Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
24 / 31
24 / 31

Kabitele 21 — Wo wa liti zen e ésaé été

John Norton Loughborough

GSAM 322.1“Me ye yeʼele wo a liti wo zen wo ye wulu.”1

GSAM 322.2Nyô a bo na a tabe ndi e Nti, Nti a liti nye mbamba wé nnôm éto. Ve éyoñe éziñ, mbamba wu a yeman dañe, avale éyoñe a vaa bôt e minkôl a minjuk, e mame ma yeneʼeban a ma nji yeneʼeban, a éyoñe a kômbô zen asu na foé wé é ke ôsu. Kabitele ji a kobô ajô mam mete.

GSAM 322Nyenan ôsu e Michigan

GSAM 322.3E ngone May 1853, Mvendé White a minga wé be nga yeme Michigan. É mbe nkean ôsu be mbe be ke mvus ya Buffalo, N.Y. Sabat ya suʼulane e ngone May be mbe Tyrone; e vôm ate Nganti White a nga litiʼeban a ñyenan bikôan bi mbaʼale Sabat bi ne e éfas, a melemele ajô ngule ya mam ma mbe ma ye bo be abé. Môse 2 June, e Jackson, a nga tili mefɔle 8 e beta kalate, a jô mame ma be nga liti nye. A nga ve ma kala ya ñyenan ji, a ntyiʼane na ma ye ve nye kalate a nga tili a kala a mvev.

GSAM 322Minga a nga jô na a ne môt a ne étyi

GSAM 322.4E mame mafe be nga liti, be nga kobô ajô minga a mbe a kômbô na a nyiine été bís. Be nga jô na minga wu a jô na a ne môt a ne étyi avôl. Nganti White a nji yeneya nye, a nji yeme jam éziñ ajô dé, ve jame ñyenan wu a nga liti nye. A nga liti ve avale a mbe a bo, a nga liti fe na éyoñe be ye beta nye, a ye bo mise ane môt a ne étyi, a jô na, “Nti a yeme nlem wom.” A nga jô na minga wu a wulu e si a mone môt, éyoñe ñnôm wé, môt a ne nkɔ́, a tabe e nda a bôl ésaé asu ya ba yiane e zen jap ya abé. Nganti White a nga jô na Nti a nga liti nye na, “toʼo minga a jô na a ne môt a ne étyi, nye a mone môt wu be ne bôt ba tyame atiñe ya zamgbwale.” Ma mbe a bile kalate a ntilan ya ajô ji e kôt wom, a yange a nlem ô ne woñ na ma yene mam ma ye tye.

GSAM 323Esulane e Vergennes, Mich.

GSAM 323.1Bi nga bo misulane e Jackson, Battle Creek, Bedford, a Hastings; mvus ya nalé bi nga kui e Vergennes, Kent Co., vôm be nga yeme na minga wu a tabe. Bi nga kui e vôm bi mbe bi yiane tabe alu, môse 11 June, bebé a Sabat. Vôm bi nga tabe e nda ya Mvendé White éziñ, nyô a mbe a ne mbo ésaé ya Keké ya Bekristen. Amu éfas ji é mbe mfefé, be nga kôme asu misulane yangan e nda ya minkôk a mfefé, ya mile lale ayap; a minga be nga liti e ñyenan, ane be nga yeme mvus, a mbe a tabe fe mile baa mvus vôm esulane a mbe e.

GSAM 323Nkañete asu môt a ne nkômban

GSAM 323.2Môse 12 June, awolo 10:30 ya tyé, bi nga sulan e nda ya minkôk asu esulane. Nganti White a tabe e ngámé ya ngámé ya ôsu ya vôm nkatefoé a tebe, ma tabe bebé nye, Mvendé Cornell a tabe bebé ma, a Mvendé White a tabe e ngámé ya ngámé ya mfe, a kobô. Mvuse ya a kobô 15 min, môt a ne nkɔ́ a mone môt be nga nyiine nsamba, a tabe e ntilan ya ôsu bebé vôm nkatefoé a tebe. Minga a ne mvoñ, a ne mbia mise, a mbe a ke a be, a nga tabe bebé ékoʼo. Mvuse ya nkobô wua ya Mvendé White, Nganti White a nga tebe a taté mejô ma wé a kobô avale bebo bisaé ba yiane kôme ésaé be nga ve be, asu na be se tyame de, a belan mejô ma: “Mi bo mfufup, mia baʼale biveñe Nti.” A nga jô na e ntyiʼane Zambe a nji loone minga na a wulu e si a môt éfe, teke bo ñnôm wé. A mvus a nga jô foʼo na,

GSAM 323.2“Minga nyô a nga tabe bebé ékoʼo éyoñe éziñ a jô na Zambe a nga loone nye na a kate foé. A wulu a mone môt nyô a nga tabe ôsu ya vôm nkatefoé a tebe, éyoñe môt a ne nkɔ́, ñnôm wé—Zambe a yiane ve nye mvam!—a bôl ésaé e nda asu ya bi mbongo ba belane na ba ke ôsu a bisaé biap bi ne abé. A jô na a ne môt a ne étyi avôl, a ne môt a mfuban, ve toʼo a jô na a ne môt a ne étyi, Zambe a nga liti ma na nye a mone môt wu be ne bôt ba tyame atiñe ya zamgbwale.”

GSAM 324.1Bôt bese be mbe valé be yeme na Nganti White a nji yene bôt bete akekui be nga nyiine nda ya minkôk. Na a nga lôb be étyi a liti avale bôt be ne, mam mete me nga bo mfi e minleme mi bôt be mbe valé; me nga beta bo na be tabe ndi a ñyenan.

GSAM 324Mejô a nga kobô avale be nga kate ôsu

GSAM 324.2Éyoñe Nganti White a mbe a ve nkañete wé, bôt be mbe be fombô a woñ be Nganti Alcott, minga be nga beta, asu ya yene avale a ye nyoñe mejô mete, a jôm a ye bo a jô. Nge a mbe teke abé e jame be nga beta nye, be mbe be yiane yange na a ye tebe a bene jame ése. Nge a mbe a bili abé, a ne môt a ne abé avôl, a mbe nguleya bene de ése, toʼo a yeme na e ne bebela. Ve a nji bo nalé; a nga bo foʼo jame nkañete wé a nga jô na a ye bo éyoñe be ye beta nye. A nga beta tebe étye étye, éyoñe mis mese me mbe me fombô nye, a bo mise ane môt a ne étyi, a jô étye étye na, “Nti a yeme nlem wom,” a beta tabe, teke jô mejô mefe. A nga jô foʼo mejô nkañete wé a nga jô na a ye jô, a nga jô me avale nkañete wé a nga liti.

