Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
30 / 31
30 / 31

Kabitele 27 — Minkañete mife mi nga yemeteban

John Norton Loughborough

GSAM 442.1“Yôsafat a nga tebe a jô na: Vôʼôlaʼane ma, a Yuda, a mia bôte be too Yérusalém; bunaʼane Nti Zambe wônan, nde mia ye tebe ngu; bunaʼane bekulu mejô bé, nde mia ye ke ôsu abeñ.”1

GSAM 442.2Mimbu mi lôteya, nkañete ô nga veban a zene ya mveane ya nkulane mejô na, ôsusua memane, mefep me bekalate me ne nkulan ya bebela nyô me ye “mialane ane mefep me bilé ya suʼu.” Abui bôt be nga sili minleme miap été avale jam ete e ne boban nge bôte ba buni bebela be nji bi ngômôtô nge sulan mfaʼa ya bo ésaé. E mbaʼalane Zambe été, beta be mam ma suʼulane kui éyoñe metataʼa me mbe tyôtyoé abui; avale te nde é nga bo mfaʼa ya zene ya bo ésaé ô nga taté e be bia.

GSAM 442Nsamba ya metaʼa bekalate a ésaé minlôman

GSAM 442.3Bebé mbu 1870, asimesane ya telé nsamba ya metaʼa bekalate a ésaé minlôman e nga taté yené amu ésaé bekal beziñ be mbe be ne mbunan be nga bo South Lancaster, Mass. Tañ éyoñ éziñ, bekal bete be nga veʼele zene ya lôme bekalate mefoé ya keké jangan a metaʼa bekalate a zene ya poste e be bôte mevale mevale be nji mbe e mbunane wongan été, a mvuse ya valé be tiliʼi be mekalate. Mboane te ô nga bo na bôt beziñ be nyoñe bebela, nde Mvendé S. N. Haskell a nga sili nleme wé été na: “Amu jé bôte bangan bese be ne bo te bo jam bekal be ne tyôtyoé bete be boya?” Dañe dañe mbu 1871, ajô ete e nga kobôban biyoñ e bekalate Nfomban a Mbeʼe Foé été. E beta ésulane é ne nkandan Beta ésulane ya bekeké bese e nga bo môse 29 ya ngone 12, 1871, Mvendé Haskell a mbe valé a litiʼi mfi ndulu bôt éte é ne bi e ésaé été, nde be nga nyoñe ntyiʼan ya lebe na be telé minsamba ya metaʼa bekalate. Bemvendé S. N. Haskell, W. H. Littlejohn, J. N. Andrews, J. H. Waggoner, a I. D. Van Horn be nga teléban ane nsamba ya tuʼa kôme mezen asu ya telé avale minsamba ete.

GSAM 443.1Ndulu bôt éte é nga taté mfefé éyoñ e nkean ôsu ya ésaé foé. Akekui éyoñ éte, abui ñyeʼelane bebela ô mbe ve e mo me nkatane foé a mbe a vee. Tañ abui mimbu, Mvendé Haskell a nga saé a ngul ése asu ya jeñe a telé mezen me ne bo na nsamba ya metaʼa bekalate a ésaé minlôman ô ke ôsu abeñ. Mfaʼa ya ve nye mekabe mé, bia yiane jô na émien nye a mbe foʼo ntataté e zene te. A nji bo ve ntataté ya minsamba ya metaʼa bekalate a ésaé minlôman e bifase bijôé été; émien fe nye a nga so e Beta ésulane ya bekeké bese é nga sulan Battle Creek mbu 1878 a asimesane ya telé Nsamba ya metaʼa bekalate asu bôte bese, ñwô be nga suʼulane loone na Nsamba ya mesi mese. Afôla ésaé dé e ne mefup me ne atan bekôane bekeké mangan ya bifase bijôé, to America, to mesi mefe.

GSAM 443Betili bekalate ba yeme ésaé—Maria Huntley

GSAM 443.2E mbaʼalane wé été, Nti a nga soo betili bekalate ba yeme ésaé, mbe be nga volô Mvendé Haskell abui e ndulu bôt éte été. Kal Maria Huntley a mbe wua ya ba be nga saé te tek, toʼo mimbu ya mvus a nga tôbane beta minjuʼu ya nyôl; a nga wu a ngenan e ésaé jé été bebé mimbu 14 mi lôteya. Amu mimboone mié, abui mezen ésaé bia bili den mesi mefe me nga taté yené. Betili bekalate befe be nga zaé ésaé da éte, a aval ane afôla ésaé e nga beta nen, a nga yiane bi betili bekalate e minkobô mevale mevale.

GSAM 444Jam ésaé éte é nga bo e bekeké ya mevôm été

GSAM 444.1Ve bibuma bi nga dañe mfi ya ntelane ésaé nsamba ya metaʼa bekalate e be bia bi mbe aval é nga bo na ngômôtô ya bekeké ya mevôm é bi a beta nene nleme ya ésaé minlôman. É nga ve môt ase éyoñe ya bo jôm éziñ a zene ya ntilane mekalate a nkabane biôme ya lañ, a ya wôʼô ngule nlem ja so e ésaé a bo émien asu nyiane bôt.

GSAM 444Nkañete ô fombô ésaé ya metaʼa bekalate

GSAM 444.2Asu ya liti avale melep me nga veban a zene ya Nsisime nkulane mejô mfaʼa ya ésaé metaʼa bekalate a ésaé minlôman, bia nyoñe mejô ma e Minkañete nômba 29 a 30 été:—

GSAM 444.3“Nge ésaé éziñ é ne mfi a dañe éfe, a ne nyô ya ve bôt bekalate bangan, avale te a wuluʼu be na be jeñe Mejô me ne Ntilan. Ésaé minlôman—nsôane bekalate bangan e menda me bôt été, nkôbane a be, a nyeʼelane Zambe nsamba a be a asu dap—é ne mbamba ésaé, a é ye yeʼele befam a binga na be bo ésaé mbaʼale mintômba.

GSAM 444.4“Sa môt ase a ne kômban asu ésaé éte. Ba be ne dañe bi mimvean a ngul, ba ye bo ésaé a ñyemane a ngômôtô a ke je ôsu a ngule nyul é ne te man, mbe ba yiane tôban. Zen é yiane bo nkôman a mbamba ngômôtô; a ba yiane wulu zene te a mbunan. Bekeké ya vôm ase be yiane bi beta nkômbane ya ésaé metaʼa bekalate a ésaé minlôman.”

