Kabitele 24 — Minkulane mejô mife mi nga tôéban
GSAM 376.1“Bôʼo ji a melu ji na melu bi ne ôsu, a melu 24 ya ngone 9, a melu nda vôm a ne étyi ya Zambe a nga yiane mfufubane, bôʼo ji. Mbé mbel e ne anje? Ee, ndik ya woon, bilé bi figi, bilé bi grenade, na bilé bi olive bi ngenan te wum bibuma. A melu ji ma ye leme wo.”1
GSAM 376.2Nkean a ne mbunan na a ne mvoʼé ya foé éngele lale a nga yeme a melu a nga tɔban ôsu, e yiane fanan a mvoʼé a nga wulu Zerubbabel a melu a nga mfufuban etete ya nda vôm a ne étyi.
GSAM 376Mam me ne yiane kob
GSAM 376.3Éyoñe bôt ya Yuda, teke moné e bikpwaé biap été a teke bidi e menda me bidi map été, be nga yalan asu mfufuban nda Zambe, mam me nga yenan a mise me bôt a ne kob. Éyoñe ba nga wôʼɔ foé na mbunan, na ba ye yalan mvoʼé, lobane Zambe a nga liti asu ba. Éyoñe bi lôt mam me ba nga yeme a nkean ya foé ji lale, bi yen wo Zambe a nga wulu ba ba nga yalan zen jé. A ne awu na me ne mam ma ba, mvoʼé ya Zambe asu bôt na ésaé jé a yenan a mise ma ba ba mbunane ye.
GSAM 376Nkañete a liti ntabane môt
GSAM 376.4A 24 ya ngone 11, 1862, bisulane bibaé bi nga boban a éyoñe mbenge énda William Wilson, ya Greenville, Michigan, asu ngômôtô keké iba ya bôt ba nga yalan bebela ya Sabat e vôm ji. Ésulane ya keké ya Greenville Mvendé White na Nganti White be nga wulu e nda môt, éyoñe Mvendé Byington na ma bi nga wulu ésulane e nda môt asu keké ya West Plains. Éyoñe bi nga wulu ésaé ya asu e nda môt, bi nga wôʼɔ ôyoñ ya Nganti White é nda mfe, a mbe a liti nkañete. Bi mbe bi lôt mam ma ne nkukuban e ésaé, éyoñe a éyoñe a ne ayô Nganti White a nga yeme mbé, a jôʼɔ: “Mojañ Loughborough, ma yen a nteʼelan bôt ji na ma ne minkañete asu bôt be ne ji. Éyoñe mi ye yeme, me ye ke e jô.” E mbe éyoñe bi nga yiane mfôm, a nga ke. E mfa ya Mvendé Byington na ma, a mbe a yeme meyô ma bôt lale pɛ e nda. Bôt befe be mbe bôt a mbe a yenan te, kaka a mbe a yenan ba a ñyenan.
GSAM 377Ntabane ya Môt Pratt a nga yenan
GSAM 377.1Éyoñe a nga jô, a nga jôʼɔ: “Mi ye yemelane ma éyoñe me ye liti meyô ma ne asu mi, avale me liti ntabane mi, amu me yeme meyô mi te. Éyoñe me yen meyô mi, mam Tate a nga liti me asu mi ma yenan a mis me. Môt ate a too e mbemelane nda a bili ve dis da, [môt a nga jôʼɔ: ‘Jôʼɔ jé Pratt’] a liti mbunan a ne ngôgô na a ne môt a ne nsamba a Zambe, ve a mbe a nga tɔban te. Te nyoñ nye keké été e ntabane jé ji, amu a ne môt Krist te. A yiane éyoñe jé e bitaʼan nda bekalate na nda minkôm, a yeme mejô ma bebela, éyoñe ngale jé a too nda a yiane tyik vé ya nduan a baʼale afup, a mam mefe. A yeme meyalan e mimveane jé, ve a nji yeme meyalan. Bôt ya vôm a ne be mbe be ne mbunan a mejô jé ya nsamba na Zambe te. A mbe mvoʼé asu foé ya nsamba na Zambe, asu jé, a ne te yeme jôʼɔ mejô mefe éyoñe a ne ntabane ji.”
