Kabitele 11 — Foé éngele baa
GSAM 171.1“A ndean éngele wua, a jaa foé ati: Babilon a wôʼé, a wôʼé, beta tison, amu a nga nyuu meyoñe mese woone ya ayaa ya ébamba dé.”1
GSAM 171.2“Nde nnam nda a ne ntyiʼi, a jaa mbo ésaé wé ati: Ké avôl, ke mefôtô me tison, o ye yiane baʼa minzôzoé, bôt be ne akôkô, miñyeyem, a mindindim.”2
GSAM 171.3Nti a nga liti ésaé ya nlemane wé e siʼa, a nga liti bôt foé ati, “Éyoñe ya ntyiʼane mejô wé e nga tôéban,” foé a bôt bese be nga yemeke yiane sôlan. Jôé ji e mbe nloone ôsu asu ésulane bidi yʼaluk. A nga katébane “e be ba be nga loban.”3 Nde be nga bene nloone te a mejô meval meval, nloone baa ô nga veban, ô luʼane a foé éngele baa.4 A foé ji, Nti a nga sôlô bôt befe, be ye lôman tété ya éyoñe bese, a ndulu ya bebela ya wé e ne yene a beta yene.
GSAM 171Beta foé ya bôt ba yiane sôlan ésulane bidi yʼaluk
GSAM 171.4Foé baa, foé a nga lôman éyoñe ya ntyiʼane mejô, a jaa ati, “Babilon a wôʼé, a wôʼé, beta tison, amu a nga nyuu meyoñe mese woone ya ayaa ya ébamba dé.” A beta foé ya ésulane bidi yʼaluk a jaa ati, “Ké avôl, ke mefôtô me tison, o ye yiane baʼa minzôzoé, bôt be ne akôkô, miñyeyem, a mindindim.” E mintilane mite mibaé, bôt ba jô na be ne bôte Nti ba lobane na “tison.” A mebôlô ma bétiñe ma wôʼô, a jôé ji a yiane jôé “Babilon.” A beta kalate a liti bôt ba tété ya éyoñe, a liti ati, mbere nsoan Nti, bôt be wé be yiane sôlô Babilon: “Beta Babilon a wôʼé, a wôʼé, a yiane ne nda ya minsis, a nda ya nsisime bese be ne mbia, a nda ya meyemeyem a ñôm bese be ne mbia a be ne yene. Ké wé, bôt bame, ndemben mi bo te bo ngabe ya abé dé, a mi bo te nyoñe bibubua bié.”5
GSAM 172“Kebukane yʼéyoñe o nga wôʼô”
GSAM 172.1E foé ya keké ya Sardis, bi yeme ati, “Kebukane nde éyoñe o nga yiane baʼa, a o nga wôʼô, o yiane yiane jôʼô, a o yiane yemon. Nge wo bo te mombô, me ye so o vôm wé a yiane nkuan; o ye te yeme éyoñe me ye so o vôm wé.”6 Keké ya Sardis a yeme yene ati a nga yiane yene e mintyendane ya keké, mvus éyoñe dibi ya ésaé ya “Jezebel”—keké a nga liʼi mbunane wé. A nga jôʼô keké ya Sardis ati a nga ne keké a ne ngul; nde a nga wôʼô a bene foé ya nsoan Nti, a nga yiane tyiʼi vôm a ne a bôt be yiane so wé yʼéyoñe a ne nkuan ya zañ alu. E nnam Paul a nga jôʼô 1 Thessaloniciens 5:1-5, a ne yene bôt be ye jôʼô, “Mvoʼé a éto te woñ,” éyoñe nsoan Nti a ne nsôan. Bôt be lôman a bebela be jôʼô “bôt be môm,” a Nti a ye te so a be ati nkuan.
GSAM 172.2E nkulane wé a minkeké mi zamgbwale, bi yene ati wôʼé ya keké ya Sardis a lôman mbia a keké ya Philadelphia, keké ya mbamba nlem. E ne nyeñe bôt 50,000 be nga baʼa a foé éngele baa, be nga sôlô minkeké misese, a be nga beta yiane a mbamba nlem, a bebela nkôtô ya nsoan Krist a ne bebé.
