Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
08 / 31
08 / 31

Kabitele 5 — Foé nsoan Krist éyoñe baa

John Norton Loughborough

GSAM 93.1Yeʼeleʼane nkana ya mvoñ: Eyoñe etame ya mvoñ é ngenane é ne atek a é yôbe mekaé, mia yeme na ésep é ne bebé. Nalé fe éyoñe mia ye yene mam mete mese, yemeʼane na a (e ngabe, émien) ne bebé, e minkôt. Ma jô mia bebela na, ayoñ di da ye lôt te na mam mete mese me boban. Yôp a si bia ye lôt, ve mejô mam ma ye bo te lôt.1

GSAM 93.2E ntilane nyô, ba liti bia éyoñe bia ne ngule ya yem na nsoan Krist é ne “e minkôt”, ane bia yem na ésep é ne bebé éyoñe bia yene mekaé me mvoñ me ôsu me ne atek me tatéya yôbe. Bia ye fe yem na bia kuiya e ayoñ di da ye bo te lôt e ésaé été akekui Krist émien a ye so. Eyoñ éyoñe é kui ya yeʼele nkana, e ne bebela na e ne éyoñ ya Nti ya tabeʼelane bebo bisaé na ba yeʼele nkana. Sili ya nlôman e mbamba avale a nga kobô éziñ na: “Be nga ye wôʼô aya nge teke nkatefoé? A ba ye kate aya nge teke lômban?”2

GSAM 93Éyoñe ya mindem

GSAM 93.3E kaban ya ôsu bia nga yene avale ñyeman a nga veban ajô asuʼulane melu 2300, a na é nga kui “awolo ya ntyiʼane mejô wé.” E nkana a nga liti e vôme ji, ba kee bia e éyoñe ya Nti asu nkana nyô a foé ya “ntyiʼane mejô” ya ye kateban e mise me si. Mvuse ya kobô beta “mintaé” mi nga ye kui be bôt bé, mi nga yiane “tôban”, Mvôʼé a nga jô na: “Mvus ya mintaé mi melu mete, awikpan a ye bo mfindi, a ngon a ye bo te ve nkyeʼane wé, a ateté da ye ku yôp, a ngule ya yôp ma ye suʼuban: nde ndem Mone môt a ye liti e yôp.”3

GSAM 94.1Fombaʼane, e nji jô na ndem ya asuʼulan ô nga jô ô ne ndem ya nsoan wé; e jô na Mone môt a ne valé, a ba yene nye a zu. Mam me ne mindem e ntilane nyô, me ne mam asu ya ve mbunan ajô nsoan wé a ne bebé, e awikpan, ngon a ateté. Mam mefe me nga tôñe me boban a latane a nsoan wé émien e minkuli ya yôp. Nalé, mvus ya ndem ya lale—nyô a ne e ateté—éyoñe ya Nti ya lôme bebo bisaé bé na ba yeʼele na nsoan Krist é ne e minkôt.

GSAM 94.2Asu ya yeme éyoñe mindem mi nga liti: E mbe yiane boban mvus ya mintaé, a awikpan a mbe yiane bo mfindi.4 Ane Markus a nga tilan, e mbe yiane bo “e melu mete, mvus ya mintaé mete.”5 Mvôʼé a nga jô na melu mete ma yiane tôban. Ajô ya metiñe Maria Theresa, a Minkalate mi mvamane mi nga kobô e 1773 akekui 1776, mbia nkandane ya keké a nga tôban. Jaʼane ngule ya njuʼane a mbe ngenane a wulu mfaʼa ya éjôé akekui 1798, njuʼane wé a nga suʼulane ôyoñe 1773. Éyoñ bia lômbô mejô me Mvôʼé, ndem ôsu ô mbe zañe 1773 a 1798.

GSAM 94Mfindi a Môs a Zañ

GSAM 94.3Môs ône 19 ya ngone 5, 1780, awikpan a nga bo mfindi zene ya ngule ya yôp. E nji bo ngon a nga dibe awikpan, amu ngon a mbe fuluʼeya môs ô nga lôt. Jaʼane nalé, mfindi a mbe si ése e ngabe ya nord-est ya États-Unis, e awolo awômô jia ya môm akekui awolo awômô jia ya zañ. E môs ôte, awikpan étam a nji bo mfindi, ngon fe a nga vini ve nkyeʼane awikpan. E mbe mfindi ô nga kame awikpan na a ve nkyeʼane wé e asu ngon. Ane Noah Webster a nga jô mvus abui mimbu na: “Môt a nji tame ve ntuni a ne éyalan ya mvoʼé asu mfindi ôte.”