GSAM 378Mojañ Barr a nga yeme a nlem a ne ngôgô
GSAM 378.1A nga ye wulu a jôʼɔ: “Mojañ a ne nkukuma ji [éyoñe a nga liti ye, môt a nga jôʼɔ: ‘Mojañ Barr’] a nga liti me a ne mfa ya môt mfe. A ne môt a ne mvoʼé a ntabane jé, a yeme a lôôl meyalan mése, a yeme a sôʼɔ fami jé. A nji dañe basane kobô ajô bebela be bôte ba too nye fefel, amu a ko woñe ya ndamane ésaé a bo abé. A nji yen avale Mvamba a ne mvoʼé na a ye fôʼɔ mewôʼô ma a nga bôʼɔ, a wôʼɔ na a nji yiane yeme a ne môt keké.” Éyoñe a nga jôʼɔ ye: “Mojañ Barr, Mvamba a nga yalan me na me jôʼɔ wo na wo nga yeme mewôʼô mese wo mbe wo yeme, na a nga fôʼɔ wo e mam ma nga lôgô, éyoñe wo mbe wo yiane mbunane jé.” Môlô a ne nlem awu e meyô ma mojañ a nga koban. A nga bôʼɔ a mvele na: “A nga fôʼɔ ma?” “Ee,” Nganti White a nga yalan, “na me nga yeme na me jôʼɔ wo: ‘Kɔgɔ, latane a keké; éyoñe wo yen éyoñe, jôʼɔ mejô mefe asu bebela; a ye bôʼɔ mvoʼé, amu bôt ba wo be ne mbunan a wo.’” A nga yalan: “Me ye bôʼɔ.”
GSAM 378.2Éyoñe a nga jôʼɔ: “A mbe mvoʼé na Môt Pratt a yeme a tɔban éyoñe mbenge ntabane a Mojañ Barr a mbe a tɔban, a ye yeme mvoʼé.”
GSAM 378.3Aval jé a nga yiane mam me ne nkukuban e ngômôtô keké. Asu a mbe a liti nkañete, bi nga yeme te na bi sôʼɔ Môt Barr a yalan na a ke ye keké; e mfa mfe, bi nga yen a ne bôt bitaʼan bese ba nga yeme te na ba yalan Môt Pratt; ve môt a nji yeme a jôʼɔ bôt jé a nji yalan.
GSAM 378Ndôñane ya fami a nga yiane
GSAM 378.4A nga jôʼɔ môt a ne môt a nsôn a ne e mfa ya nda; a nga liti minga asu dé é nga kôt, a too e mfa a ne fefele a dañe ôyap, a kobô be ane nnôm a ngal. A nga liti mam me nga tɔban e minsôn mi ba ya asu, a mbe ba nga yeme te bebela. A nga jôʼɔ na Satan a nga yeme mam me ji a ngômôtô ya nlem ya minga a yeme na a nga tɔban a ndôñane ya môt a nga yeme nsôn. “Me nga yen,” Nganti White a nga jôʼɔ, “na minga nyô a nga tabe mbu wua e nda ya minkôkone ya akut; ve ataté a beta bi fek, a kañeseya na avale abane te é beta ndeñele nlem wé, jam é ve nnôme wé angôndô éngôngo, nye a maneya bo mam mese a ne ngule ya bo asu ya liti ngale jé na a nji bo nye meduʼan, a na a nji bi ajô ya bene nnôme wé avale a bo.”
GSAM 379.1A nji lôgô éyoñe minga a nga lômbô a ke mfa ya nda, a nga tɔban a nkol na a yeme na nnôme wé a fôʼɔ ye. Bôt ba mbe ba ne bôt a vôm ji te; a ne yeme te mam ma ba ya asu. Bôt ba mbe ba yeme ba a dañ be nga yeme na, be nji beta bo ngbwa, ve be nji yeme ajô da soo nkandane wop.
GSAM 379A ne fanan a Elisha na Hazael
GSAM 379.2Éyoñe Nganti White a nga liti nkañete jé, ésaé ya ngômôtô keké a nga lôgô. Môt Barr a nga yalan a nlem ase e ngômôtô, ve Môt Pratt a nga yeme te. Éyoñe ésulane a nga yeme, môt ji a nga jôʼɔ a ngule tyiñ abui: “Me ye jôʼɔ mi, a ne te mvoʼé na mi yeme a ke ye bôt ji na mi bôʼɔ avale a ne nkôngô; mi nji yeme a bôʼɔ.”
