Kabitele 22 — Ngômôtô
GSAM 343.1“Amu jam éte me nga yiane yôbe wo a Kreté, asu na ô tyendé mame me nga yeneya ntyele, a telé bemvendé e tison ése, aval ane me nga ve wo metiñe.”1
GSAM 343.2Éyoñe foé éngele lale é mbe é ke ôsu, mimbu awômô baa é nga lôman (púr a 1846 akekui a 1858) ôsusua na bôt bésu be nga yené na é ne yiane bo nsamba a ngômôtô é dañe mbonan ya mbunane foé a nyeʼan ya bôt ya Krist. To’o Zambe a nga kobô a bôt bé amur jam éte a zene ya mveane ya nkulane mejô, bôt be nga yiane tuʼa kui minjuk mi mbia asu na be yeme abim é ne yiane bo ngômôtô ya ékôane bekeké a nsamba mi ne wulu mame me ésaé.
GSAM 343Bôt ba té ngômôtô
GSAM 343.3A nkañete a ne si ya afep 12 a kalate Ebetaʼa ya Meyeme a mame, é nga kobôban a 1854, Mvendé James White a nga tili na:
GSAM 343.4“Mvuse ya éyoñe é nga lôman a 1844, abui nkôlô é nga kui, a abui bôt be nga té ngômôtô, be simesane na ngômôtô é ne yiane liti na bôt be ne teke mboan ya foé! Nganti White a mbe a té mefulu mese me mbunane ô dañe abim a ô ne teke fek, a nga jô a atataʼa na ngômôtô éziñ é ne yiane asu na é tyendé nkôlô. Ve bôt tyôtyoé melu ma be ne ngule ya tuʼa yeme abime ngule ya tebe tetele a mbe a yiane bili éyoñe éte asu na a baʼale jam a nga jô a té nkôlô ya bôt.”
GSAM 344.1Nsamba mvoʼé mone nge bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale, é nga beta yemete a baʼaleban a zene ya melebe a meyeʼele ma Nganti White a ve éyoñe é ne yiane.
GSAM 344George Storrs a kobô amur ngômôtô
GSAM 344.2Mejô ma so be George Storrs, a nga tili me a 1844, ma ye liti jame be mbe be yeʼele amur ngômôtô a bôt be nga kôlô mekok me keké a zene ya foé ya nsoan Krist:
GSAM 344.3“Baʼale na ô jeñe te bo ngômôtô ya keké mfe. Keké ase môt a bo a ntelan ya mame me bôt, éyoñe be nga mane bo ngômôtô, é bo Babilone. Zambe a nga bo ngômôtô ya keké jé émiene a zene ya minkôlô mi nyeʼan. Teke môt a ne bo minkôlô mi dañe mie ngule; a éyoñe minkôlô mi ne teke baʼale bôt be ne jô na be tôñe Krist, be nji beta bo bôt bé, be kôlôʼô a nyule keké aval ane jôm é ne yiane.”2
GSAM 344Ntyelan a melo ya minlôman
GSAM 344.4Bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale be mbe bi nga jô, be nga lôman mimbu miñi teke ngômôtô keké ya ntelan, to’o ngômôtô keké. Môt ase a mbe a bili ngule ya yiane asu na a buni foé a tôñe je, a yeʼele a mvoʼé ya bôt ba té je, a mbe a yeman a mbe a ne môt a benya nlem a a yiane nyeʼan a nsamba ya bôt ba Krist. Ve éyoñe minlôman mi mbe mi wulu, éyoñe é nga kui na be “tyendé mame me nga yeneya ntyele”.3 A mimbu 65 éyoñe ya bôt ba Krist, Tite a nga nyôlban na “a telé bemvendé e tison ése” vôm be mbe be buni, a Timôté a nga nyôlban fe a meyeʼele ma nene amur jam éte.4
GSAM 344Mvendé White a kobô amur ngômôtô
GSAM 344.5Mejô ma Mvendé James White amur ngômôtô a mintyiʼane, ma nga kui a Nfomban a Mbeʼe Foé ya Jan. 4, 1881:
GSAM 345.1“Ngômôtô é nga bo asu na é ve nsamba ya mimboone, a é baʼale bôt asu na bôt ba bo be nga nyian. A nji bo asu na é bo njuʼu ya titibi bôt na be yeme tebe; é mbe asu na é baʼale bôt ba Zambe. Krist a nji tyelane bôt bé; a loene be. ‘Mintômba miam mia wôʼô tyiñ jam, ma yem mie, a mia tôñe ma.’ Ôsusu wongan a ne Krist a wulu bia ôsu, a a loene bia na bi tôñe nye.”
