Kabitele 23 — Menda me mbaʼalane mvoʼé ya minsôn
GSAM 358.1“A nyeʼane wom, ma kômbô a dañe mam mese na mam môé me ke mvoʼé, a na ô tabe mvoʼé minsôn, aval ane nsisime wôé wo ke mvoʼé.”1
GSAM 358.2Môse Sabat, 6 ya ngone samane 1863, Mvendé White ba ngal be nga ke ésulane nkañane Zambe e nda éndelé, nje Bemvendé Cornell ba Lawrence be nga bo e Otsego, Michigan. Nganti White a nga bi ñyenan valé, nnye ô nga kui nye ajô mintyendane ya baʼale mvoʼé ya minsôn. A taté éyoñe te, minkobô ya mvoʼé ya minsôn a avale ya nyiñ mvoʼé mi nga taté kui e Nfomban a Mbeʼe Foé, a a nga taté tili mam be nga kui nye a lat a mvoʼé ya minsôn. Mam méziñ ya été me nga kui e Nkañete Nômba 11, a e kalate ô ne nlô ajô na, Avale ya Nyiñ.
GSAM 358.3Ajô ya nyiñ mvoʼé a avale ja yiane lat a nkônane ya nyul, ôsimesan a nsisim e nga teléban bôt ôsu ne sañesañ. E Nfomban a Mbeʼe Foé ya 25 ya ngone awômô 1864, Mvendé J. N. Andrews a nga ve beta melebe ma a lat a ajô te:—
GSAM 358J. N. Andrews a kobô ajô ya nyiñ mvoʼé
GSAM 358.4“E saʼale avale bidi ése e ne ndeñele nyul, a nyiñ a njôane nlem, bi tôñeʼe mbamba ñyeʼelan a nleme wo yeme mam me ne zôsô mise me Zambe, bi ne mam ma dañe sili asu mvoʼé ya minsôn. Menyule mangan me ne menda me Zambe me Mfufube Nsisim. Asu na bi ve Nye duma a menyule mangan aval ane a minsisime miangan, a ne mfi abui na ngule nyule jangan ése é tabe e nya éwôlô jé! Bia ve Zambe akiba amu ajô di e nto e teléban bôte bangan ôsu a nya ngul éyoñe ji. Mvoʼé ya minsôn a ngul bi ne e biôme bi dañe bi bia tañ été, a bi ne mfi a dañe asu bôte ba ye yen beta mam ya éyoñe minjuk.”
GSAM 359.1Ajô mbaʼalane nyule Kalate Zambe a ñyeʼele a njôane nlem ya bekristen, e nga kañeteban, sa ve e befase be Nfomban a Mbeʼe Foé été, ve fe a zene ya bebo bisaé be Zambe bangan.
GSAM 359.2E Beta ésulane ya bekeké bese, 20 ya ngone tane 1866, ñyeʼelane wu ô nga veeban a zene ya be Nganti White (be ne fe koone wô e Nkañete Nômba 11):—
GSAM 359Ba yiane kôm nda mbaʼalane mvoʼé ya minsôn
GSAM 359.3“Be nga liti ma na bia yiane kôm nda asu minkôkon, a ba ba kômbô yéʼé avale ya baʼale menyule map asu na be saʼale akon....
GSAM 359.4“Éyoñe bôte be nji buni ba ye zu e nda é ne ntelan asu mbamba nsaéane akon, a bedokita be ne bebaʼale Sabat ba wulu je, ba ye teléban été été e ngule bebela si. Éyoñe ba ye yeme bôte bangan a mbunane wongan ya bebela, mbia ôsimesane wop asu dangan ô ye vaaban, a ba ye bi mbamba ôsimesan asu dangan. Aval ete, be too e ngule bebela si, bôte béziñ ba ye bi, sa ve évôvoé ya akon ya menyule map, ve ba ye fe koone biañ é ne saé minsisime miap mi ne nkôkon amu abé.
GSAM 359Nkulane mejô ya bibuma bia ye kui
GSAM 359.5“Éyoñe minkôkon mia bo mvoʼé a zene ya mbamba nsaéan, a be taté beta nyiñe mevak, ba telé ndi be ba be nga volô be na be beta bi mvoʼé ya minsôn. Minleme miap mia jaé a akiba, a mbamba mvoñe bebela é ye dañe jiʼa koone vôme ya tabe été; be bôte béziñ é ye lédiban, é kôlô, a wume bibuma asu duma Zambe. Nsisim wua ya aval ete ô ne édima, ô ne nnyian, ô ye bi tañ a lôte abime moné ése é ne mfi asu ya telé avale nda ete....
GSAM 359.6“Ba béziñ ba ye kôlô, be nto mvoʼé, nge be nto a abui mfi, ba ye bo zene ya nyiine mbunane wongan e mimfefé mi vôm, a bete ndeme bebela e vôm ô mbe ô se ngule ya nyiin, nge mbia ôsimesan ô nji taté vaaban e minleme miap amu be nga tabe mon éyoñe zañe bôte bangan asu ya jeñe mvoʼé ya minsôn.”
GSAM 360.1Bôte bangan be nga sulan be nga nyoñe ntyiʼan a tyiñe jia na, avale jam e ne jiʼa boban, ba yiane kui nda mbaʼalane mvoʼé ya minsôn e Battle Creek nge fefele valé, a na Dokita H. S. Lay a yiane wulu nsaéane akon été. A mbe, beté a ñyeʼelane nsaéane akon a mbe a biya ôsusua, a nga tabe mimbu mi lôte wua e nda nsaéane akon a mendim, é ne e ngame jôp da tôô, asu na a yéʼé mezene ya saé akon a mendim.