GSAM 379.3Nkañete ya ntabane môt, avale a nga yenan e mam ma asu, a yeme a liti bi mam mefan a nga tɔban e melu ma Elisha nkulane mejô:2 Benhadad, Mokukuma ya Syria, a nga tume nkuane jé Hazael asu Elisha na a yeme mbé a ye wôl e mbia jé. Elisha a mbe a nga yen mam ma Hazael, éyoñe môt a nga yeme a mise mé, na a nga lôgô a nlem jé.
GSAM 379Mvendé White a nga bo mbôbôk
GSAM 379.4A Nté wua, 16 ya ngone 8, 1865, Mvendé White, amu ésaé a nga yeme a bitaʼan na a nji yeme a nyôʼɔ, a nga bo mbôbôk. Éyoñe nda ya mvoʼé asu bôt ba bi nji yeme a yeme, ba nga kee nye Dansville, N.Y., e nda ya mvoʼé a mbe a yalan na “Nda jia e étyi.” Nganti jé na môt a nga kalate ji be mbe be ne énda a je a tɔban a melu 14 ya ngone 9 na melu 7 ya ngone 12. Amu a nga yeme mvoʼé a ne mfi te e mam ma ba nga bôʼɔ, bi nga ke ye nda a ne mvoʼé ya Bradley Lamson, Lake View, Rochester, N.Y., vôm bi nga tɔban bebé melu 21. E vôm ji bi nga yeme a ngôgô na Mvendé J. N. Andrews a nga lôgô, a nga vut asu vôm ji a nga tabe ngon abui e Maine.
GSAM 380Éyéle asu Mvendé White
GSAM 380.1Fami ya Mvendé Andrews na Môt Orton be nga yeme a yalan be na bi yeme a yéle melu mese e nkol, a yéle na asu Mvendé White. Jé ji a nga ke ôsu a kui melu 25 ya ngone 12. Éyoñe siʼiti e mfa ya bôt a mbe e ngôgô na éyéle na be nôʼɔ, keké ya Rochester a nga yeme melu ji a melu ya bômbô zaé na éyéle asu Mvendé White. Bi nga yeme ésulane e ôsu na e nyuma, e nda Mvendé Andrews, New Main St.; e ngôʼɔ bôt ba nga yéle a Mvendé White be nga beta tôbane a nye e nda Môt Lamson.
GSAM 380Ñyenan a nga yeme ényam Christmas
GSAM 380.2Ésulane ya ngôʼɔ ji a mbe a ne ngôgô. Mvendé White a nga yeme mvoʼé a ngôgô, na Nganti White a nga yeme ñyenan a ne nnamôlô, a vôm a nga yen mam me ne avôl. E mam ma mbe me ne nkulan asu Mvendé White avale a yiane wulu na a liti mbunan jé e Zambe, môt a nga sôʼɔ lobane jé na a bôʼɔ ésaé asu ye na a yeme a wôl a mvoʼé.
GSAM 380Be nga kate ôsu na Satan a ye wosane be
GSAM 380.3Nganti White a nga jôʼɔ bôt ba nga yéle asu Mvendé White:
GSAM 380.3“Satan a mbe a yeme a yiane a wôl nnôme wom na a kee nye e soñ. Amu meyeʼelan mana me ne ngul, ngule jé é maneya buʼi. Me nga yeme a ñyenan na Satan a ne a nlem awu a bôt ji, ba nga yéle melu 21 a nlem ase asu mbo ésaé Zambe ji, na éyoñe ji Satan a nyoñeya ntyiʼane ya bôʼɔ mbia a ngôgô asu ba. Ba nga yalan me na me jôʼɔ mi: ‘Tɔban a Zambe éyoñe mese, na mi yeme a ne bôʼɔ avale mam me ne kui mia.’”