GSAM 444.5“Ésaé metaʼa bekalate a ésaé minlôman é ne mbamba ésaé. É ne ésaé Zambe. Be nji yiane biasé je aval éziñ; ve njuk ya na be ndaman ésaé éte a vaa je e zôsô tin ajô dé ô ne éyoñ ése. Bekuane bekalate ba yiaban asu ya saé e afôla ésaé minlôman. Bôte be nji bi mbamba mefulu be nji kômban asu ésaé éte. Befam a binga ba yeme avale ya bo a bôt, ba yeme kobô abeñ, ba kôme yene mam ma so, a ba ne ngule ya top mam, a ba wôʼô mfi ya ényiñe bôt, mbe be ne ke ôsu abeñ e ésaé éte.”

GSAM 445.1Nkuane bekalate, bone bekalate a metaʼa bekalate be nga dañe tañe $8,000,000, tañe mimbu 12, a zene ya bekeké mangan a bekuane bekalate, wo liti abui mfi ésaé Nsamba ya metaʼa bekalate a ésaé minlôman é ne bi e ényiñ été.

GSAM 445Nkulane mejô a fek ya si nyô

GSAM 445.2Ajô ya nkulane mejô e nga veban mfaʼa ya ésaé e afôla Europe, a e ne e ntôéban é ne zôsô a kui na e yiane yené va. Bebo bisaé a bôt be nga jô na ésaé é nji ne boban valé, dañe dañe Scandinavia, aval ane é ne e America. Be nga kam éyoñe Nganti White a nga jô na sa ve é ne ke ôsu abeñ, ve é ne fe sukuban avale da ane America; a na Nti a nga liti nye na nge be taté ve ngab awômô jap, toʼo e mone moné be mbe be biʼi été, Zambe a ye botane be abui a dañe avale be nga simesane. A nga kate fe be na bekuane bekalate be ne kuane bekalate Scandinavia a zene ya taté nyoñe môé me bôte ba kañese na ba ye kuse be, a ésaé éte é ye ke ôsu abeñ. Bivete bi menda me nkulane bekalate ya mesi mete bi nga jô na: “É se ngule ya boban;” be nga jô na be nji “tame kuane bekalate avale te.” Mam me nga tôñe me litiya na jam éngele Nti a nga liti nye mfaʼa te e nga dañe fek bekuane bekalate a bekulane bekalate ya si nyô abui. Ésaé nkuane bekalate é nga ke ôsu abeñ ataté metataʼa mé valé. Bôt beziñ be nga taté ve ésaé Zambe ngab awômô ya mone moné be mbe be biʼi be ntoo bekuane bekalate; a ba nji ve bi jôme ya baʼale ényiñe jap, ve ba bi moné abui a dañe melu ya ôsu, nde ba ne ve ngab awômô é ne abui a dañe.

GSAM 445.3Mbu 1895, bekuane bekalate be nga kuane bekalate asu tañ é nga dañe $40,000, bekalate bete be mbe ba be nga tibiliban e nda nkulane bekalate jangan ya Christiana, Norway. Simesaʼane jam ete ane nkulane mejô mfe ô tôébaneya, a nalé toʼo bôt be nga jô ngul a vôm ase, to keké été to atan, na é se ngule ya boban.

GSAM 445.4Mfaʼa ya ésaé minsamba ya metaʼa bekalate mi nga teléban mbu 1871 a mimbu mi nga tôñe, bi ne jô a ndi nlem na abime bôt be nga zu e bebela a zene ya mimboone avale bebo bisaé bete e ne bebé da ane abime bôt be nga zu a zene ya ésaé bebo bisaé Zambe be nga bo bebien. A zene te, foé a ne e nkulan e meyoñ mese a minkobô mise ya si nyô.

GSAM 446Mekatak a ésaé ya metaʼa bekalate

GSAM 446.1Ngone 4 ya mbu 1873, Nsamba ya metaʼa bekalate a ésaé minlôman ya California ô nga kate jam éziñ da bi nlem. A mbe na mekatak bôte be nga nyoñe bebela e éfas éjôé éte be nga ve nsamba akekui éyoñ éte, me nga nyemelaban nduan, veʼeban a kuaneban a nya tañe or a argent me nga bili, asu tañe $200; a moné ate ase a nga belan asu ya kuse metaʼa bekalate, bone bekalate a bekalate mefoé be nga kabeban. Nsamba ô nga yem abim éte na bôt 20 be nga nyoñe bebela a zene ya bekalate be nga kusuban a moné ya mekatak mete. E ba be nga zu yeme bebela a zene ya nlañane bekalate été, môt wua a mbe John I. Tay, ya Oakland, Cal.

GSAM 446San Francisco ane vôm ya ésaé minlôman

GSAM 446.2Mbu 1875, keké ya San Francisco a nga veeban nkañete ô ne mfi, ñwô bia loone bôt na be fombô éyoñe ji amu ô tôébaneya avale da kam. Ataté atataʼa dé, keké nyô a nga yiane yaʼane moné asu ya belane menda me bisulan asu bisulane nkañane Zambe, a te a nga sili abui moné a zuu fe minjuk. Be nji mbe ngule ya bo bisulane bia tôñan été amu abui biyoñ bôt be nga yi menda mete asu mam mefe.

GSAM 446.3E biyôk me môse 14 a 20 ya ngone 4, 1875, bôte be nga wulu keké ya San Francisco be nga loon é nda Nganti J. L. James, e zene ya Fifth Street, bebé Market Street. Valé Nganti White a nga kañete bia jam a nga yen e ñyenan été mfaʼa ya ntabane ôte, e mbe na San Francisco a ye tabe nnôm éto vôm ya ésaé minlôman, vôm ésaé é ne boban; a na bôt be ye ke ôsu a nyoñe bebela nge mam ma bo a fek. Nge nda nkañane Zambe é lôñeban vôm bôt be ne loon a vôm ésaé é ne boban, bôte befe be ye zaé be, a ba fe be ye volô yaʼane moné ésaé é yi a mvôla ba ye yiane nyoñe asu ya kôme nda ésulan.

