Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
07 / 31
07 / 31

Kabitele 4 — Éyoñe ya asuʼulan

John Norton Loughborough

GSAM 77.1“Nde me nga jô na: A Nti wom, memane ya mame ma ma ye bo jé? Ane a nga jô na: Kele zene wôé, a Daniel, amu mejô me ne ndiban a ntelan sitam akekui éyoñe ya asuʼulan. ... Mbia be bôt ba ye bo abé; teke môt ya mbia be bôt a ye wôk; ve bôt be bili fek ba ye wôk.”1

GSAM 77.1“A nga jô ma na: Wôʼôk, a mone môt, amu ñyenan ô fombô éyoñe ya asuʼulan.”2

GSAM 77.1“Ve wo, a Daniel, dibiʼi mejô, a telé sitam e kalate akekui éyoñe ya asuʼulan; abui bôt ba ye mate mfaʼa wu a mfaʼa wu; a ñyemane mam wo ye bo abui.”3

GSAM 77.1Jé e ne nsôñane ya mejô ma na: “éyoñe ya asuʼulan”? Me se ngule ya kobô ajô memane mebien, amu nge e mbe nalé, ngabe nkulane mejô Daniel e mbe “ndiban” é nga ye bo teke mfi asu bôte binam. Ane “mame me ne nlitane me ne mangan,”4 ngabe nyô é yiane bi mfi éyoñ éziñ. Nalé, mejô ma na: “éyoñe ya asuʼulan” ma yiane kobô ajô éyoñ e ne bebé ôsu ya memane mebien, éyoñe bôt ba ye wôk mame be nga jô Daniel.

GSAM 77Môs a kôme mam mé

GSAM 77.2Teke akal, ma fombô éyoñe nkulu mejô Nahum a nga loone na: “môs a kôme mam mé.” E vôm ate, nkulu mejô a mbe a kobô ajô ntyamane Ninive a “zôʼé ya mbom, a zôʼé ya bibañ bi mewôm, a bekabade ba bet mebo, a bitukutuku bi bita bia vep.”5 Ôsu, be nga liti nkulu mejô beta ébubua ja dañe nyô, nje ja ye kui si nyô ése, éyoñe “minkôl mia fôʼôsan asu dé, bone minkôl ba nyemé, a si ja diʼi éyoñ a ne valé, yaa, émo a bôte bese be too été. Za a ne tebe ôsu ayaa dé? A za a ne jibi ngule ayaa dé? Ayôñ ayaa dé da mialan ane nduan, a nye a buʼu mekôk.... A ye mane jiane jôm ése; njuk ô ye bo te beta kôlô éyoñe baa.”6

GSAM 78Bitukutuku bi bita a minduan mia faé

GSAM 78.1Nkulu mejô a beta kobô ajô môse ya nkômane mam nyô na: “Bitukutuku bi bita bia ye bili minduan mia faé e môs a kôme mam mé, a bilé bi sapin bia ye dañ fôʼôsane. Bitukutuku bi bita bia ye mate ngu e minzene mi tison, bia ye wôbane e beta minzen; bia ye yené ane minduan, bia ye mate ane befeleves. A ye lañe beyuma bé; ba ye kus mebo e nwulane wop; ba ye ke avôl e mfim été, a ba ye kôme biôm bi mbaʼalan.”7

GSAM 78.2Nya nlitane ya tukutuku étyé ya melu mangan, ja mate avôl ane befeleves! Nyô a fombô bôte ya tukutuku étyé a boʼo ve a lañ a beta lañe bôte be too été, a so vôm a telé akekui vôme mfe; a ba ba kus mebo éyoñe ba wulu tukutuku étyé a kele ôsu. A abui bilé bi sapin bia mana asu bilé ba bômbô minzene mi étyé yôp, a minkômele mia bete zene te yôp, a menda ma kame zene te éyoñe neje a ku, a biôm bife. Ba jô na zene jia ja lôte minkôle Sierra Nevada é bili menda me bilé bi sapin ma kame je neje, nté mimaé mewôm menyin a zamgbwal. Nkulu mejô a nga jô na jam ete da ye boban e “môs a kôme mam mé.”

GSAM 78.3Nkulu mejô Yoel fe a kobô ajô éyoñe ya asuʼulan nyô, éyoñe be ve bebo bisaé be Nti atiñ di na: “Loñan toñ e Sion, a yôtaʼan foé ya woñ e nkôle wom ô ne étyi; bôte bese be too e si be fôʼôsane, amu môse Nti wa zu, amu ô nto bebé.”8

GSAM 78.4A nkulu mejô Sofoni fe a jô na: “Sulaʼane miabebien, yaa, sulaʼane, a ayoñ be nji kômbô; ôsu na ntyiʼan ô wum, ôsu na môs ô lôt ane bifase, ôsu na ngu ayaa Nti é kui be mia, ôsu na môse ayaa Nti ô kui be mia. Jeñaʼane Nti, mia bese mia suu miabebien si e si nyô, mia mi nga bo ane ntyiʼane wé ô né; jeñaʼane zôsôô, jeñaʼane nsuane miabebien si; ndôʼôtô mia ye soléban e môse ayaa Nti.”9