GSAM 345.2“Mejô ma mbunane ma so be bôt me ne teke soo nsamba. Ngule ya keké é ne teke kômbô bo keké ase nyul éziñ. Krist a nji yiane na minleme mi bôt mi bo nkômesan asu ya yôp a zene ya ngule ya minleme mi bôt befe. ‘Ôsusu ya môt ase a ne Krist.’ Jé jé é ne na a wulu, a bo minsisim mi bo mefulu, a tyelane nye éfufup jé a bôt ba ye nyiñe melu mese. To’o ngômôtô é ne nene asu na é baʼale keké a é bo nsamba ya mimboone, é nji yiane nyôl na é vaa mintyiʼane a mo me Nti.”
GSAM 345Nsamba a zañ a bôt be ne mfaʼa mibaa
GSAM 345.3“A zañ a mefufup mibaa ya ngule ya keké a mboan ya môt a yeme bo jé émiene teke Zambe, bia yene beta nsili ya nsamba a ngule été ésaé ya minkômbi a keké ya Zambe. Nlôman Pierre, môt bôt be mbe be semé, a nga liti jam éte a zene ya melebe ma nene a nga ve bemvendé be éyoñe jé na: ‘Bemvendé be ne zañ wongan, ma yeʼele mia, ma mbe fe Mvendé, môt a yeneya minjuk mi Krist, a môt a ye nyôl a duma da ye liti: baʼalan nsamba ya Zambe é ne zañ wongan, baʼale je, teke na bôte be bo mia njuʼu, ve a nleme wongan; teke na mia bo ésaé amu moné, ve amu abui nyeʼan; teke na mia wulu bôt ba Zambe ane mi ne befan, ve boʼo be ékôlô asu na be vu mia. A éyoñe Ôwulu Nsamba a ye kui, mia ye nyôl ékôlô ya duma é nji man. Avale te mia bisoé bi bôt, suʼane miabebiene si e be bemvendé be bôt; mia bésu, boʼo bôt ba tôñe bôt befe, a boʼo fulu ya nleme ya ntyiʼane, amu Zambe a té bôt ba yôbe a a ve bôt ba ntyiʼane mbamba mvean. Suluʼulane si éyoñe mi ne a ngule ya Zambe, asu na a yôbe mia éyoñe é ne yiane.’5”
GSAM 346Mefulu a mame me ngômôtô ya Mfefé Nkôñelan
GSAM 346.1“Bôt be nga tili ngômôtô ya bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale be nga bo ngule na be nyôl a nje, abim é ne ngule ya bo, nkobô ô ne tyiʼibi a ngômôtô é ne tyiʼibi, aval ane bi ne a Mfefé Nkôñelan. Éyoñe nsisim ya foé wo beta yené a ngômôtô é beta bo tyiʼibi, ngômôtô é beta bili ngule.”
GSAM 346.2“Beta ésulane ya bekeké bese é ne a mfaʼa ya beta wulu ésaé a mfaʼa jé jése, a ékôane bekeké ya éfas éjôé fe. Ékôane bekeké ya éfas éjôé é ne a mfaʼa ya wulu mfaʼa jése ya ésaé a éfas, a keké ya éfas. Keké é ne nyul ya bôt ba Krist be nga nsambane a élat é ne tyiʼibi ya baʼale metiñe me Zambe a mbunane Yésus.”
GSAM 346Bôt ba wulu keké be ne bisaé
GSAM 346.3“Bôt ba wulu keké ya vôm éziñ be ne bisaé ba keké, be nji bo befan ba yiane wulu je a ngule. ‘Môt a dañe nene a zañ jenan a yiane bo mbo ésaé wônan.’6 Bôt bete ba yiane liti be keké mefulu ma mvam, ntyele, yeʼelan, akap, a ve mame a nleme wôse; be yiane liti nyeʼan ya nene a bôt be be wulu, nyeʼan é mbe é liti a ényiñ a meyeʼele ma Nti wongan.”
GSAM 346Ntyelan ya nkañete ôsu
GSAM 346.4A kalate Ebetaʼa ya Meyeme a mame, é nga kui a 1854, meyeʼele ma ntelan ya mbamba foé ma nga ve. A afep awômô a tan bia lañ na:
GSAM 346.5“Keké é yiane tiñ a foé ya Zambe, a tebe a ntelan ya mbamba foé, jame be nga vuan a be nga bo te baʼale. Jam éte é ne yiane asu na é kui na keké é bo nsamba a mbunane.”