GSAM 360Be nga kuse vôme ya lôñe nda mbaʼalane minkôkon
GSAM 360.2E telé avale nda ete éyoñe te e nga yené ane beta ésaé; a nge nkañete wu, ô nga ve ngul e nlem a lat a bibuma, ô nji bo, ésaé é mbe é ne tabe, teke taté été été. Ve sa na e tabe, ve mon abime melu mvuse memane ésulan, be nga kuse beta nda ntaban é mbe ya ntyiʼi mejô Graves, a si jé ya 8 éka; bi mbe abeñe vôme a mbe a too e ngame ya West Battle Creek. Be nga jiʼa lôñe nda éfe e ndisane nda ate, é ne a bito bibaé, asu na é bo menda me woban. E menda mete été, be nga kui Nda Ñyeʼelane Mintyendane ya Baʼale Mvoʼé ya Minsôn.
GSAM 360.3E Nfomban a Mbeʼe Foé ya 19 ya ngone samane 1866, be nga bo nloone bôte bese ôsu na be nyoñe mengabe ya moné ya nda ate. E nômba kalate mefoé ate émien, be nga kate na bekeké ya Battle Creek, Michigan, a Olcott, New York, be nga mane kan na ba ye ve $2,625, nge mengabe 105 ya $25 ngab ése. Amu e éfas éjôé ya Michigan e nji bo atiñ éziñ e ne ve bôte zene ya telé ékôane ya wulu menda me mbaʼalane mvoʼé ya minsôn, be nga baʼale akume te e mo me bôte be ne ndi mon éyoñ, akekui ékôan é ne teléban ane atiñ e yi.
GSAM 360Be nga taté kalate mefoé ya mvoʼé ya minsôn
GSAM 360.4Môs ôsu ya ngone mwom, bewulu mam be nga taté fe nkulane kalate mefoé ya mvoʼé ya minsôn, ngone ése, ô ne a mefas 16 a ékôʼôla, e fatan beta kalate mefoé. Be nga loone wô na Nkôme Mvoʼé ya Minsôn. Kalate mefoé wu ô ngenan ô kui, a jôé na Mvoʼé ya Minsôn, a éyoñe ji ô ne kalate mefoé ya mvoʼé ya minsôn ô ne ôsu ya si ése. Kalate mefoé wu ô nji bo ve ô kobôʼô ajô miñyeʼelane ya mvoʼé ya minsôn a njôane nlem, ve ô mbe fe zene ya yemete bôt nda mbaʼalane mvoʼé ya minsôn, nnye ô nga kuiban ane atiñ asu minkôkon a bôte ba zu tabe a di valé, môs 5 ya ngone ébulu 1866. Nde aval ete, nda é nga kusan, é nga kômeban a biôme bié, a ésaé é nga taté été teke jaé ngone minyin mvuse éyoñ ajô di e nga kobôban bôte bangan ôsu éyoñe ôsu; a be nga kan na ba ye ve $11,000 asu mengabe, beta ngab ya été é mbe é maneya yaʼaban.
GSAM 361Be nga telé ékôane ya nsaéane akon
GSAM 361.1E éyoñe veñ ya mimbu 1866-67, nsamba ntele metiñe ya Michigan ô nga telé atiñ é ne ve bôt zene ya telé ékôane ya wulu nda mbaʼalane mvoʼé ya minsôn. Môs 17 ya ngone tane 1867, be nga bo de, be nga kañese metiñe ya ékôan, a si a akum afe bi nga ke e mo me bôte be nga top ane atiñ e yi asu ya baʼale bie. Ngum abime moné be nga kan na ba ye ve asu mengabe akekui môse te é mbe $26,100; e moné ate été, $18,264.87 a mbe a maneya yaʼaban. Nda ate a mbe a bili nsamba mbamba bedokita a bevolô, a menda me mbe bebé njaé a minkôkon. Bôte béziñ ya be be be nga mane kañese mbunane wongan, amu be nga yeme bia ane ayoñe bôt, a yeme bebela mvuse ya zu e nda ate.
GSAM 361Mbot ô ne mvoʼé asu minsôn
GSAM 361.2E biyoñe bise a e mesi mese, nleme môt aval a ne aso abialé ô ne jiʼa tôñe ngule si nyô, a mebun me ényiñ, akute mam mé a mevale biyé mé. Mbu 1863, e si jangan émien, éyoñ ajô mvoʼé ya minsôn a mbot e nga litiban Nganti White, e nji bo nkobô éfe. Jam ete da yené e nkômbane binga be nga bi ya tôñe avale mbot e mbe nlôme éyoñe te, ya jaé biyé be telé minkek été asu na bi yane. Minkek mite mi mbe minen akekui binga abui be nga yené ane be ne be wuluʼu e ébuma évuñulu é ne nkôñelan, nlô wé ô too si. E éyoñe te émien, mevale mbot mefe mebaé me nga yené me lôte abim, a me nga soo abui minlañ. Mone nkobô a lat a me ne bo na nlañe kalate a kôme wôʼôtane nkañete Nganti White a nga ve a lat a mbot, nnye ô ne e Nkañete asu Keké, Nômba 10.
GSAM 362Mevale mbot ma lôte abim me ne ntyian
GSAM 362.1Avale ôsu e nga lôte abim e mbe na ba jaé biyé bi ne a ngab é kele mvus a vôban si, é ne ayab ataté 10 pusi akekui abô yade nge a lôte valé, aval ane nkômbane minga a jaé je ô né. Abui biyoñ, be nga liʼi bie bi vôban si, a befam be nga loone bie na, “bivusane minjoñ.” Avale mbot baa e nga bo ane feʼé ya aval ate, a e nga funane mbot befam avale jam e ne kui. Ba be nga tôñe Ngon Bloomer be nga kañese avale mbote te, ajô te be nga loone nye na, “mbote Bloomer.” Mvus, jôé e nga tyendé a bo “Mbot Amelka.” Bôte be nga suʼu mbote wu be nga bo bisulane vôm a vôm, a abui bekal bangan be nga kômbô kañese wô. Ba béziñ be nga jaé wô.