GSAM 79.1Asu ya tuʼa yem jame mejô ma na “éyoñe ya asuʼulan” ma tinan, a éyoñ ate ja taté, bia ye fombô vôme mfe be nga belane mejô mete. E kabitele awôm a wua ya Daniel, be liti éjôé ja tibili bôt, nje e mbe e yiane jôô akekui éyoñe ya asuʼulan. Nti a nga jô ajô éjôé ja tibili bôt te na: “Bevok ya ba be bili ñyemane ba ye ku, asu na be veʼele be, a fubu be, a bo be nfufum, akekui éyoñe ya asuʼulan, amu éyoñ ate [éyoñe ya asuʼulan] ja ngenane asu éyoñe be nga tel.”10

GSAM 79Ésaé mone tôñ

GSAM 79.2Bôt beprotestan ba kuli nsôñane Kalate Zambe ba yenane abui na éjôé te a “mone tôñ” ya Daniel zamgbwal bi fombô keké ya Rôme, nye a nga bili ngule ya njôane si e mo mé tañe éyoñe be nga “tel.” Éyoñe be nga tel te e mbe “éyoñ, biyoñ, a étun éyoñ.”11 Melu 1260 ya nkulane mejô me mbe — mimbu 1260 — ya njôane si ya mone tôñ, ataté 538 akekui 1798 mvuse mbialane Krist. E mbu ô nga suʼulan te be nga vaa mone tôñ ngule ya njôane si, e “éyoñe be nga tel.” Nalé, e éyoñ ate bôt be mbe te beta “ku” e wo ya éjôé te avale be mbe be kuʼu ôsu. Ajô te mbu wu — 1798 — wa liti atataʼa ya éyoñ nkulane mejô wu ô loone na “éyoñe ya asuʼulan.”

GSAM 79.3Mbu 1798 ô nga mane “melu toyini, mintete mibaé a mewôm mesaman” — mimbu 1260 —, nté “Bengaa Bebaé” be Nti (Nnôm a Mfefé Elat) be mbe be yiane “kulu mejô... be beʼe mengômesane minkuta.”12 E biyoñe ya dibi ya étibelaʼa, be mbe be baʼale Mintilan e nkobô grék a latén, a bôt be mbe teke yeme minkobô mite. Ntiʼan be nga tiʼi Mintilane mvus avale te ô ne nfomban a ntelane mie “e mengômesane minkuta.”

GSAM 80Bengaa Bebaé be ne nwôéan

GSAM 80.1“Éyoñe ba ye mane nkañete wop [be too e mengômesane minkuta], tite ja bet ébé e ne teke si été ja ye wosane be [Satan a kuli bôte ya si a boʼo ésaé a be], ja ye dañe be a wôé be. A mimbime miap mia ye bômbô e zene beta tison, nye ba loone mfaʼa nsisim na Sodom a Ejipte, vôm émien Nti wongan a nga tyeléban e krôa [“a ne ntyeléban e krôa,” e nkôñelan ya nkobô danwa a Nkôñelan be nga beta kôm]. A bôte ya minsamba, menda me bôt, minkobô a meyoñ ba ye yene mimbime miap melu mela a étun, a ba ye bo te kañese na be futi mimbime miap e mesoñ.”13

GSAM 80Njôane woñ

GSAM 80.2Nwôéane Bengaa bete ô nga boban e “njôane woñ” e France, ataté 1792 akekui 1795 — mimbu mila a étun. Toʼo beta nkôñelane éjôé ya France ô nga tabe bebé mimbu misaman nge zamgbwal, e mimbu mila a étun ya ôsu nde be nga bo beta ésaé jap ya jiane Kalate Zambe, nkañane Zambe, a bôte bese be nga yeme te woñ ya kobô mfaʼa wua ya biôm bite e mbamba zen. Nté beta nkôñelane éjôé ya France ô mbe ô jôʼô na wa wosane njôane bejô bôt a mbia njôane betuni, ô nga bo e bebela bita ya mane vaa Zambe a Kalate Zambe. Bia lañ avale di ajô biyoñ bi mbe ôsu ya nkôñelane éjôé te na:

GSAM 80.2“Te tame vuane na ôsu ya nkôñelane éjôé ya 1792, ba kate na ba be mbe be too betebʼôsu ya mbôkaʼane Zambe e France be nga sulane e be bebien a mane nyeñetan £900,000 [$4,500,000] e mbu wua, yaa, a beta bo nalé abui biyoñ, be kuʼu, be kuliʼi a be samʼane bekalate asu ya ndamane minsimesane mi bôt a kôme be asu mbia minzene ya nlô étyé.”14

GSAM 80Betili bekalate ba bo teke buni Zambe

GSAM 80.3“Mintilane ya Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, a bôt befe ya aval ete, mi nga kôme zen asu avale nkôñelane éjôé te; e mintilane mite été, be nga jeñe ya samane meyeʼele ma tyame nkañane Zambe, to nyô bôt ba yem ane bôte binam, to nyô Zambe a nga liti be. Be nji bo ve a bo mejô ya tyame mame Zambe a nga liti, ve be nga mane wua me e mvus; be nga titane Zambe e émo, a futi kôn be nga ve simesane be nga loone na Minga-zambe ya Nsiñane Mam e vôme jé.”15

GSAM 81.1E mbu 1793, minsimesane mi bôt mi mbe avale na be mbe be bamé a ve mbeta bo bivôé be mbe be boʼo ngôt a tyiñe Zambe a Kalate Zambe. Bia nyoñ éfôtane ji na:

