Kabitele 26 — Bisaé biangan ya minlôman e mesi mefe
GSAM 403.1“A ne ntilane na, Bôt be nji kate be ajô dé, ba ye yen; bôt be nji wôʼô, ba ye wôk.”1
GSAM 403.2Ésaé minlôman ya ôsu e éfas é ne atan ya United States é nga yalan e 1874, éyoñe Mvendé J. N. Andrews a nga loman e Switzerland, a ye e yalan ésaé foa.
GSAM 403MESI MEFE YA EUROPE ÉTÉ
GSAM 403.3Eyoñe jé, bifas 8 bi nga kôban e ésaé minlôman ji: Switzerland, France, Italy, Turkey, Belgium, Spain, Portugal, a Greece; mesi wé a nga kôban bôt 140,000,000.
GSAM 403.4E ne yiane a bôt ba yeme, e yéne ji, mame me nga lôʼo bôte bet a ye ésaé minlôman e mesi wé a ne avôl, e éyoñe ngômôtô é nga bi ve bôt tyutyoé.
GSAM 403Mvendé Czechowski
GSAM 403.5E mbu 1865, Mvendé M. B. Czechowski, mbo metunaʼa ya keké Katolik, môt ya Poland a nga tyendé mbunan wé, a nga kañese bebela ya éyoñe ji, a nga yiane bôte bet ba loman wé a ne mbo minlôman e Europe été. Nde e éyoñe jé, be nji be ngule ya bo nalé, a nga yalan mejô make bebuni ba môs ôsu ya sondô ya Boston, Mass., éko éziñe ba nga simesane na a nji beta bi élat a bôte bet. Vali va, ba nga kôban akuma a ne yiane, ba loman wé e ésaé a nga yiane.
GSAM 404MBAʼALE SABAT E SWITZERLAND
GSAM 404.1E 1866, a nga liti bebela ya Sabat a foé éngele lale e Tramelan, Switzerland; ésaé ji é nga lôʼo ngômôtô ya mbaʼale Sabat. A nga ke ye e mame ma liti foé e Hungary. A nji kate ngômôtô ya Tramelan jam éziñ ajô ésaé été America, nde Albert Vuilleumier, môt a ne e ngômôtô éné, a nga yeme yôl ôsôan. A nga yen Nfomban a Mbeʼe Foé nlem éyoñe a nga yôl. Nalé ate nye bôte ya bifas bite bibaé be nga taté tilane a lômane bekalate.
GSAM 404MVENDÉ ERZENBERGER A NGA LOMEBAN E AMERICA
GSAM 404.2E 1869, James Erzenberger, môt ya Tramelan, a nga lomeban e America asu a yeman yôl ôsôan a a yeman meyemete me minkañete a mimvam ya bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale. A nga kôban Battle Creek June 18, a nga sob e America mbu 1 a étun. A nga yalan New York asu a volan, Sept. 9, 1870. E June ya mbu wé, Ademar Vuilleumier a nga yene éfas ji, a sob va bôgô mimbu 4. Éyoñe a nga volan e éfas éne, Mvendé Andrews a nga lôman wé. Ba nga kôban Neuchatel Oct. 16, 1874.
GSAM 404.3E 1875, Mvendé D. T. Bourdeau a minkôlo mié mi nga yalan America asu France, e vôm ngômôtô ya bekôme ésaé é nga lôʼo ba ke ésaé.
GSAM 404KALATE YA FRANCE A NGA TÔÉBAN
GSAM 404.4E mbu a nga volan, e July 1876, kalate ya mejô ma France a nga tôéban e Basel, Switzerland, a nga yalan Les Signes des Temps (Mindem mi Biyoñ). May 13, 1882, mimbu 6 a nga volan, Mvendé Haskell a nga ke e Europe a yôl New York City. E éyoñe a nga ke e ésaé minlôman ji, a nga sob e Switzerland éyoñe avôl a éyoñe akô.
GSAM 405MVENDÉ WHITNEY A KE BASEL — MIÑWÙAN MVENDÉ ANDREWS
GSAM 405.1July 26, 1883, Mvendé B. L. Whitney a minkôlo mié ba nga kôban Basel; Ngômôtô ya bekôme ésaé ya Beta ésulane ya bekeké bese é nga lôʼo wé a yiane wulu ésaé minlôman ji, asu a volane Mvendé Andrews, éyoñe mvoʼé wé é nga ke ôsu a bo abé avôl. Ngone nson nge é nga volan, e October ya mbu wé, a nga miñwuan.