GSAM 362Nkañete a lat a ajô mbot
GSAM 362.2A lat a mam be nga liti Nganti White e ajô mbot été, ma ye nyoñe mimfusa mejô míziñ e Nkañete Nômba 11:—
GSAM 362.3“Bôte be Zambe ba baʼale mbunan be ne éfufube si nyô a nku si, a ba yiane kom ése simesane na, ngule wop asu bôt é ne édima. Nge be tyendé éyé é lôte ayab a nyoñ éyé é lôte akutan, ba ye ndamane beta ngab ya ngule wop asu bôt. Bôte be nji buni, ba be bili ésaé ya volô a jeñe zen ya soo be be Mone Ntômba Zambe, ba ye vini de. Abui mintyendan é ne boban e mbote binga été asu mvoʼé ya minsôn, teke bo beta ntyendan ô ne bo na, nyô a yen de a vini de.
GSAM 362Mbot mintyendan
GSAM 362.4“Ba nji yiane ñôté nyul toʼo tyôé a biyé bia ñôté angeteñ a bivese bi beta kos ya mañ ba telé été. Éyé é yiane bo évôvoé nya évôvoé, asu na bisaa bi nlem a nlem bi bo ésaé jap mvoʼé. Éyé é yiane kui mone nté si ya nlô ngop é bet ébo, ve é yiane bo akut abime ya bo na é bo te nambe mvite ya zen a minjoñ, teke yiane bete je a wo. Éyé é ne fe dañe kut a lôte nyô é ne bo é yian, évôvoé a mvoʼé asu minsône binga éyoñe ba bo bisaé menda map, a dañe dañe asu ba ba yiane bo abim ésaé éziñ atan.
GSAM 363Ba yiane jalé nyule ése éyé avale jia
GSAM 363.1“Toʼo éyé é ne a ayabe avé, ba yiane buti mebo map a biyé aval ane ba bo bi befam. Be ne bo de a jaé ayabe sotô e ne a éndelé éfe e ngame été, e ne nsulan e nkol a ndiñetan e mvoñelô, nge e ne ayap a nene yôp, a ja kut si; e yiane bo ayab abime ya kui e ngop. Mebo a bemvoñelô bi ne njalan aval ete bi ne nkaman e évuñulu si. Nge biyé bia lépé bia baʼale mebo a mingab mi mebo évôvoé, nwulane metyi ô ye bo avale jia, a metyi ma ye tabe mfuban a mvoʼé, amu veñ é nji bo é ñeʼele me, nge é dib ésaé jap ya wulu avale me yiane e nyul ése été.”
GSAM 363.2Ayabe éyé ji e nga teléban ane mbamba aval e ne zañ ya éyé é bili ngab é vôban si a mbot Amelka. Be nji jô na môt ase a yiane jaé je, ve na ba nji yiane nyoñe zen é ne koʼo ngule wop asu bôt, a bo na ba ba yiane volô be vini be. Be nji jô na ba yiane buti bemvoñelô bap a biyé avale be nga kate va, ve na be ne bo de aval ete. Nge be kui jam ete a zene éfe, aval ane a biyé bi ne ayab e ngame si a biyé bi mebo ba ña a nkol, jam ete da ye tabe e élat ése a nkañete ate.
GSAM 363Mam metan ma sili asu mbot ô ne mvoʼé asu minsôn
GSAM 363.3Môt a ye yen na e avale mbot be nga lebe été, mam metan me ne mfi asu biyé bi ne mvoʼé asu minsôn, me ne na:—
GSAM 363.41. E saʼale biyé bia ñôté angeteñ a avale ñôtane angeteñ ése.
GSAM 363.52. E saʼale minkole mise e mo nge e mebo mi ne dibe zene ya metyi na me bo te wulu a évôvoé.
GSAM 364.13. E buti mingabe mise ya nyul a biyé avale jia, a dañe dañe mebo a bemvoñelô.
GSAM 364.24. E telé biyé ya si na bi betan e bitul, a teke jôé na bi betan e bibôk a minkol, toʼo éyoñe éziñ.
GSAM 364.35. Ayabe éyé.
GSAM 364.4Mam menyin ya ôsu ma nto den me suʼuban a dokita ase a bili fek, a a lat a jam metan, éyé é vôban si a éyé é lôte akutan, bese be nto nsaʼalan.
GSAM 364Nganti Jenness-Miller a kobô ajô mbot
GSAM 364.5E mbu 1890, Nganti Jenness-Miller, ya New York, e kalate mefoé ya mbot ô ne mvoʼé asu minsôn, ñwô ô mbe ô dañe tôñe ñyemane mam éyoñe te, a nga lebe na binga be kut biyé biap ôteteʼ ôtetek, asu na ntyendan ô bo te bo beta ntyendan atemetem, akekui bi subu bebé nlô ngop é bet ébo ya minga,—ayabe te ébien nde Nkañete Nômba 11 ô nga lebe.