GSAM 81.1“Monert, mbo bivôé, a nga dañe liti teke mvoé ya jôé Zambe e keké St. Roche [Paris]. A nga jô na: ‘Zambe, nge ô too, kuneʼe jôé dôé be maneya tyiñ! Ma wosane wo. Ô too ve neñneñ. Ô ne teke nlem ya lôme bezoʼoyañ bôé. Mvuse jam ete, za a ye beta buni na ô too?’”16

GSAM 81Ésaé ya ntyiñane Zambe e Lyons, France

GSAM 81.2Avale ba be nga wôé Bengaa be nga “beta tyelé Mone Zambe e krôa, a ve nye ôson e mise bôt” (Hébre 6:6) da yené e mame me nga boban e abôk Fouché a nga bo e Lyons, asu ya ve Chalier duma, ngovina ya Lyons, nye be nga wôé. Ôsu na a kui Lyons, Fouché a nga ve atiñ na

GSAM 81.2“be yiane tyame mindeme mise ya nkañane Zambe; a be yiane tili e mbé ya minseñe mesoñ na: Awu e ne ôyo ya nnôm éto.... Be nga beʼe éfunane nlô Chalier e minzene mi tison, beta nsamba ya bewôé bôt a binga be ébamba ô toñe mie. Mvus wop asine a nga so a beʼe kalate Mbamba Foé, krôa, a bivek ya Ediane Nti, bie be nga mane wua e nduan, a be nga tindi asine na a nyu vin be nga telé étyi e kop ya Ediane Nti.”17

GSAM 81.3Ba kañete Abôk ya Nsiñane Mam be nga bo e Paris avale di na:

GSAM 81.3“Be nga tôñane e zen a ke vôm ésulane betyiʼi metiñ é ne, a nsamba mbia be bôt ... ô nga fombô fombô mimboone ya nkañane Zambe aval e ne beta bivôé.... Fam, be beʼe mintandan a beta mengômesane ya betuni, be nga zu be yiaʼa alléluia a boʼo mebôk ya Carmagnole, a kui ôsu betyiʼi metiñ. Be nga bômbô valé fembé ya Ediane Nti, minkôb ba baʼale nye été, a bifunane ya or a argent. Be nga bo minkobô ya bivôé.... Nsamba minlômane ya St. Denis ô nga yôtan na: ‘A mia, a mia, biôm bi bo bôt na be kañe biyoñ, bôte be ne étyi be ne ébotan ya mevale mese, éyoñe ji, boʼane bôt ba nyeʼe si jap, kôlaʼane bese a volô si éyoñe mia ye ke vôm ba kôme moné na be nyemane mia.’”18

GSAM 82Ajô Zambe da kui e dibi

GSAM 82.1“Mvuse melu mela a étun, Nsisim ya ényiñ a soʼo be Zambe a nga nyiin e be be” (Bengaa), a be nga “bete yôp e nkut été.”19 Éyoñe Zambe e mbe e maneya kui asu na ajô dé e kui e dibi a beta teléban ôsu ya émo. Éyoñ e mbe e maneya kui (1798) asu ya bo ésaé minlôman e si nyô ése. E 1804 be nga telé Nsamba ya Kalate Zambe ya Grande-Bretagne. Abui minsamba mife ya Kalate Zambe mi nga tôñ, a éyoñe ji Kalate Zambe a ne nkôñelan e beta minkobô mise ya si nyô. Nalé, Mintilan, Bengaa Bebaé, mie mia yené vôm bôte bese be ne ngule ya yen a lañe mie, mi ne nfomban a mbetane wop yôp e nkut été.

GSAM 82.2E éyoñe ya beta nkôñelane éjôé ya France, Voltaire a nga jô na mvuse mimbu ntet, Kalate Zambe a ye bo jôm be nji beta belane je. E mbu ntet ataté môs ate, be nga samane Bekalate Zambe e France étam abui a dañe ba bese be nga yeme na be too e éyoñe Voltaire a nga bo mbia mebun mete. A ba jô na to nda a nga jô mejô mete été e nto éyoñe ji nda ya Kalate Zambe.

GSAM 82Be yen akôk Rosetta

GSAM 82.3Bia yiane fombô mam mebaé ma lat a mbu 1798 a bôte ya France. Di ôsu: e mbu ate, nsamba bezimbi be France, Nlô bezimbi Berthier a too ôsu wop, ô nga kué éjôé pape si e Rôme, ô tôéʼé (teke be yeme) nkulane mejô ô fombô jam ete, nje e mbe ntilane kalate émien mbe be nga wosane nye. Di baa: e mbu ate fe, e vôm bezimbi ba baʼale be loone Fort St. Julien, e ngab ôsôé Nil ja ke Rosetta, nsamba bezimbi be France ô nga yen akôk Rosetta be nga dañ yeme, nté be mbe be faʼa si; akôk ate a ne éyoñe ji e nda mbaʼalane biôme ya mvus ya Grande-Bretagne. Akôk ate a bili ntilan e mevale mela: mintilane ya bifunane, mie betuni be mbe be belane mie; ntilane ya bôt bese, avale ntilan bôt bese be mbe be belane de; a grék. Jam ete nde e nga bo ésaé safé asu ya yôé nsôñane mintilane ya bôt bese a mintilane ya bifunane mi mbe teke yemeteban akekui éyoñ ate. Éyoñe ji, avale môt éziñ a nga jô na: “Ésaé nkpwaté a pél, bi kuiʼi mintilane ya bôt bese mi mbe nsolan e si été, ja ve abui mindem ya bebela ya nkañetane ya ôkôa ya Kalate Zambe, a dañe avale mindeme mise mia so e minzene mife e Mintilan atan.” Nalé, bôt bebien be nga simesane ya mane jiane Kalate Zambe be nga bo ésaé, teke be yeme toʼo mone jam, asu ya tôé nkulane mejô éyoñe be nga vaa éjôé pape ngule ya njôan e memane mimbu 1260, a be nga beta yen safé asu ya wôk mintilane mie mi liti bebela ya Mintilan be nga jeñ a ngul ése ya jian.

