Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
19 / 31
19 / 31

Kabitele 16 — Foé éngele lale

John Norton Loughborough

GSAM 247.1“Éngele lale a nga tôñe be, a kobô a tyiñ avôl na: Nge môt éziñ a kañane tit a ndem wé, a nyoñe ndem wé e étiñ nge e wo, môt ate a ye nyuñe vino ya nkôm a Zambe, nje ba nga kûl teke kabe e kôm ya nkôm wé; a ye wôʼô mintaé a nduan a sulufa e mise me mimfufube beéngele a e mise me Mone Ntômba; a ôtita ya mintaé miap a ye ke yôp nnôm éto; a ba nji ye bi éyoñe ya foʼo amos nge alu, be kañane tit a ndem wé, a môt ase a nyoñe ndem ya jôé dé. Valé ngeʼan ya mimfufube bôt e né: valé ba ne ba baʼale metiñe me Zambe a mbunane Yésus.”1

GSAM 247Ntyel ô dañe bo ngul e Minkalate

GSAM 247.2Wu ô ne ntyel ô dañe bo ngul Minkalate mi bili; a ne bebela na kalate ya mimbu ya si anan e nji ve ngaa na foé wu a nga wôʼôban mfaʼa ya mimbu mi nga lôt. Jame na éngele ôsu a éngele baa ya nsamba wu be nga yeneban na be ne asu éyoñe ji a liti avôl na foé wu a nji bo asu biyoñe bi nga lôt.

GSAM 247.3Mvendé J. V. Himes a nga jô e 1847 na:—

GSAM 247.4“Kabitele ya zôm awôm a yine ya Nkulane mejô é liti ôyenga a ne mvôl, nje ngenan a yiane boban, ane ntyel asu bôt e éyoñe ya mintyendane mi ne ngul. Mefus 9-11. Ntyiʼane ya nkôm a ne woñ avale di teke yené e Kalate Zambe, longôʼɔ́ ji. Ye e nji liti mintyendane mi ne ngul, na be yiane ve ntyel a ne woñ avale di?”2

GSAM 248Nda étyi é yôban — Ekɔlɔ é yeneban

GSAM 248.1J. N. Andrews a nga jô ajô foé wu na: “Yôbane vôm a ne étyi avôl e nda étyi ya yôp, nje a bo na ekɔlɔ é yené, e ne jam e boban e éyoñe tyiñ ya éngele zamgbwale é wôʼôban. A amu ésaé ya Beta Ntuni wongan é nga tyendé a ke e vôm ate e suʼulane ya melu 2300, tó yeme na yôbane nda étyi a nga liti suʼulane ya éyoñe te, ane foé ya éngele ôsu a nga kañete. Nyiin ya Beta Ntuni wongan a vôm a ne étyi avôl na a bo ésaé ôsu e mise ya ekɔlɔ ya Zambe, a tindi keké na é tabe melo a metiñe me Zambe me ne e ekɔlɔ. Metiñe me Zambe ma faé me soʼo e vôm a ne étyi ya yôp ataté éyoñe te.”

GSAM 248Ntyiʼane Sabat

GSAM 248.2“A ne bebela a môt a nji yiane jôʼɔ́ jôm mfe na metiñe ya yine, e biyoñe bi nga lôt, ba nga yalane môse ya foʼo ya Nti na môse ya sondô, môse ya nkañane bôt ba si. Ntyiʼane wu a nga boban a lôgane Minkalate mi Mfufup, mi ne kobô e vôm ase na môse zamgbwale étam a ne Sabat ya Nti ya akekui. Ntyiʼane wu a nga boban a zene ya môt a nga kôlô keké, nyô Daniel a nga kuli ajô dé na a ye ‘simesan ntyiʼane éyoñe a metiñe.’ Ngule ji é ne wua a tit nje si ése é yiane kañan. A ne jam e ne avôl na metiñe ma, nje be nga tabe metiñe yôp e mimbu miavôl, ji ba ngenan ba yemeʼane, a bôt be Zambe ba taté mbaʼale ma a metiñe mefe ébu. Akiba a boʼo e be Zambe na a kôme bôte be liʼiya asu bita jap ya suʼulane a akamenyañ, a asu ya nyiin e mfufube tison be lôtôk e mimbé. Nkulane mejô 12:17; 22:14. Nlitan ya metiñe ya yine e mbôk Sabat ya nkôlane ya mbunane a nkulane metiñe mese me Zambe a ne ngaa e ne ngul na éyoñe ji é ne éyoñe ya ngeʼan ya mimfufube bôt a éyoñe ya ntyel ya éngele lale.”3

GSAM 249.1E minkabele mi nga lôt tó nga kobô ajô foé ôsu a foé baa, avale bi nga tôéban e beta nkañete ya nsoan Krist éyoñe baa akekui 22 Oktoba 1844. Kalate e nlô ya kabitele ji é jô na: “Éngele lale a nga tôñe be,” ane a nga tôñe éngele ôsu a éngele baa. E jam é ne mvoʼé na tó liti avale foé éngele lale a nga taté.

GSAM 249Bebaʼale Sabat ya mbuni ya nsoan Krist ba ôsu

GSAM 249.2E éyoñe ya “ôyenga ya zañ alu,” e 1844, Nti a nga taté wulu minleme ya bôte bé na be mbaʼale môse zamgbwale, Sabat. Mejô ma be mbuni ya nsoan Krist me nga so avale di: Rachel Preston, a mbe Baptiste ya Sabat, a nga kôlô ke Washington, N.H., vôm keké ya mbuni ya nsoan Krist é mbe. A nga nyoñe mbunane nsoan Krist, a keké ate, nje a mbe a bili bôt 40, a nga nyoñe Sabat ya metiñe ya yine a zene ya ésaé dé ya minlôman.4 Jame te é nga tindi bôt na be sili ajô te. E Ôyenga ya 5 Septemba 1844, tó tanga na: “Bôt bevôl ba sili ajô ya ntyiane e minleme jap, amu be simesane na ba yiane mbaʼale môse zamgbwale.” Mejô ma mbe e nkulan ya kalate, vôm be nga bo ngule tyôtyoé ya liti na môse ya sondô é yiane mbaʼaleban. Mejô ma nga beta boban e fefé ya 12 Septemba, vôm tó yene mejô ma ne mfi, ma nga tindi bôt bevôl na be fas ajô te a nleme ôse:—

GSAM 249Môse zamgbwale a ne môse wua atiñe a nga tyi

GSAM 249.3“E éyoñe ya melu zamgbwale é nga lôt tó nga kui e simesane ji: Teke mfaʼa éziñ ya éyoñe nje atiñe é sili bekristen na be telé ane éyoñe ya étyi. Nge simesane ji é nji bo bebela, tó simesane na môse zamgbwale a ne môse wua nje atiñe é ne asu mbaʼalane.”