GSAM 364Dokita Trall a nga kañese de
GSAM 364.6E mbu 1868, be nga kôm mam na Dokita R. T. Trall, ya Beta Sikôlô Ñyeʼelane Nsaéane Akon a Mbaʼalane Nyul ya Florence Heights, New Jersey, a zu yeʼele bebo bisaé be Zambe bangan e Battle Creek, Michigan, e memane ngone tane, e ngume sondô. E éyoñe ñyeʼelan été, dokita a mbe ntyene Mvendé White. Nganti White a nji ke e biyeʼelan bite, ve amu dokita a mbe a wuakaʼane môs ôse a Mvendé White ba ngal a Mvendé J. N. Andrews e môtua mekabela ma dutu, be nga wôʼôtane na a yiane vôʼôlô ôsimesane wé a lat a mbaʼalane nyul, akon a mam ma soo me, mimboone mebiañ, a mam mefe ya aval ete. A nga ve kobô mam be nga liti nye e ñyenan été, teke kate vôme a nga bi ñyemane wé. Dokita a nga jô na ñyemane nsaéane akon ô ne e élat a mam a nga kobô. Mvendé Andrews a nga kate ma na, be ndé mane nkobô ya môse baa, dokita a nga sili Nganti White vôm a nga mane meyéʼé ya nsaéane akon. A nga kam éyoñ a nga yeme na a nji veʼele yéʼé mam mete, ve a ne nye a kate mam be nga liti nye e Otsego, Michigan, 6 ya ngone samane 1863. A nga yemete nye na ôsimesane wé ôse ô ne e nya élat a ñyemane avale nyul ja bo ésaé a mbaʼalane nyul, a na e abui mejô été a nga ke ôyab a lôte vôm émien a nga veʼele kui. Mvuse bebé melu metan ya avale miwulu a minkobô mi, dokita a nga kômbô yeme be Mvendé White amu jé be nga loone nye na a liʼi beta sikôlô jé asu ya zu yeʼele bebo bisaé be Zambe e Battle Creek. A nga jô na, “Nganti White a ne nkômesan asu ya ve be ñyeʼelane mbaʼalane nyul ba sili aval ane ma fe me né.”
GSAM 365Ñyemane nsaéane akon ô kañese de
GSAM 365.1Mintilan mié mi ne abui a lat a mingabe mivale mivale ya mbaʼalane nyul e ényiñ été, mi nto mimbu ôsu ya bôt bese, a abui ya été mi nto den nsulan e kalate wua ô ne nlô ajô na Njôane Nlem ya Bekristen a Mbaʼalane Nyule Kalate Zambe. Bedokita béziñ be ne e ba be nga kôme yéʼé été, be nga jô, mvuse ya kôme fas mintilane mite, na ñyemane nsaéane akon ô ne e élat ése a mie. Be nye, mi nji bo bibuma ya meyéʼé, ve ve ntilane ya mam Nti a nga kui nye e ñyenan été.
GSAM 365Nkañete Dokita Kellogg
GSAM 365.2Asu nkañete ya avale mfase ñyemane nsaéane akon ô ne e élat a mam be nga kui Nganti White e ñyenan été e mbu 1863, ma ye nyoñe bifia ya mejô yʼatataʼa ya Njôane Nlem ya Bekristen, bi ne ntilan a J. H. Kellogg, dokita, nnye a ne nlô ya nda mbaʼalane minkôkon ya Battle Creek, Michigan, é ne ngumba jôé e si ése. A jô na:—
GSAM 365.3“1. Éyoñe mintilane bi kobô ajô dap mi nga kui éyoñe ôsu, ajô mvoʼé ya minsôn e mbe bebé teke yeban, sa ve be bôte be nga tiliban mie asu dap, ve fe e si ése.
GSAM 365.4“2. Ôyôme bôte be nga suʼu ajô na mintyendan e mefulu ya nyul mi ne mfi, be nga miase, nsamba a nsuʼane miñyeʼelane ya nya mintyendan, minjendé mi nga yené ne sañesañ, a biyoñe bíziñ mi ne mimvini.
GSAM 366.1“3. Teke vôm éziñ a teke môt éziñ a nga telé nsamba bebela ya mbaʼalane nyul e ne ngômôtô a nlatan, teke minjendé mia yené ne sañesañ, a é ne e élat a Kalate Zambe a miñyeʼelane ya mbunane bekristen.
GSAM 366.2“E avale ntaban ete été, mintilane bi kobô ajô dap mi nga kui. Miñyeʼelane mi nga veeban mi nji teléban a ngule befaé ñyemane mam, ve mi nga kateban a zene ya tyôtyoé a sañesañ, a môt a nji jô na émien a bili ñyemane mam ya befaé, ve a jô na a tili a mvolan a ngule éfufub é so be Zambe.
GSAM 366Miñyeʼelan mi nga tebe meveʼele
GSAM 366.3“Miñyeʼelan mi nga teléban e avale ntaban e ne teke funane mivok a beta mejô ma kam avale di, mi nga tebe meveʼele ya éyoñ a mam ma boban aya? Wô ô ne nsili ô ne tuʼa yian ya siliban. Éyalan é ne yené e bebela bi ne tuʼa fase a yemete e mezen mese.... Miñyeʼelan e nga bo, mimbu 25 mvus, bebé teke yeban nge é mbe jôme bôte ba woé, é maneya ôteteʼ ôtetek bi ndi a nseman ya bôt bese, akekui si nyô é maneya vuan na be nji bo kom ése be kañeseʼe mie aval ete. Mimfefé miñyenan ya mfase ñyemane mam a mimfefé miñtaʼane mam me nga yeban aso nnôm, mi nga ke ôsu a kôʼôlane bengaa ba yemete mie, akekui éyoñe ji ñyeʼelane ôse be nga suʼu mimbu mi lôte 25 mvus, ô nto a beta ngul é ne kui, a zene ya bengaa ya ñyemane mam.
