Kabitele 1 — Mejô yʼatataʼa
GSAM 21.1Éyoñe bia kobô ajô nsoan Krist éyoñe baa, bia kobô ajô e jam é ne foʼo ndi nleme bôt be Zambe aso éyoñe be nga titane beéso bangan be ôsu afup Eden. E mejô ma Zambe a nga jô nyo na mvoñe minga ja ye fite je nlô, a nga kaʼa na e susuʼa môt a ye beta kôme mam a ye so, a tyame éjôé Satan a bo nsôñane Zambe e si. Adam a Eve be nga yeme na ésaé ji a ye jiʼa bôban, a môt a ye kobele a be a ye bô ntyi. Mekaʼane Zambe a nga bô, foé ya Mvinda a nga yiane a nnam a nga yiane, e ne mimvôm mi beso a ye bôban a “nsôñane wé émien a mvam a nga ve bia e Krist Yesu ôsu atataʼa si.”1
GSAM 21.2Nge Adam a Eve be nga ye jiʼa yen avale minjuk a mintaé mi nga yiane jalé si e melu me ne ayap e zañe ndamane si a mbetane nkôman wé, wôna be nga ye bo te ngule ya jibi minjuk mi minleme miap. Zambe ya yôp, e mvoʼé a nlem-nyoñ wé, a nga suʼulane yene ji be bɔ, a nga lôman be a yene foé ya yene na be ye kobele e mvoʼé ya bôte be Zambe. A mbunane na nteʼane a ne teke yange a ye ve be ngule ya bô ésaé a nlem wôse asu yene éyoñe ji.
GSAM 22.1A zen jôé, e ne a bôt be Zambe e miaé mi bôt mise ataté melu ma Adam. Be nga yeme na ébɔlɔ a ne ntyi a ne yiane bôban a yange, na Krist a ye so a ye tetele a ngômôtô wé. A be, a Adam a Eve, be nga mbunane na éyoñe ji a ne éyɔŋ, a teke yeme mejô ma ye bôban a éyoñe jôp; nde be nga yeme ve a nlem na be ye tyiʼi a zen ya mfôngo.
GSAM 22.2Mekaʼane ji a ye liti a mimvôm ya meyɛne mevôlô. Bôt be nga bôlô meyɛne ma, a teke yeme, be nga bô nsisime Zambe; ve be nga yeme a mimbunane mi teke yiane a mejô ma be nga yeme a yene. Mekaʼane jôp a nga ve be ngule ya bô ésaé.
GSAM 22Mimfômô ya meyɛne Columbus
GSAM 22.3Montgomery, e kalate wé a mejô ya Amelika,2 a édisyɔn ya 1902, mefɔle 8, 9, a yane a mbunane a nga lôman Columbus a kobele mvɔn wé, a bôlô mekaʼane wé ya kôlô e Mimbôk ya Ndyiʼe a ntyelane a nnam nnam, a ye wulu e mvaʼa, a ye yane ete:
GSAM 22.4“Columbus a nga yeme na a ye bôlô mekaʼane ya Mokolo ya Portugal. A nga yeme na zen ôfe ô mbe asu ya kui e Mimbôk ya Ndyiʼe; ôyap wé ô nji kui ôyap zen Diaz a nga liti, a ô mbe mvaé a dañe zen te. Mekaʼane ya môt a Genoa [Columbus] a nga bô a ngule a ne mfô. E vôm ya wulu e mañ mfaʼa jôp da tôô, nge mfaʼa nké a mfaʼa jôp da tôô, a nga kômbô wulu e mañ foʼo ve mfaʼa jôp da dim. A nga yeme mejô melalé ma ne ngule asu ésaé ji: ôsu, a mimbôk ya mejô ya melu map, Columbus a nga yeme na si é nji bo ébambam, aval ane abui bôt be nga simesan, ve é ne mbɔk; baa, a nga yeme na mbɔk wé a ne mfômô a ne mfi, a ési a ne nnam a ne teke meyi. Lale, a teke yeme na nnam Amelika a ne, a teke yeme na Mbaʼa ya Pacifique a ne; a nga mbunane na mvoé ya Asia, amu Mimbôk ya Ndyiʼe, a ne nde a mvoé ya Spain a nnam ya mvus ya Europe. A nga veʼe feʼe na ôyap ôse ya kui e Cipango, to Japan, ô mbe teke yiane dañe mile bebé 4000.
GSAM 23.1“Mekaʼane wé a ne ji: a ye kobele e Europe, a ye wulu a miel wé mfaʼa jôp da dim a ke Japan, a ye lôŋ a ntyelane mbɔk ti a ye yene éjôp. E mimbunane wé, a ne mfi a ne mpôlô a fufulu a ngwom a yane a ndamba.
GSAM 23.2“A ne na a ye bô ésaé ji, a ye yene mfômô a ne beta: a ye kôlô e Mimbôk ya Ndyiʼe a mvoé ya nnam, e vôm ya lôt zen ya ndiñ a nyiin a aval mbé ya mfaʼa, a zen Portugal a yiane.
GSAM 23.3“Bia ye yene na môt ji a nga yeme matematiki, mejô ma si, a wulu mvoé a zen a melu map a ne mfi, a nga yeme mejô ma asuʼu—ntabane si—ve a nga bo ékop foʼo e mejô mefe baa.