GSAM 95.1Ajô ya môs ôte a mbe mfindi, Herschel, nyô a yem mam me yôp, a nga jô na: “Môs Mfindi e América ya Nord a mbe éziñ ya mam me mveñ me nlem a ne woʼo yemelan, ve philosophie a nji bi ngule ya liti ntuni wé.”

GSAM 95.2Ba nga tili ajô mfindi ya zañ ya 19 ya ngone 5, 1780, na, jaʼane ngon a mbe fuluʼeya, “nge biôme bise bi ne ve nkyeʼane e si ése bi nga vaʼaban, mfindi ôte mbe wo ye bo te dañe yemeʼe.”

GSAM 95Ateté da ku

GSAM 95.3Ndem ya lale, ateté da ku, e nga boban môs ône 13 ya ngone 11, 1833. E zañ ôte, toʼo jô na ataté awolo atane te na tyé é tôô, beta ndulu ya ateté e nga boban. Bivok be nga fanane de a minkôngô ya nduan mi sôʼôlôban yôp; bevok be fanane de a bibuma bi nduan bi wôʼôlô e beta nduan. Jame di e nga kui e América ya Nord ése, e Mvôʼo ya Mexique mfaʼa ya si akekui Hudsonʼs Bay mfaʼa ya yôp, a e Sandwich Islands mfaʼa ya môm akekui bebé a Liverpool mfaʼa ya ékôlô. Vôm ase ba yene de, mbe ve ndulu wua ya ateté, da ku abui ane bifus bi sut éyoñe beta ndulu ya sut é noñ.

GSAM 95.4Ajô ya ndulu ateté ône 1833, bia beta nyoñe mejô ma Ntilanfoé Mtyele ya Connecticut ya 25 ya ngone 11, 1833:

GSAM 95.5“Ntilanfoé ya Môt ya Si a nga bo ajô ya ateté da ku jam beta. A jô na: ‘Bia jô na ényôl nduan bia yene e tyé ya sondô melu menyine ô nga lôt, e ne ndem ya woñ, étyiʼe ya bebela, ndem ya mvam, ya môs ôte beta a woñ, nyô be too si ba ye yene éyoñ sitam samane a ye kôlô. Éyoñe da ne bebé, ane e nga tili, te ve e Nkôlan Mfefé, ve fe e Nkôlan Nnôm; a e nji mbe ngule ya yene éveʼela é dañe zôsôô ya mvoñ wo wua bibuma bié si éyoñe ôkôs ô ne ngul ô suʼu wô.’”

GSAM 96Nkulane mejô ya Thomas Burnett

GSAM 96.1Bôt be nga yeʼeleban a bebo bisaé ba melu mvus na ba yiane wulu ntyelane na ndem ôte a ye boban e nlem. Thomas Burnett, e kalate jé Theory of the Earth, a nga taʼaban e London, A.D. 1697, a nga tili ajô Metias 24:29 na:

GSAM 96.2“Te ve woñ na e éyoñe jôé, ateté ya nduan da ne aval mese da ye bo; a zañe jaʼa ateté da ku, jaʼane ôteté wua wua ô nji bo beta jôm, nge ateté da nga bo abui abui, da ku ane bekulu mejô be nga jô, ane mekaé me ku e mvoñ nge bibuma bi ku e mvoñ, da ne ye liti beta mam me woñ. Bia yiane bo te yenane mam mete ane mejô me ntilan a mvusan, ve ane minkulane mejô mi ne ndaman, mam me ne yiane boban e nlem.”

GSAM 96Nkañete ya Mbo Yeʼele Olmstead

GSAM 96.3Mbo Yeʼele Olmstead, ya Yale College, Mass., nyô be nga jô na “a ne nyô a yem mam me ateté a dañe bôt bese e América,” a nga kobô ajô ateté ya 13 ya ngone 11, 1833 na:

GSAM 96.4“Ngabe ya ndulu ateté ône 1833 mbe anen na e nga buti beta ngabe ya asu si, e zañe Atlantic mfaʼa ya ékôlô akekui Pacific mfaʼa ya môm; a e mfaʼa ya yôp ya América ya si akekui e vôm ba nji yem e zañe meyoñ ya Britain mfaʼa ya yôp. Mam ateté da nduʼu da nga liti me nji bo ve na ba yene, ve vôm ase me nga liti avale jia.”

GSAM 96.5Ajô ya ndem ôte, ô nga taté ôyoñe 11 ya zañ, 12 ya ngone 11, a suʼulane ôyoñe 4 ya môm 13, professor a jô na:

GSAM 96.6“Ba be nga bi mvaé ya yene ndem ateté e môm 13 ya ngone 11, 1833, ba mbe yene beta ndem ya nduan ya yôp nyô môt a nji tame yene mvuse ya mbômbô si, toʼo da jô na e ntilane miñkôlan.”