GSAM 447.1Nganti White a nga ke ôsu a jô na a nga yene na éyoñ a ye kate keké ya San Francisco mfi ya lôñe nda nkañane Zambe, e ye yené e be keké a ne nzôzoé nyô ane ataté dulu e dibi été. Ve a nga beeban na a jô na éyoñe ba ye taté wulu, ba ye yene mbaʼalane Zambe ô kuibiʼi be zen ôsu, tyôtyoé tyôtyoé, a na bemvôé be ye teléban na be volô be avale zen ése, akekui asuʼulan mvôla é mane yaʼaneban.

GSAM 447.2Amu me mbe wua ya bôt be ne tyôtyoé be nga sulan e bisulane me maneya kañete ete, me ne jô na asimesane ya nsamba bôt ôte, mbe bebé be bese be mbe minzôzoé ya si nyô, ô taté lôñe nda ésulan ya mebo 35 x 80, a te e tison vôm mone si ya lôñ é nga yené ane é yiane $6,000 nge dañe asu ya kus, e nga yené foʼo ane “ataté dulu e dibi été.” Be nga taté dulu te ve amu be nga bili ndi nlem ôse na nkañete Nganti White a nga beʼe be ô nga so be Nti a ô ye foʼo tôéban.

GSAM 447.3Me bili élat a ésaé éte, abui nge tyôtyoé, ataté metataʼa mé akekui éyoñe ji, nde ma kômbô jô va na nkañete ô ne yôp ô tôébaneya e mam mé mese. Éyoñe bi nga taté jeñe mesi me lôñ, bi nga bi mone si ya tañe $6,000 a tañe $4,000. Kal wua a nga jô na a ye ve $1,000 nge a ne kuane vôm a too. A nga jiʼa kee si dé a nda jé e mo me môte ya ésaé nkuane mesi a menda; nye a nga kate nye na tañ a yi é ne si abui. Ôsusua sondô ébaé é lôt, vôm a nga too ô nga kuaneban a $1,000 a dañe tañ a nga taté simesane, a a nga ve mvean a nga kak. Môt mfe, Mojañ a mbe nzôzoé, a nji yene avale keké a ne lôñeban, ve a nga jô na: “Nge Nti a jô na jam ete e yiane boban, a ye kuibi zen aval éziñ.” A nga kam abui éyoñ a nga yen na mam éliʼi môte ya nda bôte jé me maneya tyiban, a na éliʼi te é boya na a bi $20,000. A nga ve $1,000 asu nlôñane nda, a kus éfus é ne jia ya bifus bilaa ya si keké a bili asu ya lôñ nda jé. Avale te a nga volô nsamba a mezen mebaé.

GSAM 448Beta mvam asu San Francisco

GSAM 448.1Avale te, bi ne kañete abui mimvean a mimvam nsamba ô nga tôban nté be mbe be lôñeʼé nda. A ne ntôan na bi jô na nda keké a nga lôñeban, nsamba a si, a moné bebé $14,000, a abim a dañe étun é nga yaʼan a mimvean nda é ngenan te man. Laguna Street, vôm nda é nga lôñeban, a mbe éfas tison é nga kôndô menda asu bisaé ya sikôlô. Ajô te nsamba wo wulu bisikôlô ô nga zu jeñe belane minlô menda ya si, a yaʼaneyaʼane moné, asu ya telé sikôlô été, be ngenan te buti andil nda. Tañe dolâ 75 ngon ése, ñwô be nga nyoñe tañe bebé mimbu 2, ô nga yaʼane moné ya nné ya mvôla a moné ésaé ya môs ôse é nga yi. Avale te nsamba ô nga bo ngule ya belane moné ô nga kôane asu ya yaʼane mvôla é nga liʼi.

GSAM 448Nda ba saé minkôkon a mendim

GSAM 448.2Éyoñe ji, mone ngab ya mvôla be nga nyoñe melu mete é ngenan; a e éfas ya si nda keké été, nda ba saé minkôkon a mendim é ne été, é bili biôm bise ya ésaé, a é nji bi njuʼu éziñ ya mvôla. Tañe jé é dañe abui mvôla é liʼiya, ñwô a ye sôñ éyoñe tyôtyoé a man.

GSAM 448.3Ngab ya nkañete ô nga kobô ajô bôt ba nyoñe bebela é tôébaneya avale da kam abui. Bôt abui mintet, a dañe mewôm, be nyoñeya éfufube bebela e tison éte, a éyoñe ji be ne mialan e mefup mevale mevale ya si nyô. Biyoñ éziñ éyoñe ma ke San Francisco, ma yene bôt ataté bebaé a kui awôm, ba be nyoñeya bebela ataté môs me nga suʼulane tôban a be; a memane me ngenan te so.

GSAM 449Awu Mvendé White

GSAM 449.1Bebé mbu 1880, Nganti White a nga nyoñe melep a zene ya Nsisime nkulane mejô na a kate nnôme wé, Mvendé James White, na a vaa abui mame a nga baʼale a a mbe a bili ésaé ya fombô, a liʼi me e mo me bôte befe a ba be ngenan bongô; a na émien a yiane “kômban asu mfufulane wé ya asuʼulan”—nalé e nga tinane na dulu dé e si nyô é mbe bebé ya man. A nga taté tôñe melep mete, a a nji taté ôsu abui, amu mbu 1881 bisaé bié bi nga man a a nga ke ôyo e Yésus été. Môse 31 ya ngone 7, tite metyi é nga bi nye. Môse 3 ya ngone 8, a nga vaaban nda jé a ke Nda mbaʼalane mvoʼé ya minsôn ya Battle Creek, vôm be nga bo mam mese be mbe ngule ya bo asu ya baʼale a fombô nye, ve teke mfi. Ôkone wé ô nga ke ve ôsu a dañ. Ataté atataʼa ôkone wé, a nga wôʼô nleme wé été na “mfufulane wé ya asuʼulan” ô soya.