GSAM 173A nde foé baa a nga lôman
GSAM 173.1Ôyenga ya zañ alu ya Sept. 12, 1844, a ne mejô Mvendé J. V. Himes a nga wôʼô a foé éngele baa, a menda me nga yiane lôman foé wua. Kalate wé a nga nyôban McConnelsville, Ohio, Aug. 29, 1844, a jaa ati:—
GSAM 173.2“Éyoñe bi nga lôman ésaé a Mojañ Miller e 1840, a nga lôman mejô mimbu ebu. E éyoñe jôʼé, a nga ne a nyeñe wé. Nde ésaé wé a nga ne a yiane, a nga yeme yene a yiane bôt be jôʼô Zambe, be yeme mbamba nsôan ya bôt be Zambe, a be yiane yiane asu nsoan Nti; a a nga yene bôt bese be ne tyaʼa mbia, a be yiane yeme ntabane wé a ntyiʼane ntelane a Zambe, a be yiane yiane asu nsoan Nluʼu minga a mvoʼé éyoñe a ye so. Bi ne binde a nga bo ésaé wé. A nga bo ntyiʼane te asu yiane bôt e keké ya môt a môt.”
GSAM 173.3“Éyoñe bi nga mbunane ati nsoan wé a ne nsôan, a bi nga yiane foé ji mfaʼa bôt, bi nga yeme yiane wua a minkeké mise, vôm Zambe a nga tili bi bo ésaé. Bi nga jôʼô be mbo ésaé a be keké ati: ésaé be bi ne te asu ya kobôlô be, te asu ya sôlô be; bi ne mbamba mvean wua, nde a ne yiane yeme yene “foé,” ntyiʼane mejô a ne “a nga yiane so,” a bi yiane jôʼô bôt ba yiane yiane asu menda.... Bôt be mbo ésaé a be keké be nga yiane ésaé bi nga bo, nde be nga te mbunane bebela, be nga yeme ati be yiane yiane a bebela ji, a be yiane liti a jôʼô foé ji; nge be bo te bo nalé, e mbia éyoñ é mbe bebé, be nga ye tôbane minjuk a bebuni be nga yemete mbunane wop a nlem ôse. Nde be nga tyiʼi foé, a be nga biane, môt a môt a mvean wé, be yiane kôlô foé ji. Jôé ji a nga bo be Mojañ a be Kal be ne yene ésoʼo. Bôt be mingi be nga nyeʼe minkeké miabe, a be nga te yeme sôlô. Nde éyoñe be nga kôlô be, a be nga bo be mbia, a be nga yeme sôlô be a menda meabe, a éyoñe “aval a ne éyoñe” a nga te yiane baʼa be, a “mvoʼé a éto te woñ” a nga yiane wôʼô be Sabat asu Sabat, be nga sôlô menda ma bôt ba yiane, be nga kôlô ndiban, be nga lôman a ngul, a be nga jôʼô ati, “Sôlô wé, bôt bame.””
GSAM 174A vôm a ne yiane
GSAM 174.1“Jôé ji a nga bo bi ne a vôm a ne yiane, (1) atataʼa bi nga ne a tété ya éyoñe ya nkulane, vôm bi nga yiane ati Nti a ye sôlô bôt wé bese a wua; a (2) bi nga jôʼô éyoñ ése foé fe; a éyoñe mam me maneya kôñelan, nge bi nga lat a ôyenga ya sôlô a tyame minkeké mi nga nyoñe bia a foé jangan, bôt be nga ye yene na bi ne bebo minsos. Bi nga lôlô, a bi nga lôman a ntabane ya asu, nde keké a mbo ésaé ba nga yiane bo jôé ji, a bi nga yiane, a woñ ya Zambe, beta yiane a bebela a bôt be Zambe be nga bo be mbia.”