GSAM 250Kalate ya T. M. Preble

GSAM 250.1Bôt be mbuni ya nsoan Krist, ane nsamba, be nga tindi melo jap e ajô Sabat a zene ya kalate T. M. Preble a nga tili ajô te, ya 13 Feburari 1845, a nga boban e Ndi ya Israél, Portland, Maine, môse 28 Feburari 1845. Mvus a nga liti metiñe me Sabat ya Minkalate a jô na be nga yalane je na môse ya sondô a zene ya beta nkôlane ya mbunane; a nga jô na: “Avale te tó yene Daniel 7:25 a tôéban, nkôlô tyôtyoé a yalane ‘éyoñe a metiñe.’ Nde e ne yené ma na bôt bese ba mbaʼale môse ôsu ane Sabat ba ne bôt ba mbaʼale môse ya sondô ya pope a ba ne bôt ba tyame Sabat ya Zambe.”5

GSAM 250J. B. Cook ajô Sabat

GSAM 250.2Mvus éte, kalate J. B. Cook é nga yené e nyôl, vôm a nga liti na teke ngaa ya Minkalate asu mbaʼalane môse ya sondô ane Sabat, a nga jô mejô ma tyôtyoé ma: “Avale te, te mintaé, ba vaa évuñulu ése e biyé bi besitima ya bôt ba wulu mañe mañ, ndôʼôtô te yeme, e nlinga ya Sabat ya pope si.”

GSAM 250.3Jaʼane mbaʼalane Sabat ya bôt bebaé be nga bo éyoñe tyôtyoé, be nga tindi jam na é kôlô ôsu, a teke môt a ye yiane tyi je éfefé. Mejô ma bôt ba mbe ba kobô—“bôt ba mbaʼale môse ya sondô ya pope,” “bôt ba tyame metiñe me Zambe,” a “bôt ba wulu mañe mañ e nlinga ya Sabat ya pope si”—me nga yené e menyu me bôt bevôl be mbe ba kômbô yeme bebela ya ajô ji. Mvendé Joseph Bates ya Fairhaven, Mass., a nga wôʼô ajô te, a nga nyôñe Sabat e 1845.

GSAM 250Joseph Bates a nyôñe Sabat

GSAM 250.4Avale a nga bi éyoñe te é mbe di: A nga wôʼô na nsamba e Washington, N.H., a mbe a mbaʼale Sabat, a simesane na a ye ke e keké ate na a yeme jôme a ne. A nga ke, a fas ajô te baa be, a nga yene na be ne ajô bebela, a nyôñe foé ya Sabat tetele. Éyoñ a nga bulane e New Bedford, Mass., a nga talál a Mojañ a mbe nyeman avôl, e ékanga e lat New Bedford a Fair Haven, a nyôñe nye na: “Ñwulu sitima Bates, mam me ne aya?” Mvendé Bates a nga yalane na: “Mame ma ne na môse zamgbwale a ne Sabat ya Nti Zambe wongan.” Môt ate a nga jô na: “Mvoʼé, me ye bulane menda, ma tanga Minkalate mam, a yeme nge ajô te é ne avale.” A nga bo avale te, a éyoñe be nga beta talál, Mojañ ate a nga nyôñe bebela ya Sabat a mbaʼale je.

GSAM 251Kalate ya ôsu ajô Sabat

GSAM 251.2Mvendé Bates a nga taté kañete bebela ji e éfas ése. A nga yené na kalate, nge kalate tyôtyoé, ajô Sabat a ye volô nye avôl e ésaé dé, a nleme wé a nga tindi nye a zene ya Nsisim Zambe na a tili a nyôl jôm éziñ ajô te. Ve avale a ye bo de teke mbiʼe, e mbiʼe é mbe aya, amu jôm ase a mbe a bili é mbe mbômbô ya York (12.5¢). A ne jôm e mvoʼé asu ôwôk na me jô mia éyoñe a nga bi éyoñe te, ane a nga kate ma e 1855.

GSAM 251Mfuf 4 lb

GSAM 251.3A nga jô na éyoñe a mbe a sili Zambe, a nga tyi na a ye tili kalate, a mbe a bili ndi na zen é ye yôban asu ya nyôl je. Nde a nga tabe e mesa dé, a bili Minkalate a kalate ya minkobane, na a taté ésaé dé. Mvus awolo wua, Nganti Bates a nga nyiin e ndam a jô na: “Joseph, me nji bi mfuf a yiane asu ya bôme bidzi,” a beta kobô abui biôm bityôtyoé a mbe a sili. Ñwulu sitima Bates a nga sili na: “Mia mfuf éyoé?” A nga yalane na: “4 lb.” “A ne mvoʼé,” a nga yalane. Mvus éyoñe a nga kôlô, a nga ke e nkuane bisiñ a kuse mfuf 4 lb a biôm bitefe, a zu bi je menda, a beta tabe e mesa ya tili. Mvus ngone awolo, Nganti Bates a nga nyiin, a yene biôm e mesa, a kôlô tyiñ na: “Mfuf wu a so vé?” Ñwulu sitima Bates a nga jô na: “A ve, ô nji kômbô mfuf? Wo nga jô na wo kômbô 4 lb.” A nga yalane na: “Ee, ve wo nga bi je vé?” “Me nga kuse je,” a nga yalane; “ye e nji bo ngabe wo nga sili asu ya suʼulane bidzi?” “Ee,” Nganti Bates a nga jô, “ve wo, Ñwulu sitima Bates, môt a nga wulu a besitima ataté New Bedford a ke e mbôgô ya si ése, wo nga kôlô a kuse mfuf 4 lb?” “Ee, ye e nji bo ngabe wo nga sili asu suʼulane bidzi?” “Ee,” Nganti Bates a nga beta jô, “ve wo nga kuse mfuf 4 lb(!)?”