GSAM 83“Wo ye tebe e ngabe jôé”

GSAM 83.1Jé éngele a nga jô Daniel na ja yiane boban e éyoñe ya asuʼulan? Ataté éyoñ a nga wôʼô môt a ne étyi a jôʼô na: “Akekui melu 2300, nde vôm a ne étyi a ye fuban,”20 nleme wé ô nga jalé mintyele yôp asu ya yem “memane ya mame ma” ma ye bo jé, a “nté évé” ô ye lôt.21 E memane, be ve nye na a wôk na ñyemane ya éyoñ ate ô se asu melu mé. Be jô nye na: “Kele zene wôé akekui memane, amu wo ye woʼon, a tebe e ngabe jôé e memane melu.”22

GSAM 83.2Bevok be nga simesane na mejô mete me mbe me kobô ajô memane si nyô, a na éyoñ ate Daniel, ba a bôte befe be Nti, a nga ye nyoñe maʼane mé, a tebe e ngabe ya éfaʼa jé. Ba kate bia na mejô ya ébre asu ngabe ya éfaʼa, ngab éfas ya si, a biôm bife, me ne gheh-vel. Sa mejô mete nde be nga kôñelane na ngab e éfuse Mintilane ji; mejô ya va me ne goh rahl. Bôt ba tuʼa yeme nkobô ébre ba jô bia na mejô ma, goh rahl, ma yené meyoñ mewôm zamgbwal a mesaman e Nnôm Elat, a na me ne mejô mete fe be nga belane me éyoñe be kobô ajô mfubane vôm a ne étyi ô mbe éfunane ya jame da zu, vôm be nga wua ngabe asu ya yem nnôm ékela mbé, ya bikela bibaé bite, be mbe be yiane wôé. Nté nlô betuni a nga nyoñe metyi me nnôm ékela ya Nti a nyiin e vôm a ne étyi asu ya bo ésaé mfuban, Israél ase a nga tebe atan, a ndeñele minsisime miap a kañese minseme miap, asu na be tebe teke mekua, a nyoñe ébotane ya nlô betuni éyoñ a ye kui e vôm a ne étyi. Nalé, e môs ate, Israél a nga tebe e ngabe jap.

GSAM 84.1Éyoñe mfubane vôm a ne étyi ya memane ô nga ye kui, e memane melu 2300, ajô Daniel, a mejô ya bôte bese be ne zôsôô be maneya wu, me mbe me yiane faséban ôsu Zambe. Nalé Daniel a tele e ngabe jé.

GSAM 84Mejô me ne ntelan sitam akekui 1798

GSAM 84.2E éyalane nsili Daniel na: “A Nti wom, memane ya mame ma ma ye bo jé?”23 be jô nye na: “Mejô me ne ndiban a ntelan sitam akekui éyoñe ya asuʼulan.”24 Jame dañe bo na Daniel a simesane e mbe “éyoñ évé?”, “nté évé?”, a “memane ma ye bo jé?” Mame mete nde me nga kandé a ve nkulu mejô mintyele yôp, a ve mame mete mebien nde me mbe me yiane bo ndiban a ntelan sitam akekui “éyoñe ya asuʼulan”; sa ngume kalate Daniel, avale bevok be nga simesane. Ôsu ya éyoñe ji ya 1798, bôt be nga yéʼé nkulane mejô be nga bili éfufup e jam da fombô besondô mewôm zamgbwal, a be nga wôk na be nga taté e mbu 457 ôsu ya mbialane Krist; ésaé Krist e mise bôt, awu dé, a mame mefe, me nga boban ane ntañane besondô mewôm mesaman a ébul a besondô mewôm zamgbwal ataté mbu ate ô nga liti. Ntôéban ô ne zôsôô ya ésaé Nkôté ane ntañane te ô né ô nga ve be ngule ndem na a mbe foʼo nya Mésia, a na mbu atataʼa ya besondô mewôm zamgbwal ô mbe ntelan nalé teke ngule ya tyendé. Teke yeme na besondô mewôm zamgbwal be mbe ngabe ya ôsu ya melu 2300, be nga liʼi jam ete e too ntelan sitam akekui mvuse 1798, avale be nga kulane mejô.

