego, teke mbo ésaé, ve a môt a keké a ne beta, a mbe a wulu ékôm ya akiba ya éfas. Môt jô a mbe a liti ane a ne a ngul avôl, a jô na a ne a beta nkañane a nlem asu beboñ. A mbe a yeme kôlô meyoñ a éyoñe a sô asu bôt be nga teke lôban, a yene ane a ne a nlem a ngul asu ntabane miap.
GSAM 230.3Môt Patch a kal a mbe a ye lômane nkôme jô, a be mbe a yeme teke yeme tyiʼi. Be nga ne vôm môt e lômane jô éyoñe Nganti White a nga yôban ñyenan, a be nga liti yé Hosea 5:6, 7, jô jô: “Be ye ke a bekuk a beñwôm beap asu jeñe Mvendé; ve be ye teke yene yé; asu a nga yeme tyeʼelan a be. Be nga bôl a Mvendé a nlem a ne meyeme; asu be nga biaé bôngô be ne fe: ngone ô ye di be a mimvean miap.” Jô jô é nga yôban na bôt be mbe ba wulu nkôme jô be mbe teke yeme kôbane a Zambe, a be mbe teke yene nkañane a nlem solo asu beboñ.
GSAM 231Nkulane ya teke yôban
GSAM 231.1A nga jô Môt Patch na, “Be nga jô ma na me jô wa, e mejô ma, mejô ma kalate ma ye yeme lôban nnam. Yange ngone, a wa ye yeme yéñ bôt be wulu nkôme jô, be jô na be ne a beta nkañane a nlem asu beboñ.” Môt Patch a nga jô na, “Me ye yange.”
GSAM 231.2Eyoñe melu 14 a lôt tété ñyenan jô, môt a mbe a wulu ékôm, a mbe a jô na a ne a beta nkañane a nlem asu beboñ, e mintaé mié ya mefôm, nsis wua ya abum dé ô nga laʼa, a be nga yiane kee nye énoñ amu a nga jañele abui metyi. Be nga yeme kôbane ékôm jô a mo njôô befulus ya éfas, a a fulus môt, be nga yene ntelan a mbe a sône e kalate ya ékôm, a be nga yeme tyiʼi akiba asu kôbane ésaé, a yeme yene na akiba é nga kôlô $1,000.
GSAM 231.3Asu njôô befulus a fulus, é mbe ane teke yeme lôban na môt a ne a nlem a ngul e nkôme a nga yeme yôl akiba jô. Be mbe ba yeme jô na a nga yeme lôbane akiba, a a nga yeme yeme teke nkulane e kalate; aba a nga yeme tyele akiba e nda mbongo, a ajô te é nji yené e kalate ya ékôm a mbe e éwolo. Ve, avale é ne bese, be mbe ba yeme sô a yé asu nkañete wa yalan; ve be mbe ba yeme bôl a meyeme, amu nge a mbe a je, a mbe a ye foʼo veʼele solé je. Môt a ye ke ôsu a tyeʼelan e nda ya nyuma a nyuma nda asu yene mbé ya nyuma, a njôô befulus a ye ke e mbé ya ôsu. Eyoñe njôô befulus a nga yôban nda, a nga yene bilas ya kal a mbe a ke e mbé ya nyuma. Môt e nda ya nyuma a nga yene kal a tyele jô e mewô, a yeme ndiban jô a mewô, a yeme lôme nda.
GSAM 232.1Njôô befulus ya éfas a nga ke e vôm a môt a wulu ékôm a mbe a ne, a nga yeme yeme mejô ma mvoʼé ya minsôn, a nga liti nkañane wé e ékôm, a jô na a yeme yalan jô. Môt jô a nga liti mo wé e yôp a lôme Zambe a yalan na a yeme teke yeme akiba jô. Eyoñe ngal wé a nga yôban, a nga sili na jé é nga boban a amu jé nnôm wé a mbe a tyeʼelan nlem avale te. Nnôm a nga yalan na, “Be jô na bia nga yôl akiba jap.” Kal jô a nga liti mo, a jô na be mbe teke akiba, a be mbe teke yeme jô jô. Eyoñe a nga suka jô jô, fulus a nga yôban a mbé wé, a jô na, “Kal, jô é ne jé? Ma nga yene wa yôl nda, a yeme tyele jô e mewô, a jô jô éne, akiba é nga lôt, a é ne a ndem $1,000.”