GSAM 449Mejô Mvendé Smith

GSAM 449.2A kobôʼô ajô ete, Mvendé Uriah Smith a jô na: “Mam me nga fombô awu dé me nji mbe ngule ya dañe bo mvaé. Nté a nga ngenan a yeme mam e melu mela ya asuʼulane ôkone wé, a nga kañete na a nji wôʼô mintaé. Beta nsamba bemvôé be ne bebela, a mise me mbe me jalé a mintoé, ô nga tebe e nda été a mbômaʼane a je, nté ényiñe jé é mbe é suʼulaneʼé tyôtyoé e mbamba éyôk ya Sabat ate. A nga kui e awu été avale da ane môt a ke e ôyo ô ne evoʼé; a éyoñe mam mese me nga man, mbamba mvoʼé é nga yené ane é too a baʼaleban e éfuse ése ya asu dé. É mbe ane nyeʼelane wu ô nga yaleban na:

GSAM 449.3“‘Veʼe ma éyoñe ji asu ya ke ôyo, Ôsusua na ô ve ma mevak môé me nji bi ôyo; Veʼe ma môs awoʼon e si nyô, Ôsusua ésaé ya yôp.’”

GSAM 449.4Éyoñ a nga wu, a nga bili mimbu 60 a melu 2. Nsemane bôte ya Battle Creek be nga semé nye ô nga yené éyoñe bôt be nga dañe nge bo 2,500 be nga zu e nduane wé môse 13 ya ngone 8, a be nga tôñe nye akekui vôm awoʼon dé ya asuʼulan e soñe miñwuan ya Oak Hill. Nsamba ô nga tôñe nye ô nga bili mintua 95 a beta nsamba bôte be nga wulu a mebo.

GSAM 450.1E abui minkañete mi nga veban mvuse awu dé a kuluban e Nfomban a Mbeʼe Foé été, bia nyoñe mejô ma me nga tiliban be Mvendé S. N. Haskell:—

GSAM 450.2“Éyoñe ma simesane mbamba mfase a nga bi e bebé mam mese me mbe minjuʼu ya été été, nlem éngôngo wé a mbamba nsisime wé a nga liti e be ba be nga kolé zen, a to e be ba be nga bo nye abé, éyoñ ése a nga yene mindeme ya njôbane wop, a nyeʼane a nga nyeʼe jam a nga buni na e ne zôsô, me ne jô bebela na: Esaa wua e Israél été a kuya. A nté a woʼon, ésaé Zambe, a abui bôt fe, ba ye wôʼô nkôndane fek jé ya yene mam ma so a mbaʼalane wé ane esaa.”

GSAM 450.3Éyoñ a nga wu, besiñe bangan be nga jô na foé a yiane éyoñe ji tel. É nji bo avale te; menda me bisaé a nga telé e wo Zambe si me nga yiane ke ôsu a dañe nen, a bo ane “bilé Nti a nga bé,” vôm abui mitan mi beʼe bibuma mi nga yiane mialane.

GSAM 450Nkulane mejô mfaʼa ya ntôlane metiñ ya nkañane Zambe

GSAM 450.4Mimbu 58 mi lôteya ataté éyoñe ba be nga beʼe foé éngele lale be nga jô na, avale nkulane mejô ya Nlitan 13 ô ne, éyoñ é ye so, éyoñe bôt be ye tibibane e États-Unis a mevôm mefe amu mbaʼalane metiñe me Zambe. E kalate Nganti White a nga tili, jôé na Metilan mʼatataʼa, bia lañe mejô ma mfaʼa ya ñyeʼelane ôte:—

GSAM 450.5“Éngele a nga jô na: ‘Fombôʼô!’ Asu dam e nga lum e be mbia bôt, nge ba be nji buni. Be bese be mbe e ényoʼozok été. Ayôñ a ngule be mbe e be bôte be Zambe bi nga bo na be kôlô si a yaa abui. Ényoʼozok, ényoʼozok é mbe a vôm ase. Me nga yene mintyiʼane mi nyoñeban asu ya wosane nsamba bôt ô nga bili éfufup a ngule Zambe. Dibi e nga beta jaé mbômaʼane a be; ve be nga tebe ngu, Zambe a kañeseʼe be, a be teliʼi nye ndi. Me nga yene be be biliʼi minlem abui; mvuse ya valé me nga wôʼô be be yôneʼe e be Zambe a ngule nlem. Môs a alu ôyenga wop ô nji man: ‘Nkômbane wôé ô boban, a Zambe! Nge jam ete e ne ve jôé dôé duma, kuibiʼi bôte bôé zen ya kôlô e njuk! Nyiiʼi bia e be bôte ba nji yeme Zambe be ne mbômaʼane a bia. Be tyiʼiya na bia yiane wu; ve wo wôé ô ne soo nyian.’”2

GSAM 451.1“Mvuse ya valé me nga yene bivete bi bôte ya si nyô bi lepeʼene nsamba, a Satan a beéngele bé be mbe be boʼo ésaé mbômaʼane a be. Me nga yene ntilan, ñwô minfuan mié mi nga mialan e mefup mevale mevale ya si. Ntilan ôte ô nga ve metiñ na nge mimfufup mi nji liʼi mbunane wop ô ne nkandan, a vaa Sabat, a baʼale môs ôsu ya sondô, bôt be nga bi nkañesane, mvuse tañ éyoñ éziñ, ya wôé be.”3

GSAM 451Mintibane e Amérika

GSAM 451.2Ba ba wosane bia be nga jô na mintibane mi nji bo nguleya zu e si nyô, amu beta mvetiʼi ya atataʼa Mesi me ne ékôan ya Amérika wo jô na: “Ésulane ya beteé metiñe ja ye bo te telé atiñ éziñ da telé nkañan Zambe wua, nge da kili bôt na be kañe Zambe a fili.” A fe, “Kalate mefulu me bôt” ya abui mefas me si wo kili ntelane metiñe mfaʼa ya nkañan Zambe. Toʼo be nga kobô avale te, bôte bangan be nga ke ôsu a kate foé ya mevebe a mam ma yiane kômeban na bi tubane a mewosan.

GSAM 451.3Mbu 1863, be nga telé ékôan é mbe é bili tinane ya tyendé beta mvetiʼi ya atataʼa Mesi me ne ékôan ya Amérika a metiñe me si, na be bo nguleya ve bôt ngu na be tôñe nkañan Zambe. Mfasane wu ô nga bi betôñ avôl, a mfasane ya ve bôt ngu na be bo jam e ne zôsôô, ata mfaʼa ya baʼale môs ôsu ya sondô, ô nga dañe ke ôsu. Ajô te benya mintibane mi maneya taté e abui mefas me si, toʼo e mefas ma e metiñe me môs ôsu ya sondô ma liʼi zen asu ba ba baʼale môse mfe amu nleme wop. Be maneya futi bôt e nda mimbôk amu be nji baʼale môs ôsu ya sondô.