GSAM 405.2Mvendé Andrews a nga yeʼe ayô a sikôlô ya beta e éyoñe a ne nkôlo, nde a nga yeme avôl, bôgô mejô ma bôte ma jôʼo, a nga yeme wé nkôlo a nga yeman wé. A nga yeman Latin, Greek, Hebrew, a éyoñe a nga ke, mejô ma France. A nga yeman mejô ma France asu a yiane yôl ésaé e ésaé minlôman ya Europe été, vôm a nga yiane e mimbu 6 ya nsôan mié, a tiliʼi asu kalate ya Les Signes des Temps (Mindem mi Biyoñ) ya France a a nkulane wé, a a kate Mbamba Foé a mejô ma France. A ne éyoñe a ne e ésaé jé nge miñwuan a nga kôban wé.
GSAM 405DOKTÔR KELLOGG E EUROPE
GSAM 405.3E éyoñe ya éngôn ya mbu 1883, Dr. J. H. Kellogg a nga yene Europe asu ésaé ya nkôme mvoʼé. A nga sob mefôé mefe e ésaé minlôman ji, a yene wé a nga yiane bôte ba ne e ésaé; mejô mé ma nkôme meyemete a ésaé e Basel me nga yiane avôl na Mvendé Andrews.
GSAM 405MVENDÉ BUTLER A YENE EUROPE
GSAM 405.4E Beta ésulane ya bekeké bese é nga kôban e October 1883, ba nga lôʼo mejô a tôéban e éyoñe a ne yiane, nkulane kalate e England. Asu a jôʼo ji e ésulane éné, Mvendé George I. Butler, M. C. Wilcox, a A. C. Bourdeau ba nga ke e Europe a England asu a volane ésaé. Mvendé Butler a nga yôl Glasgow, Scotland, Feb. 27, 1884. Mame me nga lôʼo wé a yene ésaé minlôman me ne ayô, a yene a mise meé mame ma yiane bôte éyoñe ba wulu ésaé e bifas bi fe, a a yeme zen a ba ye lôʼo wé. A nga sob e Basel a e mesi mefe ya Europe été éyoñe avôl a éyoñe akô. A. C. Bourdeau a nga yiane e bôte ba France e minsôn mi Alpes été, e vôm ba baʼale bôte Waldens; M. C. Wilcox a nga kôbane ésaé ya nkulane bekalate a ésaé ya ntyiʼane mejô e England, a sob foa e nsôan 1886.
GSAM 406NDA NKULANE BEKALATE A NGA KABANE BASEL
GSAM 406.1E 1884, nda nkulane bekalate, Imprimerie Polyglotte (jôʼo ji liʼi “nkulan a mejô avôl”), a nga kabane e Basel. E March 1885, H. W. Kellogg a nga kôban mejô ya ngômôtô ya bekôme ésaé ya Beta ésulane ya bekeké bese asu a yene Basel a a kuane bityiʼan bi ne yiane asu nda nkulane bekalate. A nga yalan ésaé ji, a nda nkulane bekalate a ne ntyiʼane a bityiʼan a nga tôéban; é ne ya bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale, e mboka ya kala ya Basel.
GSAM 406.2E éyoñe Mvendé Butler a nga yene Europe, kalate ya mejô ma Germany a nga yalan Herold der Wahrheit (Mbeʼe Foé ya Bebela) a nga nkulan e nda ya Basel. E mbu wé, kalate ya Roumanie, Adevărulu Prezentu (Bebela ya Éyoñe Ji), a nga nkulan foa. A fe, kalate ya Italy, L’Ultimo Messagio (Mefoé ya Nsuʼulane), a nga nkulan. Bekalate baa ba nsuʼulane ba nga bili mefep 16, a ba nga nkulan éyoñe jia ngone 3 ése. E Ékôane Switzerland, e October 1884, ba nga jôʼo na e mbu wé ba nga nkulan a ba nga yôl bityiʼan bi kalate bi 146,000. Jôʼo e 1895, éyoñe nda nkulane bekalate (asu a bôt ba nga tyiʼi ésaé e Basel) é nga yalan Basel a Hamburg, Germany, ba nga nkulan bekalate a bekalate mfefé e mejô 11: France, Germany, Italy, Roumania, Spain, Bohemia, Russia, Holland, Hungary, Armenia, Turkey, a mejô ya Turkey-Greece. A ne ye, bôgô jôʼo ji, ésaé a nga ne “nkulan a mejô avôl.”
GSAM 407NGANTI WHITE A YENE EUROPE
GSAM 407.1Sept. 3, 1885, Nganti White, mone wé W. C. White, a minkôlo mié ba nga kôban Basel. Ba nga sob bifas bi kala mbu 1 a étun, a yene ésaé minlôman e mesi mefe ya Europe été, vôm ba nga yiane ésaé a ne yiane avôl asu bisaé minlôman bi ne mevale mevale.