GSAM 23Ékop é nga ve mfi
GSAM 23.4“Ve, a ne ntyi, mejô ma a nga kôlô me nga ve a mfômô a ne mfi. Ntyi a nga bô a ntelane ya nnam a nga bô ntyi a mvoʼé. A ne na, nge Columbus a nga ye kôme lañ abim enen si a benya ôyap dulu te, a nga ye bo te taté dulu ya mañ, amu a nga ye jiʼa yene na zen Portugal ô mbe ô dañe tyôtyoé, a na ô mbe ô ye di tyôtyoé moné. A nde a nga yeme na nnam Amelika a ne a zen wé, a mbe ye kobele? Mekaʼane wé a mbe teke yene nnam afɔle, a mbe yene zen ya nnam a nga yeme.”
GSAM 23Mbunane beta ya melu
GSAM 23.5A zen jôé, bôt be Zambe be nga lôman a melu mevɔlɔ, be nga yene mbunane nsoan Krist “ane étyé ba telé je besitima ya nsisim, é ne ñyemetan a te ngule ya fôʼôsan.”3 A melu me ne mvoʼé a minjɔŋ, be nga yene a nlem a yane na, “Ô Zambe, éyoñe yene a ye so?” Ve be nga yange a zen, a Paul, a nga yane a ye yane: “Nde jôé mbunane wop, a avaʼa dangan, a ékat ya mevak? Ye sa miabebien, e mise me Nti wop Yesu Krist a nsoan wé?”4
GSAM 24Paul a nga tetele a mbunane
GSAM 24.1Biveʼela bivok bia liti ngule ya mbunane ji bia yian. A éyoñe be nga yiane Paul a mise Felix, a nga ve be éjô ya yane wé, a nga yane: “A zen be yane nkotekote nyeʼelan, a ne zen ji a ma yane Zambe ya bapapa, a mbunane mejô mese me ne a metiñe a minkulane mejô; a mbunane be Zambe, mbunane bete bebien ba yebe fe, na miñwuan mi ye sili, be ne bôt be ne mvoʼé a be ne mejô.”5
GSAM 24.2A éyoñe be nga lôman Paul a mise Agrippa, a nga yane a ngule: “E éyoñe ji me tele nda mejô amu mbunane ya ngakaʼa Zambe a nga ve bapapa; meyoñ mangan awômô a mebaé ma bo ésaé Zambe alu a môs, te jôʼé, a mbunane ya nyoñe ngakaʼa te. Asu mbunane ji, Mokolo Agrippa, Bayuda ba boʼolô mi. A yiane a ne teke mbunane na Zambe a ye sili miñwuan?”6 A mvus, éyoñe Paul a mbe e Rome asu Cesar, a nga yane a Bayuda: “Asu mbunane ya Israel, me ne a mbé ji.”7
GSAM 24.3Paul a nga yane mbunane ji a kalate wé a Tito: “Mvoʼé ya Zambe a ne ya kobele a nga liti bôt bese, a nga yili bia na bia lik ényiñ é ne teke kañe Zambe a minkômbane ya si, a bia wulu a mvoʼé, a mejô ma ne mvoʼé, a Zambe, e éyoñe ji, a bia yange mbunane ji a ne mvoʼé, a mvoʼé ya liti ya beta Zambe a Mvinda wop Yesu Krist.”8
GSAM 24Petero a nga bô nlem a mbunane
GSAM 24.4Petero a yane mbunane wé a mejô ma: “Mveʼane a ne Zambe a Tata ya Nti wop Yesu Krist, a nga yili bia a mvoʼé wé a ne mfômô, a nga bo bia na bia beta bialé a mbunane a ne vee, amu ñwômane Yesu Krist e miñwuan, a sili bia a mfômô a teke kobele, a teke yiane, a teke yene, a ne a yene a bôt a ye yene e yôp. Mi ne a ngule ya Zambe, a mbunane, a kobele, a ye liti e éyoñe ya mvus. A mbunane ji mi ne a mfômô, ve a éyoñe ji, a ne yiane, mi ne a nlem a minjɔŋ mi ne vôlô; a ntelane ya mbunane wônan ô ne édima a dañe or, nye ate a ne ngule ya bo ntuk akôsa bo ba veʼele nye a nduan, a ye liti a mveʼane, a ndem, a nsisim a nsoan Yesu Krist.”9
GSAM 25Mekaʼane Zambe e ntyelane si
GSAM 25.1Minkañete mi Zambe mi liti mekaʼane Zambe a nga bô si; a mejô ma nkulane mejô mi yeme a mekaʼane wé a mejô ma ye so: “A yane Nti a nga bô yôp, Zambe émien a nga bô si a nga bô; a nga tetele si, a nga bô si teke yiane, a nga bô na bôt be ye yene a wulu e wé.”10 A mvus a nga bô si, a nga ve môt. Môt a minkana a yane: “Yôp, a yôp yôp, a ne ya Nti; ve si a nga ve bôt.”11 A éyoñe a nga ve si a môt, môt a mbe a mvoʼé, a zen môt a fek a yane: “Me nga yene mejô ji ve: Zambe a nga bô môt a mvoʼé; ve be nga yene mimbunane mi ne vôlô.”12