GSAM 84Édibaʼa ya melu 2300

GSAM 84.3Jisɔ, tó ke yeme bisôlô bi mejô ma nkulan. Ko 1798, bôt ba nga yeme nkɔ́ŋɔ́ne minkana, mfan a minyuki ya kalate Daniel, ve ba mbe ba yeme te melu 2300 ma ye suʼulane wôʼé. Be mbe ba yeme te melu me ne nkɔ́ŋɔ́ne, ve ba mbe ba yeme te melu me nga lôʼe wôʼé; nte ba mbe ba yeme éyoñe melu me nga lôʼe te. Asu nleme jôʼé, tó ke tanga mejô ma ôyenga ya zañ alu, kalate ya mbuni ya nsoan Krist a mbe a yôban a New York, na 15 juin 1842: “A ne jôʼé a ne éfufup a yeme bekalate befe be nga yeme, kobô 1798, ôlô te môt a mbe a yeme mveʼane jôʼé—na beki 70 be ne édibaʼa ya melu 2300.”

GSAM 85Bôt befe ba yeme nlite

GSAM 85.1A nleme jôʼé éyeme jôʼé é mbe “sitam” ko éyoñe Nti a nga tyi na a yôban asu bôt bende, ane bo a ne jôʼé na, éyoñe “asuʼulan” é nga yia, bôt befe ba mbe ba “wulu wôʼé a wôʼé” e Minkalate, be lôʼɔ́ʼɔ́ bisôlô bi bise. A ne yeme jôʼé a tɔ́ɔ́lɔ́ bikalate bi fe, asu nleme jôʼé e ne yemeʼane.

GSAM 85.2Dr. Adam Clarke a jôʼɔ́: “Bôt befe ba ye ve ngul ya jeñ nkɔ́ŋɔ́ne ya mejô; a yeme jôʼé a ye yian—asu jôʼé.”

GSAM 85.3E Kalate ya Luther a jôʼɔ́ German, nyô be nga beta fombô a kôm, tó tanga: “Ane bôt befe ba ye nyiine a yian, ba ye yeme yeme jôʼé.”

GSAM 85.4Kalate ya German a bili minkôñelan mi ne ntilan mbak a jôʼɔ́: “Bôt befe ba ye wulu a yian, ane yeme jôʼé a ye yian.”

GSAM 85.5Kalate ya German ya L. Van Ess, pope a nga yemeʼane asu bôt ba keké ya Roma, a jôʼɔ́: “Bôt befe ba ye jeñ e kalate jôʼé ése, a éyem é ye bo abui.”

GSAM 85.6Kalate ya Sweden a jôʼɔ́: “Bôt befe ba ye jeñ e kalate jôʼé, a éyem é ye bo abui.”

GSAM 85.7Kalate ya Denmark-Norway, nyô be nga beta fombô a kôm, a jôʼɔ́: “Bôt befe ba ye jeñ a nlem ôse, a éyem é ye bo abui.”

GSAM 85.8E Ôyenga ya zañ alu ya 15 juin 1842, tó tanga mejô ma jôʼɔ́ asu nleme jôʼé a yeme jôʼé, jôʼé é mbe sitam ko 1798: “Te a ne éfufup na bôt bekalate befe, ba yeme te be yemeʼane, ba nga yia e mejô amu jôʼé na éyoñe jôʼé?”

GSAM 86.1Jisɔ tó liti kalate ya bôt 20 ba nga yeme bebela asu nsulan ya melu 2300; te be nga yemeʼane, ve asu nleme jôʼé e Minkalate, Nsisime Zambe a nga wulu be. E mbômbô ya kalate ji tó ke William Miller ya New York; A. J. Krupp ya Philadelphia, Pa.; David McGregor ya Falmouth, Maine; Edward Irving ya England; Archibald Mason ya Scotland; W. E. Davis ya South Carolina; Joseph Wolff, a nga ésaé e mbôgô ya Asia; Alexander Campbell, e nkobane wé a Robert Owen e 1829; Capitaine A. Landers ya Liverpool, England; Leonard Heinrich Kelber ya Stuttgart, Germany; Lacunza ya Spain; Hentzepeter ya The Hague, Holland; Dr. Capadose ya Amsterdam, Holland; Rau ya Bavaria; beprêtre ba Tartary e 1821; beyeme kalate ba Yemen, e kalate jôʼé ba yôʼɔ́ “Seera”; Hengstenberg e vôm afe ya Germany; bôt ba Russia e mben ya Caspian; Molokaners e mben ya Baltic, a befe.

GSAM 86.2Asu éyoñe a mejô ji é nga yôban a bôt beyeme nkulan, te be yemeʼane, mejô ma ye liti ane ji:

GSAM 86.3E Ôyenga ya zañ alu ya 15 juin 1842, mejô ma ne aya: “Jisɔ tó yeme kalate a ne jôʼé ji: ‘Mejô baa asu minkɔ́ŋɔ́ne Daniel ma nkulan ya melu 2300, a nleme ya môt a ne Krist asu jôʼé ya yôban Keké, Archibald Mason, mbo ésaé Zambe ya Wishawtown, Scotland; Newberg. A nga nyôlɔlɔ e kalate ya Glasgow, Ward M. Gazeley, 1820.’ E kalate ji Mason a jôʼɔ́: ‘Minsôn mi nga lôʼe, ma yen kalate mveʼane, Rev. Wm. E. Davis ya South Carolina a nga nyôlɔlɔ America, a ba nga nyôlɔlɔ wôʼé e 1818 e Warkington, e mbôgô ya nké ya England. Môt ô jôʼɔ́ na melu 2300 me nga lôʼe a beki 70 (Kabitele 9:24). E mejô ji, ma yiane kañese ajô dé.’”