GSAM 252Mbômbô ya $11,000 asu bebela

GSAM 252.1Mintaé mfe mi nga so môse tyôtyoé. Éyoñe Ñwulu sitima Bates a nga liʼi ésaé ya wulu mañe mañ, a nga kuane ngabe dé e sitima, a nyôñe $11,000, ve e éyoñe ji a maneya ve jôm ase a mbe a bili asu ya ve ésaé bebela ngule. Tii e éyoñe te Nganti Bates a nji yeme mame mé ya mbiʼe, ve a nga yeme na é ne éyoñe ya kate nye, a nga jô a mvoʼé na: “Minga, me nga ve mbômbô ya biôm bite émbiʼe a nto ma e si.” Nganti Bates a nga sili a mintaé na: “Bia ye bo jé?” Ñwulu sitima Bates a nga tebe, a bili duma ésaé ane ñwulu sitima a liti sitima wé zen, a jô na: “Ma ye tili kalate; ma ye kabane je, a yôlô bebela ji ya Sabat e si ése.” Nganti Bates a nga jô a mise me yôban a mintaé na: “Bia ye nyiñ a jé?” “Nti a ye yôban zen,” Ñwulu sitima Bates a nga yalane a nseme. “Ee,” Nganti Bates a nga jô, “Nti a ye yôban zen! Wo jô avale te éyoñ ése,” a beta yia mintaé a kôlô ndam.

GSAM 252Mveʼane a nji yange

GSAM 252.2Mvus Ñwulu sitima Bates a nga beta bo ésaé dé awolo nkom, nleme wé a nga tindi nye na a ke e vôm ya kalate, amu kalate éziñ é mbe valé asu dé. A nga ke, a yené na kalate é mbe. E biyoñe bite, éyoñe ya ve kalate é mbe 5¢, a be mbe ngule ya ve de ôsu nge mvus. Môt a nga tili kalate ji, amu jôm éziñ, a nji ve mbiʼe. A beta bo na Ñwulu sitima Bates a wôʼô ndimbane, amu a nga yiane kate môt a wulu vôm ya kalate, Drew, nje a mbe a yeme mvoʼé, na a nji bi mbiʼe asu ya ve kalate, ve a nga sili na: “Wo ye liti ma vôm kalate wu a so?” Môt a wulu vôm ya kalate a nga jô na: “Bi je, wo ye ve e éyoñe mfe.” Ñwulu sitima Bates a nga yalane na: “Momo, me nji ye bi kalate wu e vôm ya kalate akekui be ve mbiʼe.” A mbe a bili kalate e wo, a jô na: “Me simesane na mbiʼe é ne e kalate wu,” a beta sili môt a wulu vôm ya kalate na: “Wo ye yôbane je? Nge mbiʼe é ne été, wo ye nyôñe ngabe ya ve kalate; nge é nji ne été, me nji ye tanga kalate wu.” Môt a wulu vôm ya kalate a nga bo ane a nga sili, a lôô, kalate wu a mbe a bili bille ya $10. A nga yeme e tanga kalate na a so e be môt a nga jô na Nti a nga tindi nleme wé avôl, na Mvendé Bates a mbe a sili mbiʼe, nde a nga lôme nye de avôl; a ndôʼôtô a nga vuan ve mbiʼe ya kalate amu avôl te.

GSAM 253.1Mvus a nga ve mbiʼe, a nga ke e nkuane bidzi, a kuse nkômbane mfuf ya $4, a beta kuse mintôm, sukre, a biôm bitefe bi yiane. Éyoñe a nga ve mejô vôm be yiane yôlô biôm bite, a nga jô na: “Nge minga a ye jô na biôm bite bi nji bo valé, te mia simesane jôm a jô; kûlane biôm bite e yôp ya mfôné ndam.”

GSAM 253.2Nde a nga ke e vôm be tiliʼi bekalate, a kôme na be nyôl kalate 1,000 ya kalate tyôtyoé a ne afep 100. A nga jô na éyoñe a ve bekalate, be yiane nyôl je e étye ya nyôl fefé, a lôme nye mefombane. A ye ve mbiʼe ane a nyôñe je, a bekalate be nji yiane kôlô e vôm ate akekui mbiʼe ése é maneya boban.

GSAM 253.3Ñwulu sitima Bates a mbe a yeme mvoʼé na mbiʼe é nji yiane so e be nye, ve a wôʼô na a yiane tili kalate wu, a buni na Nti a ye tindi minleme mi bôt na be lôme mbiʼe éyoñe é yiane. Mvus a nga kuse kalate, mesaé ya tili, a biôm bitefe, na jôm ya ndam é yôl ôsu ya nye, a nga ke nlô ya zene a ke e ndam. Éyoñe a nga yene biôm bite e valé, a nga nyiin e ndam a zene ya mvus, a beta tabe e mesa dé. Nganti Bates a nga zu a tyiñ é nga yôban na: “Joseph, lôô e mfôné ndam! Biôm bite bi so vé? Môt a yôlô biôm a nga zu, a mbe a kômbô kûlane bie. Me nga jô nye na biôm bite bi nji bo bia, ve a nga kûlane bie.” Ñwulu sitima Bates a nga yalane na: “A ne mvoʼé.” Nganti Bates a nga beta sili na: “Biôm bite bi so vé?” “Nti a nga lôme bie,” Ñwulu sitima Bates a nga jô. Nganti Bates a nga jô na: “Ee, Nti a nga lôme bie; wo jô avale te éyoñ ése.” Nde a nga ve minga kalate, a jô na: “Tanga wu, wo ye yeme vôm biôm bite bi so.” A nga tanga, a beta kôlô na a yia, ve yia ji é mbe éfe: é mbe ya nleme a nga mveyane ndi; a bulane a sili nye a éjoté nyô na a jamé nye amu a nji bi mbunane.