GSAM 452Mibiʼane mi bôt 116

GSAM 452.1Me bili ôsu viam kalate ya mibiʼane mi bôt 116, be ne bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale e Amérika, ataté mbu 1878 a kui ngone 3, 1896. E bôt bete été, be nga ve bôt 109 nkôman. Abui yʼété be nga tabe nda mimbôk melu 20 a kui 60, a avale bôt 12 be nga nyoñ ngu ya bo ésaé e “nsamba mimbôk mi nlatan a minkol minyôlô,” a bewôé be bôt, bewupe a bôte be nga dañe bo mbia mam. E jam ése été, ba be nga ve be nkôman be nga yemetane na be mbe e bôte ya si ba dañe bo mvaé.

GSAM 452Ékôane ya fili ya nkañan Zambe

GSAM 452.2Môs 21 ya ngone 7, 1889, be nga telé e Battle Creek, Michigan, ékôan ba loone na Ékôane ya si se asu fili ya nkañan Zambe. Tinane jé é mbe na é wosane ntelane metiñe mfaʼa ya nkañan Zambe, é kate nsamba bôt benya mejô mfaʼa ya nlatane ya nkañan Zambe a éjôé ya si, a é volô ba ba tibane be amu nleme wop. Ékôane ji é nga bo abui ésaé ya sambé bekalate a liti bôt mam ba yiane bo a mindam ya éyoñe te e si jangan ebien. E ne bebela na é nga bo beta ésaé ya sambé mevebe me ne e foé ya Nlitan 14:9-12.

GSAM 452Mvolane ya bekalate mefoé be nji bo be nkañan Zambe

GSAM 452.3Mintibane mi mbe mi dañe wosane bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale e éyoñe te mi nga kañeteban e betin bekalate mefoé ba tili mfasane wop, ane New York Sun, New York World, Chicago Inter Ocean, a befe. Metin me nga kui, me nga kobô a fili mfaʼa ya mbia mimboone mi be nga bo mone si ya Mesi me ne ékôan ya Amérika, amu a nga wôʼô nleme wé a baʼale e vevea môse atiñ da liti. A metin bekalate mefoé me ne nalé, ajô te é nga kui ôsu milijôn mi belañ. E ngone wua été, e bebela é ne nlem ya foé éngele lale é nga kui ôsu bôt ba dañe abui ya ba bi nga kui be be e nté mimbu mia dañe 20.

GSAM 453Olune yaa môt wo bo na a kañe Nti

GSAM 453.1Nalé bia yen na mimfasane mi bôte ya tele ésaé Zambe, a ya bi metiñe ma volô Sabat mfe a wosane nyô atiñ nyini é nga ve abendé na be baʼale, mi nga ve zen na bebela é ke ôsu a dañe avôl.

GSAM 453.2Éyoñe bia fas mam me maneya boban e mongone tyôtyoé a mezen mete, bifia bibaé ya Mintilane mia zu e nlem a ngu. Di da jô na: “Bi nji bo nguleya bo jôm éziñ é wosane bebela, ve bo jam da volô bebela;”4 A di afe na: “Bebela, ôlune yaa môt wo ye kañe wo; mebukaʼa yʼôlune yaa, wo ye tele me.”5

GSAM 453Nkulane mejô mfaʼa ya metiñe me môs ôsu ya sondô

GSAM 453.3E Nkañete nombô 32, nyô a nga kulane mbu 1885, mejô me ne été ma liti avale metiñe me môs ôsu ya sondô ma ye telébane e Mesi me ne ékôan ya Amérika. Ma jô na: “Na be bi anyeʼe bôt a mvolane wop, beteé metiñe ba ye kañese nsili ya atiñ ya môs ôsu ya sondô.”6 Bi ntoo fase tyôtyoé avale jam ete é maneya boban.

GSAM 453Metiñe mfaʼa ya Beta mveʼelane biôme ya si se

GSAM 453.4Mbu 1892, be nga sili Ésulane ya beteé metiñe na é kili mfulane ya Beta mveʼelane biôme ya si se e môs ôsu ya sondô; mveʼelane te ô mbe ô yiane boban e Chicago, Illinois, ataté ngone 5 a kui ngone 10 ya mbu ôte. Atiñ ya avale te é nga telébane môs 19 ya ngone 7, 1892, amu e vevea ngu be nga kulu mejô été yôp. A bi yiane simesane na ji é mbe éyoñ ôsu Ésulane ya beteé metiñe ya Mesi me ne ékôan ya Amérika ya Nord é nga telé atiñ mfaʼa ya ajô Sabat.

GSAM 453.5Bekeké be nga lôm beta abui minyôle, bekalate minsili a mefoé ba lôm a minkol. Be nji ve sili Ésulane ya beteé metiñe, ve be nga fe kate bôte yʼété a mvam (?) na: “A jame di, bia kake biabebien a môt ase e be bia na, ataté éyoñe ji a ke ôsu, bia ye bene woholô nge volô, asu ésaé ése nge éto ése ya mbunan, môt ase ya Ésulane ya beteé metiñe, toʼo ya sená nge ya ba ba tele mfaʼa ya bôt, a ye woholô na be beta ve mvolan éziñ ya aval ése asu Beta mveʼelane biôme ya si se, teke mame ma mejô mangan ma jô me bo ntôñan.” Jam be nga bendé é mbe na be dibe Beta mveʼelane biôme ya si se e môs ôsu ya sondô.

GSAM 454Minkobô e Ésulane ya beteé metiñe, 1892

GSAM 454.1Ane éveʼela ya minkobô e nda Ésulane ya beteé metiñe, éyoñe atiñ é nga telébane, lañeʼé mejô ma ma tôñ:

GSAM 454.1“Ma kômbô yene mejô ya mbenane mete me ntilan ne fañ a meveban a Ésulane ya beteé metiñe ya Mesi me ne ékôan ya Amérika. Tilaʼane me. Mia ye tili me aya? ... Jôʼane me, nge mi bili ngul; kañesaʼane je, nge mi bili ngul; bôt ba ya ba be nga woholô je ba ye beta bulan va? Ma tem na toʼo wua. Mia futi mibien e ndam été éyoñe mia wosane je.”