GSAM 381Meñyeʼelan ma J. T. Orton
GSAM 381.1A melu ôsu ya ngone 1, 1866, Mvendé White na fami jé be nga ke a môtô ya nzen asu Battle Creek, Michigan. Ma nga tɔban e mfa ya New York ya jôp da dim nté ôyôn ô mbe ô liʼi. A melu ma ñyenan a nga yeme, Môt J. T. Orton a nga yeme a nlem jé na éyoñe jé a ne a nkukuban, ve a mbe a yeme te vôm a ne. A nga liti mam ma asu bôt avôl. A sondô ngôʼɔ, melu 4 ya ngone 3, a nga vut Rochester a Parma, vôm a nga yeme ésulane melu iba, a ke nsamba wua a Môt E. B. Sanders (ji, 1905, a ne e San Jose, Cal.), a nga yeme a wulu ye a zen a ne ayô e siʼiti, amu a nga jôʼɔ: “Me wôʼɔ éyoñe mese avale môt a ye yiane a wôl ma.” Ve a mbe a nji yeme a yeme môt a nga yiane a wôl jé.
GSAM 381.2Ma nga vut Rochester a Parma, melu 7 ya ngone 3, na ma tɔban a Môt Lamson, mone fami ya Môt Orton. A melu 8, ye na Nganti Orton be nga zu jome bia, éyoñe bi nga ke môtô ya nzen nnamôlô asu Lancaster, Erie Co., vôm ma mbe ma ye bo ésaé ya aluk ya mone jé étam. Melu ji bi nga bôʼɔ mvoʼé, ve a mbe melu ma ne nlem awu.
GSAM 381Mwué J. T. Orton
GSAM 381.3Be nga kôlô e nda Môt Lamson a 5 P.M., na a 7:30 P.M. môt a nga zu kate bia na Môt Orton a nga wôl a mbia ya môt a nji yeme, e nda bidi jé, éyoñe a nga yeme minkôl jé. Bi nga jiʼa ke vôm ji, na bi yen na be nga bôm nye nlô mbia ébôm a ntum ya ékak, ô mbe nlatan a étyé, a a nga duk. A nga mwué a 12:35 ya ngôʼɔ ji. A melu ji, bôt ba yeme te môt a nga bôʼɔ mbia ji. E nji boban asu moné, amu teke môt a nga nyoñ saa jé e fôk été nge ékpwaé jé é mbe é bili $45. Mam ma mbe nkukuban asu Nganti Orton, a nga wôl a mvoʼé te. Minsôn mi nga yiane a wôl, na a nji yeme a tɔban melu avôl a nyuma ya nnôme wé.
GSAM 382Nkulane a nga tɔban Christmas
GSAM 382.1A ngone mimbengan mbenge a nyuma ya ngôʼɔ ya Christmas ji a ne nnamôlô, bôt 6 e bôt 9 ba nga yéle melu 21 be mbe e mesoñ. Avale ji nkulane mfe a nga tɔban a nnamôlô.
GSAM 382Mvoʼé asu môt a ne a nlem awu
GSAM 382.2A ndibe tyé, melu 12 ya ngone 12, 1866, Elias Stiles, ya North Liberty, Ind., a nga zu e nda ma, a nga yeʼelane ma na me ke a nye vôm ji na ma yeme a liti mvoʼé, éyoñe a yeme, asu James Harvey, môt a ne a nlem awu, a wôʼɔ na mvoʼé a nji ne e mam mé. Amu ma mbe ma yeme na Nganti White a nga yen mam avôl e ñyenan ya nyuma, na a nga liti mam avôl a nkulane, ma nga jôʼɔ ye: “A ne yeme na Kal White a nga yen mam me a ñyenan môm, na a ye yeme a yalan mam mé, na a ye kalate, a ye bôʼɔ mvoʼé a ne ngôgô mfa ya mejô ma ma ye jôʼɔ ye.”
GSAM 382.3Bi nga jiʼa ke be nye, a teke môt a nga kate nye jam éziñ ajô ntabane Môt Harvey, me nga sili na: “Kal White, ye wo nga bi éfufup e ñyenan éziñ be nga liti wo asu ajô Mojañ James Harvey?” “Ee,” a nga yalan, “me nga bi, na me nga wôʼɔ abe melu na ma yiane tili mam mete, na ma tume nye me.” A nga taté kate bia mam a nga yen. Me nga jôʼɔ: “Me ye ke yene nye akiti mam me tyé, na nge wo tili mam ba nga liti wo, me ye beʼe je me ke ve nye je.” E nteʼelan ji, bi nga kôlô be nye, na ngôʼɔ bi nga vut ye. A nga mane tili, na a nga bo bia mvaé a lañ je e tyiñe njalan.