GSAM 87Davis ya South Carolina

GSAM 87.1E nɔ́ŋɔ́ ya Ôyenga ya zañ alu ji, nkuane kalate a jôʼɔ́: “Kalate Davis a yiane be ntilan bebé mimbu 1810.” A jôʼɔ́ asu mejô a nga liti e kalate ji: “Môt a tanga a ye yeme na a tanga bikalate bi Miller, Litch, Stores, wôʼé Hale; ve tó yeme na bôt be nkulane nsoan Krist éyoñe ji be nji tame yeme na kalate ji a ne ko sondô e nga lôt. Nkuane kalate ji [Ôyenga] a mbe a yeme te kalate ji. Ntelane Davis asu éyoñe, Mason a nga yemeʼane, a jôʼɔ́ melu 2300 ma ye suʼulane a mimbu ya Jëwit 1843—asu bísô mimbu 1844.”

GSAM 87Joseph Wolff a bôt 20

GSAM 87.2E Ôyenga ya zañ alu ya 31 août 1843, tó tanga na “e 1822 Joseph Wolff (ya England) a nga nyôlɔlɔ kalate a nlem: ‘A ye beta so, Mone Môt, e minkôm ya yôlô.’” A yôʼɔ́ fe na “e 1826 bôt 20, ya mindôŋô mi mbuni orthodoxe mise, ba nga yôban e London a Mr. Wolff asu nkɔ́ŋɔ́ne Kalate. Be nga yia mejô mese ane môt ôsu. Be nga yôlɔ 45 mimbu a mimbu 1260.” A yôlɔ 45 mimbu e mimbu 1260 mi nga suʼulane e 1798, é ye yôban e nsulan ya mimbu 1843 ya Jëwit; a ne bísô mimbu 1844.

GSAM 87Ntelane Alexander Campbell

GSAM 87.3E nɔ́ŋɔ́ ya kalate ji tó tanga asu Alexander Campbell na, “e 1829 a nga kobane wôʼé a Robert Owen, môt a mbe a yeme Zambe te, e nkobane a nga jôʼɔ́ minkɔ́ŋɔ́ne Daniel mi yôban ko asuʼulan ya éyoñe, na melu 2300 me ne mimbu, a ye suʼulane bebé mimbu 1847 kobô abialé Krist, aval ane Campbell émien a nga liti, Krist a nga bialé mimbu 4 asu nkɔ́ŋɔ́ne ya bôt.” Ane ntelane wé a ye suʼulane melu 2300 a nsulan ya mimbu 1843 ya Jëwit kobô éyoñe A.D.—a ne 1844.

GSAM 88.1E Ôyenga ya zañ alu ya 21 septembre 1843, mejô ma ne asu kalate a nga yôban a nlem ji: “Foé asu Britain a America, e mejô ma Minkalate asu nsoan Krist éyoñe baa ya Nti wongan a Nyi Bôt wongan, a foé ji bísô tó yangeʼe ngul, tó jôʼɔ́: ‘Éjôé jôé é zaʼak, nkômbane wôé ô bobaʼane si nyô aval ane wo bobane yôp,’25 Capitaine A. Landers ya Liverpool a nga nyôlɔlɔ, S. Kent a Co., 1839.”

GSAM 88.2“Ane bôt befe, a yôʼɔ́ ntelane ya éyoñe, a liti nsulan ya melu 2300 ane mimbu 1847 kobô nya abialé Krist.” A ye yôban e bísô mimbu 1844, amu Krist a nga bialé mimbu 4 asu nkɔ́ŋɔ́ne ya bôt.26

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3E Nfomban a Mbeʼe Foé ya 17 mai 1892, a ne kalate ya Mvendé L. R. Conradi ya Hamburg, Germany, a jôʼɔ́ mejô ma:

GSAM 88.4“Bôt bekalate bísô befe ba ye yeme Mvendé Bengel, a mbe Mvendé ya Lutheran a minsôn mi nga lôʼe [ane Schaff a jôʼɔ́, Bengel a nga wu e 1751], a nga tyi éyoñe nsoan Nti a mimbu 1836; ntelane wé a mbe a lôʼe e ndem 666 ya Nlitan. Ve ko éyoñe ji é mbe é suʼulane, môt afe a nga lôʼe nkulan, môt a mbe a nkuane sikôlô, a jôʼɔ́ Leonard Heinrich Kelber. Kalate wé ya ôsu a nga yôban e 1824, e ne ‘Asuʼulan e ne bebé,’ a ne nkɔ́ŋɔ́ne Metias 24 a 25. Ba nga nyôlɔlɔ e Bavaria. Ve e 1835 kalate a dañe nen, a nlem ôsu, a nga yôban e Stuttgart, a bili mefep 126. Ji é ye bi beta mfi, asu tó yemeʼane, ma liti nlem ya kalate: ‘Asuʼulan a ye yôban, a nga yemeʼane e mejô ma ne ngul a bebela a Kalate Zambe a minkobane mi éyoñe ji; a suʼulane nleme ya bôt asu yange nsoan Nti wongan, a telane éyoñe; a liti ane Mvendé Bengel a nga bo évus ya mimbu 7 asu mimbu a ne ngul; te 1836, ve 1843 a ne éyoñe ya nsulan, éyoñe beta nkobane e nteban a nliti a ye suʼulane, a ékôane ya mvoʼé Nti Yésus a mbe a yangeʼe a ye lôʼe e si.’”