GSAM 25.2Bia yeme mejô ma Nti a bôt, na “éyoñe a nga sôlô bône Adam, a nga ve bôt mejô a ntelane a bône Israel,”13 a ne, a ntelane ya bôt be Israel be ne mvoʼé be ye kobele e si a ye yene a ngômôtô wé. Paul a nga yane a mejô ma: “Zambe a nga bô bôt bese a metyi me da, a be ye yene a si jôse; a nga ve be éyoñe a ntelane, a mvôm a ye yene; asu na be ye yane Nti, a be ye yene wé, a teke yiane na a ne mfômô a bia; amu e wé bia ne, bia wulu, a bia ne.”14 A éyoñe mekaʼane ji a si a ye bôban, “bôt be ne ye bô mvoʼé.”15 A wôé be yane a ntabane wop: “Môt a ne a mvôm ji a ye teke yane, ma kon: bôt be ne ji be ye yene mfubane ya mejô map.”16 A ne éyoñe ji éyoñe “bôt be ne nlem a ye yene si, a be ye bô nlem a mvoʼé a mfômô.”17
GSAM 26Nsoan Krist éyoñe baa a ne teke nkulan a mbia
GSAM 26.1E kalate baa ya Petero, a ne yane na “bia nga teke wulu a minkulan mi bôt a nga bô a mejô ma yiane; éyoñe bia nga liti mia ngule a nsoan Nti wop Yesu Krist, bia mbe bôt be nga yene a mise beta wé. A nga yene mveʼane a ndem a Zambe Tata, éyoñe foé a nga so e yôp a beta mveʼane: ‘Nyô a ne mone wom ma nyeʼe, a me bili mevak amu nye.’ A foé ji a nga so e yôp, bia nga wôʼô éyoñe bia mbe a wé e ngônda étyi. A bia ne a foé a nkulane mejô a ne mfi, a mi yiane yene, a ne mvolan a yôp a ne yeme e vôm a ne zañ alu, akekui môs ô ye sa a ôteté ya mametyé ô ye tebe e minlem mienan.”18
GSAM 26.2E kalate ji, nlôman a liti ñyenan ya ngônda e ngônda a ne ndem ya nsoan Krist éyoñe baa. A yene éyoñe ji, Mvinda wop a nga yane minlôman mié: “Bôt be ne a vôm ji, be ye teke wu ti be yene Mone môt a so e ngômôtô wé.”19 A Lukas a nga yane a zen jôé: “Bôt be ne a vôm ji, be ye teke wu ti be yene ngômôtô Zambe.”20
GSAM 26.3Mekaʼane ji a nga bôban a mvoʼé e ñyenan ya ngônda jôé. E “ñyenan” ji e ngônda, be nga yene Yesu a ndem, a zen a ye liti éyoñe a ye so e ngômôtô wé. Be nga yene Elias, be nga lôman a yôp teke wu, a ne ndem ya bôt be ye nyoñeban yôp, be kôñelane menyôl ataté e nyôl ja wu a bo e nyôl é ne teke fe ngule ya wu, a “éyoñe môm, a mise me ne kobele,” éyoñe Nti a ye so.21 A mbe Moses, môt a nga wu, a ne ndem ya bôt be ye sili miñwuan a ye kôlô Nti. A ñyenan ji, be nga yene Krist a ye so e ngômôtô wé, a zen a nga yane be.
GSAM 27Nkulane mejô a ne foé a mfi
GSAM 27.1A té apostel be nga yene beta mveʼane e ngônda ñyenan ya ngônda, a be nga yene foé ya Zambe a nga bô be mvoʼé, apostel Petero a nga yane: “Bia ne a foé a nkulane mejô a ne mfi.” A mejô ma a teke kôlô mejô ma be nga yene a yeme a éyoñe ji. Be nga wôʼô tyiñe Zambe éyoñe jia, ve e minkulane mejô mi ne mfi, mi ne a ye kôlô ti nsoan Krist éyoñe baa, bia wôʼô tyiñe Zambe biyoñ abui. Foʼo, nkulane mejô ôse ô liti jame da, ô nga bôban nge ô ne ntilan e minkañete mi mam me nga lôt, ô ne tyiñe Zambe e be bia. A ne a mejô ma nde nkulane mejô a ne “mfi a ne yeme.” Édisyɔn ba loone na Revised Version a yane na “a nga tetele.” Nkulane mejô a nga tetele a mejô mese ma a nga bôban. Ébɔlɔ jôse a nga yiane, éyoñe a nga bôban, a ne ntyi na mejô mese ma ye so ma ye bôban.
GSAM 27Ntakaʼa ya nkulane mejô
GSAM 27.2Mejô ma bôt be ne mfi a minkañete miap a ntakaʼa ya nkulane mejô mi ne ngule a bia ye yene:
GSAM 27.3Thomas Newton a nga yane na “nkulane mejô a ne minkañete mi mam ma ye so, mi ne ntilan ôsusua a bifia bivok; mejô ya melu a ne nkulane mejô a nga bôban a liti. Minkulane mejô mi ne meduʼan mi nga bo si nyô; ve fek ése a mbia minleme mise ya bôt a mbia minsisim bi se ngule ya bo minkulane mejô mi ne ane mi ne ntilan e Minkañete.”
GSAM 27.4Mvendé Isaac Newton a nga yane na “nkañane bôt be nkulane mejô a ne ndem ya keké ya mvoʼé.”
GSAM 27.5Mvendé A. Keith a nga yane na “nkulane mejô ô funan étua jam ése, a ômien ô ne étua jam. Foé ya Ngule jôse a ye sili miñwuan e ntyelane; foé ya Yeme jôse a ye liti mejô mese ma ne a mvus a yene, mejô ma bôt be teke yene a ne a vôm ya miñwuan; a mejô mese me ne foé ya Zambe.”