GSAM 383Nkañete asu James Harvey e nteʼane ndi nlem
GSAM 383.1Nkañete atebe na mejô me wôʼo ya Harvey a ye kône a nyôle nteʼan, Satan a ye lône a tumban nye e nteʼane ndi nlem, a ye lône a yeman nye na Zambe a ne ayôʼo nye, a mbé te nye a ne mbé; ve a nga yen na a nga bo dzam ése a nga ne ngule ya bo asu a kôm mefufup ya ényiñ wé ya mvus, a na Zambe a nga ve nye mbɔgɔ. Yeʼé, éyoñe a ye tôbane meveʼele ma tinde nye na a wôé émien, a nga liti nye na beéngele ba Zambe be ne vôm a ne nye mbuʼu, be liti nye mbunane e Zambe a yôl. Me ne mejô mefe me nkañete ma ve abôm a mefulu.
GSAM 383.2A nkañete wôʼo e dzam e ne ma, bi nga ke North Liberty tyé kpwa. E zen, M. Stiles a nga liti ma na Harvey a yiʼi a yen ma, ve a nga jô na me ne te mejô me mbunane asu nye; na éyoñe me ye yen nye, me ye bôl nye na menda me ne te mbé, na a ne môt a nga sɔʼ; mpe, avale Eli a ye nnam, éyoñe be nga liti nye na melôʼ ma Zambe me nga kôban, a ye tɔʼe a ndiban a wu.
GSAM 383.3Bi nga tóbe e Harvey ngone a 3 P.M. Éyoñe me nga yen nye, me nga jô: «Mojañ Harvey, wo ne njani?» A nga yalan a mejô me nteʼane: «Me nga sɔʼ! Me nga sɔʼ!! Me nga sɔʼ!!!» Me nga jô nye: «Ayi! Wo sɔʼ te. Mbé a ne asu wo!» Éyoñe a nga yen na me nga yalan nye avale jii, a nga jô a mejô me yiane: «Me nga bôl tañe sondô éla na me ne te mbé, a na me nga sɔʼ; anôñe, éyoñe me nga so e nlam a ke obodo, me nga lôm éyôl a mebo me mfufup, dzam a nga yiane jô ma: “Wo sɔʼ! Mbé a ne te asu wo! Tɔʼe e mfufup, wu!” Me nga bôl na é dzam jii a ye ve nson a foé Krist, yeʼé me nga bo te dzam jii.»
GSAM 384Mveane a nga so ngule
GSAM 384.1«Eyo, Mojañ Harvey, wo sɔʼ te!» me nga jô. «Nkañete a ne ma ji a so e yôl, a jô na wo sɔʼ te!» A nga yalan: «Nde me ye wôk nye.» Me nga lañ nye nkañete wôʼo, mvus me nga jô nye ôsu na be nji telé toʼo ajô da e mo mam. Éyoñe me nga suʼulane lañ, mise menyu ma nga yeme a mfufup, a nga jô: «Mbé a ne asu ma. Me mbunan Mfaʼa.»
GSAM 384.2Nyaʼane ya lañ, bi nga lôman a Zambe, a nga yeme a mbunan a abôm. A nga liti bi na kalate wôʼo a nga liti menda me nlem wé e sondô éla é nga lôte, a tuʼa liti me a dañ avale émien a nga ye ne ngule ya bo. Avale jii, bol Zambe a nga liti e ndegan Mojañ wôʼo, a kôban nye e nteʼane ndi nlem.
GSAM 384Ésaé a nga yôban
GSAM 384.3Tô e mvus ya mbu 1868, vôm a ésaé ya bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale a nga kôban e éfôm ya United States, a e mbé a ne ngône ya Missouri e mfufup a éyôl ya Missouri e mbuʼu. E ésulane asu a yen mefôʼé a ve ésaé, e éyoñe Beta ésulane ya bekeké bese a nga yeman e Battle Creek, Michigan, 28 ngone 5, be nga tyiñe a tume bébô ésaé a nda éndelé ya 60 ft e California. Mvendé D. T. Bourdeau a ma bi nga tóbe e San Francisco 18 ngone 7 ya mbu wôʼo.