GSAM 325Abé a nga yeman

GSAM 325.1E ne bebela, Zambe a mbe a yeme minlem miap, a bebien be mbe be yeme na be bili abé e jame be nga beta be. Mvuse, mone môt a nga jô Môt Gardner, môt a tabe e vôm da, nyô a nga sili nye ajô ji a ngule, na: “Môt Gardner, jame Nganti White a nga jô ajô bís a ne bebela avôl.” A minga wu, mvuse ya a jô Nganti Wilson e Greenville e 1862 na a “nji ye kômbô jô jam éziñ asu Kal White, asu na be se yene nye a be wôʼô a Zambe,” a nga jô na jame be nga liti ajô dé a mone môt wu a ne bebela.

GSAM 325Bikôan bi Nkulane Foé

GSAM 325.2E mvus ya ngone ya mvula 1853, bôt beziñ e Michigan be nga bo mvoé, be mbe be teke nyoñe mejô, be nga tôé a nkulane kalate a loone Nkulane ya Bebela. Nsôñane kalate wu a be be nga bo wô a mbe ane na ba tyame a bo abé vôm ya kôme. Be nga tili abui mam ma nsos e bifia bié, mam ma mbe ma bo bia abé e ésaé ya foé; a amu e mbe nkean ôsu bia nga yene beta mfiʼi avale wu, bia nga simesane na é ne ésaé jangan ya yalane mejô map ma nsos. Bo jam ate a nga nyoñe ngoi a mbe a yiane ke e ésaé ya beta ve foé be nga ve bis, a nga bo mvaé nsôñane Satan, nyô a nji bo te bo môt a nga tôé minsos mi mi. Nalé mam me nga liʼi avale mete akekui alu 20 June 1855, éyoñe Mvendé White a minga wé, Mvendé Cottrell, a ma bi nga mane esulane e Oswego, N.Y. Môt a loone Lillis a nga zu e esulane, a nga bo bia abé, a nga kabane bôt kalate mete ma nsos. Beta sili ajô ésaé bi yiane bo e jame ji a nga yôl. Bise bia nga bo ôsu asu ya yalane minsos miap mi nga bo ve na be tili minsos mi ne avôl.

GSAM 325Nkañete a nkulan

GSAM 325.3E esulane ya sambelan be nga bo alu te e nda ya John Place, e Oswego, Nganti White a nga bi ñyenan. E ñyenan ate a nga liti nye na nge bia ye liʼi e ésaé jangan, bia kate bebela, teke fombô bôt ane “bikôan bi Nkulane Foé,” be ye bo bita bebien a bebien, a kalate jap a ye mane; a éyoñe jame te ja ye kui, bi ye yene na bikôan bís bi nga beta bo baa. Bia nga buni na nkañete wu a so e be Nti, nde bia nga taté bo ésaé avale a nga liti bia.

GSAM 326Ntyaman ya bikôan a kalate Nkulane Foé

GSAM 326.1Ésaé ya bebela é nga ke ôsu a ngul, éyoñe “bikôan bi Nkulane Foé” bi nga nyiine minjuk été biabien. E ngoi éfiʼi, bikôan bite bi nga kabe, a bebo bisaé be ne ôsu be nga vaa Sabat. Kalate jap a nga suʼulane amu bôt be nji ve nye mbongo, a nyô a mbe a bo ésaé ya môt a ntilan éyoñe éziñ a nga taté yeʼele bôt e sikôlô; ve amu a nji yeʼeleya a wulu émien, a nga bo teke mfi a wulu be yeʼele be. Éyoñe a mbe a kômbô beta mone sikôlô, a nga sôl mvev ya wôé, a nga kobô ve a nji yôl; asu ya kôtôlô woʼo, a nga yiane bulu alu a ke Canada.

GSAM 326Mbamba wé e ésaé ya nsoan Krist

GSAM 326.2E éyoñe te, mvoé a nsamba be mbe été ya bôt bís dañe avale be mbe be bôʼɔ ôsu; a éyoñe be nga bôl ésaé ya ve foé, zen é nga kôme e ngámé ése.

GSAM 326.3E Nfomban a Mbeʼe Foé, No. 10, Vol. 11, ya 14 January 1858, môt a ntilan a nga kobô ajô mam a ésaé Nkulane Foé é nga bo, a jô na: “E éyoñe bôt be nga kabe, éyoñe be nga kômbô tyame Nfomban, biôme ya keké bi mbe e nda nkulane bekalate bi mbe bi ne ve $700. Mvuse ya nalé bi nga yôl $5,000. E éyoñe te bôt ba sôl kalate be mbe awômô a bôt 1,000; éyoñe ji be ne bôt 2,000, a bôt befe ba nyoñe kalate teke fut.”

GSAM 326.4Éyoñe ji bi nga kui e mbu 1858, éyoñe “bikôan bi Nkulane Foé” bi nga kabe a Nkulane Foé a nga mane, mam a ntilan wua a ne mfi. Avale awômô bôt ba sôl Nfomban a nga beta bo baa foʼo, nalé fe bôt ba buni be nga beta bo dañe baa. Nalé nkulan a nga boban a zene ya Nganti White e June 1855 a nga yian.

GSAM 327Be nga taté simesane misulane e nda éndelé

GSAM 327.1E melu ma ôsu ya foé, bia mbe bi bo misulane e sikôlô éyoñe bi nji bi vôm éfe. E nda ane ji, éyoñe éziñ, abui bôt be nga sulan tii nda baa ane ji e nji ye ngule ya nyoñe be. Asu na bôt bese be wôʼô, nkatefoé a nga tebe e vundi a nga yôl, a kate bôt be mbe été ya nda a beta bôt be mbe be tabe e minvoan a e si ékoʼo. A yene nsamba wu avôl nde be nga taté simesane bo misulane e nda éndelé.

GSAM 327Esulane ôsu e nda éndelé e Battle Creek, Mich.

GSAM 327.2Ajô te, môse 22 May 1854, Mvendé James White a befe e beta esulane be nga tyi na e ne mbamba zen ya belane menda me éndelé asu misulane. E éyoñe te, menda me éndelé me ne avôl me mbe me belane foʼo ve asu mimveʼane, menda me bikôlô, a mimveʼane mi vale ése. Michigan é mbe éfas ôsu vôm bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale ba nga tyi bo ésaé avale te. Esulane ôsu e nda éndelé é nga yôl e Battle Creek, môse 10 June 1854. Éyoñe ji, avale bo misulane e mvula ya ôsu é nga yôl avôl avôl.