GSAM 89.1“Mveʼane ya baa a nga yôban e 1841, fe e Stuttgart, a ane ma yeme, afe e Saxony. Ane nlem ya kalate a liti, a nsulan ya nleme ya bôt, a liti e mejô ma yemeʼane ntelan a melu 2300 ma Daniel 8 a beki 70 ba Daniel 9, a yôlɔ be e mimbu 1843 (Jëwit 1843—bísô 1844). E nleme ya kalate, a liti e mindem mi éyoñe na jôʼé é ye yia e yôban.”

GSAM 89.2“Mveʼane na bikalate bi fe bi nga yôban a ye liti nleme a nga yôban. Mojañ Schäche, a wulu éyoñe e Australia, a nga yen ndem ya kalate ji e Silesia a ne mben ôyap, a nga yangeʼane kalate ji, a tanga wôʼé a beta nleme, e nda a nga ndiban mbé. E kalate ji, te ndem ô ne na nkuane wé a mbe a yeme nduʼan afe e si; ve Nsisime Zambe a nga yôban na a yia mejô ane bôt befe.”

GSAM 89.3“E 1842 a nga nyôlɔlɔ kalate a dañe nen a bili mefep 286, fe e Stuttgart, a nlem ji: ‘Minsimesan mia dañe mfi a mia so e Minkalate asu mveʼane a éyoñe ya si; avale mejô a ne mbômbô asu jôʼé: Amu jé Zambe a nga mveʼane si e melu 6 me nga wulu a wôʼé—Nti wongan a ne bebé ya zu tyiʼi nsiñ Krist ajô—minkobane mi yôlô a zaʼa ya mimbu 1843.’”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4Asu mimbu 1812, Lacunza e Spain a nga nyôlɔlɔ kalate a nlem, Nsoan Messiah e ngul a nliti. Nkuane kalate a nga yôban a nlem ya nkuane te yeme, “Ben Ezra,” a bôt ba yeme na a mbe Jëwit a nga yian Krist. Edward Irving ya England, a nleme ésaé wé asu nsoan Krist éyoñe baa a nga yôban, a nga kôlɔlɔ kalate ji e nkobô Anglais. Ane mejô ma nga yôban e minkobane mi baa.

GSAM 89.5A ne éfufup, kobô mimbu mi nga lôʼe, tó sôlô mejô ma bôt beyeme befe ba nga yeme, kobô mbômbô ya mimbu mi nga lôʼe ko 1840, tyi melu 2300, a liti beki 70 ane melu ma ôsu e éyoñe ji; a yen na bôt bese be nga yia e mejô ôsu na éyoñe ji a ye suʼulane e 1844.

GSAM 901844 a ne nsulan ya bebela asu melu 2300

GSAM 90.1Môt a ye jôʼɔ́: Tó ye yeme na 1844 a ne éyoñe ya bebela asu nsulan ya melu 2300? Ee! Amu, aval ane tôéban ya minsos ya nkulan ajô é voʼo boban e éyoñe ya tôéban ya bebela, avale te fe tó yiane yeme na mimbu 1844 a ne nsulan ya bebela asu melu 2300. Zambe, a nga ndiban yeme jôʼé ko 1798, a nga tyi na nlite a ye yôban e éyoñe ji; Nsisime wé a ne te nsô a nga wulu bôt ba nga yangeʼe wôʼé asu yeme éyoñe ji. Éyoñe wé a nga yia asu “yeme” ji “a yian,” a nga ve nlite ya bebela.

GSAM 90.2A tó yeme nsulan ya éyoñe a nga yôban e yeme ya bôt e “éyoñe ya asuʼulan,” a ne mvoʼé tó yeme nleme ya mveʼane ji. Tó yen na e éyoñe ji, e suʼulane ya ésaé foé, éyoñe ya ntyiʼane é ye liti. “A ma yen,” John a jôʼɔ́, “éngele afe a yeleʼe e nte yôlô, a bili mbamba foé ya nnôm éto a ye liti asu bôt ba too e si, a asu meyoñe mese, a menda me bôte mese, a minkobô mise, a bôte bese, a jôʼɔ́ a ngul: Koone Zambe woñ, a ve nye duma; amu éyoñe ya ntyiʼane wé é nga yia; a kâne a Môt a nga mveʼane yôlô, si, mben, a menjeñe mendim.”27 Beéngele ba bebela be nji kañete mbamba foé asu bôt. Môt a ne nkôlɔ́ a Nti a nga tyi asu liti foé wé ko nsulan ya si.28 Éngele ji a ne nkana ya foé a liti éyoñe é nga yia asu ntyiʼane a “lôʼe e nda Zambe.”29 Foé ji e mbe e ye ve te Minkalate, ko éyoñe éyoñe a ye yôban a ntyiʼane é nga yeme e Minkalate. Éyoñe melu 2300, ane tó nga jôʼɔ́, a yôban e ntyiʼane mejô a mfasan ya bôt ba Zambe.