GSAM 232.2Ane a mbe a ye yeme yene, nkôme jô é nga yeme yôban a zañ. Môt Patch a kal a mbe a ye lôbane, eyoñe be nga yeme yéñ môt a mbe a wulu nkôme, be nga tyiʼi jô asu bebela, a be nga kôbane a bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale, keké jô be nga yeme lôbane bôt be ne mvoʼé tété melu ma miwuan.
GSAM 232.3Ñyenan jô é nga yôban asu nkôme a nkôme ya beboñ be nga teke lôban, a é nga yeme lôban a nkalan beboñ; ve é nga yeme liti mfi wé e bôt be mbe beboñ a Nti a nga bene be asu meyeme map. Be nga “bôl a Mvendé a nlem a ne meyeme”; be jô na be ne a beta nkañane a nlem asu beboñ, ve be nga yôl “bôngô be ne fe.”
GSAM 232Mbo ésaé a nlem a ne meyeme e Camden, N.Y.
GSAM 232.4E minkôl mfe Mvendé a Nganti White be nga ke e ngone yange ya 1849-50, e mbe mimbôk Camden, N.Y., bebé 40 mi a Oswego, vôm be mbe ba ne. Asu lômane jô, Nganti White a jô na:
GSAM 232.4“Nde bia ke, ma nga litiñane mimbôk mfi a mbe a jô na a mbunane bebela, a été be ma nga yene kal a jô na a ne a beta mvoʼé, ve a mbe a môt a meyeme a yeme kôlô bôt be Zambe.”22
GSAM 233.1E ngone 1, 1884, éyoñe ma mbe a wulu ésaé e si ya New York, ma nga yôban mejô ma a Môt Preston, a mbe a ne e Camden eyoñe lômane jô é nga yôban, a vôm Mvendé White a ngal wé be nga yange éyoñe lômane:
GSAM 233.2“Kal jô a mbe a nkulane mejô ma avôl asu ntabane a ne étyi, a jô na môt a ye yôban e ntabane a ne mvoʼé a ye bo metiñe ma Zambe yôp, teke na me beta jôé nye; a a nga jô na a nga yôban e ntabane jô. A mejô ma étyi jô, a mbe a tyeʼelan bôt befe e Camden. Kal White a nga yôban na, a mejô ma a ne étyi ane a jô, nlem wé a ne mfi a nyôl. A mbe a wulu ésaé a si é ne meyeme.”
GSAM 233.3“E vôm jô, Kal White a nga yôban ñyenan e mise ya kal jô, a mbe a liti ane a ne a beta nkañane a nlem asu bôt be nga teke lôban; ve Kal White a nga jô yé na é ne teke nkalan a nlem solo asu beboñ, asu na wulu ésaé wé a mbe a yeme liti na a ne teke yeme kôbane a Zambe. ‘Asu jô,’ Môt Preston a jô, ‘jô be yeme lômane Camden é nga yeme kôbane mfi a mejô ma kal jô, a teke ntabane beboñ bese; a bia nga yeme yene jô eyoñe jô.’”