GSAM 407ÉKÔANE SWITZERLAND A NGA NGÔMÔTÔBAN
GSAM 407.2Sept. 10, 1885, Ékôane Switzerland a nga ngômôtôban. E mejô ma nga yalan e éyoñe jé, ba nga jôʼo na ékôane éné a ne mbo ésaé Zambe a ne ntelan a mo, bôte ba nga kôban mimbéʼé zamgbwale, bekeké awômô, a bôt 224. Bôte be nga kuan ngab awômô ya mbu a nga volan, a ne $1,645.11. A fe, ba nga yalan mimvean asu ésaé ji, a ne $2,041.22.
GSAM 407MVENDÉ WAGGONER E EUROPE
GSAM 407.3Nganti White a W. C. White a minkôlo mié ba nga volan America e 1887. E mbu wé, ba nga yiane Mvendé J. H. Waggoner a kôbane ésaé minlôman ya Europe été. A nga sob e mesi wé mimbu mi nga dañ 2, a yalan Basel bôgô vôm a ne. E mboka wé nge miñwuan a nga kôban, April 20, 1889, bôgô ba nga yeme a ayô.
GSAM 407.4Mvoʼé ya Mvendé Whitney é nga ke ôsu a bo abé, a miñwuan wé e April 9, 1889, a nga ne nteʼane ndi nlem mfe asu ésaé minlôman ji.
GSAM 407MVENDÉ ROBINSON E EUROPE
GSAM 407.5Mvendé D. A. Robinson, a nga yiane e England, ba nga yiane wé a ne môt a ye yôl Mvendé Whitney. A nga yiane a ntilan e mesi wé bôgô mimbu 6, éyoñe Beta ésulane ya bekeké bese é nga lôʼo wé a ke India e 1895. A nga ke wé, a nga yiane môt mfe a ne suʼulan ésaé.
GSAM 408MVENDÉ HOLSER A NE NKÔME ÉSAÉ E MESI WÉ
GSAM 408.1Mvendé H. P. Holser a nga yiane asu vôm wé, a a nga yiane wé a ne nkôme ya ésaé minlôman ya Europe été. A nga yiane foa a ntilan, a a nga wulu ésaé a ndamane, jôʼo e 1901, éyoñe a fe a nga yiane yemete minjuk. A nga miñwuan Canyon City, Colorado, Sept. 11, 1901.
GSAM 408.2Nde mame ma ne ayô ma nga yeʼe ésaé; ésaé é nga yôl a beta, bôgô a nga yene e mejô ma nga yalan e Beta ésulane ya bekeké bese e 1895: Ékôane ya Europe été a nga kôban bekeké 19 a bôt 484, ba nga kuan ngab awômô ya mbu a nga volan a ne $4,378.18. E éyoñe jé, ba nga ne bôme ésaé Zambe 4 ba ne ntelan a mo a bôte ba nga kôban mimbéʼé mutan.
GSAM 408ÉSAÉ MINLÔMAN YA GERMANY A RUSSIA
GSAM 408.3E 1870, J. H. Linderman, pastor ya keké e mbok a ne mvoʼé Elberfeld, Prussia, a bôt miñan 40 ya keké wé, ba nga tôé a baʼale môse zamgbwale Sabat, a nga yeme e kalate Zambe, a be nji yeme keké mfe ya bôt ba baʼale môse wé bôgô Sabat. Mejô ma ngômôtô ji ma nga kôban bôte bet a zen a ne nkôlô. Môt a yoman a nga yôl nda ésaé e Basel e Sabat. Minkôlo mi nga yeme ayô a sikôlô ya Sabat, a bekalate Zambe be nga yoo be ôsu. Jame a nga yene é nga nambe nye nlem a lôʼo nye na a sili minsili.
GSAM 408NGÔMÔTÔ ELBERFELD
GSAM 408.4Éyoñe a nga yeme na be nji be Beyude, nde bebuni, ba baʼale môse zamgbwale Sabat, a nga jôʼo mejô ma ngômôtô é Elberfeld. Mvendé Andrews a nga yen na a ne yiane a yene mejô mé; foa, a Mvendé Erzenberger ba nga ke Prussia e metataʼa me mbu 1875, a ba nga kôban ngômôtô bôgô ba nga jôʼo. Mvendé Erzenberger a nga sob e éfas jé éyoñe a yiane, a Jan. 8, 1876, bôt 8 ba nga sob ébotane e Elberfeld; éne ébotane ya ôsu ya bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale e Germany.
GSAM 409.1Bebela é nga kôban vôm e Russia e yéne e 1882, a kalate ba nga lome bôlô ya Germany e America asu bekôlo baé e bifas bi Germany ya Russia.
GSAM 409MVENDÉ CONRADI E EUROPE
GSAM 409.2E 1885 Mvendé L. R. Conradi a nga yalan America asu mesi mefe ya Europe, a yiane e bôte ba mejô ma Germany. June 28, 1886, a nga yalan Basel a ke Crimea, Russia. Foa, a Mvendé Perk ba nga ke Berdebulat, vôm ba nga botane minkôlo 2, a a nga ngômôtôban keké ya bôt 19; éne keké ya ôsu ya bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale e Russia.