GSAM 327Be nga simesane misulane nkañane Zambe e nkan

GSAM 327.3E mbu 1868, beta zen ya ngul be nga nyoñe. Be nga fas foʼo nge e ne mvoé bo misulane nkañane Zambe e nkan, a be nga tyi na e ne mbamba zen ya nyoñe abui nsamba ya bôt bís e misulane ya beta bikôan. Nge bi bi nda éndelé avôl asu nkobô ya bôt bese a menda me éndelé me ne mfiʼi asu menda me môt ase, bôt be ye tabe mvoʼé; nalé be ye bi melu avôl asu nkañete a sambelan.

GSAM 328Esulane ôsu nkañane Zambe e Wright, Mich.

GSAM 328.1Esulane nkañane Zambe ôsu be nga bo e Wright, Mich., 1-7 September 1868. Misulane mite ya beta bôt bís mi nga yôl tii ba bo misulane nkañane Zambe dañe 50 é mbu ése e mimfômô ya ésaé. Se ve e Amerika nde ba bo misulane mite; ba bo mie fe e Europe, Australia, New Zealand, a South Africa.

GSAM 328.2Nsamba ya bôt wu avale ji a dañe avôl nyô bôt bís be nga bo e 1893 e Lansing, Mich. E nsamba wu avôl, bôt 3,400 be nga tabe e menda me môt 500 a dañe. Mvev ya menda me éndelé a nga yiane avôl ya meval 150,000 asu kôme menda me éndelé e nkan.

GSAM 328Nti a nga vaa be e beta mfiʼi ya train

GSAM 328.3Môse a mvus ya ntyiʼane ya sôl nda éndelé jangan ya meval 60 (23 May 1854), Mvendé White a minga wé, be mbe e Jackson, Mich., be mbe be yiane taté lône ya ke Wisconsin, vôm be mbe be yiane bôl ésaé éyoñe éziñ. Bi nga bo ngoi ya mvula e nda ya D. R. Palmer, bebé a vôm train. A vôl ôyoñe e mvula te Mvendé White a nga jô na: “Ma wôʼô jam éfe ajô ya ke lône ji; ve Ellen, bi bili vôm ya ésaé, bi yiane ke. Nge ma nji bi vôm ya ésaé, me nji ye ke alu ji.”

GSAM 328.4Éyoñe alu é nga taté, bebé éyoñe train a mbe a yiane kui, bi nga bo ngoi ya sambelan. Bôt bese be mbe ane be nga yiane sambelan asu ya na Mvendé White a minga wé be bo mvoʼé e lône ji. Éyoñe bi nga tebe, Mvendé White a nga liti mbunane wé na Nti a ye kôme be a baʼale be.

GSAM 328.5Awolo 8 ma nga ke a be e train asu ya volô be bi vôm ya tabe a kôme bilô biap. Bi nga nyiine e vagɔn a ntilan ya yôp, be mbe be loone nye “vagɔn ya alu.” Nganti White a nga jô na, “James, me nji ngule tabe e vagɔn ji, me yiane vaa va.” Ma nga volô be na be bi vôm e zañ ya vagɔn mfe. Nganti White a nga tabe a bilô bié e mabɔk, ve a nga jô na, “Ma nji wôʼô ane ma ne e nda wom e train ji.” Ngɔm é nga bô, a mvus ya jô be “Tabe mvoʼé” éfiʼi, ma nga ke e nda ya Cyrenius Smith asu ya tabe alu.

GSAM 329.1Bebé awolo awôm, bi bese bi nga semé avôl éyoñe bi nga wôʼô Mvendé White, nyô bia mbe bi simesane na a ntoo bebé a ke Chicago, a kôlô ékoʼo asu ya nyiine. A nga jô na train a nga vaa e zen train mile lale mfaʼa ya yôl ya Jackson; na ngabe train avôl, a machine, é nga tyaman foʼo; ve jaʼane bôt beziñ be nga wu, nye a Nganti White be nga kui teke jôm éziñ. A nga beta bi faras a vagɔn, a zene ya wulu a Abram Dodge, a nga ke asu ya bi Nganti White, nyô Mvendé a nga baʼale a mabɔk éyoñe a nga ke ékoʼo, a wulu nye a ayap e si a ne mendim a nʼɔl, a beta wulu a nye e mendim mefiʼi, akekui vôm ya mvoʼé ayap a vôm beta mfiʼi a mbe.

GSAM 329.2A mfiʼi ya bulu ma nga ke a Môt Dodge asu ya yene train a nga tyaman. E vôm zen a nga kate zen train a nkôl, nyak é nga tabe e zen train foʼo. machine a nji bi jôm ya kôlô nyak, nalé éyoñe a nga kɔl tit, machine a nga sôl a vaa zen train e mbo ngal. E beta mfiʼi ôsu machine a nga kɔl si, vagɔn a mbe a baʼale bilô bi Mvendé White é nga lôb a vaa zen train, a nji tyaman; e éyoñe da, vagɔn ya bôt a mvus ya train a nga kabe a bi vagɔn bife teke môt a bo nye, a tabe étye e zen train. machine a vagɔn ya mvev be nga ke si ayap 6 nge 8 rd (1 rd = 5,0292 m), machine a kɔl nlô nkôl nkôl a ne 3 ft (1 ft = 0,3048 m) e ntyi. Ngule train é nga bo machine a ngôʼô si, a mvus ya vagɔn ya mvev a nga kabe a kate zen train. Ngabe train a nga ke a ngule é nga kɔl a beta mfiʼi machine, a nga bo beta mfiʼi baa. Vagɔn ôsu a nga kɔl machine é mbe vagɔn ya mfi, a nga sɔmôlban a bo ane mimbaka mi nkôl. Nye a bilô bié bi nga bo nsamba ya mimbômbô a ntilan yôp a bebé vagɔn ya mvev. Vagɔn mfe a mbe ya ngámé baa, a bili bôt 18, môt da a nga wu a bôt bese befe be nga yiane minjuk. Vagɔn wu be nga kabane wô awôl éyoñe vagɔn ya alu a nga ke été wô. Ngámé ya ôsu ya vagɔn ya alu é nga tyaman a vôm Nganti White a nga jô na a nji wôʼô mvoʼé ya tabe a nga tyaman foʼo.