GSAM 174Mvean ya minkulan asu wulu wua
GSAM 174.2“‘A nga ke keké ya Bayuda, a nga jôʼô a ngul ngon élal, a nga yiane a jôʼô mejô ma beta wulu Zambe. Nde bôt befe be nga bo be ne nsiki, a be nga te mbunane, a be nga jôʼô mbia mejô mfaʼa bôt, a nga sôlô be, a nga sôlô bôt be yiane, a nga yiane melu mese e sikôlô ya Tyrannus.’7 A nga te ne nde bôt befe be nga bo be ne nsiki a be nga jôʼô mbia mejô mfaʼa bôt, nde be Mojañ be nga yiane sôlô minkeké, a be nga sôlô. Be nga te yeme wulu a “mbia mejô” ma “mbo ésaé mbia,” a minkeké mi nga yiane bo be mbia a be nga jôʼô mbia mejô mfaʼa bôt be nga yeme lôlô “mbamba nsôan,” be nga ne ve bengone be Babilon a ne ndimba. Be nga lôman be ati, a be nga yiane a élibé ya foé. A nde bi ne te yiane yiane mfaʼa jôé ya Babilon, bi yiane yiane a sôlô mfaʼa bôt bese be ne yiane foé ya nsoan a beta wulu Zambe. Bi mbunane ati a ne jôé ya bulu a miñwuan. A ne miñwuan ya yiane beta a bôt be jôʼô mbia mejô, be yiane foé ya nsoan Nti. A ne bulu ya sôlô mfaʼa minlôman mise, a yiane a mejô ma Zambe, a lôlô Nti melu mese. A nde bi jôʼô jʼéyoñe ji be bôt bese be ne a ndiban ya minkôlô, “Sôlô a bôt ba, a ne fe, ati Nti, a te kôlô mbia; a me ye baʼa wo, a me ye ne wo Ésa, a wo ye ne me bana ba babenya a ba bone, ati Nti a ne Nnam ya ngul.”8”
GSAM 175Mbia ntyiʼane a te yeme jôʼô
GSAM 175.1Wm. Miller a jôʼô a vôm a ne yiane ya ntyiʼane a nga ne éyoñe jôé ji e nnam minkeké a bebuni ya nsoan Krist:—
GSAM 175.2“A ne mbia a te yeme jôʼô ati minkeké mi Krist be yiane kôlô foé ji a bôt beabe a mbamba nsôan. Me yeme minkeké mi Baptist be jôʼô be te kôlô be atataʼa mbunan, nde atataʼa be nga sôlô a bebuni ya nsoan Krist. Nde nde te atataʼa mbunan be nsoan Mone a ye so, jʼéyoñe ji yañ me ne kôlô e nnam Baptist, me ne wôʼô mfaʼa minkeké miabe? A ne mejô ma mbia. Nde Metodiste a Presbiteriene be te yeme jôʼô mejô ma, amu be kañese na bôte ya minkeké meval meval be nyoñ ngabe nsamba e bidi bi Nti. Be yiane kôlô atataʼa jôé? Me nga wôʼô befe be nga kôlô atataʼa be nga yeme yiane “minkôm” ya nsoan baa; befe atataʼa be nga yeme yiane wôʼô, nde mbia wôʼô be nga liti be a ne, be nga lôlô Krist. Ô Zambe, “jaméʼé be, atataʼa be te yeme be ne bo.””
GSAM 176Storrs a jôʼô a vôm minkeké mi ne
GSAM 176.1George Storrs a nga jôʼô a ntabane minkeké mfaʼa bebuni ya nsoan Krist, ati ji:—
GSAM 176.2“Mfaʼa befe be ne, jʼéyoñe ji be te jôʼô, “Me ne ngôʼô a nnam”? A befe be te yiane yene ati éyoñe jia be ye yiane wulu nnam, a nnam wé a ye yiane mbunan wabe? A befe be ye yiane bôt môt a yiane bôt éyoñe ji a yiane yene a mvoʼé e vôm wabe, môt a jôʼô a ngul ati a nsoan a ne nkuan? Be yiane yiane ati o yiane “kôlô” a te jôʼô foé ya mbunan mfaʼa nsoan Nti mbu wu, a ne ati o mbunane ati be ne, a o yene a yiane jôʼô, “koone Zambe woñ, a baʼa wé nkôlô, atataʼa éyoñe ya ntyiʼane mejô wé e nga tôéban”?”