GSAM 409MVENDÉ CONRADI A PERK BA NGA KÔBAN NDIBAN
GSAM 409.3Nge ésaé ji é nga suʼulane, ba nga kôban Mvendé Conradi a Perk asu a liti mejô ma yian a mbunan ya keké, a ba nga ndiban sondô 5 e Perekop. Éyoñe a nga yôl ndiban (a ésaé ya môt ya America), Mvendé Conradi a nga yene Russia ya mfaʼa jôp da tôô, a volan Switzerland.
GSAM 409ÉSAÉ E VOLGA, RUSSIA
GSAM 409.4E mbu wé nge Mvendé Laubhan a nga tôé a yiane e Russia, étyiʼi a nda wé, é ne e Nlô Volga. E 1880, Mvendé Klein ya Kansas a nga tôé ésaé e Germany ya Russia. A ne ye a ba nga yôl ba yiane asu éfas ji é ne ayaé a nkôlô; nde atataʼa bôte ba mbunan ba nga titabane mesi map a ba nga ndiban, Zambe a nga ve ésaé ji mvoʼé a nsisim.
GSAM 409NKUANE BEKALATE E GERMANY BA NGA YÔL
GSAM 409.5E 1888, nkuane bekalate ba nga tôé ésaé e Rheinish-Prussia, Württemberg, Baden, a Alsace. Bôte 8 nge 10 ba nga yiane ésaé ji a mbunan a a ndaman; e mbu môt, ba nga kuan bekalate ji: Nsi ya Yésus, 3,000; Eden asu Eden, 2,000; a bekalate mfefé 12,000. Asu ésaé jé, e mboka avôl nge ba nga kuan bekalate a bôte ba nga tabe wé, môt a môt, ba nga kañese bebela.
GSAM 410ÉSAÉ MINLÔMAN A NGA YALAN HAMBURG
GSAM 410.1E May 1889, ésaé minlôman a nga yalan Hamburg, Germany, a Mvendé Conradi; e éyoñe éfôé é nga volan, sikôlô ya nkôme asu bôte ba ésaé a nga tôéban. E October a nga ke, sikôlô ya Sabat ya bôt 28 a nga ngômôtôban. E mbu wé Mvendé Haskell a nga yene ésaé minlôman ji, keké ya bôt 20 a nga ngômôtôban, a vôm ya kôban bekalate a nga tôéban.
GSAM 410.2E éyoñe jé Mvendé J. T. Boettcher a nga yiane e ésaé ya Germany e Barmen. E 1890, mejô ma nga yalan e Beta ésulane ya bekeké bese, a jôʼo na e ésaé minlôman ya Germany a Russia été ba nga ne bekeké 9 a nga ngômôtôban, a bôt bese ba nga kôban 422; a fe ba ne mbaʼale Sabat 75 be nga bo te ngenan ngômôtôban. April 7 ya mbu wé, bôt 12 mfe ba nga botan a ba nga kôbane keké ya Hamburg. E December, bôt ya keké ji ba nga yôl 40. Akuma ba nga kôban e nkûan bekalate e vôm ya Hamburg, Holland, Russia, a e mboka avôl ya Germany, a nga ne $5,000.
GSAM 410ÉSAÉ E EUROPE A NGA YÔL
GSAM 410.3Ésaé e nga ke foa a mvoʼé, nde e nga ke ôsu e Ésaé minlôman ya Europe été, bôgô a nga yene e mejô ma nga yalan e Beta ésulane ya bekeké bese e 1891. E éyoñe jé, bekeké mutan ba nga ne e Germany, a bôt 140; bôt 64 ya be ne keké ya Hamburg. Ngab awômô ba nga kuan a nga ne $1,000. Bekalate ba nga kuan e minkôlô, a nkuane bekalate ya nkûlô e Hamburg, ba nga ne $500; akuma nkuane bekalate ba nga kuan e mbu wé, e mesi mese, a nga ne $6,000. Bôt 150 ba nga kañese bebela e Austria, a bekeké awômô na lale ba nga ne e Russia, a bôt 400.
GSAM 411MBAʼALE SABAT MUTAN YA RUSSIA BA NGA KE NDIBAN
GSAM 411.1E éyoñe jé (1891), bôt mutan ya keké môt ya Russia, a nkôme wé a tanga, ba nga kôban asu a liti minkañete mi ne nselaʼane a mi keké é nga jôé a ba nga tyiʼi wé a mimbu mutan a ndiban e Trans-Caucasus. Ba nga yiane lôbane nsamba a minkol mi mekôn a ba ye wulu mile 500. E minjuk mi, mbunan wé a nga ve wé ngule, a ba nga ne a nlem a ne mvoʼé a Zambe. E mbu wé, kalate mfefé a nga kômeban aval ane meyeʼé ya Kalate Zambe e mejô ma Russia, a mejô ma minjuk Yésus, ôyo ya bôt ba nga wu, môse wa ne wé a asu jé, a bia ye yeme?