GSAM 254Mbiʼe é so asu kalate

GSAM 254.1Avale ésaé ya tili a nyôl kalate é nga ke ôsu, Ñwulu sitima Bates a nga nyôñe mbiʼe éyoñ éyoñ a zene ya vôm ya kalate a mezene mefe, éyoñe éziñ e be bôt a ngenan te tame tôbane be. Éyoñ a nyôñe mbiʼe, a nga ve je bekalate, a be nga kûl je e mbiʼe ya kalate. Nde môse a nga kui éyoñe bekalate bese be maneya nyôl, a nga nyôñe ngabe ya mbiʼe a zene éziñ môt a nji yange; nde mbiʼe ya kalate é nga tôéban, a bekalate be nji yian e mvus toʼo môse wua.

GSAM 254Mbômbô ya suʼulane é ve

GSAM 254.2H. S. Gurney ya Memphis, Mich., a nga kate ma e ngone Mârs 1884 na e nya melo éyoñe kalate ya Mvendé Bates é nga maneya, a nga nyôñe $100 asu kalate ya mbiʼe nje éyoñe atiñe é nga telé asu ya sili éyalane dé é nga maneya lôt, e be môt a nga jô na a nji ye ve nye mbiʼe. Éyoñe a nga bi mbiʼe te, a nga simesane na a ne mvoʼé ya ve ngabe ya je asu ya ve mbômbô ya suʼulane ya kalate Sabat ya Mvendé Bates. “Ve,” Gurney a nga jô, “Mojañ Bates a nji yeme akekui môse a nga wu na za a nga ve ngabe ya suʼulane ya mbômbô ya kalate.” Jame Mvendé Bates a nga bi éyoñe a nyôl bebela ya Sabat é mbe ane foé asu bôt wongan, a taté e ésaé ya nyôl bebela ya Sabat, na: “Ke ôsu e ésaé ji, a yange na mbaʼalane Zambe a ye yôban zen éyoñe mia ke ôsu.”

GSAM 255Mvendé Bates a nji buni ñyenan

GSAM 255.1Mejô ma so e kalate Bikale bi ényiñ a nga tyôban, ma ye liti avale mveane ya nkulane mejô a nkômane ya mbaʼalane Sabat mi nga lat:—

GSAM 255.2E éyoñe a nga ke New Bedford, Mass., e 1846, Ngone minga Harmon a nga yeme Mvendé Joseph Bates. A mbe a nyôñe mbunane nsoan Krist ôsu, a mbe mbo ésaé a ne ngul e ésaé te. A mbe môt a Krist a ne bebela, a bili mvaé a mvam. A nga bo ngone minga Harmon ane mone wé émien. Awolo ôsu a nga wôʼô nye a kobô, a nga liti nleme avôl, a éyoñe a maneya kobô, a nga tebe, a jô na: “Me ne Thomas a bili bisôsô. Me nji buni ñyenan. Ve nge me nga buni na nkañete wu kal a nga kate éyoñe ji e ne tyiñ ya Zambe e be bia, me nga yiane bo môt a ne a vak dañe bôt bese. Nleme wom wo selan avôl. Me buni na kal a ne môt a jô bebela, ve me nji yeme jôme é bo na a yené bitua bi mam a nga liti bia.”

GSAM 255Ngon Harmon a yebe Sabat

GSAM 255.3Mvendé Bates a mbe a baʼaleʼe Sabat, a a mbe a tuʼa yeʼele mfi ya été. Melu mete, Ngon Harmon a nji ngenane wôʼô mfi ya été, a a mbe a simesane na Mvendé Bates a ne nkoban amu a dañe kobô ajô atiñe nyini alôto metiñe mefe ébulu. Ve Nti a nga liti nye ñyenan ya vôm a ne étyi ya yôp. Nda Zambe é nga yôé e yôp, a be nga liti nye éwolo Zambe, éto éngôngo é butiʼi je. Beéngele bebaé be nga tebe, wua akuʼu da ya éwolo a nyô mbok akuʼu avok, mefap map me too nsaman e éto éngôngo yôp, a mesu map me fombôʼô je. Éngele a mbe a tôñe nye a nga kate nye na, jame te da liti nsamba ya yôp ôse, ô fombôʼô a ésemé a woñ e metiñe me Zambe a nga tili a ônyui wé. Yésus a nga bete ébutaʼa ya éwolo, a a nga yene bifase mekoʼo metiñe awôm me mbe ntilan été. A nga kame éyoñ a nga yene atiñe nyini e zañe metiñe awôm, nseʼelane ya éfufup é ne mvoʼé ô bômane de. Éngele a nga jô na: “E ne ve di étam e metiñe awôm da liti Zambe a ne ényiñ, nyô a nga té yôp a si a biôme bise bi ne été. Éyoñe mimbôkaʼa mi si mi nga teléban, mbôkaʼa Sabat fe ô nga teléban.” Be nga liti nye na, nge bôt be mbe be baʼaleʼe nya Sabat, môt a nji buni nge môt a bene na Zambe a ne, a nji ye tame boban. Mbaʼalane Sabat a nga ye kame si ése a nkañane bengulemelan.

GSAM 256.1Atiñe nyini é ntoo ntiban a mebo; ajô te be loene bia na bi kôme vôme ô ne ntyaman e metiñ été, a na bi kobô asu Sabat be tibi a mebo. Môte nsem, nyô a nga bete émien e Zambe yôp, a simesane na a ne tyendé biyoñ a metiñ, nnye a nga bo na Sabat a tyendé, a kôlô môse zamgbwale a ke môs ôsu ya sondô. Éyoñ a nga bo nalé, a nga tyame vôm e metiñe me Zambe été.