GSAM 97Ndulu ateté e yene fe e Europe

GSAM 97.1E kalate Leonard Heinrich Kelber a nga taʼaban e Stuttgart, Germany, mimbu 1835, bia yeme na ndem ôte a nga beta boban e ngabe ôte ya Atlantic, e ngone jia, ve mvus melu mefe. A jô na:

GSAM 97.2“Môs ône 25 ya ngone 11, 1833, beta ndem ya ateté da ku e nga boban e ngabe ya Europe,” a “e Minsterburg, Silesia, ateté da nga ku ane ényôl nduan. A ateté da nga ku fe mebôkô nduan, me nga bo zañ a ne nkyeʼane ôte na bôt be nga simesan na mendaa ma bebé map me ne nduan.

GSAM 97.3“E éyoñe jia e Prin, Austria, ateté da nga ku e vôm a dañe miles carrés 500 ya si. Bivok be fanane de a minkôngô ya nduan mi sôʼôlôban yôp. Bevok be jô na e nyôl nduan. Bikabela bi nga ko woñ, bia ku si. Bôt abui be nga bo minkôme amu woñ.”

GSAM 97Nkañesan ya nkana

GSAM 97.4Eyoñ bia wulu e nkulane mejô nyô, mvus ya ndem ya lale—ateté da ku—Mvôʼé a jô na: “Yeʼeleʼane nkana ya mvoñ.” Mejô mete me nji jô ajô ayoñ a mbe a nyiñe eyoñ Nti a nga kobô mejô mete, ve me jô ajô ayoñ da ye yene mam mete me boban—te na ma ye boban, ve mvus ya ma boban. Mam me ngenane asu ya boban ane mindem na Krist a ne e minkôt, me nji latane a suʼuban ya yôp eyoñ ba ye yene nye e nsoan wé. Mindem mi ajô nsoan wé bebé mi bili fe ndem ône lale, nyô a ne e ateté. Éyoñe Nti a nga telane na bôt ba ye yeʼele nkana ya mvoñ e nga bo e ngabe ji ya 1833. Valé e ne éyoñe Nti a nga yômbôlô si ése asu nya bebela na nsoan wé a ne e minkôt, a na nsoan wé a ye kui te ayoñ da ye wôʼô nkana ôte da lôt. Nalé bia yene avale éyoñe e nga liti e nkulane mejô nyô na beta foé nsoan Krist é yiane kateban e si ése.

GSAM 98Nkañete e si ése

GSAM 98.1Asu ya lôñe nkulane mejô nyô, bia yene na vôm ôte e 1833, Nti a mbe a yômbôlô be nkatefoé ya bebo bisaé bé e ngabe mise me si, ba nga taté e 1833 akekui 1844 na ba yôtaʼane na nsoan Krist a ne bebé, “e minkôt”; a ba nga yeʼele nkana ya mvoñ, ba liti mindem mi nsoan wé, ane a nga ve be metiñe. Foé nyô, zene ya mbo ésaé a ne ényiñ toʼo zene ya nkulane bekalate, a nga kui e vôm minlôman mi ne e si ése, a e minkôlô mi bôt e si ése.

GSAM 98.2Ngabe ya foé nyô e nga litiʼibane mbamba avale be Ntilanfoé ya Tyiñe ya Bebela ya Rochester, N.Y., e kalate ya ngone ôsu, 1845:

GSAM 98.3“Mbamba Foé ya nnôm éto, ane ba nga tili e Nli 14:6, 7, a nga kateban e be ayoñ ase, nda bôt ase, éwôk ase a bôt ase; a jô a anyu ya yôtaʼane na: ‘Woñeʼane Zambe, a ve nye duma; amu awolo ya ntyiʼane mejô wé é kuiya: a kañane nyô a nga bo yôp a si a mvoʼo a mimveñ mendim.’ Teke jôm éziñe e ne litiʼi a minkañete a dañe foé nyô a nga kui e be ayoñ ase a e be éwôk ase ya si, e mimbu mitéʼé mi lôt, e nkañane nsoan Krist e 1843 [1843, éyoñe ya Beyude—éyoñe biangan, 1844], toʼo bebé. Zene ya meyeʼelan a bekalate, tyiñe ja nga kui si ése, a mejô a akekui asuʼulane ya si.”