GSAM 366Mbônane ya mfié ya Zambe e meñyenan
GSAM 366.4«A ne yeʼe a yeme ete, a ne mejô me ne nsisim, ete a ne mfié ya Zambe a wulu bôt, na kati ya minkulan mi ne mbendane a mbendane, mi ne yiane na bilak a yeme a mveane, ve mi nga ndiban na minkôkô mi ne yeʼelan a mi nga yiane mvoʼé na mimbeng mi ne ngul; a ne yeʼe a yeme ete, a ne mejô me ne nsisim, ete môt a nji jô na a bili ñyemane mam a beta ayéʼé, a nga yeme kobele meyiane me mbaʼalane ya minsôn, me ne mbendane, me ne yiane, me ne bebela, na minkobô, mejéñane, minkulane a meyeme ya mimbu 25 mi nji ndamane éyiane éziñ, ve mi nga yeʼe kobane meyiane ma ntyiʼane.» A nga lôban «Battle Creek, Mich., 1890.»
GSAM 367Nda ya mbaʼalane mvoʼé ya minsôn e yôban
GSAM 367.1Na wulu ya J. H. Kellogg, M.D., a nga kôbane a nda ji a ne dọkita a yôé 1876, be nga yeme ete bôt be nga sɔŋ mbaʼalane ba ne lete, na ôsu ya 1877 be yiane yôbane vôm. A yôé 1876, be nga tyendé jôé ya nda ji: ôsu be nga yôlé je na «Nda ya Mintyendane ya Baʼale Mvoʼé ya Minsôn», ve be nga yôlé je na «Nda ya Dọkita a Mbaʼalane», a yôé 1878 be nga yôbane nda nene a ne ôsu.
GSAM 367.2Nda jôé ji a ne 136 x 46 metambe, a ne bitañe bine ya ayô a ndáa. Nkut ya mendim ô nga ve nda ji ése ayôñ, a be nga ve je mveñele na gas. Na mbuʼa nda ji, a nga yeme yôban na bôt be ne mbaʼalane a befi be nyôl nda jôé.
GSAM 367.3Kôlô na éyoñe jôé, mejô me Nganti White a nga lôban a yôé 1866 asu nda ji ma nga yemeʼe ndam na mejô. Bôte be ne ngul be nga yeme foé ya bebela ya éyoñe ji; be nga yeme foé jôé na éyoñe be nga yeʼe nda ji asu mbaʼalane ya minsôn.
GSAM 367Vôm ya mbaʼalane mvoʼé ya minsôn e mbôk
GSAM 367.4A Nfombane Mindem mi Biyoñ ya môs 22 ngone 11, 1877, M. G. Kellogg, M.D., môsane J. H. Kellogg, a nga lôban ete a nga kôbane ékôlô na mveñane Howell, 2.5 mi e môs ôsu ya St. Helena, éfas Napa, Cal., a nga yiane yôbane nda a ne lôban «Vôm ya mbaʼalane mvoʼé ya minsôn», a ne nkôlô Crystal Springs. Na mvus ya 1877-78, be nga yôbane nda, a nga yôban asu mbaʼalane ya bôt na ôsu ya 1878. Vôm ji, a ne momo nda ya Battle Creek, a nga yôban, a nga bɔk bôt be ne ngul, a nga bɔ vôm ya liti bôt foé a bôk foé.
GSAM 368Nfombane ya Mvoʼé ya Minsôn ya Pacific
GSAM 368.1Ésep ya yôé 1885 é ne éyoñe ya mevôm me ne ngul a ésaé ya foé éngele lale. Na môs 1 ya ngone 5, Vôm ya mbaʼalane mvoʼé ya minsôn ya St. Helena be nga yeke na wulu ya dọkita a nga yeme sikôlô. Na ngone 6, be nga yeman yôbane Nfombane ya Mvoʼé ya Minsôn ya Pacific a Mbaʼalane ya Ntyiʼane, a kui ngone mibaé mise, kalate ya métambe 24, a ne na wulu ya Mvendé J. H. Waggoner. Na bisadi bi, nda ya mbaʼalane a nga yemeʼe lôme; a nga kobane ngômôtô ya mvamane, a yôé na yôé a nga yeme bibuma 2,000 tô 4,000 dollar, na yôé a nga lôman na ngone 4, 1891, a nga yeme bibuma bi ne ayô 12,000 dollar.
GSAM 368.2Na ésulane ya Ngômôtô ya Vôm ya mbaʼalane mvoʼé ya minsôn, St. Helena, a yôé 1887, mejô me nga lôban asu mbongo ya nda ji: Na môs 1 ya ngone 5, 1885, ngômôtô ya nda ji a nga ne 5,322.76 dollar, akôlô ose a nga lôban kôlô éyoñe jôé a nga dañ ngômôtô ji na 2,547.24 dollar. A ne mejô mefe, nda ji a nga yemeʼe bibuma biap a 2,547.24 dollar ya akôlô. Na môs 1 ya ngone 4, 1887, ngômôtô ya nda ji a ntyiʼan akôlô ose a nga ne 21,372.64 dollar, a nga yôban na 16,049.88 dollar na ngone 23. Na mbongo ji, be nga kôbane akôlô ya 5,280 dollar, a mimvean be nga ve nda ji a nga ne 2,497.60 dollar; avale bende, ésaé ya nda ji a nga yeme bibuma bi ne 8,272.28 dollar. Na éyoñe jôé, Nfombane ya Mvoʼé ya Minsôn ya Pacific be nga yôbane na kalate ya métambe 32 a ngone, a ne na ébutaʼa, a nga yemeʼe bɔ ésaé ya nda ji.
GSAM 369Ésaé ya mvamane
GSAM 369.1Na Kalate a Mbaʼalane ya ngone ôsu, 1891, na mejô me asu Vôm ya mbaʼalane ya Battle Creek, Dọkita J. H. Kellogg a nga jôe ete—
GSAM 369.2«Mbaʼalane ya mvamane be nga ve na ntebe mimbu 25 na éyoñe nda ji a nga yôban, a ne avôl a yôban 100,000 dollar, a ne bôtôlô akôlô ya ôsu be nga yeme yôban.