GSAM 256.2Ôsusua na beta môse Zambe ô so, foé a ne nlôman na a ve bôt ntiñetan, na be bulane baʼale metiñe me Zambe, mme nsii Krist a nga tyam. A ñyeʼelane a éveʼela, be yiane liti bôt vôme ô ne ntyaman e metiñ été. Be nga fe liti nye na éngele lale ya Nlitan 14, nyô a kañete metiñe me Zambe a mbunane Yésus, a liti bôte ba kañese foé nyi a bete tyiñe ya ntiñetan be si ése, na be baʼale metiñe me Zambe a atiñe dé ane mon a ne e dis été; a na, éyoñe bôt ba ye wôʼô ntiñetane ôte, abui dap é ye yebe Sabat ya Nti.6

GSAM 256.3Mame mete me nga kui be Ngon Harmon a Mvendé Bates me mbe aval ane Nti a wôʼô bo ésaé dé. Mvendé Bates nnye a nga bo na Ngon Harmon a Mvendé White be fombô ajô Sabat; a nga liti be, a Mintilane mi ne étyi, mam atiñe Zambe é ne te tyendan da sili. Akusa bo Nti a mbe a botaneya Ngon Harmon a minlitan mi ne étyi nté ngone awôm a mwom, be nji tame liti nye jam éziñ e ajô te. Ve éyoñ ji, éyoñe Nti é nga kui, mbôle bebuni be mbe be kôlôʼô na be baʼale atiñe dé, na a ve be éfufup a zene ya mveane ya nkulane mejô; nalé, aval ane a wôʼô bo ésaé dé, foé éngele lale a “metiñe me Zambe, a nkañete Yésus Krist,” bi nga lôôban.

GSAM 257Atataʼa foé éngele lale

GSAM 257.1Ataté éyoñe te, foé éngele lale, a too nlatan a mefoé mefe mebaé, a nga taté kañeteban. Bebela ya Sabat, a too nlatan a éwolo Zambe a éfufup é mbe é keʼe ôsu a lat a vôm a ne étyi, é nga yemete jame be mbe be litiya ôsusua: na ndulu bôt ya nsoan Krist é nga lôt é mbe zôsô, a aval ane Nti a nga yi. Be mbe éyoñe ji ngule ya tuʼa wôʼô atinane ya “bitôa bilal bia beté bôt e zen a ke e tisone Zambe.”

GSAM 257Mvendé Bates a yebe na miñyenan mia so be Zambe

GSAM 257.2E ngone awôm a jia, 1846, ésulan é nga boban e Topsham, Maine; Mvendé Bates a mbe valé. E ésulane éte, Nganti White a nga bi ñyenan (bi maneya kobô ôsusua ajô nluʼane Ngon Harmon a Mvendé James White); ñyenane te ô nga bo na Mvendé Bates a tuʼa bi ndi na miñyenan mia so be Zambe. A mbe môte a nga wulu e mañ nté mimbu mewôm metan, a bo bisaé bise, ataté a ésaé mongô a volô e éfunga été a kui a ésaé ntebe ôsu a miene bemiel. A mbe a tuʼa yeme mam me ateté, a nga kate ma na, a fombôʼô biôme bi ne yôp, a mbe ngule ya yeme bebé nya vôm a mbe e mañ, nté ya vôm ate mfaʼa ya yôp a si a mfaʼa ya nkôlane a ndimane jôp. Avale môta te a mbe a yiane nyeʼe kobô ajô mfasane biôme bi ne yôp.

GSAM 257.3Éyoñe bi nga kobô, a nga kate ma aval a nga bo ndi na miñyenan mia so be Zambe. A nga jô na, môs éziñ a nga veʼele kobô a Nganti White ajô ateté, ve a nga jiʼa yene na a nji yeme jam e mfasane ateté; a nga kate nye na a nji simesane na a tame fombô kalate a kobô ajô te. A nji yi kobô ajô te, a nga tyendé minlañ a taté kobô ajô mfefé si, a ajô mame be nga liti nye e ñyenan a lat a de.

GSAM 258“Yôp ja yôé”

GSAM 258.1Mbu ô nga lôt, e môse 19 ya ngone nyini, 1845, kalate mefoé Mefoé ya London a Biveʼela é nga kuli jam Nti Rosse a nga kate, é mbe mfi abui asu befase ateté: mam me ne akam a nga yen a beta évésé jé ya fombô biôme bi ne ôyap, a dañedañ, ñyenane jôme befase ateté ba loone na “ébé ya yôp.” Mame ngôʼé méziñ, e ésulane bi te kobô, e nda Ntate Curtiss, a Mvendé Bates a tele valé, a ngenan a bili bisô a lat a minlitane mite, Nganti White a nga taté kobô ajô ateté a too e ñyenan été. A nga ve abeñe nkañete ya mimbang mi ne mone évele a nga yene e si éziñ ya yôp mbômaʼane, a nga beta jô na: “Ma yene bengon benyin.” Mvendé Bates a nga jô na: “Aa, a fombô Jupiter!” Ane a nga tyendé nyul ane môt a wulu e yôp été, a taté kate ajô mimbang a bilondo bi mbe bi keʼe ôsu a tyendé a abui abeñ, a jô na: “Ma yene bengon zamgbwale.”7 Mvendé Bates a nga yôn na: “A kate ajô Saturn.” Mvuse ya valé, a nga jô na: “Ma yene bengon besaman,” a jiʼa taté kate ajô “yôp ja yôé,” a duma dé, a loone je mbé ô yoo e éfase ja dañe bili éfufup. Mvendé Bates a nga jô na nkañete wé ô dañe minkañete mise ya yôp ja yôé a tame lañ be ntili kalate ase.