GSAM 384Ntapane ésaé minlôman ya California
GSAM 384.4Dzam ézi me yiʼi a liti e ntapane ésaé minlôman ya California, a ne ndeme ya mveane ya nkulane mejô a ne mvoʼé. Paul, éyoñe a nga jô asu mimvean mi nsisim, a mveane ya nkulane mejô, a jô na be ne «asu a yôban bôte be ne étyi, asu ésaé ya mbo ésaé, asu a yôban nyôl Krist».3 E ne woʼo na zen a ne yeme a yôban bôte be ne étyi a ne a liti be mefufup mabe, asu be lône me, be wôʼôban, minseme miap mi vaaban a metyi me ne édima me Mfaʼa wongan Yésus Krist. Asu dzam jii, mveane ya nkulane mejô e ésaé ya mbo ésaé a nga liti éyoñe jise e foé ya bebela ya éyoñe ji, a liti beésaé ba Mfaʼa mefufup me zen wop ya bo ésaé, a zen a ye bo be yeme a kôban bôt e mbunan.
GSAM 385Nkañete a zen ya bo ésaé e California
GSAM 385.1Mvus a bi nga tóbe e California, bi nga yôb kalate a Nganti White, a nga liti ñyenan a nga ve nye e Battle Creek ngôʼé ya Juma, 12 ngone 6—éyoñe bi nga lône e Lancaster, N. Y., éso bi nga ke California. A nga kôban te e California, a nga yeme te minkalane ya bôt. Woʼo, e éyoñe yôʼo a nga ke te e mfaʼa jôp da dim ya éyôl ya Missouri. Yémé jise a nga yeme asu mam ma vôm yôʼo, Mfaʼa a nga liti nye.
GSAM 385.2E mejô me kalate wé, a nga tili minkalane mi vevë ya bôt ba California, a mefufup ma ye so e bo ésaé a be a zen ya kôban mfi a mfi. E éyoñe bi ye lôman foé asu bôt ba California, bi yiane yeman be a nlem a ne vevë avale be ne bo ésaé, ve te a zen ya sɔʼ mfi.
GSAM 385Mfi a nga liti a nga so
GSAM 385.3Éyoñe me yen mvus ya mimbu 37 a nga lône tô ésaé a nga lône e California, a yen ntabane ya bôt a zen bi nga ye bo ésaé te nkañete a nga so, a yen bibuma bi nga so e nyaʼane mejô, me ye jô na foé bi nga ke ôsu e ngon éla a dañ avale a nga ye ke ôsu e mbu wua, nge bi nga nyoñe te mvolan e ésaé ya mbo ésaé a zene mejô bi nga nyoñe be mveane ya nkulane mejô. Tô e mfufup ya mbu 1871, e bibuma ya ésaé e éfas ya Sonoma, bekeké 5 ya mbaʼale Sabat be nga yôban.
GSAM 386ésulane nkañane Zambe e nda éndelé ya ôsu e San Francisco
GSAM 386.1E ngone 6 ya mbu wôʼo, bi nga yôban nda éndelé bi ôsu e San Francisco. Mvendé Bourdeau a nga ke mbuʼu, yeʼé mbo ésaé a nga so Michigan a nga tume vôm wé. A nga tóbe 17 ngone 6, a nga kôban ma e ésaé e môt. Mvus ya sondô éziñ e ésaé e nda éndelé, bi nga kôban ésulane e man nda e ke tô 1 ngone 12, 1871. E ésaé jii, bôt ba lône 50 ba nga yeman foé e San Francisco.
GSAM 386Mebilan e California
GSAM 386.2Tô éyoñe jii, mebilan me bi ne e California me nga so mfaʼa ya bôt ba mbuʼu, ve anôñe ntelan mbunan ya bôt bi ne a ntôñe mfe a nga so. Mbo ésaé a nga yeʼe a zen ya bo ésaé, a me nga yen na a ye ve nye a foé nson. Bi nga ne a bôt ba nlam ba mbuʼu, be yen ésaé jise ya bi, be yiʼi a lône boʼo bôt a dzam a ye ve bi mbia. Yeʼé, a nga yiane a yeme mejô ma nlôman a «lône mefufup mese ma ne mbia».