GSAM 28.1Matthew Henry a nga yane na “e éyoñe Zambe a nga telan, ji a ne éyoñe a mfi, a zen Zambe a nga ve, ji a ne zen a mfi, nkulane mejô a ye bôban a mvoʼé. Mejô mese ma Krist me ne mfubane, nde me ne yeme.”
GSAM 28Mekaʼane ya nkulane mejô
GSAM 28.2Bia ye yeme a mejô Krist a nga yane minlôman mié, mejô môm ma liti mekaʼane Nti a ve nkulane mejô. A yane a mejô ma Judas a ye bô, a nga yane: “Me yane mia a ntataʼa, asu na éyoñe a ye bôban, mia ye mbunane na me ne môt ji.”22
GSAM 28.3Nti a yane a nkulane Esaya: “Me ne Zambe, a teke môt a ne ane me. Me liti mvus a ntataʼa, a aso ayap mejô ma ngenane te bôban; me yane na mekaʼane wom a ye tetele, a me ye bô mejô mese ma nlem wom.”23
GSAM 28.4A yôé, “me nga liti mejô ma ntataʼa a ntataʼa, me nga kobele a mvoé wom, me nga liti mia me; me nga bo me atemetem, a me nga boban. Me nga liti mia me a ntataʼa; a teke bôban, asu na mia ye teke yane: ‘Ngunemelane jam é nga bo mam mete, a éveʼela jam é ne nkpwelan a éveʼela jam é ne mboon a étyé é ne nyeman bi nga bendé me.’ Mia nga yene a yene mejô mese ji; a mi ne teke yane? Me nga liti mia mejô mefe e éyoñe ji, mejô me nga suʼulane a mia teke yeme. Me nga bô me e éyoñe ji, teke bô me a ntataʼa; jaʼane ôsu môse wu mi mbe teke wôʼô me; asu na mia ye teke yane: ‘Me nga yeme me.’”24
GSAM 28.5E mejô ma, bia yene ngule ya nkulane mejô a mekaʼane ya mejô mese ma ye bôban, a ne ndem ya na nkulane mejô a so e Zambe; a bia yene na Nti a ne a ngule a yôp ya minkôlô ya bôt. A mejô ma, bia yeme na nkulane mejô a ne vôm a ne mfi e Minkañete mi ne bebela. A mejô ma ne bebela, a ne étua jame ya njañan na bôt bevôlô ba ve ve tyôtyoé éyoñ nge teke éyoñ asu ya yéʼé mejô ma nkulane mejô e Minkañete me ne étyi.
GSAM 29Nkulane mejô e nji ndiban
GSAM 29.1Bôt be nji yeme mejô ba jô na be ne bôt be nji yeʼelan, amu nalé be nji yeme minkulane mejô. Ve bevok be ne bôt be yeʼelan, a bevok ya bebo bisaé Zambe, ba jô na: «Minkulane mejô mi ne ndiban, a bôt be nji yeme mi. Bia bese bi yeme na kalate Nlitan a ne kalate a ne ndiban.»
GSAM 29.2E kalate Nlitan, Yôanes, nyô a mbe a nyeʼeban, a nga nyoñe metiñe ma ne beta na a bo te ndiban kalate.25 E kalate wu fe, ba ve ebotan e be ba ba «wôʼô mejô me nkulane mejô wu, a baʼale mam me ne ntilan été».26 Bia ye bo aya asu ya baʼale mam me ne e kalate a ne ndiban nge ba nji yeme me, a nge be nji bili ngule ya yeme me? Nti a nga jô a zene ya Mose na: «Mam me ne ndiban me ne asu Nti Zambe bís; ve mam mese a liti bia me ne asu bia a bana bís nnôm éto, asu ya na bia bo mejô mese me metiñe di.»27
GSAM 29.3Na Nti a nga kômbô na bôt be yeme minkulane mejô Daniel, jame te é ne yemekan e mejô a nga jô beyéʼé bé amu minkulane mejô mite. Bia lañ na: «Éyoñe mia ye yene jôm é ne abé a sôʼôlôban, jôm Daniel nkulu mejô a nga kobô, é tebe e vôm a ne étyi (môt a lañ a yeme),»28 nalé jôʼô foʼo na: Yeman Daniel nkulu mejô.
GSAM 29.4Nti wo liti na mejô ma jô na bôt be nji yeme minkulane mejô me ne mejô me minsos, a zene ya mejô ma: «Nyenan ya mam mese wo bo e mia aval ane mejô me kalate a ne ndiban, nyô ba ve môt a yeme lañ, be jôʼô nye na: Lañ kalate wu, ma sili wo; nye a yalan na: Me nji yeme, amu a ne ndiban; ba beta ve kalate e be nyô a nji yeme lañ a jô nye na: Lañ kalate wu, ma sili wo; nye a yalan na: Me nji yeme lañ. Amu nalé Nti a nga jô na: Ayoñ ji é subu ma bebé a anyu, a liti ma étyi a anyu, ve be nga lôb nlem wôé ôyap e ma, a woñ ba boʼo ma wo ne ve metiñe me bôt; amu nalé, mi lôô, ma ye beta bo jam é ne ôsime a ayoñ ji, jam é ne ôsime a étuʼu. Yemeane be yeʼelan ba ye sôʼôlôban, a ñyemane ya bôt be yeme mejô wo ye ndiban.»29 Nge bôt be nkobô wu nkulu mejô a jôʼô wu be nga mane nyeñe mejô ma nkulane mejô me ne foʼo, be nji ye ke ôyap a metiñe ma Zambe, a be nji ye ve metiñe me bôt vôm ya metiñe mé.