GSAM 347Ntyelan é ne yiane éyoñe nsôl é ne bebé
GSAM 347.1A nkañete a nga ve a 23 Dec. 1860, bia lañ na:
GSAM 347.1“Éyoñe bia ke bebé ya nsôl, Satan a sis a ngule nene, amu a yem na éyoñe jé é ne fiʼi. A ye tuʼa belane ngule jé a bôte be liʼiya. A ye bo bita a be, a jeñe na a vaa be nsamba a sôman be, asu na be bo teke ngule a be tiñeban. Bôte ba Zambe ba yiane wulu a feʼe, a be yiane bo nsamba a mimboone jap. Be yiane bo a nleme mone, a éjôé jée éziñ; éyoñe éte mimboone jap mi nji ye sôman, ve mi ye volô a ngule a bé ntyelan ya ésaé ya bebela ya éyoñe ji. Ntyelan é yiane baʼaleban, a nsamba é yiane bo asu ya baʼale ntyelan; nge Satan a ye nyôl a nsamba a bo na é wôʼô.”7
GSAM 347Ntyelan ya beéngele é ne yiane vu
GSAM 347.2A Nkañete No. 14, é nga kui a 1868, bia lañ na: “Éyoñe bia beta vu nsamba a ntyelan ya nsamba beéngele, éyoñe éte ésaé ya beéngele bete ba yôp é ne yiane tuʼa kui asu ya volô bia. Nge bi nji yene yiane ya mimboone mi nsamba, nge bi ne bôt ba yeme tebe tebe, teke ntelan a teke ngômôtô a mimboone miangan, beéngele be ne a ngômôtô ya mbamba ntelan a be wulu a ntyelan mone, be nji ye bo ngule ya volô bia. Be ye tyendé be a nleme ya mintaé, amu be nji nyôlban na be ve mvean a nsôl, nkôlô a teke ngômôtô.”
GSAM 347Zambe a ngenan a ne Zambe ya ntyelan
GSAM 347.3“Zambe a nga tyendé, a nji beta bo Zambe ya ntyelan? A te; a ne môt mone a éyoñe ji ane a mbe a éyoñe ya asuʼulan. Paul a jô na, ‘Zambe a nji bo môt a nkôlô, ve a ne Zambe ya mvoʼé.’ A ngenan a ne môt a yeme mame melu ma aval ane a mbe a melu ma asu. A ye na bi yeʼele meyeʼele ma ntyelan a ngômôtô a ntyelan ya mbamba mame a nga bo a melu ma Môse asu ya volô bôt ba Israél.”8
GSAM 348Yeʼelan ya Krist asu ya ntyelan
GSAM 348.1A nkañete a nga tili a 1882, bia yene nsisim mone a mejô ma:
GSAM 348.1“Asu na nsamba a nyeʼan bi ne zañ beyéʼé bé, jam éte é mbe é nene a yeʼelan ya nsôl Nyii wongan a nga bo asu jap ôsusua na be tibili nye. ... ‘Ma nji yeʼelan ve asu ya bôt bete, ve asu ya bôt bese ba ye buni ma a zene ya mejô map; asu na be bésu be bo môt mone; aval ane wo, Tá, ô ne a ma a ma ne a wo, asu na be fe be bo môt mone a bia; asu na émo é buni na wo nnye a te lôman ma.’”9
GSAM 348Njuʼu ya mboan ya môt a yeme bo jé émiene
GSAM 348.2A 1885, nkañete éte é nga ve:
GSAM 348.2“Jame éziñ bi yiane baʼale na bi bo te ku été, é ne mboan ya môt a yeme bo jé émiene. Ane be soldat ba bita bia Krist, é ne yiane bo nsamba ya mimboone a mfaʼa ase ya ésaé.”10
GSAM 348Satan a ne mvaé a tyame ntyelan
GSAM 348.3A nkañete ya mame me ne yian, é nga kui a 1895, bia lañ na:
GSAM 348.3“A Satan a ye beta mvaé nge a nyôl a bôt bete été, a tyame ésaé éyoñe ngômôtô ya mvoʼé é ne yiane, éyoñe é ne ye bo ngule ya nene asu ya vaa minkôlô mi mfe, a yalane mejô me nji wôʼan a mejô me Zambe. Bia yiane baʼale mfaʼa ase a mfaʼa ase, asu na teke mfaʼa éziñ é ye tomba a tyame ntelan a ngômôtô.”