GSAM 386Nzame ya môt a ne mfufup
GSAM 386.3Me nga jô te na Mojañ a nga bo mfufup a ésaé wé, ve me nga yeme na bôt ba mbuʼu be ye kôban mfi e dzam a nga jô na a ne mvoʼé. A nga tyiñe na a ne a yeme a «bo avale a yiʼi» e dzam jii, ve éyoñe be nga yeme na a ne te mfufup e dzam a nga bo. Menda me nga ke avale jii tô 23 ngone 1, 1872, éyoñe me nga so éfas ya Sonoma a ke San Francisco asu a yen dzam bi ye bo a ve menda a mfufup.
GSAM 387.1E éyoñe jii, bôt ba mbuʼu be nga lône a yeman ésaé wé avale me nga yeme, a nye a nga yeman na «dzam jii a ne mejô ma be te», na a ye liti be na a ne a nlem wé, a ye wulu e zen avale a yiʼi a a wulu a môt a yiʼi, te a yiane mejô ma be. Me nga lône, a ésaé ya môt, a liti nye na zen jii a ne te mvoʼé, a nsisime ya bo ve nkômbane wé émien ô ye suʼulane e mbia. A nga ne a ban ba wé, be nga bôl nye a nlem wose, a befe be nga lône a yeman mfaʼa a ye ve nye mfufup avɔl. Ndegan keké a nga yen mbia ya zen wé, a be nga yiane a lône a ma me e vôm a foé a ne a mfufup.
GSAM 387Ésulane ya mfomban a nga tili
GSAM 387.2Avale menda me nga ne e Sabat, 27 ngone 1, éyoñe be nga tyiñe na be yiane mfomban a dzam ya Mojañ, a keké a yiane bo dzam a ne ngule asu a ve be e nson a nlem a ne mfufup. Be nga tili ésulane a yôban sondô, 28 ngone 1, e 9 A.M., asu a yen ntabane a ésaé bi ne a keké e dzam jii. A mise mese, keké jii a ye ke e bifufup. Me nga lône awôl ya zañ e lôman a Zambe, a ye bo ésaé asu bi.
GSAM 387Ntilane ya mfufup
GSAM 387.3Ngoman ya 28, éyoñe me nga ke ésulane, me nga yen mbo ésaé e zen ya nda me nga yange, a yiʼi melôm. A nga jô: «Mojañ Loughborough, me ye ke te ésulane anôñe.»
GSAM 387.4«Wo ye ke te ésulane?» me nga jô; «ésulane a ne asu dzam ya wo.»
GSAM 388.1«Me yeme,» a nga jô, «ve me ne mfufup e dzam jise. Wo ne wôʼo e mfaʼa a nga tyiñe asu ma. Kalate ya mfufup a me nga tili asu keké a ne ji; yôban nye a lañ nye asu be. A ye bo mvoʼé asu wo, a asu ba ye bôl ma nlem, éyoñe me ne te vôm.»
GSAM 388.2«Dzam ézi a nga ve wo ntelane wôʼo ngul e mvus ya nge?» me nga jô a nye.
GSAM 388Ñyenan a ne mvoʼé a nga so
GSAM 388.3A nga yalan: «Alu di di nga lôte, mvus Sabat, me nga ke e nda kalate, a me nga yôb kalate a Kal White, a so Battle Creek, Michigan. A ne nkañete a nga tili asu ma.» A nga ve ma nye a jô: «Lañ ji, wo ye yen avale Mfaʼa a yen menda ma.»
GSAM 388.4A nga lône ma a jô asu keké na a nga yôb nkañete a Kal White, a nga tyiñe nye asu ésaé wé, a a nga yeman nye, amu a ne bebela.
GSAM 388Ndem ya ñyenan a nga ve mbunane
GSAM 388.5Jii a ne mfaʼa ya ñyenan a nga ve Nganti White e Bordoville, Vt., 10 ngone 12, 1871. A nga lône a tili mfaʼa a ne asu dzam ya Mojañ ji 27 ngone 12, 1871, ve dzam ézi a nga ve na suʼulane kalate a nga yange tô 18 ngone 1, 1872, éyoñe a nga suʼulane nye a tum nye e Battle Creek. E nga yiane melu 9 asu kalate a so Michigan a ke California e zen ya si.