GSAM 176Nkañete ya Mansfield
GSAM 176.3L. D. Mansfield, a nga wula kalate Oneida, N.Y., Marsi 21, 1844, a nga jôʼô ati:—
GSAM 176.4“Zambe a yiane wulu a minkôlô mi bana bôt be nyeʼe, be ne yange Nti a ye so e yôl, a a wulu be te nde asu ya wôʼô éngele “a ne aval a ne yiane liti foé ya nnam a te mane, a jôʼô, Éyoñe ya ntyiʼane mejô wé e nga tôéban,” nde a wulu be a ntyiʼane ji, “Sôlô wé, bôt bame!” Me ne mbunan a ngul ati minkeké ya éyoñe ji mi ne beta ngabe ya Babilon, nyô a yiane kobôlô a ngul, a be ye te beta yene nye.... A yeme yene ati minkeké mi fe mi ne yene a mone nlak; a menda mafe me liti jôé ji.”
GSAM 176Nsisime ya bôt a yiane yene
GSAM 176.5“Mojañ wua a nga lôman ésaé a ngul e vôm ji, a nga liti nsoan Nti, a nga tili éyoñe a ye yiane jôʼô foé e vôm wua. Nde Nti a nga liti a ne mil 16 mfaʼa vôm a nga tili, nde mbo ésaé wua, a nnam a bôt ba yiane, a nga ne a mvean ya môm a mveʼé, asu ya liti mbo ésaé Zambe a ne étyi. Mbo ésaé wua a nga lôman ésulane a melu mefe, nde bôt bese be nga ne nsiki a yeme yene, aval ékôkôt ya Nnam Nyu, te nlem wua a nga keban a te môt a nga yiane. A nde mbo ésaé a nga jôʼô ati a yeme yiane “baʼa vôm ya bôt be ne a yiane.””
GSAM 177.1“Môt a nga yiane liti bôt a vôm ji a nga jôʼô bôt be sikôlô wé ati, atataʼa bi ne a ésulane vôm ji, môt a ye so nda wé a jôʼô a mbunane ati Krist a ye so mbu wu, me ye sôlô wé nda.”
GSAM 177Ésaé bia yiane bo be bekeké
GSAM 177.2Vôme nyi, bia zu liti nkañete ô so mejô be nga jô ésulane ya bebuni ya nsoan Krist be mbe be sulan e Boston, Mass., môse 31 ya ngon 5, 1844. Wm. Miller, Elon Galusha, N. N. Whiting, Apollos Hale a J. V. Himes be nga tili biyôlé biap si dé. Ba jô na:—
GSAM 177.3“Bi ne fe jô mone jam a lat a ésaé bia yiane bo be bekeké. Aval ane abui mame mefe, bia yene na ntyel ô ne ya dañe mvié mfaʼa wua nge mfaʼa mbok. Ntyel ôsu ô ne ya jôʼé ngule keké bi ne été na é dibe bia menyu e jam ésaé di. Bi ne teke bisan na, betoyini be bôte be nga bo na Zambe a tyiʼi be mejô amu be nga tôñe mame bekeké bap be nga jô na be bo, mame me nji luʼan a Mintilan. Nge be nga tebe ngul a baʼale mbunane wop, ényiñe jap é mbe é ne dañe bo mvoʼé éyoñe ji, a be dañe bo mfi, toʼo é mbe é ne bo na ba ye bi minjuk.
GSAM 177.4“Ntyel ô baa ô ne ya jôʼé na nsisime ya bulan bekeké abé ô wulu bia amu mbia avale be nga bo bia, a wosan a bikôan bite bise teke fasan. Mfaʼa ya ésaé bebuni ya nsoan Krist ba yiane bo a lat a bekeké be ne été, nge be sili bia na bi ve melebe, bi se ngule ya ve melebe me ne mfi be bôte bese a mam mese. Ba yiane bo mam a woñe Zambe, avale mame ba tôbane me ma sili.
GSAM 178.1“Ve bia yiane tebe ngul e bo ésaé jangan, e ve nkañete ya bebela biyoñe bise bi ne mvaé a mfi. A nge e bo nalé da bo bekeké ôbep, a ba tiñeti bia na ba ye vaa bia nge bi nji tabe mimñok (toʼo nge bia yene na bi ne man a keké e mvoʼé, nalé é ne bo zen da dañe mvaé), bi bo ésaé jangan. Éyoñe ba vaa bia, bi jibi abé ba bo bia a nleme mbamba, a bi kañese, nsamba a Nti wongan, na bi ‘kôlô atan mbé, bi beʼe ôson wé.’”