GSAM 348Duma ya minkômbi
GSAM 348.4Jam ôsu é nga yiane bo éyoñe be nga lôman ntyelan a bôt bongan, a mvoʼé ya minkañete mi nga kobôban, é mbe na be jeñe zen ya yeme bôt ba mbe be kañete foé. Púr a 1850 akekui a 1861, be nga nyôl a ntelan ya ve minkômbi be nga yené na mvean jap é ne benya, a é mbe é yené na Nti a nga kañese be, a be mbe be tôñe ésaé jése, kalate a bôt ba Krist be ne vôm ése. Kalate éte é mbe é jô na bôt bete be nga yeman a ésaé ya nkañete ya mbamba foé. Be nga tili melu a jôé ya minkômbi mibaa ba mbe be ne bôt ba wulu ésaé, bôt bongan be yemane be ane befan a ésaé.
GSAM 349Volô ya minkômbi
GSAM 349.1A mvula ya 1858-59, meyeʼele ma nga ve na Kalate Zambe é bili ntelan ése ya volô minkômbi, a na nge bôt bongan be ye yeme jam éte a mfaʼa ya Minkalate, be ye yene ntelan éte. Ajô te, be nga bo sikôlô ya Kalate Zambe a Battle Creek, a Mvendé J. N. Andrews a mbe a wulu je. Mvuse ya lañ a yeʼele Minkalate a yeʼelan, be nga tili jam a be nga nkulane je a Nfomban a Mbeʼe Foé ya Feb. 3, 1859, a liti zen é ne a ngab awômô. Be nga ve mejô amur jam éte a nsamba nene ya bôt bongan be nga suane a ésulane ya beta éyoñe a Battle Creek, Michigan, a 6 June 1859, a bôt bésu ba ésulane be nga kañese je a zene ya ntoban, teke môt éziñ a bene.
GSAM 349Duma ya ntyelan é nga lôman
GSAM 349.2A Nkañete No. 6, 1861, Zambe a nga kobô a zene ya Nganti White amur ntelan be nga nyôl a bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale:
GSAM 349.2“Te yôban Zambe a zene ya baʼale ngab awômô a mimvean teke ve nye mie. Jame é ne yiane ya asu a ne ve Zambe mfaʼa a yiane ya mam ô bili. Te ve na môt éziñ a nyôl a mejô mé a bo na ô yôban Zambe. Te ve na bon bôé be wup mimvean môé a alatal ya Zambe asu ya volô bebiene.”
GSAM 349Ngômôtô ya ve ngab awômô asu nkôme mimboone mi bôt
GSAM 349.3“Me nga yen na ngômôtô ya ve ngab awômô nyi ô ye kôme mimboone mi bôt, a liti avale minlem miap mi ne fo’o. Nge ba liti bôte ajô di aval e ne fo’o, a li’i na be top bebien, ba ye yene fek a ngômôtô e zen ya ve ngab awômô.”
GSAM 349.4Aval ete nde ngômôtô ya môné ô nga teléban zañe bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale, asu na ô volô ésaé ya bebo ésaé Zambe; a bôte bangan ba belane wô den si se.
GSAM 350.1E Nfomban a Mbeʼe Foé ya môs 21, ngone 7, mbu 1859, amu miñye’elane mi nga taté veeban a zene ya Minkañete asu keké, be nga taté ve nlebe na éfas éjôé ése é bi ésulan mbu ôse, vôm ba ye tu’a ka’a ésaé; aval ete, be sa’ale ézametan é mbe é bo’o abui éyoñ e zen bebo ésaé Zambe be mbe be saé’é, a ba’ale ngômôtô a mbamba zene ya bo ésaé jangan. Nlebe ôte ô mbe fo’o ô liti’i na ba ye té bikôane bekeké ya bifas bijôé.
GSAM 350Mba’alane biôme keké
GSAM 350.2Ntée foé é mbe é ke’e ôsu a tañe bôt é bet, biôme bi mbe bi kôane’ane, ane nalé a nga bo na be fase avale be ne ba’ale biôme keké a zen ô tôñe metiñe me si. E ntilane Mvendé White ô ne e Nfomban a Mbeʼe Foé ya môs 23, ngone 2, mbu 1860, bia lañ mam ma:—
GSAM 350.3“Ve bi bili ndi nlem na éyoñ é nji fe bo ôyap éyoñe bôte ba ba ye bo e ntabane wo yian asu na be ne bo élat ya nkombane biôme keké nge bi ndaman, be ba’ale menda map ya bisulane mbamba zen, a na bôte ba tili mam be kômbô na me bobane mvuse ya awu dap, a ba kômbô bo nalé, be ne li’i ngab éziñ asu éfas ya nkulane bekalate. Bia loene bebo ésaé Zambe bangan a bejañ ba tele ôsu na be tu’a fase ajô di. Nge bôt béziñe ba bene melebe mangan, ye be ne tili zen biabese bi ne tôñe ane bôt?”