GSAM 330Ndem ya na Zambe a nga vaa be

GSAM 330.1Éyoñe bi nga fombô train a nga tyaman, a vagɔn vôm Mvendé White a minga wé be mbe be tabe e éyoñe mfiʼi a mbe, a tabe émien ayap meval awômô na mitan, bi nga wôʼô e minleme miangan na Zambe a wôʼɔ sambelan, a za a yeme nge a nji lôme éngele wé na a kabe vagɔn wu, asu na bebo bisaé bé be kôtôlô teke abé? Jame te é nga bo mfi dañe éyoñe môt a kôme train a nga jô na a nji kabe nye, a teke môt a mbe e ékoʼo ya vagɔn éyoñe a nga boban; a jô fe na e mbe jam be nji yeme asu nye a bebo train bese avale vagɔn wu a nga kabe; a jame a mbe dañe bo jam be nji yeme a mbe na asôñ ya lat vagɔn a étyé ya lat bese be mbe be tebe teke tyaman, a étyé ya lat a nkôl wé ya étyé a mbe e ékoʼo ya vagɔn a nga tyaman ane môt a ne étyi a nga tele nye valé.

GSAM 330.2Akekui ngôé ya môse 24, zen train a nga mane vambane na train bi nga beta wulu avale da; Mvendé a Nganti White be nga beta nyiine vagɔn a ke Wisconsin mvoʼé e vôm ya ésaé jap.

GSAM 330Be nga beta bôt ba bene mejô

GSAM 330.3E mbe teke bo na mame mese ma Israel ya melu me nga mvus me mbe mvoʼé. Be mbe be bili beñyemane e ngámé ya éyap, ba mbe be kômbô tyame ôsu jap. “Nsamba ya bôt ba nga kôlô e meyoñ été” a bôt be nji ve minlem miap asu Zambe e nkan, be mbe ane biveñe Satan a nga belane na a tôé ntyamane nlem, bita, minsos a beta bene mejô. Na mo Zambe ma mbe ma ve bôt ba tabe ndi ngule, a nsôl a mbe a lôbe bisaé biap, e mbe ndem na bôt bete be nga bi mvam e mis ya Zambe—na mo Nti ma mbe ma liti be zen.

GSAM 331.1Nalé fe éyoñe foé éngele lale a nga taté a ke ôsu, ôsu wé ô nji boban amu bebela be nga ve be mbe mam ma mvaé nlem ya môt. Ve bebela a ne été ya foé ji—Sabat ya Nti—a bita a minkômbane mi bôt ba kômbô mam ma si, a kabane ba ba wôʼɔ nye a bisaé bi si môse baa e sondô. Ésaé ya bebela ya éyoñe ji é nga bi beñyemane e ngámé ya éyap, ba nga tebe ngul a liʼi e nsôñane ya tyame ésaé. Ajô jap, môt a ne ngule jô a mejô ya nkulu Besam: “Nge e nji be Nti nyô a mbe a be bís, Israél a yiane jô na; nge e nji be Nti nyô a mbe a be bís, éyoñe bôt be nga tebe bia, nde be nga lôb bia aluk; éyoñe ntyi jap a nga bô, be nga wôl bia foʼo.”2

GSAM 331.2Bôt be ne minkômbane miabien a be nji nyoñe mvoʼé e bikôan bís be nga yôl éyoñe éziñ, be jô mame ma beta a ye bo éyoñe minkômbane miap mia yian. Ve ane nduan a ne ékoʼo e alu, mi nga mane faé. Ésaé ya bebela ya éyoñe ji é mbe a ke ôsu a mvoʼé a ngule e si ése, a nyoñe ngule a ntabane a beta ke ôsu.

GSAM 331Mvendé Stephenson ba Mvendé Hall

GSAM 331.3Éyoñe mbu di jôbô da dañe yôñ, e mbu 1855, Mvendé Stephenson ba Mvendé Hall be nga jeñe na be vele bôt na be kolane bia e éfas éjôé Wisconsin. Bobejañ be mbe be wulu ésaé be mbe be yemeʼe na be mbe be kômbôʼô veʼele mame mefe mese ya mbunane wongan a ñyeʼelane wap ya “Éyoñe ja zu.” Be mbe fe be tuʼa kômbôʼô na bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale be nyoñe ñyeʼelane ya éyoñe ya veʼele bôt mvuse ya nsoan Krist éyoñe baa.

GSAM 331Nkulane mejô a lat a be

GSAM 331.4Môs 20 ya ngone 11, 1855, Nganti White a nga bi ñyenan a lat a zen dap, a nkulane mejô ya asuʼulane ya zen ete, a mejô ma: “A môt ô ne teke ngul, ye wo simesane na ô ne tele ésaé Zambe? A môt ô ne teke ngul, a ne name wo a ônyu wé éyoñe jia, wo ku si. A ye ve wo ve bone éyoñ.”

GSAM 332.1Bôte ba bene bia be jôya na ñyenan nyô ô mbe ô jôʼô na bôte bate be mbe be ne bebé ya wu, a na, amu be nga nyiñ abui mimbu mvus, ñyenan ô nji tôéban. Teke jame ya awu dap e ñyenan été. Be nga liti be ane bôte ba jeñe na be tele ésaé foé éngele lale. Be nga kate be aval avé e ne tyiʼibi na Zambe a tele be, a beta jô na: “A ye ve wo ve bone éyoñ.” Be nga bo jé?—Be nji bi mfañe dap e mewosan be mbe be simesaneʼe na be ye wôñ, ve e nga yené ane be liʼiya be na be jeñe zen e dibi été. Mvuse ya bone mesondô, be nga mane liʼi Sabat, a kôñelane na be bene wô. Be mbe be biliʼi ndi nleme ya telé nsamba ya “Éyoñe ja zu,” be be bo bewulu ya été. Be nji bi jam ete; a nliʼi be nga liʼi Sabat, be nga mane jañese ngule be mbe be bili be bôte bangan. Nde, a zen dap bebien, be nga mane ndamane jam be mbe be taté kômbôʼô bo. Bôte bangan be nga jô na: “Vevea, Zambe a ‘veya be ve bone éyoñ.’”