GSAM 98.4Bôt bivok, ba nji yeme mam mete, be nga yenane ndulu bôt ya nsoan Krist ane jame da suʼu e vôm wua, be simesan na e mbe ésaé ya William Miller a bebo bisaé mintete miziñ ba nga late nye e ngabe ya yôp ya États-Unis. E be ba be simesan nalé, e ne ye bo éyem na ndulu bôt ya nsoan Krist e América, vôm Mvendé Miller a Mvendé Himes be mbe nlô bebo bisaé, e mbe ve ngabe étiti ya beta ndulu, nyô, ane bia nga jô, a nga kui “akui minkôt ya si.”

GSAM 99AVAL NDULU Ô NGA TATÉ E MEYOÑ MEFE

GSAM 99.1Éyoñe Nti a nga telan na foé nyô a kui e si ése, e ngabe ya si mewômô mebaé nge e dañe valé, e éyoñe jia, bôt be nga yômbôlôban, ba nji yeme ésaé ya ba befe, ba ke ba yôtaʼane foé nyô e ngabe mese me si. Ba be nga jô e kaban 4, ba nga nyoñe nkyeʼane ajô asuʼulane melu 2300; be bese, ve teke A. Campbell, be nga bo ntondan na be nyoñe ngabe e nkañane foé éngele ôsu ya Nli 14. Jame di fe e nga boban zene ya mboone ya Nsisim Zambe émien, te na ba nga liti môt a môt jam ba nga yeme.

GSAM 99Ntiʼane a Mveñesan

GSAM 99.2Nge bia lômbô ndulane nyô a metiñe D’Aubigné a nga lômbô atataʼa ya beta Mveñesan ya ntete mimbu awômô a saman, e yiane yeme na e ne foé ya Nti, a na e nga kui e éyoñe ya Nti. Ajô ya Mveñesan nyô ése, ntilanfoé a nga jô na:

GSAM 99.3“Germany a nji ve Switzerland ñyeman; Switzerland a nji ve France; France a nji ve England. Meyoñ mete mese me nga nyoñe de e be Zambe, ane ngabe jia ya si a nji ve nkyeʼane e ngabe évok; ve awikpan jia a ve nkyeʼane wé e si ése. Krist, nkyeʼane ya tyé ô so yôp, a dañe bôt bese, mbe eyoñe ya Mveñesan, ane eyoñe ya atataʼa Kristiani, nduan ya Zambe ô nga ve ényiñ e si. E ntete mimbu awômô a saman, metiñe ma jia me nga tebe e mendaa a mekeké me meyoñ me ne ayap a me ne avale mese. Ntuni a ne na Nsisim wua a mbe a bo ésaé vôm ase, a yômbôlô mbunan wua.”

GSAM 99.4“Mveñesan ya Germany a ya Switzerland me liti bebela nyô. Zwingle a nji mbe a latane a Luther. E nji bi woñ na élinki da mbe zañe be bôt bebaé; ve bia yiane jeñe je yôp. Nyô a nga ve Luther bebela e yôp, émien a nga ve Zwingle. Zambe a mbe élinki zañe jap. Zwingle a jô na: ‘Me nga taté kate Mbamba Foé e mimbu ya mvam 1516, e ne na, e éyoñe jôé Luther e mbe ngenane te wôʼô e siangan. Me nji nyoñe metiñe ya Krist e be Luther, ve e mejô me Zambe. Nge Luther a kate Krist, a bo jame ma fe me bo; jame da te.’”6

GSAM 100.1Ajô ya ésaé Farel a Lefèvre e France, ntilanfoé a beta jô na:

GSAM 100.2“Ajô te, Mveñesan e France e nji so e si évok. E nga bialé e si ya France; e nga yôbe e Paris; a bibuma bié bi ôsu bi nga kui e sikôlô ya beta ñyeman, vôm a mbe ngule ya baa e Kristiani ya Rome. Zambe a nga téé mintiñe mi ésaé nyô e minleme mi ne bebela ya bôt ya Picardy a Dauphiny, ôsu na e taté e si éfe éziñ.”