GSAM 91Môs mfuban: éyoñe ya ntyiʼane

GSAM 91.1Môs mfuban, mfubane vôm a ne étyi ya si, ô mbe a ne éyoñe ya ntyiʼane asu Jëwit, a ne ane ji. A ne éyoñe ji, e nteban wôʼé, ba ne wulu te ésaé ya minsôn ya éyoñe ya nsôl, ve ba yemeʼane môs ôte ane éyoñe ya ntyiʼane. Asu liti jôʼé, tó ye ôsu tanga kalate ya Jëwit e San Francisco, California, a ne “Nkulane Jëwit,” nkuane kalate ya Jëwit orthodoxe ba ne mfaʼa ya melumbu me jôp ya minkôle mi Rocky Mountains. E nɔ́ŋɔ́ ya septembre 1892, ba nga liti na ko kalate a ye yôban, ngone zamgbwale a môs mfuban bi ye yia. Jëwit ba yôʼɔ́ ngone zamgbwale “Tishree,” a ngone ya saman “Ellul”; ane kalate a jôʼɔ́: “Ngone Ellul a ne ji, a meyôl ma Shofar [trompette ba mbe ba fôʼɔlɔ kobô melu ôsu ko melu awôm ya ngone zamgbwale, Besam 81:3, 4] ma ye wôʼôban tyé ése e minkañane ya Jëwit orthodoxe, ba liti yangeʼane asu melu ma ndean, a ntyiʼane ya nsulan ya Yom Kippur.” A nleme ya Ellul, ngone ya saman, a ngone Tishree, ngone zamgbwale, a mbe a ye yôban, ba mbe ba ye wôʼô trompette tyé ése asu melu awôm, a liti ntyiʼane ya mimbu e nkana ji.

GSAM 91Nkañete ya Rabbi ya Jëwit

GSAM 91.2Fe e mimbu 1902, Rabbi Isidore Myers, ya beta ékôane ya Jëwit e San Francisco, California, a nga liti môs mfuban, a jôʼɔ́: “Éyoñe môt ya Israël a lôte mbé ya éyoñ, a kôlô mbu wua a nyiine mbu mfe, ba tindi nye ngul na a simesane ntéane biôm a éjôé ya Ntéane biôme e si ése, a ba loone nye na a bo abôk a mvam toñ, asu ndeane mbu ya abialé ya éyoñ a ya beté Beta Njôô éto, avale bi ne jô. Tyiñ toñ ôte fe, nge Shofar, ja loone nye na a fas mimboone mié ya mbu ô nga lôt, nté a tele a nyeñebane ôsu dis da yene mam mese ya Zôsôô ya nnôm éto a too éto ntyiʼane mejô.”

GSAM 92.1Ane e ésaé ya keké ya Jëwit, vôm a ne étyi ba mbe ba mfuban mbu nsôl, a mbe a yian na Daniel a yeme na mfubane vôm a ne étyi e nsulan ya melu 2300 a ne asu ésaé afe, te ésaé ya mbu nsôl. Nti a nga liti bôt bende na éyoñe ba yôʼɔ́ minkana e nkulan, éyoñe ba ve a ne tyi “môs ôse asu mbu wua.”30 Ane melu 2300 ma, tó nga yen, ma yôban a nsulan ya ésaé Krist a ne beta prêtre a vôm a ne étyi e yôlô—asu ntyiʼane mejô a mfasan ya bôt be nga kee mejô map vôm a ne étyi e yôlô a zene ya mem minsem.

GSAM 92Foé ya ntyiʼane a nga yia e 1844

GSAM 92.2A éyoñe ya ntyiʼane ya bôt ba ne étyi a nga yemeʼane, mbé a nga yôban asu foé, ane Nti a nga tyi e minkulane mejô, a jôʼɔ́: “Éyoñe ya ntyiʼane wé é nga yia.” Tó yeme: te a jôʼɔ́ na mbé éyoñe ji ba nga yeme, foé a ye yôban mbômbô; ve nlite a mbe a “sitam” ôsu a ye liti. Tó yen nlem na ji é nga yia. E minkabitele mi ye bôʼɔ́, tó ye yen na Nti a nga tyi fe éyoñe a foé ya nsoan Krist a ye yôban, a ane bôt ba nga liti foé ji e si.

Notes

  1. Daniel 12:8-10. ↩
  2. Daniel 8:17. ↩
  3. Daniel 12:4. ↩
  4. Deuteronome 29:29, ↩
  5. Nahum 3:2. ↩
  6. Nahum 1:5-9. ↩
  7. Nahum 2:3-5. ↩
  8. Yoel 2:1. ↩
  9. Sofoni 2:1-3. ↩
  10. Daniel 11:35. ↩
  11. Daniel 12:7. ↩
  12. Nlitan Mam 11:3. ↩
  13. Nlitan Mam 11:7-9. ↩
  14. Nkañetane ya mimbu ya Kalate Zambe e nkobô éngilis, ya Anderson, afep 494. ↩
  15. Thomas Dick, ajô Nkômane ya ntabane bôt, afep 154. ↩
  16. Beta nkôñelane éjôé ya France, ya Thier, ngabe 2, afep 371. ↩
  17. Kalate ate fe, afep 338. ↩
  18. Kalate ate fe, afep 365. ↩
  19. Nlitan Mam 11:11, 12. ↩
  20. Daniel 8:14, ↩
  21. Daniel 12:6-8. ↩
  22. Daniel 12:13. ↩
  23. Daniel 12:8, ↩
  24. Daniel 12:9. ↩
  25. Metias 6:10. ↩
  26. Éyoñe a ne e Metias 2:1. ↩
  27. Nlitan 14:6, 7. ↩
  28. Metias 28:19, 20. ↩
  29. 1 Pierre 4:17. ↩
  30. Nlañane bôt 14:34; Ezekiel 4:6. ↩

Note

Back