GSAM 30Nkulane mejô ô nji bo ajô atyeñe môt éziñ
GSAM 30.1A nji bo na nkulane mejô a bili nsisim a ne ôyap, a ndiban, a ôsime, nde amu nalé bôt abui be nji yeme nye. Mbo ésaé Pierre a nga jô ajô ya nkulane mejô na: «Mia yeme jame di ôsu na teke nkulane mejô ya mintilan ô ne ajô atyeñe môt éziñ. Amu nkulane mejô a nji so e nleme môt a kômbô, ve bôt be ne étyi be nga kobô mejô me Zambe éyoñe Nsisim a ne étyi a mbe a wulu be.»30 Mejô mete me liti foʼo na jame é ne beta asu ya yeme nkulane mejô é ne na môt a nyoñe Nsisim ate a nga kobô a zene ya bekulu mejô. Asu Nsisim ate, a nga yiane ve e be bôt bese be jeñ nye, ba tili na: «A ye wulu mia e bebela bese.»31
GSAM 30Nkulane mejô a nga tôéban
GSAM 30.2E yeʼelan minkulane mejô, mam me ne memien me yiane tabe éyoñ ése e nlem: Zambe, nyô a nji bo minsos, a ne nyô a nga kôlô minkulane mejô, a éyoñe éyoñ ya tôéban jame a nga jô a kui, jame ébiene a nga jô da ye kui. A beta, amu Nti a bili ngule ya yeme jame môt a ye bo, a telé éyoñ jame da ye boban; éyoñe éyoñ é kui, tôéban ya nkulane mejô a ne bebela da ye boban. A jôʼô mejô mevok, tôéban ya nkulane mejô a ne minsos e éyoñ a nga telé asu tôéban ya bebela, a se nguleya boban. A ne a yemeane wu nde bia ye jô na, éyoñe éyoñ Nti a ye ve foé wé ya bebela e si, foé wu wo ye yeneban éyoñ ése.
GSAM 30.3Éziñ, e mvuse na mbo tilane a mane ve mejô e ajô tôéban ya nkulane mejô, môt a nji mbun Zambe a mbe valé a nga zu ôsu a jô na: «Ma ye botane mia bôt be yeme minkulane mejô, amu mia ne bôt be bili mvaé! E yeʼelan mam ma mbe e éyoñ ya kala, mia zu yene foʼo mam me ne nkoman a nkulane mejô.» Bia yalan nye na: «A ne nkoman amu nkulane mejô a nga bo nalé. Nge wo ke e nda ya kuane mimbot mi mo asu ya kus mimbot mi mo mibaé, wo nji ye jeñ mi mi ne nkoman a wo wôé? » Nye a yalan na: «Eʼe, amu ba nga kôme mi asu ya na mi ne nkoman.» Mbo tilane a jô na: «Nalé fe Zambe, nyô a nga yeme jame bôt be ye bo, a nga bo minkulane mejô amu bôt ate; a éyoñe bôt ate be nga kui e ésaé été a bo mam a nga jô, môt a tili mam ma nga boban a bebela a tili mam be nga bo, a eyoñ ba fombô nkulane mejô, a mam mete, me ne foʼo nkoman.»
GSAM 31Nkulane mejô a ne été e ñôŋ
GSAM 31.1Mbo ésaé Pierre a jô na bia yiane wôʼô nkulane mejô aval ane été a faé e vôm a ne ñôŋ. Nge été ya nkulane mejô e nji bo, mam ma ye zu boban ma ye bo ñôŋ ése. A liti ya été é ne na e kobô ñôŋ; éyoñe môt a wulu e ñôŋ été, a liti nye zen, a liti nye zen foʼo, asu ya na môt a wulu a ne ngule ya yene a suʼulan asu da asu da, a sili a so zen. «Mejô me wo», nkulu Besam a jô na, «me ne sitam e mebo mam, a été e zen wom».32 Môt a bili yeme a jô na: «Zen ya bôt be ne zame e ne aval ane été a faé, a faé avôl avôl akui môse a ne mbamba».33 Nalé nde bi yen, eyoñ bia sili si ya éyoñe, na mejô me Zambe, e beta e tôéban ya minkulane mejô, ma ye lôb avôl a beta lôb, a bo na môt a yeʼele Kalate Zambe a yeme foʼo na a ne e zen a ke e été ya nnôm éto a môse é se manan.
GSAM 31Mam melal me ne beta e zañe Eden akui asuʼulan
GSAM 31.2Eyoñe bia fombô zen ya bôt ba Nti, a so Eden akui asuʼulan, e été ya mintilan mi ne étyi, mam melal me ne beta a lôt e mise. E ne nsoan Krist ôsu, a teban nye môt, nsoan Emmanuel, Zambe a yeneban e nyôle; a baa, beta nkômane keké mfefé mvuse meyoñe me ne ñôŋ—mimbu 1260 ya njôan, éyoñe mejô me Nti me mbe me boʼok teke kui e be bôt be ne bôt—éyoñe keké é nga kui e vôm é mbe a ne ngôñe, a ba nga telé Mintilan mi ne étyi vôm bôt bese be ne lañ a yeme nkômbane wé; a lale, nsoan Krist éyoñe baa, asu ya zu kôlô éyoñ ya mfubane mam mese bekulu mejô bé bese be ne étyi be nga kobô a anyu jap ataté si é nga kôlô; wo ye suk «bitumane bi éyoñe», bitumane zañ abé a zame, a zu a éyoñe ya etôtok, éyoñe éyoñe ése é nga kômbô ke.