GSAM 258.2Éyoñ a mbe a kobôʼô, a ngenan e ñyenan été, Mvendé Bates a nga tebe a yôn na: “Aa, ma kômbô abui na Nti John Rosse a bo va alu di!” Mvendé White a nga sili na: “Nti John Rosse a ne za?” Mvendé Bates a nga jô na: “Aa, a ne beta mfase ateté ya Angleterre. Ma kômbô na a bo va na a wôʼô minga nyi a kobôʼô ajô mfasane ateté, a na a wôʼô nkañete ya ‘yôp ja yôé’ ôte. A dañe biôme bise me tame lañ e ajô te.” Ataté mame ngôʼé mete, Mvendé Bates a nga tuʼa bi ndi na miñyenan mi Nganti White mi ne e mam a nji yeme a mam a nji ngule ya wulu. Jam éte a avale melebe a ñyeʼelane be mbe be ve bi nga bo na a yebe na miñyenan mi so be Zambe.

GSAM 259.1Jame ya yôp Nganti White a nga kate nalé e ñyenane te é ne jam betili bekalate ya mfasane ateté ba wôʼô kobô ve ôyôm biyoñ. Huygens, môt ôsu a nga yene je, a ve nkañete wu:—

GSAM 259Éfufup ya duma e nkpwate Orion été

GSAM 259.2“Befase ateté ba telé ateté alal bebé e nkpwate Orion été. Éyoñe me nga fombô ôteté ô ne e zañ a évésé ya fombô biôme bi ne ôyap, mbu 1656, ateté mefe awôm a mebaé me nga yené e vôm ôteté ôte ô mbe. E ateté mete, alal me mbe bebé na ma nametan, a mefe menyin me nga fe yené, me ngembaneʼe ane éyoñe ba yen a zañe nkut, nalé éfase é mbe mbômaʼane me é nga yené a éfufup é dañe yôp ése ése, nje, amu mbamba éyoñ, é mbe é yené ne afip; é mbe é yené ane éndelé ja yôé, nje éte é nga ve môt zen a ne tee ôkang na a fombô e éfase éfe ja dañe bili éfufup.”

GSAM 259.3William Herschel a jô ajô mbé wu ô yoo e yôp été na:—

GSAM 259.4“Nge ndame jé, ataté akuʼu da a kui akuʼu avok e zañ été, e ôyap ôte, ja bo nkôngô ya 10 °, aval ane é ne bebé, beta abime jé é yiane bo jôme môt a nji ngule ya simesan. Be maneya lañ a yene na é yiane bo biyoñ 2,000,000,000,000 abime jôp.”

GSAM 259É dañe jôp a éfufup

GSAM 259.5Thomas Dick, beta mfase mam, a kobô ajô nkute ateté wu ô ngemban avale di:—

GSAM 259.6“Nge be mbe be telé bia bebé a wô, nté ô ne étun ôyap ya ôteté ô ne bebé a bia, akusa bo ôyap ôte ô ne nen, ataté vôm ate ô nga ye yené a ngemban ô ne bebé ane ngembane jôp; a be biñyinyi bi ne tuʼa bebé a wô, ô nga ye jale beta éfase ya yôp, a yené a ngemban ô ne teke tyiñe ya kate. Ve nya nsôñane ya jôm éte, e mam mé mese a melatan mé mese, ô ne bo na bia ye yeme wô ve éyoñe j’ézu, nté biyoñ ya ényiñe teke meman; a aval ane abui biôme bife bi ne e bivôme bi ne ôyap ya biôme Zambe a nga té, wa bo na nlem ô tuʼa kômbô yene abeñ a mam me ne nsolan ya biôme bise bi ne, me litaneya mone nté ô dañe.”8

GSAM 260.1Mvendé Bates, éyoñ a nga mane ntilan éziñ ô kobô ajô te, a nga jô na:—

GSAM 260.2“Nalé, a minkañete mise mi nga yené (a bi mbe ngule ya ve abui mife, nge é mbe mfi), bia yene na jam é ne angôndô akam, jôme bôt be nji ngule ya tinane, é ne va e yôp; ébé ya yôp é ne alôto bemail 11,000,000,314 [11,000,000,314] mbômaʼane jé. Huygens, nyô a ne duma, a jô na: ‘Me nji tame yene jôm é ne aval ete e ateté mefe ma te wulu—zen a ne tee ôkang ya fombô e éfase éfe ja dañe bili éfufup.’”

GSAM 260Nkañete mfe ajô ñyenane ya mesi ya yôp

GSAM 260.3Bia beta nyoñe mejô me Nganti Truesdail, nyô a mbe valé éyoñe ñyenane bi kobô ô nga veban. A jô na:—

GSAM 260.4“Kal White a mbe a ne atek abui e nyul, a éyoñe bôt be mbe be yeʼelan asu dé, Nsisime Zambe ô nga sise e bia yôp. Bi nga jiʼa yene na a nji beta wôʼô mam me si. Nyi ô mbe ñyenane wé ôsu ya mesi ya yôp. Éyoñ a nga maneya lañe bengone be Jupiter a beta tyiñ, a ôyôm éyoñe mvus bengone be Saturn, a nga ve abeñe nkañete ya bilondo bi Saturn. Ane a nga jô na: ‘Bôte ya va be ne bôte be ne ayap a duma, be dañe selane a bôte ya si. Nsem ô nji tame nyiine va.’ Asu mevak ya Mojañ Bates me mbe me liti ne sañesañ na bisô a mbe a bili ôsusua a lat a vôme miñyenan mié mia so bi mbe bi jañeʼe avôl. Bi bese bi mbe bi yeme na Bates, ntebe ôsu ya bemiel, a mbe a nyeʼe abui mfasane ateté; a mbe a wôʼô liti bia vôme abui biôme ya yôp bi ne asu ya yeʼele bia. Éyoñe Kal White a nga yalane minsili mié, mvuse ñyenan, a jôʼô na a nji tame yéʼé nge nyoñe ayemé e zen éfe e mam mete, a nga jale mevak a mbamba nlem. A nga ve Zambe duma, a jô mbunane wé na ñyenan ôte ô kobô ajô mesi ya yôp ô nga veban na a bo te beta bi bisô.”9

GSAM 261Ékabala é ne ayok é nga bo mvoʼé atemetem

GSAM 261.1Ôyôm éyoñe mvuse ésulane éte e Topsham, jam éfe é ne akam é nga boban a lat a ñyenan. Ma ye kate de aval ane Mvendé Bates a nga kate ma de:—