GSAM 178.2Minkobô mite mia kañete avale bekeké be nga bo ba be mbe be veʼe foé éngele baa. É ne tyiʼibi ya yene amu jé ba be nga sulan nsamba e abemba nsisime wua été, ane ébuma ôsu ya nveane nlôen ô baa asu “bidi ya ngôgô”, ba lobane na “bôte be too be mvak”, “ba ba tintin” a “mindindim”. Bifia bite bia tuʼa liti abé be nga bi éyoñe “bobe bisaé bevok” be nga “bôme” be, ba be nga kandane be.
GSAM 178Bôt be ne nkañan be ntoban asu na be nyoñe mfefé bebela
GSAM 178.3Nsôñane Nti ô ne yené ne ngeññ e jam a nga bo ya vaa bôt be ne nkañan a zene ya nkañete foé éngele baa—nlôen ô baa asu “bidi ya ngôgô”—a “ôyenga ya zañ alu”. Be mbe be yiane jeñ a kate bôt minkume mi bebela asu melu ma suʼulan. Ésaé éte é nji mbe ngule ya boban e bekeké “be too minkôl mi miñyebe miap”, aval ane keké ya minlôman é nji mbe ngule ya kate si se mbamba foé nge é nga ke ôsu a baʼale élat a bikôane Bejuif. Vôm ate, Zambe a nga loone bôt na be kandan,9 A nga loone fe bebuni ya nsoan Krist na be kandane ba be mbe be kômbôʼô na be baʼale be e nkôl miñyebe miap été.
GSAM 179“Minkañete misaman” mi Storrs
GSAM 179.1Mone éyoñe mvus nkôlan ôte, bia yene na éfufup é nga zu be minsamba mi bebuni ya nsoan Krist a lat a fonos ja ye zu, avale George Storrs a nga liti e mone kalate “Minkañete misaman”. A nga liti na môt a ne a awu e nyule jé été; na miñwuan mi nji yeme jôm éziñ zañe ya awu a ñwômane miñwuan; na fonos ja suʼulan asu mbia be bôt é ne ndamane ya mman; a na ényiñe teke awu é ne mveane Zambe, ô ne nyoñane ve a zene ya mbunane be Nti wongane Yésus Krist.
GSAM 179.2Betoyini be bebuni ya nsoan Krist be nga kañese ñyeʼelane ôte a lat a avale môt a ne, ve sa ke bese. E ben ñyeʼelane ôte é nji ve be ntumul, amu be nga nyoñe de ane jam da lat ve mbunan, teke be belane de asu na be fase mvaé nge abé ya ényiñe môt. Nde ésaé nsamba ya bamete si na nsoan Krist ô ntoo bebé é nji teban. Ve ñyeʼelane ôte ô nga vuli ôbep bekeké mfaʼa wop.
GSAM 179Teke ngule ya yené na “Minkañete misaman” mi ne minsos
GSAM 179.3Mbo ésaé Zambe ya keké Metôdis ya tisone me mbe me too, nyu a nga ke nsamba e kañete ñyeʼelane ya nsoan Krist e mbu 1843, a nga nyoñe “Minkañete misaman”, a lañ mie, a kañese bôte ya keké jé na a se ngule ya liti na ñyeʼelane ôte ô ne minsos. Ve éyoñe a nga yene na abui bôte ya keké jé ba nyoñe wô, a nga lebe bevok na be bo teke lañe kalate ate, amu “ba ye buni ñyeʼelane ôte nge ba lañ wô”. Ngon 9, 1844, éyoñe mbo ésaé Zambe ate a nga bulan ékôane bekeké ya éfas éjôé ya mbu, a nga tebe vôm a kañete, a jô bôte bese ôsu na a nga man a ñyeʼelane ya nsoan Krist. A nga sise émien a yeʼelane keké na é jamé nye amu a nga loone bekañete na be zu kobô nda éte.