GSAM 32Nkulane mejô wo ve minkôme zene akui asuʼulan
GSAM 32.1Eyoñe bia wôʼô mejô ma nkulane mejô me ne bebela aval ane été é yiane wulu mebo més, a liti bia zen a ne nkoman e ñôŋ été, a nji ye bo avalevok ve bia ye yene na zen e nkoman a ne foʼo liti e mejô ma nkulane mejô a so e éyoñe akui nsoan Krist éyoñe baa. A ne nalé, bôt be wulu a nkulane mejô be ye yene ve ndem a mimfôtô mi liti na môse nnen a nto bebé, ve be ye fe yene ésaé ya Nti é wulu éyoñ ése a mefoé ma bebela ma kôme bôt asu ya suʼulane nye a mvoʼé éyoñe a ye zu.
GSAM 32.2Jaʼane Mintilan mi ne étyi mi jô na môse Nti wo ye zu e be bôt abui aval ane «môk a zaʼa alu»,34 mi jô fe amu bôt be tabe e nkañane Nti na: «Mia, bôte ba, mi nji ne e ñôŋ été, asu ya na môse wu a zu mia aval ane môk. Mia bese mi ne bana ya été, a bana ya môse.»35
GSAM 32Simesane zene Nti a nga wulu bia
GSAM 32.3Eyoñe bia simesane zene Nti a nga wulu bôt bé e ndulu bôt ya nsoan Krist, é ne mbamba jam ya yene na a nga kômbô foʼo na bôt bé be simesane mam a nga liti be a zene ya mvam a ngule wé asu jap. Eyoñe nkulu Besam a ve mam me nga bo na Israel a beta ke ôyap a Zambe, a jô na: «Be nga vuane Zambe, Nyiʼi jap, nyô a nga bo beta mam e Misraim, a bo mimyem a si ya Ham, a bo mam me ne woñ e ngôt ya Mameni.»36 Nge é mbe mbamba asu Israel a simesane zene Nti a nga wulu be, bia fe bia ye bo nalé, ye a nji ne mbamba? Nkulu Besam a beta jôʼô a abui mvaé na: «Botane Nti, a nsisime wom, a te vuane mbamba mam mé mese.»37
GSAM 33.1E meyoñ mese, Nti a nga bi bebela bi ne beta, bi ne ngule ya, a zene ya mvam wé, kôlô ayoñ e njôan ya abé, a kôme je asu ya nyin e Kanaan ya yôp; a ne mbamba jam ya yene zene Nti a nga bo be bôt be nga kate bebela bite.
GSAM 33Mimveban minene me nga zu a zene ya bilon — mejô D’Aubigné
GSAM 33.2D’Aubigné, e kalate wé a jôʼe nkômane keké mfefé, a jô na: «Zambe, nyô a kôme ésaé wé a zene ya meyoñ, wo tôé nye a zene ya bivek bi dañ bo atek; éyoñe éyoñ wé é kui. A bo mimveban minene a zene ya bilon, avale te é ne metiñe ma Zambe. Metiñe mete, ma wulu e mam mese me né, ma ne fe e mintilane ya bôt.»38
GSAM 33.3E kala, eyoñe Zambe a nga taté suʼulane ayoñ éziñ asu ya bo je ayoñ a ne wé, a nga loone môt da—Abraham—nyô a mbe a tabe e zañe bôt be nji yeme Zambe, e Ur ya bekalde. E nye nde mvus a nga zu bôt abui; ve amu bôt ate, eyoñe be nga beteban bo ayoñ, Zambe ya yôp a nga jô na: «Nti a nji telé nyeʼan wé e mia, a nji suʼulan mia, amu mi ne avôl a lôt bôt bevok; amu mia mbe mi ne bilon e zañe bôt bese.»39
GSAM 33.4A beta, eyoñe a nga kômbô kôlô bôt bé e njôan e Misraim, a nga suʼulane wua asu jap, nyô e mon a mbe a ndiban ngone lale e nda ngone; mvus éte ba nga telé nye e mon nkoé nden be nga kôme a mbôk a dube wô a afib, a ve nye e mo ya ngôt Nile. Mose wu, éyoñe a nga yeme mejô, a nga suʼulane zen ya mbôk a minjuk nsamba bôt ba Zambe, e vôm ya nyoñe mvaé ya «mam me ne mvaé me abé éyoñe é ne ve éyoñe éfiʼi».40
GSAM 34Ôvo Gideon
GSAM 34.1Mvus éte, eyoñe Nti a nga kômbô kôlô Israel e mo ya Midian a Amalek, be nga zu si jap «aval ane mindôk bi ne avôl», a kobô bibuma bi si, a liʼi «teke bidi asu Israel, te mintômba, te mimfumbô, te aboʼo», Nti a nga lôme éngele e be Gideon. Mon Joas a mbe a kui e mintaé ya manyaʼe miñôm mi bili abui bilon, a ndiban mi e be bebo bita bé. Eyoñe éngele a nga kate nye na a ye kôlô Israel, Gideon a nga sili a beta ôsime na: «Ma ye kôlô Israel a jé? Mi lôô, nda wom a ne bilon e Manasse, a ma me ne nyô a bili éfiʼi e nda esaa wom.»41 Môt wu a mbe a ne mbôk a bilon a nga ke a bôt 300, a bili ve bibii a mevieʼe mʼékon (jam é ne ye yeman ane nsos e mise ya môt a bili ngule ya yeme), a bo na Zambe a ne ngule jap, nde be nga nyoñe beta ôvo. Ôsu ya nkôtane bôt, Gideon a mbe a ye jô foʼo aval ane nkulu mejô Amôs a nga sili na: «Za a ye beta kôlô Yakob? Amu a ne môt a bili éfiʼi.»42
GSAM 34Mone éziñ e akôndô été
GSAM 34.2Eyoñe éyoñ Nti a nga telé é kui, Nyiʼi bôt a nga wôban, a bemba ba nga yene nye a too e akôndô été. Bôt bé ya si be mbe be wulu e bisaé bi ne mbôk ve bi ne étyi. Amu njôan wé ya si, Nyiʼi bôt a nga jô na: «Minkôk mi bili bivôm ya ndiban, a bibañe ya yôp bi bili mimfôlô; ve Mona môt a nji bili vôm ya telé nlô.»43 A nga suʼulane beyéʼé bé «e zañe bôt be bili éto é ne si, akôsa bo be nji bili éto é ne si a lôt, be nji kui e éto ya bôt be ne zañ; jame ése é mbe asu ya liti si na ésaé e nji so e bôt, ve e Zambe.»