GSAM 454Avemane ya keké

GSAM 454.2Ba be nga sili a bi na Ésulane ya beteé metiñe é telé atiñe di be nga yene de ane beta mbedane e mfasane wop ya telé metiñe mfaʼa ya nkañan Zambe. Bia yene nalé ne fañ amu wua ya betebe bekeké bete be mbe bôt ba yemené abui a nga jô, e nlapane foé e Pittsburg, Pennsylvania, avôl mvus éte na:—

GSAM 454.3“Be maneya liti a ngu ése na keké a bili ngule be beta minsamba mi bôt mia jôô si. E ajô ya Beta mveʼelane biôme ya si se é nga te lôt, Sená ya Mesi me ne ékôan ya Amérika, e nsamba ô dañe anen e si nyô, ô nga vôʼôlô tyiñe ya nkañan Zambe. Ô nga kañese atiñ ya ve $5,000,000 asu Beta mveʼelane biôme ya si se, a atiñ keké a nga ve na mimbé mi beta mveʼelane mite mi nji yiane fulane e môs ôsu ya sondô. Beta mvaé jame te da liti nlem mone Krist na nge jam ete é ne nguleya boban, mame mefe ma yiane boban avale da me ne fe nguleya boban. Keké a ke a bi ngu éyoñ ése, a e melu ma zu, ba ye vôʼôlô tyiñe jé abui éyoñ, a dañe avale be nga bo e melu me lôt.”

GSAM 454.3Nalé bia yen avale nkañete te, nyô a nga veeban mbu 1885, a nga tôéban a a ngenane a tôéban.

GSAM 455Nlatane ya bekatôlik a beprôtesetan

GSAM 455.1E ajô di été, bia ye beta simesane nkulane mejô mfe, nyô a nga veeban mbu 1885 a a ne fe e Nkañete nombô 32:—

GSAM 455.2“Éyoñe nkañane ya beprôtesetan wo ye same wo wé a lôte beta mbôk na ô bi wo ya éjôé ya Roma; éyoñ ô ye same wo a lôte abê na ô latane mo a nkañane ya misisime mi miñwuan; éyoñe, e ngu ya nlatane ya mengape melaa wu été, si jangan ja ye bene metataʼa mese ya beta mvetiʼi wé ane éjôé ya beprôtesetan, vôm a ne na bôt ba woholô ba ba jôô be, a é bo mam asu ya sambé meduʼan a mingunemelane mi Papa, éyoñe te bia ye yeme na éyoñ é kuiya asu bitua bi bisaé bi Satan a na awuʼulan é ne bebé.”7

GSAM 455.3Na bi liti avale ngap ôsu ya nkulane mejô wu ô ngenane ô tôéban, bia yiane ve liti mam ma bobane bia mbômaʼan. Fombôʼane beprôtesetan, betebe bekeké a e bôt, ba jeñe anyeʼe bekatôlik, ba loone be na be zu e bisulan biap, a mam mefe. Simesaʼane na, éyoñe nkañete te a nga veeban mbu 1885, toʼo tyôtyoé ya mame bia yen éyoñe ji mfaʼa ôte me mbe te yené.

GSAM 455.4Na me liti avale beprôtesetan ba jeñe wo a mvolane ya betôñe Papa, ma nyoñe mejô e kalate mefoé Kansas City Star (Missouri), môs 18 ya ngone 3, 1896.

GSAM 455Bemetôdis a môse Santu Patrick

GSAM 455.5Dokita Mitchell, ntébé ya keké bemetôdis a dañe anen e Kansas City, a nga kobô minkobô e Nda minbia a mimboone ya Coates e Kansas City, Missouri, môse Santu Patrick, môs 17 ya ngone 3, 1896. Star a loone ngap éziñ ya minkobô mite na “mone ñyenane ya mimboon.” Bôt be nga bôme Dokita Mitchell mbara ngu éyoñ a nga jô na:—

GSAM 455.6“Mbenane ya bôte befe e nkañan Zambe été é ne mone ya teke yem. Bia ben bôte befe amu bi nji tuʼa yeme ba bi too be be bebé. Bia beprôtesetan, be maneya yeʼele bia na bi buni mame ya bekatôlik ma dañe abé a ne te jôban. Bekatôlik be maneya yeʼelane na be buni mame ya beprôtesetan ma dañe abé a ne te jôban. Éyoñe bia subu bebé, bia fombô biane a befe e mis a bia latane mo, nde bia yen na mfasane wongan mfaʼa ya biane a befe ô mbe ékotekot; nge bi nga dañe yemelane, bi nga dañe nyeʼelan. Bi maneya tabe fefe a biane a befe a tyiʼi mejô. Osôn ô bo e be betôñe Krist a ne mfaé. Bone be Krist bese be maneya kôtéban a e vevea ñwôam é ne mfañ; e vevea mvame ya Zambe ja telé bia, a bia yangane kui e vevea yôb. Biveʼé, a be mojañ, bia yiane yeme biane a befe va e si.”

GSAM 456.1Star a ke ôsu na:—

GSAM 456.2“Nde Dokita Mitchell a nga tyendé asu a fombô Tate Dalton [ntuni katôlik], nyô a nga too nye mvus. A nga same wo wé a jô na: ‘A Mojañ Dalton, wo wom nyô.’ Tate Dalton a nga kôlô si a bi wo be nga same. Éyoñe Dokita Mitchell a nga fôʼôsane wô, a nga jô na: ‘É nga bo beta ôsôn nge, mvus ya tabe awôl avale di e tison wua va e si, bi yiane sili éngele na a kate bia biane a befe yôb. Bi ntoo yeme biane a befe va e si.’ Ba be mbe be vôʼôlôʼô be nga bôme mbara; a éyoñe Tate Dalton a maneya tabe si, Dokita Mitchell a nga ke ôsu a minkobô mié.”

GSAM 456Jôm é nʼanen a é tyiʼi ajô

GSAM 456.3Bia nyoñe mejô e kalate mfe, nyô a nga tiliban e Melbourne, Australia, môs 18 ya ngone 2, 1892:

GSAM 456.3“Be litiya ma yôb ése é too é fombô avale mam ma kui. Beta njuʼu ô yiane litiban e beta mewosan me maneya wôʼô awôl mfaʼa ya éjôé Zambe va e si. Jôm é nʼanen a é tyiʼi ajô é yiane boban, a ji avôl ése.”