GSAM 179Bôtilane mejô amu ñyeʼelane minsos
GSAM 179.4Mone éyoñe mvus jam mbo ésaé Zambe ate a nga bo, be nga taté jeñe na be tyiʼi bebuni ya nsoan Krist mejô amu ñyeʼelane minsos. Ve be nga kañese be na be belane Bible asu na be kamane bebien e mejô map été, nde keké é nji bi medañ. Be nga vaa bôte béziñ e keké éte amu avale be mbe be boʼo mam é nji luʼan a metiñe keké. Abui bevok be nga kôlô amu nvaane bôte bete, ba be nji mbe ngule ya liti na mbunane wop ô ne ngame Mintilan. Nalé ate, ñyeʼelane ya nsoan Krist ô nga manebane ntyiʼane ya nnôm éto e keké éte, vôme mintete mi bôte mi nga yen Ñyiiban a bi mevaʼa be Zambe.
GSAM 180.1Jam be nga bo tisone me nga bialé, be nga bo fe de e mintete mi bekeké bevok si ése. Ba be nga bo nalé be bobenyañe bap ya ôsu be nga bi abui mveane ngule nyul e mejô nkulu mejô Ezayi: “Vôʼôlane nkobô Nti, mia bôte mia titime amu nkobô wé: Bobenyañe benan be nga vini mia, be nga vaa mia amu éyôlé jam, be nga jô na, Nti a bi duma; ve a ye yené asu mevaʼa menan, a nye bap ba ye wôʼô ôson.”10
GSAM 180Ôbep mbia be bôt ô nga yené
GSAM 180.2Aval ane môse be mbe be yangeʼe Nti ô nga zu bebé, bebuni be nga dañe ve bebien a nlem ôse ésaé jap été, a mbia be bôt be nga dañe wôʼô ôbep a bo be biléé. Mejô ma ma so be nkôme kalate mefoé Ôyenga ya Zañ Alu ya môse 31 ya ngon 10, 1844, ma zu liti de:—
GSAM 180.3“Jame ndulu bôt éte é nga bo minlem mbia be bôte été é nga tuʼa yemete fe mbunane wongan na Zambe a mbe été. Éyoñe bone be Zambe be mbe be sulan asu na be ku si a sise bebien nye ôsu, a kômesane bebien asu nsoane wé, aval ane nsamba beseme ô mbe ô yiane bo, ba be mbe ngule ya ñyiibane ve a zene ya mvam, mbia be bôt be nga liti beta nsôk. Bi nji ve foé ya bisulane biangan vôm ôfe, ve e kalate mefoé jangan étam, a bi nji loone bôte ya atan na be zu valé. Ve bone be Belial be nga jaé bisulane bite a ve abui ntumul. Ngôgô môs zamgbwale ya sondô, 12 ya ngon nyi [12 ya ngon 10, 1844], bi nji bo ésulane nda ésulane, asu na mbaʼale nda [mbo ésaé ya baʼale nda] a bi éyoñe ya fubu nda asu Sabat [môs ôsu ya sondô]. Ve nsamba mbia be bôt ô nga jaé nyii nda a ben toʼo na a bo ésaé éte. Ve njô tisone, teke na be sili nye de, a nga jiʼa zu tyiʼi jam éte a vaa be atan.
GSAM 181.1“E bisulane biangan ya Sabat a nga tôñ, éyoñe nda ésulane é nga jaé, beta nsamba bôt ô nga tebe zene é mbe nda ôsu. Abui ya be be nga wôʼô ôbep amu bôte béziñ be mbe be buniʼi nsoan Nti. Ngôgô, bi nji bo ésulan amu ntumul ya bôte ya tison. Ve nsamba mbia be bôt ô nga taté jaé zene te a éyoñ é ngenane teke ke. Ve njô tisone a bembaʼale mvoʼé bé be mbe ngul ésaé be nga jiʼa nyii e jam éte a vaa bôt zene te, mvus e lôme bôte béziñ e nda mimbôk. Bi nga yen zene ya fombôtane mbôane nsamba bôt ôte ve a mbôane ba be nga bômane mbé Lot, ngôgô ya môse mbia ndamane Sodom é mbe é zu kui.... Jam be nga bo é nga zu aval éziñ été été, vôm ase éyoñe jia, a dañe sambé, nde ntyené wé môs ôsu ya ngon zamgbwale ya Bejuif ô nga yemete ôsimesane wongan na ô mbe ô yiane bo ngon ôte.”