GSAM 332Asuʼulane ényiñe e ne ayôn

GSAM 332.2Ajô asuʼulane ya bôte bebaé bate, e ne mfi na bi ve mejô meziñ a lat a mbia mame me nga tôbane be, avale bobejañ bap bebien, bebuni ya “Éyoñe ja zu,” ba be nga lat a be mvuse ya nliʼi Sabat, be nga kañete me. Tate Hall a nga taté biane fek a ne mimbu 37 mi lôt (amu boo a nga taté bo évôvô); jam e nga bo na a bo nalé e mbe na bôte bevok be nga duʼu nye, be mane nyoñ abui biôme bié. A mbe a buñaneʼe na, nge a kôlô anjeñ, a ye mane tyaʼaban, nge ke ku si. A nji bo môt a ne ndamane bôt; ve, mimbu mise mi ne ayap mite été, a nji beta bi ngule ya bo aval ésaé nkalane Zambe éziñ.3

GSAM 332.3Mvendé Stephenson a wuya a ne mimbu 16 mi lôt. Mimbu miziñ ôsu ya awu dé, a mbe a bianeʼeya fek (a nga bo akut), akusa bo a nji bo môt a ne ndamane bôte bevok. Ôsu na a bo nalé, a nga simesane na ñyeʼelane a nga nyoñ, ya na metiñe me nji beta bo, e nga ve nye ntyiʼane ya bo jam ase; nde a nga liʼi minga wé, minga a mbe teke môt a taʼa nye ajô mvitan mefulu (a mbe a ne bi nkandane aluk ve nge a bela a nye mbaʼale metiñe a ne minsos), a luʼu minga mfe a mbe a ne éyel abui a dañe nyu ôsu. Jam ete e mbe beta nkôlane mbamba mefulu aval avé na bobejañ bé bebien ya “Éyoñe ja zu” be nga bene zen dé, a bo te beta kañese na a kale be Zambe.

GSAM 333.1Mejô bobejañ bap bebien be nga jô a lat a melu map ya asuʼulan me liti beta mintaé; ve me ne ve bebela be nji kôme, be jô me teke mbia nlem nge nkandane bôt. A mame mete, bia liʼi belañe bangan na bebo be nyoñe ntyiʼane wap a lat a avale nkañete ô lat a nyule ya bôte bate.

GSAM 333Mvendé J. H. Waggoner a nyoñe foé

GSAM 333.2Mbu 1852, Mvendé J. H. Waggoner, a mbe a wuluʼu kalate mefoé ya éfas éziñ e Wisconsin, a nga nyoñe bebela ya éyoñe ji; mbu ô nga tôñ, a nga ve émien ésaé nkalane Zambe ése. Mbu 1857, a nga tili bone bekalate bebaé be mbe be ne beta mfi, kalate ase a ne bebé mefep 200. Jôé kalate ôsu e mbe na, Aval a Zen Mbunane ya Nkobô a Minsisime mi Miñwuan ya Melu Ma, a kalate baa na, Ntyame Ñyeʼelane ya Éyoñe ja zu. Kalate ôsu a nji volô ve abui bôt na be bo te ku ôlam Satan ôte; a ébotane Zambe, a nga fe yoo mise me abui bôt be mbe be nji yemeʼe jam be ne simesane ajô mindem mia yené melu ma.

GSAM 333.3Kalate wé Ntyame Ñyeʼelane ya Éyoñe ja zu a tuʼa mane liti minsos ya miñyeʼelane mia jô na bebo minsem ba ye bi éyoñe ya veʼele be mvuse ya nsoan Nti wongan éyoñe baa. A tuʼa mane tyame ñyeʼelane ôte aval avé na, a nji bo ve na be nji yalan wô: bi nji tame fe yene môt a veʼele yaʼalane wô. Kalate a liti a vema, a mejô me ne nkut, éto Krist ane ntuni a éto éjôé ya Ésa wé (ésaé ntuni jé ya avale Melkisédek) éyoñe bi ne de ji été, a éto a ye bi a éto éjôé jé émien e éjôé jé ja ye zu, éjôé ya nnôm éto,—éto éjôé éte ja ye teke ésaé ntuni ya ntéle zañ.

GSAM 334.1Mvuse ya valé, Mvendé Waggoner a nga tili bone kalate lale, a ne bebé abime ya bevok, jôé dé na, Bulu Minsem e Éfufup ya Fek a Nkulan. Bebé mbu 1884, be nga beta fombô nye a yaé nye, a bo kalate a ne bebé mefep 400. A ne kalate a tinane ajô jôé dé da liti, a vema a mejô me ne nkut.

GSAM 334.2Ataté éyoñ éte, a nga tuʼa lat a ésaé nkulane bekalate, ane ntile a nkôme bekalate. A nga fe ke ôsu a ésaé jé ya nkalane Zambe; a nga lôt mimbu mié ya asuʼulan e Europe.

GSAM 334.3Môs 17 ya ngone 4, 1889, a nga wu éyoñe jia e Basel, Switzerland, mvuse ve ya na a mane tili kalate wé ya asuʼulan, Ataté Éden Akekui Éden. Môs 16, a nga bo ésaé ntilane môs ôse, a tili mejô ma e kalate wé ya melu mese été: “Me boya beta ésaé ya môs ôse.” E nkañete bobejañ ya Europe be nga ve ajô dé été, bia koone mame ma:—

GSAM 334.4“Tyé ya môs 17, bebé awolo 5 a zañ, a nga ku awu e nda dé ya nike bidi été, teke ndem éziñe ôsu, amu nlem ô nga tele bo ésaé. A mbe a tuʼa boʼo beta ésaé na a mane nkulane ya nkobô Engilis ya mfefé kalate wé, a mbe a simesaneʼe na a ye taté dulu ya London môse ôsu ya sondô ô mbe ô zuʼu, na a bo ésaé a be be ne valé, ôsu na a bulan America éyoñe mbu di jôbô da dañe yôñ, é mbe é zuʼu.”

GSAM 334.5Ataté mbu 1854, Mvendé Waggoner a mbe éyoñ ése ôsu bôt, a yemetan abui, a kale bebela e ndône a bekalate be ne nkulan été. Éyoñ a nga wu, a mbe bebé mimbu 69. Be nga jame nye e Basel, môs 20 ya ngone 4. Nalé nde mbo ésaé mfe ya atataʼa ya ajô di a nga wu, a ngenan a be ésaé jé.