GSAM 35Bôt be yeme a nji looban abui
GSAM 35.1Paul a nga jô ajô ya ésaé e meyoñ ma keké ya ôsu na: «Jam bôt ba jô na Zambe a ne nsos é ne yeme a lôt bôt; a jôm Zambe a ne mbôk é lôt ngule bôt. Mia yen loone mia, bôte ba, na bôt be yeme mam me si be nji ne avôl, bôt be bili ngule be nji ne avôl, bôt be bialé e beta menda me bôt be nji ne avôl; ve Zambe a nga suʼulane mam me ne nsos ya si asu ya siʼi bôt be yeme, a mam me ne mbôk ya si asu ya siʼi mam me bili ngule; a mam me bili éto é ne si a mam bôt ba siñan, Zambe a nga suʼulane me, a mam me nji ne, asu ya sôʼôlôban mam me ne, asu ya na te nyôle da da é bo minkômbô e mise mé.»44
GSAM 35Bôt be ne mbôk e nkômane keké mfefé
GSAM 35.2Bia yen metiñe mete me boʼok e mam ya beta bôt be nga kôme keké mfefé e ntete mimbu 16. Môt a nga tilane a jô na: «Zwingle, nyô a nga kôme keké mfefé, a nga so e akôndô ya mbaʼale e minkôle; Melanchthon, môt a yeʼele mejô ya nkômane keké mfefé, a nga so e nda ya môt a kôme minkpwaté; a Luther a nga so e nda ya môt a bili bilon a faʼa si a kuli mekoʼo si été.» Luther a nga jô amu nye bebiene na: «Bésaa be mbe be bili bilon abui. Esaa wom a mbe môt a kôme minkôk (mvus a nga bo môt a faʼa si a kuli mekoʼo si été), a ngône wom a mbe a yiane suʼu minlôm a nyôle, asu ya kuane jame ya yeʼele bana bé. Be nga jôʼane minjuk mi ne beta amu bia.»
GSAM 35.3Mbo ésaé Yakob, eyoñe a kobô ajô ya loone bôt e bisaé ya Nti, a jô na: «Wôʼôan, bôte bama be ne bôte be ma nyeʼe, ye Zambe a nji suʼulane bôt be bilon ya si, ve be ne bôt be bili mbunane, a be ne bôt be ye nyoñe éjôé a nga latane be ba ba nyeʼe nye?»45
GSAM 35Bôt be nga taté bo Metodis
GSAM 35.4Eyoñe bia fombô abui bôt be nga kôme keké mfefé akui akui e meyoñ ma atataʼa ya Metodis, éyoñe ba mbe ba kate foé ya mvam a nlem wôse, bia yen na ngule ya Zambe é mbe nsamba foé wu. Eyoñe ba nga liti nye bôt a bebela, a nyeʼan ya Yésus, a bôt be nga bi nye a mbunane a ne eyoñe, bôt be nga nyoñe ve njamane mam abé ma kala, ve ngule ya bo na be wulu étyi. Metodis a nga taté e mbôk, a ba nga botane nye a zene ya mbunane a ndiʼane ya bôt bebo bisaé a bôt be nji bo bisaé.