GSAM 456“Ayoñ bone be Krist” ya ntyiʼi mejô Brewer

GSAM 456.4Melu 11 mvus be nga tili kalate nyô, a ôsu na a kui Mesi me ne ékôan ya Amérika, jam é nga boban, mme beprôtesetan a bekatôlik ba loone na é tyiʼi mfaʼa ayoñe di da ye ke. Ma kobô ajô ya ntyiʼane mejô ya Beta nda ntyiʼane mejô ya Mesi me ne ékôan ya Amérika, na “Di é ne ayoñ bone be Krist,” mme nlô betyiʼi mejô Brewer a nga ve e môs 29 ya ngone 2. Avale be maneya liti, môs 19 ya ngone 7 ya mbu ôte, be nga telé atiñ ya dibe Beta mveʼelane biôme ya si se e môs ôsu ya sondô. Betebe bekeké be nga dañe sili na be kañese atiñ te be nga dañe sili a kobô na, amu Beta nda ntyiʼane mejô é maneya jô na di é ne ayoñ bone be Krist, nde Sabat bone be Krist a yiane bôéban na be bo te bo nye fufulu. Ékôane ya mintyendane ya si se fe é nga fas avale te. Amu di é ne ayoñ bone be Krist, é yiane yemetane Zambe a metiñe mé ane atataʼa ya éjôé, a mam mefe. Bebela, jôm é nʼanen a é tyiʼi ajô é nga bobane e mewosan me suʼulane ma, “a ji avôl ése.”

GSAM 457Bekulu mejô ya melu kôa

GSAM 457.1Miñyenan be nga ve bebo bisaé be Zambe, bekulu mejô, mi nga yené ane mi mbe mevale mebaé. Avale da be nga loone na “miñyenan a mise me yoo,” e ne na môt a mbe e ñyenan été a mbe nguleya yeneban a bôte befe; avale afe be nga loone na “miñyenan ya alu.” Be kobô ajô ya avale ôsu e Samuel Ôsu 3:1, vôm a ne na kalate a kate jam é nga kui mone Samuel a mejô ma: “Ajô Nti e mbe mfañ e melu mete; ñyenan a mise me yoo a nji bo été.”

GSAM 457Miñyenan a mise me yoo

GSAM 457.2É mbe ñyenan ya avale di (ñyenan a mise me yoo) e vôme wo Nti ô mbe nkulu mejô Ezékiel yôp. Éyoñe bemvendé ya Yuda be mbe be too nye ôsu, be nga yene nye e ñyenan a mise me yoo.8 Éyoñe mfe, nkulu mejô Daniel a nga nyiñ e ñyenan été a too e zañe bivete Bekaldeñ. Nge be nga tabe valé, be nga yiane yene nye e ñyenan été, ve e vôme ya tabe, “beta mfôʼôsan ô nga bi be, nde be nga tup a ke sobô.”9

GSAM 457Miñyenan ya alu mi Nganti White

GSAM 457.3Miñyenan mi Nganti White mi ôsu mise mi mbe miñyenan a mise me yoo. Ataté 1884, avale miñyenan mite é maneya tyendé mfaʼa ôte, amu éyoñe ji mi ne mam Mintilane mia loone na “miñyenan ya alu.” Mi nji ve bo biyeyem, ve e vevea éngele a ne mfaé a yené a ve nye minyeʼelan, avale a nga bo e mimbu ya ôsu e miñyenan a mise me yoo. Abui meveʼela ya “miñyenan ya alu” me ne ntilan e Kalate Zambe, avale bia yen avôl nge bia lañe Kalate Metataʼa 46:2; Daniel 2:19; 7:13; Mimboone Minlôman 16:9; 18:9; 23:11; 27:23-25.

GSAM 458.1E miñyenan ya alu mi Nganti White mite été, abui minkulane mejô mi nʼanen mi maneya veeban, a mi maneya tuʼa tôéban ne zôsôô, avale bi maneya kañete. Ma ye éyoñe ji kañete miñyenan miziñ mi nga veeban melu mvuʼus.

GSAM 458Nkôlane ya ke Washington

GSAM 458.2Mbu 1893, Nganti White a nga jô na:

GSAM 458.2“Éyoñe ji, be maneya sulane bisaé abui akui e Battle Creek. Nge be nga kaban bisaé bite a telé bie e bitison bife, vôm a ne na éfufup a ñyemane bi nga botane mevôme mefe, é nga bo ane Zambe a kômbô. Nti a nji kômbô Yérusalém baa e Battle Creek. Mintyendane mi ne ngu a minkômesane mifefé mia ye yiane boban, a biôme ya ésaé a menda bisaé bia ye yiane kôlô vôm wua a ke e vôme mfe nge nkômbane Zambe wo boban.”

GSAM 458.3E Beta ésulane ya bekeké bese e Oakland, California, e ngone 3, 1903, a nga jô na:

GSAM 458.3“Abui mimbu mi maneya lôt mevebe me veeban e be bôte bangan na: Kôlaʼan e Battle Creek. Ve amu abui bisaé bi mbe ntelan valé, é mbe tyiʼibi na be tabe, a bôt be nji yene amu jé be nga yiane kôlô valé.”

GSAM 458.4“E nyalan ya nsili be maneya sili mfaʼa ya ke tabe vôm mfe, ma yalane na: Owé. Menda bisaé ya Beta ésulane ya bekeké bese a ésaé nkulane bekalate bi kôlaʼan e Battle Creek. Me nji yem vôm a ye bo, nge mfôme Mañ Atlantik nge vôm mfe. Ve ma ye jô jame di: Te tiliʼan toʼo akoʼo nge brik e Battle Creek na mi beta lôñ nda ésaé ya Review valé. Zambe a bili vôm a dañe mvaé asu jé.”

GSAM 458.5Mvus ya wôk minyeʼelane mite, ésulane bebuni é nga woholô na “menda bisaé ya Beta ésulane ya bekeké bese me kôlaʼan e Battle Creek, Michigan, a ke e vôm éziñ mfôme Mañ Atlantik.”