GSAM 411.2E éyoñe Beta ésulane ya bekeké bese e 1895, bôt ya keké e Germany ba nga yôl 368, a ngab awômô ya mbu a nga volan a nga ne $2,327.43.
GSAM 411MBAʼALE SABAT MFE E RUSSIA
GSAM 411.3E Russia, nde bôt avôl ba nga ke bifas bi fe, bôt ya keké ba nga yôl 467, ba nga kuan ngab awômô a nga ne $841.60.
GSAM 411.4E mejô ma nga ve ntili mame ya ésaé minlôman e mesi mefe e éyoñe ba nga lômbe kalate ya ésulane nkañane Zambe e 1896, bia yeme na
GSAM 411.4“e mesi me Germany a Russia été, e mbu a nga volan, ngule bôte é nga yôl bôgô biyoñe bibaé; bôt ba nga yemete a bôt ba nga dañ 400. E Berlin, Germany, bôt 60 ba nga yiane ékôbane Sabat éyoñe mese. Nda ékôbane minlôman e Hamburg a nga kabane, é nga ve ésaé ngule. E Munich, Bavaria, bôt befe ba nga yange ébotane. Bôt ba mbunan ba nga ne Leipsic, Königsberg, Magdeburg, Posen, Stuttgart, a mboka mfe ya beta e Germany. A fe, ngômôtô a nga ne Rotterdam, Holland.”
GSAM 412.1“E Russia, nkuane bekalate ba nga kôban mimbéʼé ya éjôé. Bekalate ba nga sob e mejô ma Lettish a Esthonian. Kalate ya Germany a nga yalan Basel a Hamburg, a e nda jé ba nga nkulan bebela a mejô 14.”
GSAM 412ÉBOTANE E HUNGARY
GSAM 412.2E mbu wé, ébotane ya ôsu a nga kôban e Hungary, a ésulane ya ôsu asu a tuku mebo a a di bidi bi Nti e Bohemia. Ésaé minlôman e minkôlô a nga tôéban e Galatz, Roumania, asu Nlô Danube a Nlô Mvôn.
GSAM 412NKUANE BEKALATE E GERMANY
GSAM 412.3E Home Missionary ya December 1895, Mvendé Spies a nga jôʼo mejô ma nkuane bekalate e mesi ya Germany,
GSAM 412.3“Bôte ba nga yiane nkuane bekalate e éyoñe ésaé ji é nga tôéban, ba nga yeʼe a ba ntyiʼi wé, nde beta bôte ba nkulane bekalate a bôte ya bekalate e Leipsic ba nga yeme wé na ‘nkûan bekalate a mfôm a ye suʼulane teke ndañan.’”
GSAM 412.4“E August 1887, nkulan ôsu ya Nsi ya Yésus a nga yôl e mejô ma Germany. E éyoñe kalate ji é nga yeman asu a yôl, ésulane ya nkuane bekalate a nga kôban Basel; éne éyoñe ésaé ya nkuane bekalate a nga tôéban, e Germany a e Europe bese. Nkulane ya zamgbwale ya kalate ji a nga yôl ntilan e mejô ma Germany.”
GSAM 412.5“Jôʼo Jan. 1, 1895, nkuane bekalate mfefé 12 ba nga yalan ésaé. E June 1895, mejô ma nga liti na akuma é nga yemete a ntelane 50 na 100. E éyoñe ji, ésaé ya ntyiʼi a ne asu Herold der Wahrheit (Mbeʼe Foé ya Bebela), kalate ya Germany. Bekeké befe, ba be nji be beta bekeké, ba nga kôban bekalate 50 na 200, ba kuan wé. A ba nga kôban mame ma ne mvoʼé avôl a bôte ba nga kuan wé. E Nfomban a Mbeʼe Foé ya Feb. 18, 1896, Mvendé Conradi a nga jôʼo na, ‘Bia suʼulane 1895 a mbaʼale Sabat 1,500 e mesi me Germany a Russia été.’”
GSAM 413ÉSAÉ MINLÔMAN YA SCANDINAVIA
GSAM 413.1Mvendé John Matteson a nga taté ésaé minlôman be bôte ya Scandinavia mbu 1877. Ngone 6 é too melu 6, a nga kui Vejle, e Jyeland, e Denmark. Éyoñ a nga ke si ate, bone bôte béziñ be mbe be tatéya baʼale Sabat amu nlañane bekalate mefoé a metaʼa bekalate bemvôé ya America be nga lôme be.