GSAM 350Be yebe ngômôtô ô tôñe metiñe me si
GSAM 350.4E ésep ya mbu ôte, be nga kobô ajô di e Nfomban a Mbeʼe Foé, abui nge tyutyu, a mbamba nlem. E beta ésulane bôt be nga tebe bôte bangan ya Michigan a bifas bijôé bife abui, ô nga bobane Battle Creek ataté môs 28, ngone 9, akekui môs 1, ngone 10, be nga fase ajô di a nlem ô ne mfuban, a tu’a kobô teke meyeme mfa’a ya té ékôane ô tôñe metiñe me si, asu na ô ba’ale nda ésaé a biôme bife ya keké—menda ya bisulan, a biôme bife. Bia koone mejô mete mese e Nfomban a Mbeʼe Foé, kalate 16, minlô 21, 22 a 23, mi nga kulu melu 9, 16 a 23, ngone 10, mbu 1860.
GSAM 351.1Mvuse ya mfasan ya ésulane ôte, bôte bese be nga yebe a ntopane na be té ékôane nkulane bekalate ô tôñe metiñe me si; a asu na ékôane ôte ô tébane avôl aval é ne boban, ésulane é nga top nsamba ya bôte 5.
GSAM 351Éyôlé ya ékôane ñyebe
GSAM 351.2Ésulane ji é nga fe fase ajô ya éyôlé be yiane loene bôte bangan. Ajô te e nga beta bo na mesimesane me bo mevale meval, bôte béziñe be sa’yane éyôlé éziñ, bevok éyôlé éfe. Be nga tili éyôlé na “Keké Zambe” ôsu, ve bôt be nga bene de amu e nji liti jam éziñ e ne mfa’a ya mbunan ô tôban étam, nté éyôlé na “bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale” é nji ye ve liti mbunane jangan na Krist a zu bebé, ve é ye fe liti na bia ba’ale Sabat ya môse zamgbwale. Ésulane é nga yebe éyôlé te aval ete na éyoñe be nga bo ntopan, ve môt wua étam nnye a nga bene de, a mvuse tyutyu éyoñ a nga timine mbenean wé.
GSAM 351Éyôlé é nga yebeban
GSAM 351.3E Nkañete nnômôrô 6, bia lañ na:
GSAM 351.3“Teke éyôlé bi ne nyoñ e ye yian, ve éyôlé da tôñe mam bia kañete, da liti mbunane jangan, a da liti na bi ne ayôñe bôt da tebe étam....
GSAM 351.4“Éyôlé na mbuni ya nsoan Krist a baʼale môse zamgbwale da telé benya mame ya mbunane jangan ôsu, a da ye bo na môte ya nlem wo fase a kañese bebela. Aval ane nsôñ ô so e nse’e Nti, da ye nyoé bôte ba tyame metiñe me Zambe, a da ye kee be e nkôñelane nlem mfa’a ya Zambe a mbunan e Nti wangan Yésus Krist.”
GSAM 351.4Nkañete ôte ô nga mane tyi’i ajô di nnôm éto e minleme bebuni.
GSAM 351Ésaé ya nya mvean
GSAM 351.5Ye ésaé é ne aval ete é nji bo nya ésaé ya nlitan ya mimveane mi Nsisime Zambe? Paul a nga jô na be nga telé mie e keké été “asu na bôte be ne étyi be bo mbane, asu ésaé ya nsaé, asu nlôñane nyôle Krist: akekui biabese bia kui nlatane ya mbunan,” a mame mefe.11 É ne fo’o jam da yian na mvuse ya bebuni be nga yé’énane éfufup a meye’elan a nlem ô ne si, Nsisim ô kobô a jô na, “Zen wu le; mam mi tyi’iya me ne zôsô;” a mvuse ya valé ô beta “lôñe” keké, ane éyoñe ji, a kate be avale ajô di da ye saé, a mbamba be mam méziñe ma ye so e mintyi’ane miap été.