GSAM 261.2Mvendé White a mbe ngule ya belane mone ékabala be mbe be yeʼe je ve mone nté, a ékal ya wulu nkuan é mbe a bito bibaé. Ékal éte é mbe nkôman teke mbam élé ya kame bôte ya ôsu, ve é mbe é bili akalan da e ôsu ékal, a akalan étyé é soʼo e mimbôñ mibaé ya late ékabala a ékal. Be mbe be yiane tuʼa baʼale éyoñe be mbe be wuluʼu mone ékabala éte; amu nge minkole ya wulu je nge jôm éziñ é nambe mefefele mé, é mbe é jiʼa taté lume mintyañ a ngul ése. Be mbe fe be yiane nyeñe minkole mié éyoñ ése na é bo te mate. Mone ékabala éte é mbe ya môt e vôm be mbe be yi na be ke; a mbôle Mvendé White a mbe a maneya bo ngômane ya wulu bone bikabala be ngenane teke ñyeʼelan, a nga simesane na a nji ye bi beta njuk a ji. Ve nge be mbe be yeme na ôsusua, éyoñ é mbe é dañeʼe bo ayok, é maneya wôé befame bebaé, wua a fit nye e mekoʼo ya mfine zen, a mbe ngule ya bo teke tuʼa bi ndi.

GSAM 261.3E dulu di, bôte benyin be mbe e ékal été: Mvendé White a minga wé be too e éto ya ôsu, a Mvendé Bates a Israel Damon be too e éto ya mvus. Éyoñe Mvendé White a mbe a tuʼa bo mam mese na a wulu ékabala mvoʼé, Nganti White a mbe a kobôʼô ajô bebela. Ane ngule Zambe é nga sise e nsamba ôte yôp, a a nga nyiine ñyenan été, a too e ékal. Nné ane a nga yôn na “Duma!” a nyiineʼe ñyenan été, mone ékabala é nga tebe atemetem, teke beta yikin, a sise nlô. E éyoñe éte fe, Nganti White a nga tebe, a too e ntabane te, mise mé me fombôʼô yôp, a lôte ôsu ékal a sise e mimbôñ mibaé, mo mé me too e mekan me mone ékabala. Mvendé Bates a nga yôn a loone Mvendé White na: “Mone ékabala é ye lume minga ate mintyañ a wôé nye.” Mvendé White a nga yalane na: “Nti nnye a wulu mone ékabala éyoñe ji; me nji yi na me nyiin été.” Mone ékabala é nga tebe mvoʼé ane nnôm ékabala. E mfine zen, si é mbe é beteʼé nté bebé mebo mesaman, a bebé akak é mbe vôm ô ne bilok. Nganti White, mise mé me ngenan me fombôʼô yôp, teke tame fombô si, a nga bete e si éte a kui e vôme bilok bi mbe; a nga beta wulu ôsu a mvus nté bone beminut, a kobôʼô a kateʼe abeñ ya mfefé si. Mvuse ya valé, nlô wé ô ngenan avale da, a nga sise e si éte, a wulu a kui e ékal, a bete e mekalan, wo wé ô too e mekan me mone ékabala, a beta bete e mimbôñ mibaé a bulane nyiin e ékal été. Nné ane a nga tabe e éto, a nga kui ñyenan été; a e éyoñe éte fe, ékabala é nga taté wulu a ke zen dé ôsu, teke ndeme môt a wulu je a nga ve je.

GSAM 262.2Éyoñe Nganti White a mbe atan ékal, Mvendé White a nga simesane na a veʼele ékabala, a yen nge é ntoo foʼo mvoʼé nge momo. Ôsu, a nga ve nambe je a nkasa; biyoñe bife, ékabala é nga ye yalan a ntyañ, ve éyoñe ji é nji yikin. Ane a nga bôm je beta ébom, a beta bôm a ngul é dañe, a beta dañe ngul. Mone ékabala é nji yikin amu mimbôme mite, ve é nga yené teke yiane bo môt abé, ane bengbwemgbwem beéngele be nga dibi menyu map alu Daniel a nga tabe e abôʼa dap. Mvendé Bates a nga jô na: “Vôm ate a mbe vôme ya ésemé a woñ; é mbe é yené sañesañ na Ngul éte émien é mbe é veʼe miñyenan, nje fe é nga bo na mone ékabala é lik éyoñe éte ntabane jé é ne ayok.”

GSAM 262.3Nge ñyenane te ô mbe ve mfaʼa ya atek ya nyule wé, nsili wu wo kôlô: Ye ékabala fe é mbe é koñ avale da?

GSAM 262Nkañete Israel Damon

GSAM 262.4Ma ye ve va mejô ma ma tôñe nkañete Mvendé Bates a nga ve ma:—

GSAM 262.5“Bebé mimbu mewôm mebaé mi maneya lôt, ôyôm éyoñe mvus atataʼa dam ya baʼale Sabat, Israel Damon a nga kate ma avale Kal White a nga bi ñyenan éyoñ émien, Mvendé Bates, a Mvendé White a minga wé, be mbe be wuluʼu e ékal é nji dit, e mvuse mone ékabala é nga bene mewôk. Den me maneya lañe nkañete ya jam éte ô ne yôp, aval ane Mvendé Loughborough a nga tili wô, a ô wôʼan sañesañ a jôme Mvendé Damon a nga kate ma.” Nsan: “R. S. Webber, Battle Creek, Michigan, môse 9 ya ngone baa, 1891.”

GSAM 263Nkañete Mvendé Bates ajô miñyenan

GSAM 263.1Mvendé Bates a kate mame me nga kui be nye avale di:—

GSAM 263.2“Akusa bo me nji yene jôm été é mbe é wosane Ajô Zambe, me mbe me bili woñ a beta minjuk e nlem, a nté ayap me nji yi buni na mi mbe jôm é dañe mam atek ya nyule wé é nga bo, nje é nga tabe nté ayap.