GSAM 413.2Éyoñe bia fas atataʼa ésaé ji, bia yeme na mbu 1850 bôte benyin be nga so Norway a ke tabe America be nga taté baʼale Sabat ya Tate. Be mbe be too Oakland, Wisconsin. Bôte bebaé ya nsamba ôte be mbe ésa a nyia Mvendé O. A. Olsen. Mbu 1863, Mvendé John Matteson a nga taté baʼale Sabat ya môse zamgbwale. A mbe a too Poysippi, Wisconsin. Ngone 6 mi nga tôñ, amu ésaé jé, bebé bôte 40 ya Denmark a Norway be nga kañese miñyeʼelane mi bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale. Nkañete ôsu a mbe a boʼo ésaé a nga lat a nye ésaé Zambe été a mbe Mvendé J. F. Hanson ya Minnesota.
GSAM 413Kalate ôsu be nga kuli nkobô ya Denmark a Norway
GSAM 413.3Mbu 1866, Mvendé John Matteson a nga sili betebele nda bisaé ya Nfomban a Mbeʼe Foé nge be ne kuli bone bekalate a metaʼa bekalate nkobô bôte ya Scandinavia asu dap. Be nga kate nye na nda bisaé é nji bili moné asu ya bo jam ete; ve bôte ya ayoñe dé be mbe Wisconsin a Minnesota be mbe be tuʼa kômbô na bebela a bo nkulan nkobô ya mebo map. Akusa bo be nji be be bili abui biôm, a na be mbe teke kui bôte 50, be nga sulane $1,000 ya moné, a telé mie mo mé asu jam ete. A moné wu, a abui bifuse a mbe a kôme tiliya a mo, Mvendé Matteson a nga so Battle Creek, a beta sili na be kuli bekalate. Mbôl a mbe a kômesaneya na a yalane mame be nga kate nye ôsusua, be nga kañese de. Ngone 3 é too melu 18, mbu 1867, a nga taté lañ ésaé a nga tili a mo asu kalate wé, Liv og Død (Ényiñ a Awu), be Mvendé J. N. Andrews a ma, bia be mbe éyoñ ete émoʼo ya nkulane bekalate. Nalé a ne na, a nga kate bia nkobô ya England mame kalate wé a mbe a jôʼô nkobô ya Denmark a Norway.
GSAM 414Mvendé Matteson a bo nkulu bekalate
GSAM 414.1Éyoñ ete, nkulu bekalate a ne liʼi ésaé jé na a taʼale nye bikanga ya nkulane bekalate a nji be. Ajô te, a nga sili a éjote nyul na be ve nye zen na a yéʼé taʼale bie émien. A nga ke ôsu a ésaé ji akekui be nga kuli bebé mefep 1,000 ya bone bekalate a metaʼa bekalate nkobô wé émien.
GSAM 414.2A mfefé zen ôte ya mias bebela be bôte ya ayoñe dé, a nga ke ôsu a mfefé ngule nlem, a boʼo bisulan bifase biyôé meval meval. Ataté môs ôte, ésaé é nga ke ôsu avôl avôl be bôte ya Scandinavia.
GSAM 414Kalate mefoé ôsu ya nkobô ya si mfe
GSAM 414.3Ésaé é mbe é neneneya be bôte ya Denmark a Norway aval ane be nga sili kalate mefoé ya ngon ôse, vôm bôte ya ayoñ ete be ne nyoñe miñyeʼelan a ngule nlem nkobô wop émien. Ajô te, ngone 1 é too alu 1, mbu 1872, be nga kuli nda bisaé ya Nfomban a Mbeʼe Foé kalate mefoé ya nkobô ya Denmark a mbe a kuiʼi ngon ôse, a bili mefep 24, a ne nkôman ane mone kalate, a bili éyôlé na Advent Tidende (Mefoé ya Nsoan Krist). Mbu ô nga tôñ, be nga beté kalate mefoé ate akekui mefep 32. A mbe kalate mefoé ôsu bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale be nga kuli nkobô ya si mfe.
GSAM 414.4Mbu 1874, bebuni be mbe be kobôʼô nkobô ya Sweden be nga tuʼa kômbô mame mete. Ajô te, be nga taté kalate mefoé ya ngon ôse a bili mefep 16 nkobô ôte, a ne éyôlé na Svensk Härold (Mbeʼe Foé ya Sweden).
GSAM 414.5Éyoñe Mvendé Matteson a nga taté ésaé minlôman be bôte ya Scandinavia e si ya mebo map (ngone 6, mbu 1877), be mbe be lômeʼe ngon ôse bekalate 266 ya Tidende so America akekui Denmark, a bekalate 60 akekui Norway. Amu nlañane bekalate mefoé bete, bôte béziñ be mbe be baʼaleya Sabat e Scandinavia. Amu ésaé a nga bo ngume mbu wua e Denmark, minsamba mi bebuni mi nga tebe bivôme meval meval.