GSAM 388.6E ñyenan, mefe ma menda me ne liti nye a nkulane mejô. Avale jii a nga bo e dzam jii. E éyoñe ñyenan a nga bo, dzam a nga bôban e San Francisco a nga bo te édzam a ne vevë. E yenan na, a nyaʼane melu, suʼulane ya dzam a nga bôban e San Francisco a nga so mvus ya kalate a nga lône vôm ya ôsu. Ba Mojañ be San Francisco be nga yen mbôl na nji môt a ye tili kalate e Battle Creek a liti Nganti White dzam e éyoñe a ye tili kalate jii, amu dzam jii a nga ne te e éyoñe yôʼo.
GSAM 389.1Dzam jii a nga ve ngule asu Mojañ ba vôm yôʼo, a nga ve be mbunane na ñyenan jii a ne a ngule ya Zambe. Me nga tili te mejô ma Mvendé White a ngal wé asu ntabane e San Francisco, a mbo ésaé a nga jô na a nga tili te dzam; a Mojañ be nga jô: «Nge a nga tili, a nga ye te jô dzam a nga liti asu nye mwe.»
GSAM 389Zen ya tili ñyenan
GSAM 389.2Éyoñe mvus bi nga yeme, a zen ya mbeʼele nkañete a tum nye, e mfaʼa yôʼo, a nga liti mvoʼé na Mfaʼa a nga ve ñyenan a nga yeme éyoñe ya tili nye a tum nye e vôm wé, asu a tóbe e éyoñe a ne yiane.
GSAM 389.3A ntôñe ya ngoman 18 ngone 1, 1872, Nganti White a nga fufup a nkañete wôʼo a nga yôban a nlem wé. Ndem a nga ne wôʼo avale be nga yiane jô a mejô me yoo: «Tili nkañete wôʼo asu California anôñe, a tum nye e kalate ya ôsu; be yiʼi nye.» A nga bôl jii mbôl baa, a nga yôban, a nga suʼulane kalate. Éso a ye yôb éyôl, a nga ve nye mone wé Willie a jô: «Yôban kalate jii e nda kalate, ve tɔʼe nye te e vôm a be tɔʼele kalate. Ve nye e mo ma môt a yange kalate, a liti nye a tɔʼe nye e mbôm a ye ke anôñe.» Mvus, a nga jô na mejô ma wé me nga ne étua ôyôm, ve a nga bɔʼ te mejô, a nga bo avale be nga jô nye, a «nga yen kalate a ke e mbôm».
GSAM 389Ndem ya Mfaʼa a wulu
GSAM 389.4Éyoñe wo yeme ntabane bi nga ne e San Francisco e éyoñe yôʼo, wo ye yen mbôl ya kalate jii a yiane ke e mbôm jii. E melu yôʼo, bi nga ne a mbôm emien ya si e melu mese. Nge a nga so ngôʼé ya sondô, 28, ve te ngôʼé ya Sabat, 27, keké a nga ye yeman a bifufup. Nge a nga so sondô éziñ ôsu, toʼo ve mvus ya ñyenan a nga bo, keké a nga ye te jiʼa yen ngule ya mejô me wé.
GSAM 390.1Jii a ne nkañete a ne mindem mi liti mo ma Mfaʼa, saa ve amu a tóbe e éyoñe a ne yiane asu a lône mefufup ma nga ne, ve Mojañ a nga yeman nye a bo dzam a jô, a nga ve ngule ya lône yeman a ntabane e keké yôʼo.
GSAM 390Zen ya tili meñyenan
GSAM 390.2Dzam jii a ne ndeme ya mejô a nga jô asu zen ya tili menda a nga yen. A jô: «Be nga lône ma e ndiban a nlem a ne ngule asu mefufup a nga ve ma ôsu; a me nga tili, e zañ, minkalate mi nga ke mbuʼu, a éyoñe mi nga tóbe e éyoñe ya beta minjuk, mi nga kame na beta abé é bobane te e foé.»4