GSAM 36.1Eyoñe bia fombô mam a mam ya ndulu bôt ya nsoan Krist, bia yen na, aval ane e bisaé bi Nti bese a môt a ne ve mbo ésaé, ndulu wu a nga taté e zañe bôt be bilon a bôt be nji yeman; ve te môt a tyelane nye mejô amu atataʼa wé a ne mbôk, te taté tuʼa fase mendem beta ésaé ji é tebe été, asu ya na be bo te bo aval ane bôt Nti a nga sili na: «Za a siñan môse ya mam me bilon?»46
GSAM 36Mejô Eck a nga yalan Luther
GSAM 36.2Asu ya bo mbamba e be bôt be ne ye suʼulane nge mejô ya mbunane me ne foʼo nge me nji ne, a zene ya bôt be bilon nge bôt abui be nyoñe me, bia ye ve mfaʼa ya mejô ma nga boban e zañe Luther a Eck. Éyoñe Luther a nga tebe e Mintilan mi ne étyi, a sili na bôt be nji bili ngule ya telé ôsimesane wap yôp ya mejô me Zambe, Eck a nga yalan nye a mejô me nsos na: «Ma wôʼô ôsime amu mbôk a mbamba ya Mvendé wu a kômbô tele nyôñe a minsamba mi bôt be ne beta be nga bo bekalate ya kala, a a jô na a yeme lôt betuni, mekôan, beyeme bekalate, a besikôlô! ... A mbe ye bo ôsime, foʼo, nge Zambe a nga ndiban bebela e be bôt be ne étyi a be nga wu amu mbunane akekui nsoan Mvendé wu.»
GSAM 36.3Mejô mete Eck a nga yalan me mbe me ne yalan a mejô Zwingle a nga ve John Faber e Zurich, éyoñe Faber a nga jô na a ne «ôsime amu mam me nga kui e vôm ba nga liʼi metiñe ma kala me nga tabe mimbu 1200, a be nga beta tele na ayoñ ya bekrist é mbe e minsos mimbu 1400.» Zwingle a nga yalan nye mbé na «minsos e nji bo te bo minsos amu bôt be nga mbun nye mimbu 1400; a e nkañane Zambe, kala ya metiñe a nji bo jame nge ba nji yene nsisim a ntilan e Mintilan mi ne étyi asu ya liti na a ne foʼo.»47
GSAM 37Mejô ma Nti a ôsimesane ya bôt
GSAM 37.1Njôan a ne e be môt a nyoñe ôsimesane ya bôt vôm ya suʼulane mejô a jame di, «Jé a ne bebela?», a zene ya mejô ma Nti, nkulu mejô Oze a liti foʼo na a ne njôan éyoñe a jô na: «Mia nga kôme abé, mia nga kôlô mam me ne njôan; mia nga di bibuma ya minsos, amu mi nga nyoñe ndiʼane e zen yén a e beta ngule bôt yén.»48 Nlem ya môt ô wôʼô nyoñe ndiʼane e môt éyoñ ése; ve eyoñe bia subu éyoñ Nti a ye «tebe a fôʼô si angôndô», nkulu mejô Ezayi a sili na: «Liʼi nyoñe ndiʼane e môt, nyô a bili nsisim e mimbông; amu a ne jé e be môt?»49
GSAM 37.2Eyoñe Mintilan mi ne étyi mi nga ve bia metiñe amu njôan wu, te môt a ke ôsu a tyelane ndulu bôt ya nsoan Krist mejô, aval ane a ne teke tañ amu a nga taté e mbôk, nge amu bôt be loone na be ne beta e mise ya si be nji nyoñe ésaé wu. Ve môt ase a yiane kamelan mam a sili, a fombô me a tyelan. Bebela a ne jame é bili tañ a nji yemekan, a eyoñ ba fombô je a ôsimesane ya bôt, ôsimesane wu wo ne aval ane bilon bi nji bili tañ.
Notes
- 2 Timote 1:9 ↩
- David H. Montgomery, Kalate a beta mejô ya Amelika, édisyɔn ya 1902, mefɔle 8, 9. ↩
- Ebe 6:19. ↩
- 1 Tesalonika 2:19. ↩
- Misala 24:14, 15. ↩
- Misala 26:6-8. ↩
- Misala 28:20. ↩
- Tito 2:11-13. ↩
- 1 Petero 1:3-7. ↩
- Esaya 45:18. ↩
- Nlangan 115:16. ↩
- Ekleziaste 7:29. ↩
- Deuteronome 32:8. ↩
- Misala 17:26-28. ↩
- Esaya 60:21. ↩
- Esaya 33:24. ↩
- Nlangan 37:11. ↩
- 2 Petero 1:16-19. ↩
- Mate 16:28. ↩
- Lukas 9:27. ↩
- 1 Korént 15:51, 52 ↩
- Yohane 13:19 ↩
- Esaya 46:9, 10 ↩
- Esaya 48:3-7 ↩
- Nlitan 22:10. ↩
- Nlitan 1:3. ↩
- Deuteronome 29:29. ↩
- Metias 24:15; ↩
- Ezayi 29:11-14. ↩
- Pierre Baa 1:20, 21. ↩
- Yôanes 16:13. ↩
- Besam 119:105. ↩
- Minkana 4:18. ↩
- Tésalonik Ôsu 5:2; Pierre Baa 3:10, ↩
- Tésalonik Ôsu 5:4, 5. ↩
- Besam 106:21, 22. ↩
- Besam 103:2. ↩
- Kalate ya Nkômane Keké Mfefé, kalate baa, kabitele 1, nkoman 1. ↩
- Deuteronome 7:7. ↩
- Hébre 11:25. ↩
- Betyiʼi Mejô 6:4, 5, 15. ↩
- Amôs 7:2. ↩
- Metias 8:20. ↩
- Koréñt Ôsu 1:25-29. ↩
- Yakob 2:5. ↩
- Zakari 4:10. ↩
- Ntilane Wylie ya bôt be Protestan, kabitele 12, nkoman 16, 17; mvean ya Cassel, nkala 458. ↩
- Oze 10:13. ↩
- Ezayi 2:22. ↩