GSAM 334Nsaéban a mbunan

GSAM 334.6E atataʼa ya éyoñe mbu di bilok bia beta wum, e mbu 1858, Nganti White a nga tuʼa kon melu meziñ, a bômbô énoñ, bebé teke ngule ya volô émien. Ngôé éziñ, bebé zañ alu, a nga duk. Menda me bôte mé me nga veʼele mezene mese be mbe be yemeʼe na a beta yeme mam, ve be nji bi de. A nga liʼi nalé a lôte zañ awolo; nde Mvendé White a nga loone bia, Mvendé Andrews ba ma, avôl avôl, na bi sulane meyéʼelane Zambe. Nti a nga wôʼô meyéʼelane ya nlem ôse bi nga yéʼel e fefele énoñ dé, a nga ko nye mintaé, a bo nye na a beta yeme mam, a beta ve nye mvoʼé ya minsôn a mbe a bili. A ngenan a veʼe Zambe duma, a nga bi ñyenan, a ngenan a bômbôʼô énoñ. Mame meziñ be nga liti nye e ñyenan ôte me ne lañeban e “Nkañete asu keké,” kalate 5.

GSAM 335Étua ndem é nga yené e nyul été

GSAM 335.1Étua ndem éziñ é nga lat a ñyenan ôte e nyule dé été; bia kômbô na belañe be tuʼa fombô je. Mvendé White ba ma bi mbe bi too mbô énoñ wua, a Mvendé Andrews mbô ôvok. Biyoñe biziñ, a mbe a lataneʼeya mekule me mo mé e tôé dé yôp; biyoñe bivok, a mbe a wuʼuluʼu mekule me mo mé a mo mé a mvôé a abéñ, aval a mbe a boʼo éyoñ ése, a liti mam aval aval a mbe a yeneʼe me. Éfas nyule dé ya yôp é nga bet kôlô énoñ, aval avé na éfase é mbe e zañe bitul bié a ébôñga é mbe bebé bepus 8 nge 9. A mejô mefe, nyule dé, ataté ébôk akan a bet yôp, é mbe é ngôman bebé medegré 30. A nga liʼi nalé éyoñe ñyenan ése, e mbe minut 30. Teke môt a ne bo nalé a ngule jé émien, teke nsuʼan a mekule me mo a mo; a dañe fe ayaé na a liʼi nalé éyoñe é ne ayap été. Jam ete e nga beta liti na ngul éziñ a mbe teke ngule ya jôô é nga lat a ñyenan.

GSAM 335Nkulane mejô mfe

GSAM 335.2Môs ôsu ya ngone 10, 1858, Mvendé White, Nganti White, a ma ntile, bi nga bo beta ésulan e Rochester, N.Y. Mvuse ya ésulane éte, ma ntile me nga tôñe be e dulu be nga bo e éfas éjôé New York a bifas bijôé ya New England été. Sabat éziñ, Nganti White a nga bi ñyenan; e mame mefe été, be nga liti nye na, vôm éziñ e dulu bi mbe bi kômbôʼô bo été, Satan a ye tuʼa wosane nye, a na Mvendé White ba ma bi yiane ke ôsu a suʼu nye a mbunan, a Nti a ye kuli nye.

GSAM 336Akon Nganti White

GSAM 336.1Nkulane mejô mfe ô mbe ô litiʼi mame me ye boban. Mame me nga tôñ me ye liti aval avé ô nga tuʼa tôéban. Sabat ôsu mvuse ya ésulane Rochester, bi mbe e Roosevelt; a Sabat ô nga tôñ, e Brookfield, éfas Madison. Sondô a nga tôñ, bi nga bo bisulan e beta nda ya nike bidi ya Tate Ballou, e Mannsville, éfas Jefferson. Bi ngenan e dulu a mintôm élôk, ataté Brookfield akekui Mannsville, asu Nganti White e nga taté yôñ e mise si. Minjuk mi mbe abui aval avé na, bi nga suan e Mannsville, a nga yiane bômbô énoñ. Ntôlô ô nga ke ôsu a bet melu mebaé, ô kande nye ôyo a ngule ya nyoñe ngap éziñ e bisulan. Nlô wé ô nga tôlô aval avé na mise mé mebaé me nga dip; a asu dé e nga tyendan abui aval avé na e nji beta yené ane asu môt. E beta minjuk mite a nsisime teke mvôé amu njembane ôyo, nsini a mbe a tuʼa jeñe na a bo nye nyiñenyine Zambe. Mame me nga ke nalé akekui asuʼulane ya bisulane bi mbe bi ne ntelan.

GSAM 336.2Bisulan bi maneya, Mvendé White a nga jô ma na,

GSAM 336.2“Mojañ John, wôsa Satan a wosane minga wom ô nyô ô ne wôsa ôte be nga ve bia mvéan ajô dé e Rochester. Wo simesane ngakaʼa be nga ve bia valé, na nge bi suʼu nye a mbunan a nlem wua, teke nliʼi toʼo éyoñe jia éyoñe mewosan me ye so, ngule nsini ja ye tyameban, a a ye kôlô. Bi keʼek été éyoñe ji a yéʼelane Zambe.”

GSAM 336Nkôlan avale nkulane mejô ô nga jô

GSAM 336.3Bi nga nyiin été été e été nda Nganti White a mbe a bômbôʼô énoñ, a taté yéʼelane Zambe a nlem ôse asu dé, bobejañ be ngenan be yéʼelaneʼe teke nkobô e été nda bi mbe bi boʼo bisulan. Bebé minut 10 mvuse ya atataʼa ya meyéʼelan, ngule Nti é nga sis a jalé été nda. Minjuk mise mi nga mane kôlô Nganti White éyoñe jia, a a nga kate na be ve nye bidi été été. E mbe bebé awolo 5 ya ngôé. Awolo 7 é nga bo, ntôlô ôse ya asu dé ô mbe ô maneya; a nga so ésulan e ngôé éte, a yené ane a ne mvoʼé aval éyoñ ése.

GSAM 337.1Amu bôte ya tison be nga sili de, be nga ve nkobô e ngôé a lat a “Akape Bôte be ne Étyi”; nkobô ô maneya, Nganti White a nga ve melebe. Mvendé White a ngenan anjeñ a bone mone wé W. C., Nganti White a nga bi ñyenan ôsu beta ésulane bôt éte. Mame meziñ be nga liti nye éyoñ éte me ne lañeban e nlô ajô ya asuʼulane ya Nkañete, kalate 5, ô ne ntilan na Mannsville, N.Y., môs 21 ya ngone 10, 1858.

GSAM 337.2Nsaéban Nganti White a nga bi éyoñ bi te kobô été e nga tuʼa bo a mfañe aval be nga kate ôsu e ñyenan a nga bi e Rochester. Teke njuk ya aval ete é nga beta bo e dulu éte été, a bi nga bi beta mfañe asu bebela vôm ase.