GSAM 352Ngômôtô keké
GSAM 352.1E nkañetane Mvendé White a nga ve ôsu Beta ésulane ya bekeké bese e Battle Creek, ngone 4, mbu 1861, a ô nga kulane Nfomban a Mbeʼe Foé ya môs 11, ngone 6, mbu 1861, a nga tili ôsu nsimesane ya ngômôtô ô dañe bo mbane asu bekeké bangan. Be nga loene bebo ésaé Zambe 9, ane be nga sulan asu ayé’e Kalate Zambe na be jeñe éfufup mfa’a ya ajô di; a ésulan é nga sili be na be kulane Nfomban a Mbeʼe Foé mam be nga koon e mfasan ôte été. Mvuse ya nlitan ya nkañete ô ne e Kalate Zambe mfa’a ya ngômôtô keké a mintele mi ésaé ya keké, be nga fase ajô ya ntebane wo fombô bôte bese aval da mfa’a ya bifas bijôé mevale meval e Beta ésulane ya bekeké bese, a fe ntebane wo yian a wo fombô bôte bese aval da mfa’a ya bekeké e bikôane bekeké ya bifas bijôé. É ne fo’o éyoñ ôsu be nga telé nsimesane ya top bôte ba ye tebe bevok a mbamba zen e beta bikôan, a nté ô fombô bôte bese aval da, ô ne na bese be yebe.
GSAM 352Ékôane bekeké ya éfas éjôé ya Michigan é nga kômôtôban
GSAM 352.2Môs 6, ngone 10, mbu 1861, ékôane bekeké ya éfas éjôé ya Michigan é nga kômôtôban a ntopane njôô, ntili a nsamba ya njôane ésaé ô bili bôte 3. Ékôan é nga yebe a ntopan na be ve bekeké nlebe na be nyiine ngômôtô, a yebe mejô ma ane élate ya keké:—
GSAM 352.3“Bia, bia bi tiliya meyôlé mangan si va, bia kôan va ane keké, a nyoñ éyôlé na bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale; bia bo élate na bia ye ba’ale metiñe me Zambe a mbunane Yésus Krist.”
GSAM 353Bekalate ba liti ésaé ya bebo ésaé Zambe
GSAM 353.1E ésulane ji, be nga taté tyi’i na be ve bekalate ba liti ésaé bebo ésaé Zambe bese ya bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale e éfas éjôé ji, ba ngenane ba wulu’u mbamba zen; a na bebo ésaé Zambe be be’e bekalate, wua wo liti ntelane a mo, a ôvok ô liti ésaé jap, ô ne meyôlé me njôô a ntili ya ékôane bekeké. Be mbe be yiane beta kôme kalate ya nlitan ésaé ôte mbu ôse.
GSAM 353.2Be nga fe yebe a ntopan na be top nsamba ya kômesane nkañetan ô liti bôte bangan zen ya tôñ éyoñe ba kômôtô bekeké. Nkañetane ôte ô nga kulane Nfomban a Mbeʼe Foé ya môs 15, ngone 10, mbu 1861.
GSAM 353Bekalate ba liti na bôt be ne ntopan asu ntebane bevok
GSAM 353.3E ngone 9, mbu 1862, ékôane bekeké ya éfas éjôé ya Michigan é nga bo ésulane dé ôsu e Monterey. Vôm ate nde be nga taté telé nsimesane ya nyoñe bekeké e bikôane bekeké été avale ba nyoñe bôte e bekeké a ntopan. Amu bekeké 17 ya éfas éjôé éte be mbe be kômôtôbaneya, be nga nyoñe be e ékôan été a ntopan; a bôte bese ya bekeké bete be mbe valé be nga yebeban ane bôte ba tebe bevok.
GSAM 353Meya’ane me bebo ésaé Zambe
GSAM 353.4É ne fe e ésulane ji nde be nga yebe zen ya ya’ane bebo ésaé Zambe abime môné é ne ntelan sondô ése asu ésaé be nga bo. Bebo ésaé Zambe be mbe be yiane kate ékôane bekeké éyoñ be nga lôt a bo ésaé, môné be nga nyoñ a mô be nga kuli; a ékôane bekeké ja nyoñe nkañetane ôte é mbe é yiane tu’a kôme meya’an.