GSAM 415Nda nkulane bekalate e Norway
GSAM 415.1Mvuse ya valé, Mvendé Matteson a nga ke Norway. E wôé, ngone 6 é too melu 7, mbu 1879, a nga telé keké é bili bôte 38, amu ésaé a nga bo e Christiana. Éyoñ ete, Mvendé J. P. Jasperson, a nga so America, a nga lat a nye ésaé Zambe été. Mbu ôte fe, be nga telé nsamba ya nkulane bekalate e Norway, a kuse biôm a si e Christiana asu nda nkulane bekalate, nda bisulane ya nkañane Zambe, a menda ya tabe, a tañe ya $14,580. Nté éyoñ éziñ, mone abime kalate mefoé a ne éyôlé na Tidernes Tegn (Mindem mi Biyoñ) a nga kulu sondô ase nda bisaé ya Christiana.
GSAM 415.2Atataʼa éyoñe mefese ma ku ya mbu 1880, Mvendé Matteson a nga so America na a jeñe mvolane ya nene ésaé ya Scandinavia. A nga ke Beta ésulane ya bekeké bese ya mbu ôte, a bulane Europe ngone 4 ya mbu 1881, a ntoo a abui ngule nlem. Mon éyoñ mvuse mbulan wé, be nga kuse minsini ya nkulane bekalate a bili élé ja boman, a telé nye nda bisaé ya Christiana.
GSAM 415Bekalate mefoé ya mvoʼé ya minsôn nkobô ya Denmark a Sweden
GSAM 415.3Be nga taté avale ete nkulane kalate mefoé ya mvoʼé ya minsôn nkobô ya Denmark, a ne éyôlé na Sundheds Bladet (Kalate Mefoé ya Mvoʼé ya Minsôn). Mbu 1883, a nga kuli kalate mefoé a funane nye nkobô ya Sweden, a kalate mefoé ya nkañane Zambe, a ne éyôlé na Sanningens Härold (Mbeʼe Foé ya Bebela). Mbu 1884, be mbe be bili biôm bisaé ya nda bisaé bi ne tañe ya $2,563. Mbu ôte été, be nga kuli a mias bekalate mefoé 115,000 bise, teke lañ mintoyini abui ya metaʼa bekalate a bekalate béziñ.
GSAM 415Mvendé Haskell e Scandinavia
GSAM 415.4Nzuane Mvendé Haskell mbu 1882 ô nga ve ésaé ya mesi me Scandinavia abui mvolan. Mbu 1884, ésaé Bemvendé George I. Butler, B. L. Whitney, A. B. Oyen, ba E. G. Olsen be nga bo é nga fe ve be beta mvolan.
GSAM 416Nganti White a tuʼa volô Scandinavia
GSAM 416.1Mbu 1885, Nganti E. G. White ba mone wé, W. C. White, be nga ke yene Scandinavia. Nzuane ôte ô mbe édim ô ne teke tañ asu ésaé ya vôm ate. Bôte béziñ be mbe be nyoñeya ôsimesane na minzôzoé ya si ate mi voʼo yaʼane ngab awômô, a na e veʼele na bôt be kuane bekalate be wuluʼu menda a nji bili mfi. Nkañete Nganti White a nga ve ô nga so mbamba éyoñ, a bôt be nga kôme nyoñe wo. Éyalane jap é nga liti jam ete a bifia bi: “Bi aye bo mame mese Tate a jôya, a bi aye bo mewôk.” Éyoñe nzuane ôte, ngume ntyendane ô nga bobane vôm ésaé ya Scandinavia, a nga dañe so ésaé Nganti White a nga bo teke woʼon.
GSAM 416Mfefé nda bisaé a lôñeban e Norway
GSAM 416.2Mbu 1886, Bemvendé O. A. Olsen ba N. Clausen be nga ke yene mesi me Scandinavia; N. Clausen a nga liʼi e wôé nté ayap. Mbu 1885, mfefé nda bisaé a nga lôñeban e Christiana. Mbu ô nga man ngone 9 é too alu 1, mbu 1886, nda bisaé é nga bi $5,386.68 a nkuan bekalate a metaʼa bekalate étam, wôna moné be nga bi be bôte ba yaʼane asu ya bi bekalate mefoé é mbe $3,146.03.
GSAM 416Bekeké 25 e Scandinavia
GSAM 416.3Nkañete be nga ve Beta ésulane ya bekeké bese mbu 1889 ô nga jô na vôm ésaé ya Scandinavia bekeké 25 bi mbe, a bôt 926 be nga yaʼane ngab awômô ya $2,548.75. É mbe fe é bili bebo ésaé Zambe 6, bôt 4 be nga bi zen ya kañete, a bekuane bekalate 52. Nkuan bekalate asu Norway a Sweden ngone 3 mi tôñelan ô nga ve $2,161.26.