GSAM 369.3«A ntyiʼan na ésaé ya mvamane ji, nda ji a nga lôman be liti mejô, be baʼale bôt, be liti bôt meyiane me nyam, a bôt befe be nga yeme asu mimbu ya ésaé ya minlôman.»
GSAM 369Nkañane asu bana be ne nyôl
GSAM 369.4Na Beta ésulane ya bekeké bese, môs 8 ngone lale, 1891, Dọkita Kellogg a nga bɔ nkañane a nlem ose asu bana be ne nyôl. A nga jôe ete: «Me ne môt a nga lôban ‘môt a ne wôʼan’, a me ye wulu bôte be ne wôʼan—bana be ne nyôl, be nji bi môt a baʼale be.»
GSAM 369Mvean ya Nganti Haskell ya 30,000 dollar
GSAM 369.5Na Kalate ya Mbaʼalane ya Nda ya ngone ôsu, 1892, be nga bɔ nkañane a nlem ose asu mbongo ya yôbane nda asu bana be ne nyôl. Na kalate ji, minkɔlô mia bôt be nga lôban, mimvean miap asu nda ji mi nga yeme 17,716 dollar—mbongo ji a ne ndôan asu ésaé nene, avale be nga yeme ete ésaé a ye yange. Ve Jôm a ne yeme nsôŋ kôlô ôsu, a ne Jôm a ne ngômôtô ya «binyaka bi ne minkôl 1,000», a nga wulu mejô avale ete môt a ne mbongo, a ne keké ya bôte befe, Nganti Caroline E. Haskell ya Chicago, nkus Mr. Frederick Haskell, na a nga yeme ésaé ji ya mvamane, a nga ve na éyoñe jôé a akôlô ya yôbane nda ji 30,000 dollar, a ne na be yôbane nda asu bana be ne nyôl, avale mejô be nga yeme tɔʼɔ, na be wulu nda ji na nlem a ntyiʼan, na be lôban nda ji Nda ya Yeme Môs Haskell asu yeme nnôm wé a nga wu.
GSAM 370.1Na mbongo jôé ji, Nsamba ya Ésaé Minlôman ya Mbaʼalane a Mvamane a nga yeme yôbane nda a yôban asu bana be ne nyôl. Be nga lôban nda ji na môs 25 ngone ôsu, 1894. Kôlô na éyoñe jôé, ékôlô ji a bana be ne nyôl, be baʼale, a be liti bôt, a nga yeme bôt 100.
GSAM 370Nda ya Yeme Môs James White
GSAM 370.2A ntyiʼan na be baʼale a be ve bana be ne nyôl, ngômôtô ji a wulu nda ya mvamane éfe, a ne lôban Nda ya Yeme Môs James White, vôm a ne bôtôlô bôt 20 be ne nene, be nji bi nda, a be ne môt a baʼale be a mvoʼé.
GSAM 370Bôte be baʼale bôt na mbaʼalane
GSAM 370.3Na ésaé ji, be nga yeme yôbane nsôŋ éfe na be yeme liti bôt be baʼale bôt na mbaʼalane. Na nkañane ya ésaé ji ya yôbane bôt, Nganti White, a nga lôban na Preston, Australia, môs 16 ngone 9, 1892, a nga jôe ete—
GSAM 370.4«Me nga yiane ete bôt 100 be ne sikôlô na vôm ji, éyoñe ji a ne môt ôsu. A yiane avale jôé. Bôt befam a bebolo be yeme bɔ ésaé avôl ane minlôman mi nga yéʼé mbaʼalane a ntyiʼan na minlôman mi nji yéʼé mbaʼalane.»
GSAM 370.5Bôte be nga kôbane nkulan ya sikôlô asu be kôlô ésaé ya avale ji, be nga yôban na ngul kôlô na mejô ma nga lôban ma.
GSAM 370Yôbane ya ésaé ya mbaʼalane mvoʼé ya minsôn
GSAM 370.6Na Kalate a Mbaʼalane ya ngone ôsu, 1894, a ne mejô me fe a liti meyeme me ne mbamba asu yôbane ya ésaé ya mbaʼalane. A jôe avale ji:
GSAM 371.1«Nda ya Mintyendane ya Baʼale Mvoʼé ya Minsôn be nga kobele a yôé 1866.... Be nga kôbane nda ya bilé a ne awôl, nda ya môt a ne vôm a ne mvoʼé a minsôn, a ne ayô ya Battle Creek, môtô a ne yôbane a Michigan. Dọkita baa, bôte baa be baʼale bôt na mvoʼé, môt ôsu a baʼale bôt (a nga sikôlô te), be baʼale bôt be lale tô bine, môt ôsu a mbaʼalane, a meyɛ me ne ngul, a mbunane a jôé ya nda ji a meyiane ma nda ji—a ne ôsu ya ésaé ji. Be nga lôban nda ji na Nda ya Mintyendane ya Baʼale Mvoʼé ya Minsôn.
GSAM 371.2«Na vôm a nda ya bilé ya ôsu a nga ne, éyoñe ji a ne nda ya 312 metambe a yôban, 100 metambe a ntyiʼan, ayô bitañe 6, a ne bôt 300 befi, a ne bilak bi ntyiʼan bi yeme ya éyoñe ji a yeme ve asu baʼale a mfubane ya bôt be ne minsôn. Dọkita awômô, avôl be ne be yeme a bisadi biap, be ne ntyiʼane ya dọkita. Be baʼale bôt a be baʼale bôt befe be ne ékôlô ya bôt ba dañe 300, a bôt be yeme ve nda ji be ne éfas ose ya ngômôtô a befi befe be ne éfas efoé. Mbé ya nda ji a ne mise me yôban asu môt a ne nkuane foé, ya nda tô ya éfas efoé, avale a ne lôban, a abui biyoñ, ékôlô ji a bili môt wua nge abui ya befi be.»