GSAM 100.3“Bia nga yene na Mveñesan ya Switzerland a mbe émien, a nji latane a Mveñesan ya Germany. Mveñesan ya France a mbe fe émien, a nji latane a mebaé mete. Ésaé e nga taté éyoñe jia e meyoñ mete mese, te na ba nga lômane mejô; ane e bita, minsamba mise mi nlô bita mi wulu éyoñe jia, jaʼane môt a nji jô môt évok na a wulu, amu e ne metiñe ma jia, ma so e be Nlô Bita, ma wôʼô be bese. Éyoñe e nga kui, bôt be nga yemete minlem, a Zambe a nga taté Mveñesan keké jé e meyoñ mese e éyoñe jia. Mam mete me liti na beta Mveñesan ya ntete mimbu awômô a saman e mbe ésaé ya Zambe.”7

GSAM 100.4Ajô ya Mveñesan e England, e ésaé ya Thos. Bilney, Fryth, Tyndale a ba befe, D’Aubigné a beta jô na:

GSAM 100.5“Ajô te, Mveñesan ya England e nga taté émien, a nji kôlô e be Luther toʼo Zwingle, a nyoñe ve e be Zambe. E meyoñ mete mese ya Kristiani, ésaé ya mejô me Zambe e nga boban éyoñe jia. Atataʼa Mveñesan e Oxford, Cambridge, London, mbe Nkôlan Mfefé ya Grék, nyô Erasmus a nga taʼaban. [Tyndale a Thomas Bilney be nga kôlô Cambridge e mimbu 1519.] Môs éziñe a nga kui na England a nga bo duma ajô ya beta atataʼa ya Mveñesan.”8

GSAM 101.1Nkañane nsoan Krist a nga kui avale jia a Mveñesan nyô bia nga lômbô. Bôt be nga yômbôlôban éyoñe jia e bivôm bi si bi nga dañe biyoñe binyin tañe bivôm bi Mveñesan, te ñyeman toʼo élinki ya minleme zañe jap, ba taté nkañane bebela bi Ntilan wua; te ve e meyoñ 4 ya si, ve e si ése ya bôt be ne e mfuban.

GSAM 101Bisaé bi Joseph Wolff

GSAM 101.2E vôme wu, e ne mvaé na bi fombô mam ma liti abime foé nsoan Krist é nga mialane wô:—

GSAM 101.3“E mbu 1831, Joseph Wolff, D.D., a nga lôban aso Britañ Anen ane nlômane ya ke bo ésaé e be Beyude ya Palestin. Avale bekalate a nga til ajô mendaa mé ba liti, akekui mbu 1845, a nga kate na Nti a ye jiʼa so e Palestin, Égipt, mfôm Mafiñ Avé, Mésopotami, Crimée, Perse, Géorgie, e si ése ya éjôé Ottoman, e Grèce, Arabie, Turquie, Bokhara, Afghanistan, Cachemire, Hindostan, Tibet, e Holland, Écosse, Irlande, e Constantinople, Yérusalém, Sainte-Hélène, nalé fe e meba me mendim ma wulu e Mafiñ Méditerranée, a e tison New York, e be bekeké bese. A jô na a kateya foé e be Beyude, Beturc, bebuni Muhammad, Beparse, Behindu, Bechaldéen, Beyésédi, Besyrien, Besabéen, e be bejô bôt ba loone pacha, sheikh a shah, bejô bôte ya Organtsh a Bokhara, njô bôt a ne minga ya Grèce, a bevok.”9

GSAM 101.4E Yemen, éfas si bôte ba so be Hobab, ntyi Môze, ba tabe, Joseph Wolff a nga yene kalate a kobô ajô dé avale di: “Bearabe ya vôme wu be bili kalate ba loone ‘Seera,’ a kobô ajô ‘Nsoan Krist éyoñe baa, a Njôane Wé e Duma été!’”10

GSAM 102.1E Yemen a nga tabe melu mesaman a Berékab, ba a kobô ajô dap na: “Be se nyu vin, be se bé mefup me ndik, be se bé mvoñ, ba tabe e menda me éndelé, a ba simesane mejô me Yonadab, mon Rékab. E be be, bone bʼIsraél ya ayoñe Dan be mbe, ba ba tabe bebé Terim e Hatramawt. Ba yange, avale da a bone Rékab, na Mésia a jiʼa kui e minkute ya yôp été.”

GSAM 102.2Mam ma me ne yôp ma liti bia na e mimbu mite awôm a minyin, Wolff émien a nga kate foé ya na nsoan Krist ô ntoo bebé mimbé, e meyoñ me bôt ma lôte mewôm mebaé. E éyoñe te fe, bôt be nga kobô abui ajô ñyeʼelane wu e Allemagne, a dañ e ngame ya Sud e be Bemorave.

GSAM 102Foé e Allemagne a Russie

GSAM 102.3Ntile kalate ya Engelan, Mourant Brock, a kate bia na “e Württemberg, ékôane Bekristen é nga to abui mintet mi bôt, ba be nga yange na Krist a jiʼa so.” E bifase bife ya Allemagne, Hengstenberg a nga kate ñyeʼelane wu; e éyoñe te, be nga jô na a mbe môt a dañe fek e ñyemane mejô me Zambe e Allemagne.