GSAM 353Bôte ba tebe bevok be nga taté liti bekalate bap ya nteban
GSAM 353.5Môs 20, ngone 5, mbu 1863, Beta ésulane ya bekeké bese é nga bobane Battle Creek, Michigan. É mbe ésulane ôsu ya ékôane ji éyoñe bôte ba tebe bevok be nga be’e bekalate ba liti na ba so bifas bijôé biap. Ve nteban ô mbe teke tatebeya e tañe bôt. Bifas bijôé be nga tebe e éyoñe ji bi mbe Michigan, Wisconsin, Iowa, Minnesota, New York a Ohio.
GSAM 354Metiñe me Beta ésulane ya bekeké bese a me bikôane bekeké ya bifas bijôé
GSAM 354.1Môs 21, ngone 5, Beta ésulane ya bekeké bese é nga yebe metiñe m’atata’a mé, a môs ôte fe be nga ve bikôane bekeké ya bifas bijôé nlebe na be nyoñe metiñe m’atata’a ma yiane éfas éjôé. Ékôane bekeké ya éfas éjôé ya Michigan é nga yebe me e ésulane dé. Metiñe mete me nga telé tañe bôt ane atata’a ya ntebane bôte ba tebe bevok e bikôane bekeké ya bifas bijôé a e Beta ésulane ya bekeké bese. Metiñe m’atata’a ya éfas éjôé be nga ve nlebe na be nyoñ valé, me ne bebé aval da a ma bikôane bekeké bangan 72 ya mimfa’a mevale meval si se bia belan den.
GSAM 354.2E éyoñe Beta ésulane ya bekeké bese é nga bobane e éyoñe ya nkulane mfefe mekaé ya mbu 1864, be nga taté ve ékôane bekeké ya éfas éjôé nlebe na be top nsamba ya nfasan môné, ô bili bôte be nji bo bebo ésaé Zambe, a be nji bo fe ésaé asu ékôane bekeké ntée mbu ôte, asu na be bo ésaé a nsamba ya njôane ésaé e nfasan a nkômane mejô ya môné a bebo ésaé Zambe. Aval ete, jam e tôñe jam, avale mfi ô mbe ô sili’i, ngômôtô ô nga teléban e ésaé a ajô Zambe.
GSAM 354.3Aval ete bi mane kañete a tyutyu mejô mame me nga kee e ngômôtô ya ésaé. Jam ete e nga boban éyoñe ékôane ñyebe é mbe é ne tyutyu nge bia fombô je a aval é ne den.
GSAM 354.4Éyoñe Beta ésulane ya bekeké bese é nga mane kômôtôban mbu 1863, tañe bôte bese ba tebe bevok é nji bo abui avale bia bi den mbu ôse e bikôane bekeké bíziñe bi ne tyutyu ya mimfa’a.
GSAM 354Nsôñane ya ngômôtô
GSAM 354.5Nsôñane ya ngômôtô ô mbe na biôme ékôan bi ne ba’aleban a njôeban a zen ô tôñe metiñe me si; a na bebo ésaé be ne wulu a nlem wua, teke ézametan, amu be nga tôñe melebe e mewulu map été, aval ete be bo teke ndaman. Minlô mi mejô mite be nga yebe e ngômôtô jangan akekui mbu 1864 mi nga nyiin e ésaé nté é mbe é nenen a ke e mesi a meyôñe mefe.
GSAM 355Beta bikôane bi nga téban
GSAM 355.1Ntée foé é nga ke ôsu, beta bikôane bia tôñe va bi nga téban; be nga tobe mintele mi ésaé miap e bisulane ya éyoñ é ne ntelan ya Beta ésulane ya bekeké bese:—
GSAM 355.2Ékôane ya Beta ésulane ya bekeké bese—ékôane ô tôñe metiñe me si, ô bili bôte 21, asu na ô ba’ale bekalate ba liti na biôme menda ya bisaé mevale meval e Amerika a mesi mefe bi ne biap.
GSAM 355.3Nsamba ya ésaé minlôman e mesi mefe—asu na ô fombô a nene ésaé minlôman atan ya bikôane bekeké bi ne ngômôtô.
GSAM 355.4Ékôane ya meta’a bekalate ya mesi mese—ésaé jé é mbe nkabane biôme ya lañ a ntôbane bekalate, asu na be jeñe zen ya kuli mfefe mimfa’a ya ésaé minlôman.
GSAM 355.5Ékôane ya nsuan ya nkañane Zambe—nya ésaé jé é mbe ya volô bôte be mbe be bo’o be njuk amu jam minleme miap mi ne na mi yebe nge bene, a kabe bekalate ba liti minlô mi mejô ya nsuan ya nkañane Zambe.