GSAM 371Nda ya mbaʼalane ya Vôm ya Mbaʼalane
GSAM 371.3«Be nga yôbane nda ya mbaʼalane a yôé 1888, nda ya 100 x 60 metambe, a ne ayô bitan. Bitañe bilale ya ayô nda ji be ne asu mbaʼalane ya mɛsima, meyane ma bôt be ne mbaʼalane, a bitañe bi baʼale bôt. Bitañe bi ésaé ya mvamane ya nda ji bi ne vôm ji. Menda 20 me ne awôl, avôl me ne mvus, a mbe me nga yôban na zoʼoyañ momo nda nene, me ne nda ya bôt be ne mbaʼalane tô be yeme sikôlô. Sikôlô asu liti baʼale bôt na mbaʼalane be nga kobele a môs 1 ngone 7, 1884. Na ngone 6 ya ôsu, be nga lôban be sikôlô 35.»
GSAM 372Mejô ya bôt be ye kôlô éfas efoé
GSAM 372.1Na mejô ma asu nda ya mbaʼalane ya St. Helena, Cal., Nganti White, na kalate a nga lôban na Tramelan, Switzerland, môs 6 ngone 2, 1887, a jôe ete—
GSAM 372.2«Zambe a nga jôe ete, bôt be ne nsamba na nda ji be wulu na nlem a ndiban, be bɔ mejô ma Zambe a yeme, nda ji a ye liʼiya a yôban; a nda ji a ye lôman bôte be ne minlôman asu be ve bôt befe étyi ya Zambe a nga ve be. Be ye, na Nsisime Yésus, tyam bimil e mevôm me ne ayô; be ye liti ete mejô ma mintañ a nkôkô ma ne bôte, a be ye tɔʼɔ bebela, mvoʼé, a étyi vôm a éyoñe ji a ne ékop, mboane ya tôñe ve minkômbane miap, mboane ya di a nyu a dañe abim, a mbia be mam.»
GSAM 372.3Bia tɔʼɔ mejô ma, kôlô na ma ne ngul momo asu bitañe bi ne avale jôé.
GSAM 372Be nga lôban ete ésaé ya mbaʼalane a ye yeme
GSAM 372.4Na nkañete a nga ve keké a yôé 1891, be yemeʼe ete: «Mvean ya Zambe a ye ne na ésaé ose be bɔ asu kobele bôt be ne nlem asu mintyendane ya baʼale mvoʼé ya minsôn; a ne yiane vôm ose. A yiane yôbane éyoñe ya mfubane asu mejô ma; a Zambe a ye bɔ mejô me ne ngul na bisadi bi.»
GSAM 372Sikôlô nene ya bôte be baʼale bôt na mbaʼalane ya Amerika
GSAM 372.5Nsôŋ na nsôŋ, étyi a nga yôban a mejô ma asu mbaʼalane na yange na ngone 6, 1895, na bôt be nga sɔŋ ete be yôbane nda ya sikôlô ya mbaʼalane. Na mejô ma, be nga kobele Sikôlô nene ya bôte be baʼale bôt na mbaʼalane ya Amerika, asu jôé ya liti dọkita be ye ésaé na nsamba ya Dọkita a Mbaʼalane a Ngômôtô ya Mvamane ya mbuni ya nsoan Krist a baʼale môse zamgbwale, na éfas ya nda a éfas efoé. Mevôm ya ôsu be nga bɔ a Battle Creek, môs 30 ngone 9, 1895, a sikôlô a nga yôban môs a mvus, môs 1 ngone 10, na bôt be sikôlô 40.
GSAM 372.6Na kalate ya sikôlô be lôman ete:
GSAM 372.6«Sikôlô a ne ngômôtô na Chicago, na metiñe me éfas Illinois. Nkulan ya sikôlô a ye ne mbamba momo ya sikôlô ya dọkita a ne mbamba na éfas ose ya Éfas ya Amerika. Be ye liti bôt mejô mefe na Chicago, a mejô mefe na Battle Creek, Mich.»
GSAM 373.1Asu bôt be ne sikôlô asu ésaé ya mbaʼalane na minlôman, be yeme mejô ma na Kalate a Mbaʼalane ya ngone 8, 1895:
GSAM 373.1«Ékôlô ya baʼale bôt ji a ne sikôlô a sikôlô ya liti baʼale bôt na mbaʼalane ya Battle Creek a ne bôt avôl 250; môt ose a ne yiane ésaé ya mbaʼalane na minlôman a nga ve vôm ya ésaé. Be yiane baʼale bôt asu bikote bi Mañ ya Sud, India, meyane ya West Indies, Amerika ya Sud, bôt 25 tô 30 asu mefas me ne Sud ya Éfas ya Amerika, a asu mimôtô nene.»