GSAM 263.3“Ajô te, me nga jeñe biyoñ, e mise bôte bevok, éyoñe nleme wé ô mbe ô yené mvoʼé, teke ényiñetan (atan ésulan), na me sili nye a beta sili nye, a bivôé bié bi mbe bi tôñe nye, a dañedañ kal a dañe nye ébom, na nge é ne boban, me yene bebela. E abui mindulu a nga bo ataté éyoñe te e New Bedford a Fairhaven, éyoñ a mbe e bisulane biangan, me maneya yene nye e ñyenan été abui biyoñ, a e Topsham, Maine fe. Bôte be mbe valé e biéziñe ya mam mete me mbe me tuʼa nyiñete bôt, ba tuʼa yeme aval ane me nga vôʼôlô éfia ése a nkômban a mfasan ôse, a fombô nté yikiñe ôse, na me yen nge é ne minsoo nge ngule môt a bo na môt mfe a ku ôyo. A ma ve Zambe akéva amu éyoñe me nga bi a bôte bevok na bi yene mam mete. Éyoñe ji me ne kobô asu dam a ndi. Ma buni na ésaé ji ja so be Zambe, a é ne nvean na é volô a ve ngul e bôte bé ‘be ne nsaman,’ ‘be ne ntuban,’ a ‘be ne nvaane biôm,’ ataté éyoñe ésaé jangan é nga man ... e ngone awôm, 1844. Ntabane ya nkoban, ya ‘Fombôk, a ne va!’ a ‘Fombôk, a ne valé!’ ataté éyoñe te, ô maneya tuʼa kame bôte be Zambe be ne zôsô a nkômbane ya tôñe nye, a ô maneya ve beta njuk e ba be nji ngule ya tinane abui mintilane mi mbe mi te wôʼan, mmie be mbe be litiʼi be. Ma yemete na me maneya kañese éfufup a ñyeʼelan e abui bifuse me mbe teke ngule ya wôʼô sañesañ ôsusua. Ma buni na a ne mone Zambe a ve émien asu bôte bevok, a ne zôsô a a bili nkômbane ya bo nkômbane Zambe.”10

GSAM 263.4“Ntili a nji ‘nyoñe mesimesane’ ya miñyenan mié ‘e meyeʼelane nge mfasane a nga bo ôsusua.’ Éyoñ a nga kañese ñyenane wé ôsu, e ngone awôm a baa, 1844, émien a nsamba ôse ya Portland, Maine (vôm bebiâé bé be mbe be too éyoñe te), be mbe be maneya lik ‘ôyenga ya zañ alu’ ane jôm é nga lôt. Nde Nti a nga liti nye e ñyenan nkoban émien a nsamba ya Portland be nga ku été. Ane a nga kate nsamba ñyenane wé, a be nga yemete na mame be nga tôban e ngone zamgbwale me mbe ésaé Zambe.”11

GSAM 264Aval be mbe be fombôʼô mefoé melal e mbu 1847

GSAM 264.1Mejô ma me so be Mvendé James White, a nga tili me e ngone nyini, 1847, ma ye liti aval be mbe be fombôʼô mefoé melal éyoñe te:—

GSAM 264.2“Minsamba mise ya bebuni ya nsoan Krist éyoñe baa mia wôʼan na éngele ba liti e mvese samane a zamgbwale ya nlô kalate nyi (Nlitan 14), a liti foé ya nsoan Krist be keké a be si ése.... Ésaé éngele baa é mbe na a liti nsamba ya bebuni ya nsoan Krist na Babylone a maneya ku. A mbôle beta ngab ya bôt bete é nji yeme jame te akekui ngule ‘ôyenga ya zañ alu’ é nga veñele be, a éyoñe é mbe é liʼiya na be mate be kui e bekeké ôsusua na môse awôm ô so, da liti na ataté ngone zamgbwale, 1844, foé éngele lale a mbe, a a ngenan, ntiñetan be mimfufup na be ‘baʼale a ngul,’ a be bo te bulane mvus a ‘kañese’ mindeme nsamba ya bengone be ngenane teke yeme fam ô nga vaa e éyoñe ôyenga éngele baa.

GSAM 264.3“Ye nya foé asu bôte be Zambe, ataté ngone zamgbwale, 1844, a nji bo avale ntiñetan ete?—A ne foʼo nalé.... Mvese awôm a baa a jô na: ‘Va nnye njibi ya mimfufup é ne: va nnye bôte ba baʼale metiñe me Zambe a mbunane Yésus be ne.’ A Yôanes, ô nga yene be vé?—‘Va,’ e éyoñe foé éngele lale. Mbôle éyoñe ya jibi a yange é ne ataté ngone zamgbwale, 1844, a mbôle nsamba ya bôte ba baʼale Sabat, a mame mefe, ô nga yené ataté éyoñe te, é ne sañesañ na bia nyiñ e éyoñe foé éngele lale.”12

Notes

  1. Nkulane mejô 14:9-12. ↩
  2. Kalate ajô Rome, afep 112. ↩
  3. Beéngele belale ba Nkulane mejô 14:6-12, mefep 131, 132. ↩
  4. Rachel Preston a nga wu e Vernon, Vt., môse 1 Feburari 1868, a mbe a bili mimbu 59. ↩
  5. Andrews, Kalate ya Sabat, afep 506, nkôl ya 1887. ↩
  6. Minkañete ya Ényiñe Ellen G. White, mefep 95, 96. ↩
  7. E kalate Atataʼa a Nkean Ôsu, ba jô na a nga yene bengon mwom ya Saturn. Ntyendan ôte ô nga boban mvuse ya éyoñe me nga bulane bekalate ya nfomban. Ataté éyoñe te, be maneya yene bengon bevok ya Jupiter a Saturn. ↩
  8. Yôp ya Ateté, ya Dick, afep 96. ↩
  9. Kalate Nganti Truesdail ya môse 27 e ngone jia, 1891. ↩
  10. Ajô be Mone Nsamba Bintômba, afep 21. ↩
  11. Nya kalate ate, 22. ↩
  12. Nya kalate ate, 10, 11, Brunswick, Maine, ngone tane 1847. ↩

Note

Back