GSAM 233.4Eyoñe Nganti White a nga yeme jô ñyenan wé, kal jô a nga yôban, a jô na, “Zambe a yeme nlem wam, a ibale wa yene wôé, wa ye yene na a ne mvoʼé a mfuban.” A lômane é nga suka. Ve teke melu avôl, kal jô a nga yôban a nkôme wa ngul, a mbe a yeme yene na a ye wuan. A nga jô na, “Me yeme yene Kal White; me ne a nkañete asu yé. Ma nga jô yé na me ne kal a ne mvoʼé, me mfuban. Jô jô é ne teke solo. Me ne kal a ne meyeme. Môt a ma yange wé a ne teke nnôm wam. Ma nga lôt môt a ne mvoʼé e England a mwana mfi, a ma nga ku a môt jô. Bia nga teke lôbane. Ma nga jô na me ne nganga, a ma nga yeme nkuane nkôme a ma nga kane ngana e aba mejô na a nga yeme lôban a $1 e mbôm, ve a mbe a lôban a 12 senti. A ma nga fe kane ngana na ngale nyak bia nga nkuane a môt a ne azoé a nga lôban a $30, ve a nga lôban a $20.”23
GSAM 234.1Mejô ma Nganti White asu bôt be ne meyeme be jô na “nkalan a nlem asu beboñ” ma ne asu bôt ane jô, teke asu beboñ bese. A yeme yene mejô ma bia nga liti, na mbunane “mfômane a ne teke yene ngul” asu beboñ é nga yeme lôban nnam tété éyoñe be nga ôsu nkulane wôé e éngôn ya 1845; a na Nganti White a nga wulu ésaé a nlem wa ngul asu nkalan beboñ a melu mase tété éyoñe jô, nde yé môt a ye mbunane na e 1851, éyoñe ésaé wé Meyanane a meñyenan é nga yôban, a mbe a ye liti na “mfôl teke éne asu beboñ”?
GSAM 234Môt a ne teke mfômane
GSAM 234.2A yôban e 1848, bôt befe be mbe vôm avôl be nga mbunane na mfômane a ne teke yene ngul asu beboñ. Ve bôt ane jô be mbe teke ne bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale. Môt a mbe e mimbôk jô, a bongô Sweet, a mbe a ne e Rochester, N.Y. Eyoñe ma nga yeme sôn éjô ya Zambe e mise me bôt, ma nga yôban mbôm e bebuni ya môs ôsu ya sondô, ma mbe e lômane nda éndelé a Canandaigua, N.Y., a Mvendé J. C. Bywater a Geo. W. Burnham be mbe ba wulu jô. Môt Sweet a mbe e vôm jô, a nga liti mvele a beta asu nkañete wam ya Zambe, asu na a nga jô na “é ne teke yeme éyoñe ji na beboñ be yôban a lôban.”
Notes
- Mati 25:10. ↩
- Luk 12:35, 36. ↩
- Minkalate mia atataʼa, p. 55. ↩
- Nli 11:19. ↩
- Nli 3:3. ↩
- Nli 3:11. ↩
- Nli 3:7, 8. ↩
- 1 Ko 16:9. ↩
- 2 Ko 2:12, 13. ↩
- Kôl 4:2, 3. ↩
- Advent Herald, 11 Décemb 1844. ↩
- Circleville, Ohio, Ntañane ya Ntilan ya Ékôane, 1844. ↩
- Nganti E. G. White, e Advent Review, 20/11/1883. ↩
- Nkañete ya Mvendé Himes asu bisaé bi nga bo e Maine, e Morning Watch, New York City, 06/06/1845. ↩
- Nsisime nkulane mejô, vol. 4, pp. 268, 271. ↩
- Kalate J. N. Andrews, Septemb 1874. ↩
- Kalate Nganti Truesdail, 17/08/1875. ↩
- Kalate Nganti Truesdail, 27/01/1891. ↩
- Kalate Ira Abbey, 03/1885, ba nga nyoñe wo e Nfombane a Mbeʼe Foé ya 07/04/1885. ↩
- Minkalane ya asuʼulan, p. 45. ↩
- Yene nkôme e Minkalane ya asuʼulan, p. 45. ↩
- Minkalane ya éyoñe ya Ellen G. White, p. 129. ↩
- Nkañete ya Môt Preston asu lômane Camden é yeme yalan mejô ma Minkalane ya éyoñe ya Ellen G. White, pp. 129-130, a é nga yeme ve jô ma mfe a be nga teke jô vôm jô. ↩