GSAM 373Yôbane ya ésaé ya bôte be baʼale bôt na mbaʼalane
GSAM 373.2Na mevôm ya sikôlô be nga liti bôte be baʼale bôt ya nda ji, a Tabernacle, môs 5 ngone 11, 1895, Dọkita Kellogg a nga jôe ete—
GSAM 373.3«Mimbu awômô na baa a nga lôban, na éyoñe jôé, bôt be baʼale bôt baa be nga mane ayéʼé dap a sikôlô. Éyoñe ji, ékôlô ya bôte be baʼale bôt a ne na kati ya bôt 300 a bôt 400. Dọkita 19 be ne na nda ya mbaʼalane, a dọkita 22 be ne na bitañe bi ne avale jôé, bi ne kôlô a nda ji, a bi ne na wulu ya Nda ya Dọkita a Mbaʼalane a Ngômôtô ya Mvamane. Bôte be baʼale bôt ya biso 53 be ne mefas efoé: Sweden, Mexico ya kala, Gold Coast ya Africa, Australia, Africa ya Sud, Denmark, India, New Zealand, Samoa, a British Guiana. Bôt be sikôlô ya mbaʼalane 63 be ne sikôlô éyoñe ji. Bôt 41 be ne ji, bôt 22 be ne na sikôlô nene ya Michigan a sikôlô bife. Bôte be baʼale bôt 22 ba mane ayéʼé dap a sikôlô va na zañ alu ji, be ne ye yeme ya ke asu ésaé avale baʼale bôt be nga yeme.»
GSAM 373.4Na yemeʼe yôbane ya menda me mbaʼalane mvoʼé ya minsôn na yôé 1902, be yeme Vôm ya mbaʼalane ya Battle Creek, a sikôlô ya dọkita a sikôlô ya liti baʼale bôt, a ne nda é dañe menda mefe mese ya avale ji me ne ngômôtô ya bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale anen e si ése.
GSAM 374Menda nene me nga yôl
GSAM 374.1Na zañ alu ya môs 18 ngone 2, 1902, nda nene a ne ôsu, a bilak biap bi ne mbamba, a nda nene ya mbaʼalane, bi nga yôl na mfié. Bôt be ne minsôn a befi 400 be ne na menda ma éyoñe ji, ve na ésaé ya ngul ya dọkita, bôte be baʼale bôt, a be baʼale bôt befe, a na mbaʼalane ya Nti, be nga kuli bôt bese menda ma été teke môt éziñ a bi beta aveñ.
GSAM 374Vôm ya mbaʼalane ya yôé ji
GSAM 374.2Nda éfe, a ne nene a a ne ngul na nda ya kala, be nga yôbane na vôm nda ya kala. Be nga tɔʼɔ libale ya nda ya éyoñe ji a môs 12 ngone mitan, 1902, a be nga lôban nda ji a môs 31 ngone mitan, 1903. Be wulu nda ji be jôe asu nda éfe ete «a ne ngul a a ye liʼiya, avale nda a yeme yôbane na étyé, akok, brik, a simit.»
GSAM 374.3«Bilak bi nda ji bi ne na mejô ose bi ne ya éyoñe ji, bi ne jôse, bi ne mvoʼé ya minsôn, bi ne yiane, a bi ne ngul; a be yeme ete nda ji a ne jôse, Vôm ya mbaʼalane ya Battle Creek a ve bôt be ne minsôn bitañe a meyiane me ne yeʼe te na vôm efe a ye liti avôl.
GSAM 374.4«Mejô ma be wulu nda ji ma ne kobele na vôm ôsu a na mejô me ne mvoʼé, bilak bi fe bi ne asu mbaʼalane ya bôt be ne minsôn bi ne na dọkita ya bebela, a be bɔ bilak bi na nlem a yeme.»
GSAM 374Menda me mbaʼalane avôl ma yiane yôban
GSAM 374.5Étyi be nga ve bôte be ji a ne ete Nti a ye yiane menda me mbaʼalane avôl, me ne awôl, me ne na éfas ose ya si, ve sa menda me ne tyôtyoé a me dañe anen. A ne mbamba ete na mimbu 10 ya mvus, be nga kobele yôbane menda me mbaʼalane me ne awôl na éfas avôl ya si. Na Kalate ya Beta ésulane ya bekeké bese, 1904, a ne nkulane ya menda ji avôl a ntyiʼan na 50.
GSAM 375Nkulane ya menda me mbaʼalane
GSAM 375.1Aval a ne jôé ya yeme mejô ma nga yôbane menda ma, éyoñe ji, na vôm a ne awôl, be ye yeme yôbane mejô ma éfas a menda ma ne, a métambe me nda na éfas ose. Na Éfas ya Amerika, 35; Great Britain, 3; Germany, 1; Switzerland, 1; Denmark, 1; Norway, 1; Sweden, 1; Africa ya Sud, 1; Australia, 2; New Zealand, 1; Ési ya Samoa, 1; Mexico ya kala, 1; India, 1; Japan, 1.
GSAM 375Nkulane ya bitun bi mbaʼalane
GSAM 375.2A ntyiʼan na menda ma mbaʼalane, a ne bitun bi mbaʼalane 22, awômô na zamgbwale ya bie bi ne Éfas ya Amerika; étun jia na Jaffa, étun jia na Jerusalem, Palestine; étun jia na Guadalajara, Mexico ya kala; étun jia na Kimberley, South Africa; a étun jia na Rockhampton, Australia. A ntyiʼan na ma, a ne menda 26 me kuane bidi bi ne teke nsôn, vôm bôt be yeme kôbane bidi bi ne mvoʼé ya minsôn, a be yeme liti bôt mejô me asu avale ya wulu.
GSAM 375.3Mejô ma métambe asu yôbane ya mintyendane ya baʼale mvoʼé ya minsôn ma liti avale Nti a yeme «bɔ ésaé nene na bisadi bi», avale be nga lôban na yôé 1866; a ma liti, avale be nga lôban na yôé 1863, avale «mintyendane ya baʼale mvoʼé ya minsôn» ma yeme bɔ ésaé na «kômesane bôt na be veñesan a ke yôp éyoñe Nti a so.» Avale jôé, menda ma mbaʼalane ma yôban meyoñ 100, a ma kobele vôme a mejô be nga tɔʼɔ a be nga yeme ma.
Notes
- 3 Jean 2. ↩