GSAM 459.1E ésulane betebe ya Beta ésulane ya bekeké bese, nyô a nga boban e Battle Creek mvus éyoñe ya Beta ésulane ya bekeké bese, be nga woholô na “bia kañese na be telé nlô nda ésaé ya Beta ésulane ya bekeké bese e mefefele ya tison New York.” Ajô te, be nga woholô beta nsamba bôt na be jeñe vôm a ne nguleya yian. Nsamba ôte ô nga kate Nganti White mfasane wop a sili nye nge a bili éfufup éfe asu dap. E nyalan a nga jô na:—

GSAM 459.2“Nti a volôʼô bia na bi kôlô a mfasan a meyeʼelan. Me ne a mbunan na a kômbô na bi yem, a ji avôl ése, e vôme bia yiane telé nda nkulane bekalate jangan. Ma yemetane na ve e zen jangan ja nji bili ndam é ne na bi bo nkôman ya kôlô e vevea éyoñe nkut wo kôlô. Bi ntoo yeʼelane na a liti bia zen. A maneya liti e mbaʼalane wé été na a kômbô na bi kôlô e Battle Creek....

GSAM 459.3“Ésaé é yiane boban e New York, ve me ne te jô nge nda nkulane bekalate jangan ja yiane telébane valé. Ma yen na éfufup me maneya nyoñ é ngenane teke ne fañ abui na me kañese nkôlane ya ke valé.”

GSAM 459.4Mvus ya lôt avale sondô baa be jeñeʼe e tison New York a bitison bi ne nye mbômaʼan, nsamba ô nji bo nguleya yen vôm a yiane nda nkulane bekalate. E éyoñe te, kalate a nga kui, a ne ntilan na môs 30 ya ngone 5, e vôme Nganti White a nga jô na:—

GSAM 459.5“Éyoñe be mojañ bangan ba jeñe vôm asu nda nkulane bekalate ya Review and Herald, ba yiane jeñe Nti a nlem ôse. Ba yiane kôlô a beta mfasan, mboʼelan a meyeʼelan, a ba simesane éyoñ ése na be ne teke ngu émien. Bi nji yiane bôé nlem e ntyiʼane mejô bôt. Bia yiane jeñe mfasan Zambe a ve....

GSAM 459.6“Mfaʼa ya telé nda ésaé éte e New York, ma yiane jô na: Baʼalaʼan mibien. Me nji kañese na é bo bebé New York. Me ne te ve éyoñe ji mam mese ma bo na me jô nalé, ve me ne a mbunan na vôm ase e nté mayile 30 ya tison te a nga bo ô lôô bebé. Fasaʼan mam me bômane mevôme mefe. Me ne a mbunan na bia yiane tuʼa fase mvaé ya Washington, D.C.

GSAM 460.1“Bi nji yiane telé nda ésaé éte e tison, nge e mefefele ya tison. É yiane telébane e éfas ya mefup, vôm a ne na si é ne nguleya bômane je.”

GSAM 460Nkulane mejô ya akusane é ne mvaé

GSAM 460.2A mefoé mete, nsamba ô nga taté fombô mefefele ya Washington a meyeʼelan. Éyoñe te, kalate lale a nga kui a bili minyeʼelane mi:—

GSAM 460.2“Bi maneya yeʼelan asu ya bi éfufup mfaʼa ya ntelane ya ésaé jangan e mfaʼa Jôb da tôô, a éfufup é maneya kui be bia e zen é ne ne fañ. Be maneya ve ma éfufup é ne fañ na ba ye kate bia mevôme ma kuan, mme bôt be nga bili moné ya belane wô a fili be nga maneya mane abui moné été. Benya beta menda mete ba wu, nge minleme miap mia ke e mam mefe, nde be telé akume te na é kuan a mveñ é ne si abui....

GSAM 460.3“A éfufup be veeya ma, ma yem na, asu éyoñe ji, nlô nda ésaé ya Review and Herald ja yiane bo bebé Washington.”

GSAM 460Be yeneya vôme be nga kulu mejô mfaʼa wé

GSAM 460.4Be bili kalate nyô e mo, nsamba ô nga taté jeñe vôm e Éfas ya Columbia, ve be nji bo nguleya yene si a mveñ é ne si ya dôla 1,000 asu ékar wua. E mvaane ya suʼulan, be nga liti be Takoma Park. Mejô ma me ne nkañetane ya nsamba ôte:—

GSAM 460.5“Bi nga yene ngap si é ne avale békar 50, ôsu tyôtyoé ya Éfas ya Columbia, ve e minda tison Takoma Park été. Bi mbe nguleya kuse je a dôla 6,000, e ne na dôla 120 asu ékar wua. Bi nga tuʼa fase vôme te. Bi nga yene na mimbu miziñ mi lôteya, dokita ya Boston a nga woholô je ane vôme ya telé nda mbaʼalane mvoʼé ya minsôn. Ba jô na a nga mane avale dôla 60,000 asu mveñ akusan a asu ya vaa bilok bise, bitun bi bilé a mbuan e si éte. Minjuʼu ya moné mi nga tele nye na a bo te bo mam a nga kôm, nde si éte é nga kui e mo môte mfe a nga bili ékak ya si éte asu élane. A nga bi je a mveñ ya dôla 15,000.

GSAM 461.1“Bôte ya Takoma Park, mbe njô tison a bivete biziñ bi nga tele mfaʼa wop, be nga tuʼa nyoñe bia a mevak e vôme te, a kake bia nlatane bisaé ya mvoʼé na bi tôé mame bi kômeya.

GSAM 461.2“E minwulu miangan mise a mejeñane mangan mese, bi nji yene vôme mfe a nga tuʼa yiane mam minkañete mi nga jô avale nyô. Bia buni na mbaʼalane Zambe é maneya liti bia zen a zuu bia e vôm a kômbô na bi tabe.”

GSAM 461.3A bia fombô abui ntôéban ya minkañete be maneya liti e kabitele ji a e bina bi ôsu, bi ntoo “buni Nti Zambe wongan, nde bia ye tebe ngu; a bi buni nkulu mejô wé, nde bia ye ke ôsu a mvaé,” na bi bo nkôman asu mam ma ngenane ma zu, a me za kui bia teke nkôman.

Notes

  1. Minkañete baa 20:20. ↩
  2. Metilan mʼatataʼa, afep 272. ↩
  3. Kalate ate, 282-283. ↩
  4. Koréñt Baa 13:8. ↩
  5. Besam 76:10. ↩
  6. Minkañete asu keké, ngab 5, afep 451. ↩
  7. Minkañete asu keké, ngab 5, afep 451. ↩
  8. Ezékiel 8:1. ↩
  9. Daniel 10:7. ↩

Note

Back