GSAM 102.4E Nfomban a Mbeʼe Foé ya môse 13 ya ngone awôm a mibaé, mbu 1892, mbaʼale keké L. R. Conradi ya Allemagne a jô na:—

GSAM 102.5“Bengel, e Allemagne, a nga ve abui bôt na be nyeʼe nkulane Nti wongan e minleme miap été. Jame te e nga tindi bôte betoyini na be fas nkulane mejô avale be ngenane te tame bo.... Mfuban ô nga faé e Allemagne, a bekalate ba liti avale melu 2300 ma tôéban be nga mialan wé. Nkusane ya mejô me Zambe ô nga tôñ, a dañ e Württemberg. Eyoñ ékpweʼele é nga taté, mintet mi menda me bôt be nga ke e ngame ya Sud ya Russie, a nga mialane ñyeʼelane wô e be bôte ya si jap be nga ke tabe wé abui mimbu ôsu. Amu bebaʼale bekeké be nga dip be menda me Zambe, ba, teke abui mingabane mi bôt, be nga bo mesulan map ma ‘stunden,’ nge ‘awolo,’ e menda me bôt. Mintet mi bôt be nga kôñelane minlem. Jaʼane e éyoñe te, be nga kobô ajô Sabat e zañe jap, ve teke môt éziñ a nga taté baʼale wô, nde jame te e nga dim. Mbo afup ya Russie a nga kôñelane nlem e ésulane ‘stunden’ été, a taté ésaé éte e be Berusse. Nde jame te e nga suʼulan soo beta ndulu bôt ‘Stundist’ ya éyoñe ji, abime ngule jé é ke akekui mfaʼa ya Sibérie a Trans-Caucase ô dañe tabe ôyap.”

GSAM 103.1E Nfomban a Mbeʼe Foé ya môse 31 ya ngone zamgbwale, mbu 1891, mejô me mbaʼale keké Conradi me ne ntilan ajô Mojañ Schäche ya Australie. E éyoñe a kobô ajô dé, a mbe a too e Silésie, a a nga ve ngabe éyoñe jé na a bo ésaé minlôman e si jap asu Tate Gosner, nyô a mbe môt ya Allemagne a ne ñyeyem e ñyemane mejô me Zambe a e nkate Mbamba Foé. A ve mejô ma ajô kalate Kelber, avale Mojañ Schäche a nga kate nye:—

GSAM 103.2“E mvuse mbu 1836, nge éyoñ abime Bengel a nga lañ e nga man, nkañete ô nga kulan e kalate mefoé ya éfas Schweidnitz, ô soʼo e nda nkuane bekalate ya Sommerfeldt ya wé. Nkañete te ô nga kobô ajô kalate L. Henry Kelber, a nga kobô ajô beta mam me mevaʼa me nga yiane kui e mimbu 1843 a 1844. Me nji beta simesane zôsô jôé kalate ate. Bi nga nyoñe kalate ate, a lañe nye a abim bôt be nga kômbô yeme mam mete, mimbé ntoo ndiban, e mbu 1839-40. Kalate a nga nyoñ e Daniel, Nlitan Mam a Metias 24 asu ya liti na asuʼulan e ntoo bebé. A nga bili fe étimbi ya nlañ éyoñ, é nga liti avale be nga kui e abime éyoñ é ne ntilane yôp.”

GSAM 103Foé e Britañ Anen

GSAM 103.3E kalate ya Engelan ba loone Mimbu Toyini, e ne ntilan na “bebo bisaé Zambe 700 ya Keké ya Engelan be nga bete tyiñ ya mbulan Nkôtli.” E zañe bebo bisaé Zambe be nga dañe fek e éyoñe te, bevoʼo be mbe ba be nga kate ñyeʼelane nsoan Krist e Engelan aso mbu 1840 akekui mbu 1844. E be be, bia ye tôñe biyôlé bi Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dôkita Nisbett, mbo ésaé Zambe A. Dallas, M.A. [e kalate wé, Fombôʼô Yérusalém, afep 114, a liti na nkane ya Metias 24 ô ne asu ayoñe bôte di], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, a bevok.