GSAM 337Nkulane mejô ya bita bi bôte ya si jia e America

GSAM 337.3Sabat, môs 12 ya ngone 1, 1861, e mbe vôm jia a bengone belal ôsu na be fuale ngal ôsu e Fort Sumter (jam ete e mbe nya atataʼa ya bita bi nga bo na belo ya Afrika 4,000,000 be kôlô e America), be nga ve nda ésulane ya bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale e Parkville, Mich., be Zambe. Mvendé White a minga wé, Mvendé Waggoner, Mvendé Smith, a ma ntile, bi nga nyoñe ngap e nkañane éte. Nkobô Mvendé White ô maneya, Nganti White a nga ve melebe me nga tuʼa name minlem, mvus a nga ke tabe e éto. A too nalé, a nga bi ñyenan. Nda é mbe njalan a bôt, a e mbe vevea vôm a ne étyi. A nga kôlô e ñyenan, a nga tebe, a fombô mfaʼa mise ya nda, a jô na:—

GSAM 338.1“Teke môt e nda ji été a taʼa toʼo yem e biyeyem avale minjuk mia zu e si ji été. Bôt ba kpweʼele abendé South Carolina a nga nyoñ na a kandane éjôé; ve be litiya ma na abui bifas bijôé bi ye lat a éfas éjôé éte, a na beta bita bi ne woñ bi ye bo. E ñyenan nyô été, me yeneya beta minkane bita ya mfaʼa mibaé mi ne nsulan e afup bita été. Me wôʼôya mimbôm mi bengal be ne anen, a me yeneya miñwuan a bôte ba kômbô wu mfaʼa mise. Ane me yeneya be ba ke avôl a wosane ébôm ébôm [ba somane a bikon bi ne minlô mi bengal]. Ane me yeneya afup mvuse ya bita, ôse ô ne njalan a miñwuan a bôte ba kômbô wu. Ane be nga ke a ma e menda mimbôk, me nga yene minjuk ya bôte be mbe teke biôme be mbe be yiane, ba man a ñyem. Ane be nga ke a ma e menda me bôte be nga jañese beyôm, bon, nge bobejañ e bita été. Me nga yene minjuk miap a mintaé ya minlem miap.”

GSAM 338.2Mvuse ya valé, a nga fombô mfaʼa mise ya nda ôyôm ôyôm, a jô na: “Bôte be ne e nda ji été ba ye jañese bon e bita bite.”

GSAM 338Nkañete Nganti Ensign a lat a miñyenan

GSAM 338.3Nkañete ô ne si va ô ne mvean asu na ô yemete jam bi te jô, a liti na nkulane mejô ô nga bo môs be te jô, a liti fe avale bôte ya ésulan be nga wôk wô a kañete wô be bôte bevok:—

GSAM 338.4“Mejô ma ma liti na me mbe me nyiñ e éfas St. Joseph, Michigan, e ngone 1, 1861, bebé bemaél 6 a Parkville. Me nji bo mbuni ya nsoan Krist. Môs 12 ya ngone éte, abui bôte ya minlame mi mbe mi ne ma bebé be nga ke Parkville na be nyoñe ngap e bisulan. Be nga bulane nda, be nga kate ma na minga éziñ a mbe a ne ñyenan e ésulan, a nga jô na beta bita bi ne woñ bi ye so e Bifas Bijôé bi ne Nlatan ya America; na beta minkane bita mia ye téléban mfaʼa mibaé, mfaʼa ya Sud a mfaʼa ya Nord, a na abui bôt ba ye juk e menda mimbôk; a na beta njembane biôm ja ye bo e abui menda me bôt amu be ye jañese beyôm, bon a bobejañ e bita été; a na bôte be mbe e nda éte été ba ye jañese bon e bita bite.” A nga tili jôé dé na, “Martha V. Ensign, Wild Flower, éfas Fresno, California, môs 30 ya ngone 1, 1891.”

GSAM 339.1A lat a nkulane mejô ya bita bi ne woñ bite, Nganti White a nga beta jô na bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale “ba ye tôbane mame me ne ayaé amu bita, a na ésaé bôte bese é ne na be yéʼelane Zambe a nlem ôse, na a ve be fek ya yeme jam be yiane bo e mbia biyoñe bi ne be ôsu.”

GSAM 339Abime bita bi bôte ya si jia

GSAM 339.2Éyoñe be nga ve ñyenan, abui bôte ya mfaʼa Nord be mbe teke tuʼa yeme abime bita bi mbe bi zuʼu; bevoʼo be mbe be nji toʼo simesane mam éziñ a lat a de. Toʼo njô éjôé Lincoln, bengone belal mvus (môs 12 ya ngone 4, 1861), éyoñe bifas bijôé biziñ bi nga lat a South Carolina a abendé dé ya nkandane éjôé, a na be nga fuale ngal ôsu e Fort Sumter, a nga loone ve bôte 75,000, a na be bo ve bengone belal.

GSAM 339.3Abime bezimbi bese be nga nyoñe ngap mfaʼa ya Élat ya Nord éyoñe bita été e mbe 2,859,132. Beta Kalate Ñyemane Mam Britannica a jô na “nkane bita ya Élat ya Sud ô mbe, e atataʼa mbu 1863, bebé bôte 700,000,” ve e ne ayaé na bi tuʼa yeme abim bôte bese be nga nyoñ. A ve éveʼela ya abim bôte bap be nga wu na “bebé bôte 300,000.” Beta bekalate beziñ ya ñyemane mam be ne nkulan melu ma ba tel abim bôte ya Élat ya Nord be nga wu (ba be nga wôé e bita été, nge ba be nga wu amu mimbia nge akon be nga ko e afup bita nge e menda mimbôk) na 359,528. Ajô ékôla ya Élat ya Nord, Britannica a jô na:—

GSAM 339.4“Ékôla é nga kui abim ja dañe nen môs 31 ya ngone 8, 1865, é mbe $2,845,907,626.56. Be nga fe mane bela a bebé $800,000,000 ya moné a nga so éjôé, dañe dañe asu bita; bifas bijôé, beta bitison, bifas a bone bitison bi nga mane bela a moné ya mintébe miap bebien, a sulane bikôla biap bebien asu bita; moné ba ye ke ôsu a ve bôte be nga mane ésaé é ne kui $1,500,000,000 e asuʼulan. Teke môt a ne yeme abim moné Élat ya Sud é nga mane bela a nye; e ne fe ayaé na be veʼele abime biôm minkane bita ya Éjôé ése a ya Élat ya Sud mi nga mane ndaman; a akum belo ya mfaʼa Sud ($2,000,000,000) e nga mane jañ amu bita. A mam mese, akusa bo be nji ne tuʼa lañe moné ôse bita bi nga mane di, $8,000,000,000 é ne éveʼela é nji dañe nen.”4