GSAM 181Bebo biléé be nga jaé biyé ya bet yôp
GSAM 181.2Môse 22 ya ngon 10, 1844, môse melu 2300 me nga suʼulan, e Paris, Maine, bebuni be mbe be sulan nda nkañane Zambe été, be yeʼelane Zambe a minlem mi ne sise. Be mbe be yangeʼe na Nti a zu môs ôte. Nde bebo biléé be nga sulan a bômane nda, be jiaʼan bia ya biléé. Bôte bebaé ya nsamba ôte be nga jaé biyé bi ne mfuban a ayap, a bet nda yôp, be nga jia bia a bo bôte be mbe nda été biléé, ba be mbe be yeʼelan a yangeʼe na Nti a zu.
GSAM 181.3A ne bo na jam éte nde e nga taté minsos be nga sambé na bebuni ya nsoan Krist be nga jaé biyé ya bet yôp. Amu, toʼo bekalate mefoé ya nsoan Krist be nga jô na ba ye ve akiba é kui $500 asu éveʼela jia é ne bebela, vôme mbuni ya nsoan Krist a nga jaé éyé ya bet yôp e mbu 1844, a yange nalé na Nti a zu, be ngenane teke liti toʼo éveʼela jia.
GSAM 182Ñyenane Hazen Foss, 1844
GSAM 182.1Melu mete, mongô fam éziñ a mbe a too e Poland, Maine, éyôlé jé na Hazen Foss. A mbe a kôme buniʼi na Nti a ye zu môs awôm ya ngon zamgbwale. A mbe fam a ne abeñ, a yeme kôme kobô a bôt, a a nga kôme nyoñe ñyeʼelan. Mone abime besondô ôsu na “ôyenga ya zañ alu” ô suʼulan, Nti a nga zu bebé a ve nye ñyenan, vôme a nga liti nye zen bôte ya nsoan Krist be mbe be yiane wulu asu tisone Zambe, a mintyel miap. A nga ve nye mefoé méziñe ya bamete bôt, me a mbe a yiane ke kate be. A nga yene fe meveʼele a bitibilaʼa bi mbe bi ye tôñ nge a nga bo mbunan e kañete mam a nga liti nye. Aval ane Foy, a nga liti nye bivôme bilal ya bet, bi bôte be Zambe be mbe be yiane dañe asu na be suʼulane kui ne mman e zen ya tisone a ne étyi. Amu a mbe a kôme buniʼi na Nti a ye zu “mvuse mone melu mefe” (aval ane be mbe be jiaʼan melu mete), a nji mbe ngule ya wôʼô atinane ya ngabe ñyenan é mbe é kobôʼô ajô bivôme bilal ya bet a kui e zen. A amu a mbe a bili nsisime ya bete émien, a nga ko woñe ya beʼe élé ya mintaé, a ben na a kañete ñyenan. Ñyenan ôte ô nga beta bulan éyoñe baa, a a nga kate nye fe na, nge a beta ben e kañete mam a nga liti nye, a ye nyoñe ékoto éte be nye, a ve je mone wua ya bone be Nti a ne mfufuk a dañe bevok, nyu a ye bo mbunane e kañete mam Zambe a ye liti. A nga beta ben. Nde a nga ve nye ñyenan ô lale, a kate nye na a nji beta bili ésaé éte, a na a nga tel ékoto éte be môt a ne mfufuk a dañe fe ba be ne mfufuk, nyu a ye bo jam Nti a tiñeti.