GSAM 104Foé e Holland

GSAM 104.1Hentzepeter a nga kate ñyeʼelane ya nsoan Krist éyoñe baa e Holland; be nga jô na e éyoñe te a mbe mbo ésaé Zambe a dañe ngule e si ate. Njô bôt a nga telé nye mbaʼale nda mbaʼalane biôme ya njô bôt e La Haye. E kalate a nga til e ngone samane ya mbu 1844 be nkôme kalate mefoé Ôyenga ya zañ alu, a jô ajô dé émien na e atataʼa, biyeyeme bi nga tuʼa nambe nye a tindi nye na a simesane ajô jame di. A nga fas Mintilan ajô dé, a e mbu 1830 a nga kuli mone kalate a nga liti ñyeʼelane wô. E mbu 1841 a nga kuli mone kalate mfe ajô asuʼulane ya émo. E kalate ate da, a jô na foé ôsu a nga wôʼô ajô William Miller a bôte bevok be nga kate ñyeʼelane ya na nsoan Krist ô ntoo bebé e mise me bôt, ô mbe e mbu 1842, e nkobô a môt a nga so Amérique a kui Holland.

GSAM 104Foé e Tartarie

GSAM 104.2Aso foʼo mbu 1821, bôt be nga buni a yeʼele ñyeʼelane nsoan Nti e Tartarie. Bebé éyoñe te, nlôman ya Irlande a nga lôban e si ate, a ntuni ya Betartar a nga sili nye na: “Eyoñe vé Krist a ye so éyoñe baa?” A nga yalane na a nji yeme to jôm ajô dé. Ntuni a nga tuʼa keme awôʼane éyalane nalé e be nlôman a nga zu yeʼele be miñyeʼelane ya Kalate Zambe, a jô na a nga simesane na “môt ase a bili Kalate Zambe a ne yeme jame te.” Nde ntuni a nga liti nye aval a nga yene jame te, a jô na a simesane na Krist a ye so bebé mbu 1844 e mvus abialé Krist. Jame di e ne ntilan e Kalate mefoé ya Irlande, mbu 1821.

GSAM 104Foé e Amérique, Inde a e beta si Europe

GSAM 104.3E Metaʼa Bekalate ya Nsoan Krist, ngabe 2, afep 135, mbu 1844, Mourant Brock ya Engelan a jô na:—

GSAM 105.1“Sa ve e Britañ Anen étam bôt ba yange na Nkôtli a jiʼa bulan, a ba bete tyiñe nkilan, ve nalé fe e Amérique, Inde a e beta si Europe. E Amérique, bebo bisaé ya mejô me Zambe bebé 300 ba kate avale te ‘Mbamba Foé nyô ya éjôé’; e si ji ki, bebé 700 ya Keké ya Engelan ba bete tyiñe te fe.”

GSAM 105E vôm ase meba me mafiñ ma tebe e si ése

GSAM 105.2E. R. Pinney, ya Seneca Falls, N.Y., mbo ésaé Zambe ya Bebaptist a nga ve ényiñe jé ése na a kate ñyeʼelane nsoan Krist, a nga jô e kalate wé Nkanan Metias 24, mefep 8, 9, na:—

GSAM 105.3“Aso foʼo mbu 1842, bekalate ya nsoan Krist éyoñe baa be nga mane lôban e mintabaʼa mise ya bisaé minlôman e Europe, Asie, Afrique a Amérique, e mengame mebaé ya Minkôle Mekoʼo.... Bejô meba mangan a bebo bisaé ya meba me mendim ba kate bia na, be se kui e vôme meba ma tebe éziñ vôm ba koon na nkate foé wu ô ngenane te dañe be; bôt ba sili be abui biyoñ ajô dé.”

GSAM 105Bôt 3000 ba kate foé

GSAM 105.4Mbaʼale keké G. W. Mitchel, ya Zanesville, Ohio, mbo ésaé Zambe mfe a nga kate ñyeʼelane wô émien, a nga kate ntile kalate wu e nkobô e Newark, Ohio, e môse 8 ya ngone mwom, mbu 1894, na Mvendé William Miller a nga kate nye e nkobô e McConnellsville, Ohio, e ngone ébu ya mbu 1844, na a nga bili “biyôlé a mevôm me bitabaʼa ya bebo bisaé Zambe 3000 e bifase bife ya si be nga kate na: ‘Koʼane Zambe woñ a vaʼane nye duma; amu awolo ya ntyiʼane mejô wé é kuiya,’ abim da dañe anen ya be be da mbe e Amérique ya Nord a Britañ Anen.”