GSAM 340Nyemetane mfe ya ñyenan

GSAM 340.1Ajô nkulane mejô a lat a bôte ya nda ésulan e Parkville, na be ye jañese bon e bita été, ma ye ve jô na e éyoñe mbu di mefok ma ku, e mbu 1883, me nga tôbane mvendé ya keké Parkville. Nnye fe a mbe mvendé e ngone 1, 1861, éyoñe be nga ve ñyenan. Me nga sili nye nge a simesane mejô Nganti White a nga jô éyoñ a nga kañete ñyenan a lat a bita. A nga jô na: “Owé, ma simesan.” Me nga sili na: “Ye ô ne kate ma abim bôte wo yeme, be mbe e nda môs ôte, be nga jañese bon e bita été?” A nga simesane été été môé me bôte betan, a jô na: “Ma yeme na bôte bate be mbe valé, a na be nga jañese bon e bita été; a nge me mbe e nda, vôm me ne kobô a bôte bam, me mbe me ne ve wo môé mefe. Ma simesane,” a nga ke ôsu a jôʼô, “na bôte betan bevok be mbe, ô vaa ba me te toñ.”

GSAM 340.2Mfaʼa ya Sud ô nga ke ôsu a wosan éyoñe mimbu minyine a lôt, akekui bebé zañ abime bezimbi bese be nga sulan be nga jañ amu awu e bita nge amu akon. Jam ete e liti a vema avale nkulane mejô ô ne yôp ô nga tôéban.

GSAM 340Ntabane belo a bita

GSAM 340.3A kañeteʼe ñyenan be nga ve nye môs 4 ya ngone 1, 1862, Nganti White a nga jô na:—

GSAM 340.4“Be booya betoyini be bôt na be nyoñe ngap e nkane bita, be wôʼôk na nsôñane ya bita bi e ne na be mane ntabane belo; ve éyoñe ji be maneya nyiin été, ba koone na be duʼuya be, na nsôñane ya bita bi ô nji bo ya mane ntabane belo, ve ya baʼale wô aval ô ne.”

GSAM 341.1Mejô ma me nga boban éyoñe be mbe be siliʼi bezimbi na be volô ésaé ya bulane belo bese be nga tup a suan mfaʼa ya Élat ya Nord be bamasa bap; a be liti bezimbi ba jôʼô na: “Nge bi tame zim nkolane ôte, bi ye bi jé?” Ba yalan a minkut na: “Teke jôm. Jam e nga bo na nkolan ô bo e nji kôlô. Ntabane belo, ô nga ndamane si jangan, ô ne nliʼan na ô ke ôsu a nyiñ a beta vele nkolane mfe.” Mejô ma, be nyoñeya me e Nkañete, kalate 7, vôm be mane ve nkañete bita ô ne woñ, e nlô ajô “Ntabane belo a bita” été, me nji jô na ntabane belo ô nji ye toʼo man; ve ma liti avale bezimbi be mbe be yeneʼe mam éyoñ éte. Bone vôm ôsu e nkañete ôte wua été, nkulane mejô ô ne avale di:—

GSAM 341Nkulane mejô ya mfañe ya Nord

GSAM 341.2“Ve be ngenan be kañeteʼe na si ése é yiane tyii bidi! Nti a jô na: ‘Ye ntyiéne bidi me toba ô nji bo nyô: na mi saa miñkol ya abé, mi vaa mintet mi ne adit, mi liʼi bôte be ne mintyindé na be kôlô, a na mi tyame biyôk bise?’ Éyoñe si jangan é ye bo ntyiéne bidi Zambe a toba, nnye a ye kañese meyéʼelane map a lat a bita; ve éyoñe ji me nji nyiine nye alô.”

GSAM 341.3Bôte ba yeme nkañete ya bita ba yeme mintam, mindaman, mimbem, a mame mefe, me nga lat a mezene Nord a nga jeñe na a wôñ minkane bita ya Sud, akekui be nga kañete abendé ya nkôlane belo—môs 1 ya ngone 1, 1863. Nde, ataté éyoñ éte akekui asuʼulane bita, mfañe ô nga ke ôsu avôl avôl! Bôte be mbe be fombôʼô nkean ôsu ya ésaé be nga yene a vema avale nkulane mejô ya môs 4 ya ngone 1, 1862, ô nga tôéban. Mintet mi maneya kôlô, miñkol mi maneya saaban, a yôk é maneya tyameban be ôlo! E mbe a vema na Zambe a nga wôʼô meyéʼelane ya bôte bé, a botan ésaé ya mane bita, éyoñe be nga tobe ntyiéne bidi ô nga ve nye mevak!

GSAM 342Nkañete St. John, a nga jôô éfas éjôé melu mvus

GSAM 342.1E nkobô John P. St. John, ya Kansas, a nga jôô éfas éjôé melu mvus, a nga ve e Ottawa, Ill., me nga vôʼôlô e ngôé ya môs 29 ya ngone 6, 1891, a nga jô mejô ma:—

GSAM 342.2“Me nji tame ko minkut avale me nga ko éyoñe [bôte ya Élat ya Sud] be nga wôñ bia e Bull Run. Ve jam ete e mbe ngabe ya nsôñane Zambe. Nge bi nga wôñ [bôte ya Élat ya Sud], bewulu ya mam me bijôé be nga ye kôme awuan, a Élat ya bifas bijôé é nga ye ke ôsu a ntabane belo, a bi nga ye ngenane bi bili wô den. Mimbu mibaé, [bôte ya Élat ya Sud] be mbe ôsu; ve mvuse ya na Lincoln a ve abendé ya nkôlane belo e ne nyeman, bi nga kôñelan a tebe mfaʼa Zambe, a bi nji beta mbe bi ne jañese bita.”

Notes

  1. Besam 32:8. ↩
  2. Besam 124:1-3. ↩
  3. Mame ma me ne asuʼulan, menda me bôte mé mme me nga kate me Mojañ Frederickson, ya Dakota, e ngone 4, 1892. ↩
  4. Beta Kalate Ñyemane Mam Britannica (nkulane éyoñe 9), kalate 23, afep 780. ↩

Note

Back