GSAM 355.6Ékôane ya sikôlô ya Sabat ya mesi mese—nsôñane wé ô mbe na be lôñ a kee ôsu ésaé ya sikôlô ya Sabat e mimfa’a mise.
GSAM 355.7Ékôane ya ésaé minlôman mfa’a ya mebiañ a mvamane bôt—ésaé jé é mbe é lat a ñye’elane besaé bôt a beba’ale be bôt ba kon, a njôane menda me mba’alane mvo’é ya minsôn, menda me bongô be nji bili besaa a benyañ, a me minnôm mi bôt, a bisaé bife.
GSAM 355Mfa’a ésaé é nga kui akekui mbu 1868
GSAM 355.8Akekui mbu 1868, mfa’a ésaé jangan ô mbe ô bili éfase ya Mesi me Amerika me ne nlatan é ne mfa’a jôp da tôô ôsôé Missouri a mfa’a yôp ya nkôk ô lôt si a ô tôbane nnè ya si ya Missouri. E éyoñe éte, Nsamba ya Beta ésulane ya bekeké bese ô mbe ô bili ve bôte 3, a njôô ya ésulan a mbe môt wua ya be be. Bikôane bekeké 8 ya mimfa’a bise bi mbe si nfombane Beta ésulane ya bekeké bese, é nga bili nlô ésaé wé e Battle Creek, Michigan.
GSAM 356Amu jé mfefe ngômôtô ô nga bo mfi
GSAM 356.1Ntée foé é nga kui e mesi mefe, mfi ô nga kulu na be beta kômôtô mfa’a ésaé ôse. Amu jam ete, be nga taté bo mam mbu 1897 mfa’a ôte; ve ésaé ya beta kômôtô é maneya dañe boban mbamba zen e mimbu 4 mi te lôt, éyoñe Beta ésulane ya bekeké bese ya Eurôp é nga kômôtôban, a nsamba ya njôane ésaé ya bôte 14; a Beta ésulane ya bekeké bese ya atata’a, ja bili nlô ésaé wé e Washington, D.C., ja bili nsamba ya njôane ésaé ya bôte 28, wo tebe mame mese mevale meval ya foé, a ô nga nyoñ éto ya beta bikôane bíziñ, bi nga mane jô’é ésaé.
GSAM 356Ntabane ngômôtô môs 1, ngone 1, mbu 1903
GSAM 356.2Mame ma tôñe va ma so e Kalate ya mbu 1904 ya Beta ésulane ya bekeké bese, ma liti benya mame méziñe ya tañe biôm, ma ne mfi, akekui môs 1, ngone 1, mbu 1903:—
GSAM 356.3E éyoñe éte, ésaé jangan é ne ngômôtô é mbe é bili Beta bisulane ya bekeké bese 2, bi bili bikôane ya nlatane bikôane bekeké 14, bikôane bekeké ya mimfa’a 72, a mimfa’a ésaé minlôman 42. Bi ne nkaban avale di: bikôane bekeké ya mimfa’a e Amerika ya Yôp, 49; atan ya Amerika ya Yôp, 23. Bikôane ya nlatane bikôane bekeké e Amerika, 8; e mesi mefe, 6. Mimfa’a ésaé minlôman e Amerika, a Alaska, Hawaii a Newfoundland été, 5; mimfa’a ésaé minlôman atan ya Amerika, 37, mi ne avale di: 12 e Eurôp; 4 e Afrika; 3 e Azi; 2 e Amerika ya Si; 2 e Afrika ya Si; a mimfa’a mi li’i e Amerika ya zañ, Mexiko, Minlô si ya West Indies, a Minlô si ya Mañ Pasifik. Bebo ésaé Zambe 67, bôte ba ne ntelan a mo a bôte ba bili nsua ya bo ésaé, a bekeké 131, ba lat a mimfa’a ésaé minlôman mite.
GSAM 356Nlatan e mevale meval été
GSAM 356.4Jam da ve ngule nlem e ne ya yeme na bikôane bi mevale meval, e mesi a meyôñe mevale meval, bise bi ne nlatan asu na bi kee ôsu beta ajô da ya bebela a nkôtane bôt. Bia telé ndi jangan e Zambe, nyô a nga telé ngômôtô; bia nji telé je ve e avale ngômôtô é too. Nge a bot mimboone bebo ésaé bé, ba ne nlatan a ba saé a nlem wua, bia ne yene avale jam di da ne mvaé a abeñ, na “mame mese me boban avale da yian, a ngômôtô.”