GSAM 182Foss a nji bo ngule ya kañete ñyenan wé
GSAM 182.2Jam éte é nga kame mongô fam ate, a nga nyoñe ntyiʼane ya kañete mam a nga liti nye, nde a nga kate éyoñe a ye kañete me. Bôt be nga zu sulan abui asu na be yen a wôʼô. A nga kôme kañete mam me nga kui nye, aval a nga ben e kañete mam Nti a nga liti nye, a jam é mbe é ye so e mbenane wé été. A nga jô na: “Éyoñe ji, ma ye kañete ñyenan.” Ve ngoʼo! Éyoñ é mbe é maneya lôt. A nga tebe bôt ôsu teke ngule ya kobô ane évéʼela be nga kôm, a asuʼulan a nga jô a beta mintaé na: “Me se ngule ya simesane toʼo éfia jia ya ñyenan ôte.” A nga nyiʼi mo mé nsamba amu mintaé a jôʼô na: “Zambe a maneya tôé nkobô wé. A maneya nyoñe ñyenan be ma.” A e beta minjuk ya nlem été a nga jô na: “Me ne môt a maneya jañ.” Ataté éyoñ éte, a nga jañele ndi nlem a mbe a bili be Krist, a nga nyii e beta njimane ndi nlem. A nji ke beta nyii e ésulane bebuni ya nsoan Krist, a a nji beta kômbô mame nkañane Zambe. E abui mam, mbôane wé ô mbe, e kobô a mone nté, ane ya môt a nji beta bili mbamba mveane ngule ya Nsisime Nti, môt be nga “jôʼé na a tôñe mezen mé, a jaé a bibuma bi bisaé bié émien.” A nga wu mbu 1893, a ngenane a too e avale nsisime te.
GSAM 183Môt ôfe a kañete ñyenane Foss
GSAM 183.1Akekui ngon élal mvus éyoñ a nga bo teke ngule ya simesane ñyenan wé, a nga wôʼô môt ôfe a kañeteʼe ñyenan, a soʼo nkuk é mbe fefele nyi a mbe été. Be mbe be boʼo ésulane e nda bôte a mbe été. Be nga kôme yeʼelane nye na a nyii ésulan, ve a nga ben e bo de. A nga jô na ñyenan ôte ô mbe ô fombôtane nyi be nga liti nye aval ane bôte bebaé be ne kañete jam da. Nalé ate, be nga yem jam a nga yen, ve a nji mbe ngule ya simesane de éyoñe a nga jeñ e kañete. Éyoñ a nga zu yene môt ate mvus, a nga jô na: “Môt a ne ébeʼelane ji, nnye Nti a tel ékoto be nye.”
GSAM 183Beta nteʼane ndi nlem
GSAM 183.2Asuʼulan môs awôm ya ngon zamgbwale, éyoñe ya Bejuif (22 ya ngon 10, 1844), ô nga kui. Ô nga yen betoyini a betoyini be bôt be yangeʼe éyoñ éte na ndi nleme wop ô tôéban. Be nji kôm toʼo jame si jia asu éyoñe ja tôñe môs ôte. Be nji toʼo baʼale ôsimesan na: “Nge a nji zu,” ve be nga kôme mame map ya si aval ane be mbe be yangeʼe na môs ôte ô mane ényiñe jap ya nyul. Be nga bamete a lebe mbia be bôt na be tup ôbep wo zu, a abui ya be be mbe be koʼo woñe na foé é ne bo bebela. Be nga lebe bôte ya menda me bôte map a yeʼelane Zambe nsamba a be, a be nga jô ba be nji ve minlem miap be Zambe na be nga kandaneya a be. E kobô a mone nté, be nga kandan a biôme bise ya si a beta nsisime ya môt a yene na a ntoo bebé e yené asu a asu ôsu ya Ntyiʼi mejô ya si ése. Nalé ate, e beta éyanga é mbe bebé ya kate be na be vûse, be nga sulan bevôme nkañane Zambe bap, be yangeʼe éyoñe ése na be wôʼô “tyiñe beta éngele a toñe Zambe,” a na be yen yôp é ngembaʼan a duma ya Njôô wop a zu.
GSAM 184.1Mengengeñ me nga dañe suʼusuʼu, a asuʼulan, éyoñe jôp é nga nyum e mfaʼa ya jôp da bo si, môs awôm ya ngon zamgbwale ya Bejuif ô nga man. Dibi ya alu é nga beta wua mbia abui dé si ése. Ve nsamba a dibi éte, mintaé ya ôlun mi nga kui minleme bebuni ya nsoan Krist. Mbia mintae mite mi mbe mi ne fombôtane ve a ôlune beyéʼé be Nti wongan be nga wôʼô, éyoñe be nga bulan menda map a minlem mi ne adit, alu é nga tôñ môse be nga wôé nye élé a bé nye. Mone éyoñe ôsusua, be nga wulu nsamba a nye a mevaʼa medañ, be luu nye e Jérusalem ane Njôô wop.