GSAM 105.5William Miller, a kobôʼô ajô avale “ôyenga” wu ô nga mialane abui, a nga jô na:—

GSAM 105.6“Môt wua nge bôt bebaé e éfase ése ya si be kateya foé, a bese ba wôʼôtane ajô éyoñ:—Wolff ya Asie; Irving, nyô a mbe e Engelan; Mason ya Écosse; Davis ya Caroline ya Sud; a abui bôte ya éfase ji ba bete, nge be beteya, ôyenga wô.”11

GSAM 106Tyiñe Éli ya Hutchinson é lôban e mevôm mese

GSAM 106.1E mbu 1837, Mvendé R. Hutchinson a nga lôban aso Engelan a ke Canada ane nlômane ya bebuni Wesley. A nga suʼulan tabe e Montréal. A nga yeme abui bôt e mesi mefe. E mimbu 1843 a 1844 a nga kuli kalate mefoé ba loone Tyiñe Éli, a nga kobô ajô ñyeʼelane nsoan Krist été. Amu a mbe ngule ya wulaʼane biaé a meba me mendim ma ke e mesi mefe, a be nga ve nye zen a lôme beta minkoé mi bekalate bé teke yaʼane nkôan minlôman, a nga lôme be abui e bifase bise ya si. A nga jô ajô ésaé jé émien na a nga ve be veve a lôme be e Nouvelle-Écosse, Nouveau-Brunswick, Terre-Neuve, Engelan, Irlande, Écosse, Galles, France, Allemagne, Constantinople, Rôm, a e bifase bise ya éjôé ya Britañ a e mesi mé ma to si ya njôane wé.

GSAM 106E bikôte mendime Sandwich

GSAM 106.2E kalate mefoé Ôyenga ya zañ alu ya môse 12 ya ngone awôm, mbu 1843, kalate ô nga to ô soʼo e be Nganti O. S. Burnham, ya Kaloa, ékôte mendime Kaui, e bikôte mendime Sandwich. Nye ba nnôme wé be mbe beyeʼele sikôlô e vôme te. Be nga buni ñyeʼelane nsoan Krist a be mbe be kateʼé wô wé. Nsamba bebuni ô nga kañane Zambe a be e bikôte mendime bite.

GSAM 106Nfombane foé wu a wu Yôanes Babtist

GSAM 106.3Nalé bia yene na nkate ñyeʼelane nsoan Krist ô nga mialane abui a yian asu ya tôé minkulane mejô ya Mintilan mi nga kobô ajô dé.

GSAM 106.4Foé ô nga yiane ke ôsu ya nsoan Krist ôsu, nkulu mejô Ezayi a nga liti wô a mejô mana: “Tyiñe nyô a yôtan e fé été, na: Kômaʼane zene Nti, tyeʼane beta zen asu Zambe wongan e ayete si été. Mbiʼili ôse wo ye betebane yôp, a beta nkôl ase a mone nkôl ase ba ye silibane si; mezen me ne nkoñelan ma ye tyeʼeban, a mevôm me ne nkpwetakpweta ma ye bo njeʼese; a duma Nti da ye lité, a minsône mise mia ye yene de mfulaʼan: amu anyu Nti e kobôya jame te.”12 Nkulane mejô wu ô nga tôéban e bisaé bi “Yôanes Babtist, a kateʼé foé e fé ya Yudé, a jôʼô na: Kôñelaʼane minlem: amu éjôé ya yôp é ntoo bebé.”13

GSAM 107.1Môte nyô, vʼétam, e ésaé ya bengone besaman e si Yudé étam, a nga tôé nkulane mejô wu ô ne jame ya semé. Nkulane mejô wu ô nga kañ ésaé Yôanes abim éyoñ a éfas si, ve sa nalé a minkulane mejô mia kobô ajô nkate foé ya nsoan Krist éyoñe baa, amu ésaé é nga yiane bobe a “ôyenga a tyiñe ngu,” é mialan e si ése.

GSAM 107.2Nalé, e mfubane ya mam me maneya lité, bia yene avale nkulane mejô ajô foé nsoan Krist ô nga tuʼa tôéban. Eyoñe Zambe é nga kui na nkane élé ya fig é yeʼeleban, na nkatan ôsu ya foé éngele ôsu ô veban, a a nga kôlô bebaale foé bé na be bete ôyenga e meyoñ mese, e bôte bese a minkobô mise.

Notes

  1. Metias 24:32-35. ↩
  2. Berômeñ 10:14, 15. ↩
  3. Metias 24:29, 30. ↩
  4. Metias 24:29. ↩
  5. Markus 13:24. ↩
  6. History of the Reformation, Kalate 8, kaban 1, mejô 2, 3. ↩
  7. Ibid., Kalate 12, kaban 3, mejô 10. ↩
  8. Ibid., Kalate 18, kaban 2, mejô 12. ↩
  9. Tyiñe Keké, afep 343. ↩
  10. Esaé nlômane Wolff e Bokhara. ↩
  11. Miñyeʼelane mi William Miller, afep 238, mbu 1843. ↩
  12. Ezayi 40:3-5. ↩
  13. Metias 3:1, 2. ↩

Note

Back