GSAM 416Sikôlô e Christiana
GSAM 416.4Éyoñ ete, sikôlô a mbe a wuluʼu e Christiana, a bili beyéʼé 50. Mbu 1891, Bemvendé O. A. Olsen ba E. J. Waggoner be nga wulu sikôlô ya Kalate Zambe e Christiana, a beyéʼé 100 be nga zu été. Sikôlô ate be nga ve nya ñyeʼelane a lat a ésaé ya kuane bekalate bôt be wuluʼu menda.
GSAM 417Bekeké 40 e Scandinavia mbu 1895
GSAM 417.1Mvuse mimbu 6, mbu 1895, bia yen nkañete Mvendé D. A. Robinson a nga ve. A mbe éyoñ ete ntelebe éfas ésaé ya mesi mefe. Nkañete ôte ô liti mbamba aval ane ésaé é nga tuʼa nene nté éyoñ ôte; ajô te, bia nyoñe bifia bi: “Scandinavia a bili bekeké 40 a bôt 1,458. Ngab awômô ya mbu é mbe $5,585.55. Bebo ésaé Zambe 15 be ne ntelan a mo be ne, a bôt 11 be nga bi zen ya kañete, a nkuan bekalate ya mbu ô kui $40,000. Beta moné wu ô dañe so ngul bekuane bekalate ba ve, a jam ete é bobane e si vôm, mbu 1885, bekuane bekalate, jaʼa bebo ésaé Zambe ya mbunane wongan, be nga jô na bôt be voʼo kuane bekalate be wuluʼu menda.
GSAM 417Bikôane bekeké bilal ya bifase biyôé e Scandinavia
GSAM 417.2Vôm ésaé ya Scandinavia, bikôane bekeké bilal ya bifase biyôé bi ne éyoñe ji. Mebu me ngômôtô jap me ne ana: Denmark, ngone 5 é too melu 30, mbu 1880; Sweden, ngone 3 é too melu 12, mbu 1882; Norway, ngone 6 é too melu 10, mbu 1887. Mvendé John Matteson, a nga taté ésaé minlôman ya Scandinavia a ve je zen ane é nga bi abui bibuma, a nga bo fe ésaé a nleme wé ôse a ve émien asu mvôñane bôte ya ayoñ ete, a nga bi mbia ôkon ya mekoʼo wo wôé bôt. A nga wu El Monte, Cal., ngone 3 é too melu 30, mbu 1896, a bili mimbu 61.
GSAM 417ÉSAÉ MINLÔMAN YA GREAT BRITAIN
GSAM 417.3William Ings, a nga bialé Hampshire, e England, ve a mbe môt ya America mfaʼa ya ôsimesan a ñyeʼelan, amu a nga nyiñe America ataté mongô, a nga so Basel, Switzerland, a kui Southampton ngone 5 é too melu 23, mbu 1878. Éyoñ ete a nga tabe mone nté, ve besondô 2, ane a nga bulane ngume si ya Europe asu mone nté. Ve mon éyoñ mvus, a nga beta ke Southampton. Mvuse ngone 4 ya ésaé a mbe a boʼo nda a nda, a kap metaʼa bekalate a bo aval ésaé minlôman ése a mbe a yen, a nga kate na bôt 10 be mbe be baʼaleʼe Sabat. Ngone 12 é too melu 30 ya mbu ôte, bia ngal wom bi nga kui Southampton. E wôé bisaé biangan bi nga lat a bi Mvendé Ings; bi nga bo bisulan éyoñe ôyôn e Shirley Hall, a nda jangan émien bi mbe bi yaʼan. Éyoñe ésep ya mbu 1879, bi nga bo bisulane nkañane Zambe e menda méndelé e Southampton. Éyoñ ete a vôm ate, ngon Maud Sisley (éyoñe ji a ne Nganti Boyd) a nga lat ésaé, a lañ a yeʼele Kalate Zambe, a bo ésaé nda a nda. Amu ngul éte, bôte béziñ be nga kañese bebela. Éyoñe ôyôn ô nga tôñ, bi nga bo bisulan e nda ésulane ya Ravenswood Villa, nda bi mbe bi too a nda abemen jangan é mbe.
GSAM 418Ésulane nkañane Zambe e nda éndelé e England
GSAM 418.1Éyoñe ésep ya mbu 1880, Mvendé Andrews, akusa bo a mbe a ne atek nyul, a nga so Switzerland asu ya volô ésulane nkañane Zambe e nda éndelé e Romsey. E wôé, bôte befe be nga kañese foé.
GSAM 418.2Ngone 1 é too melu 11, mbu 1880, nsamba ya metaʼa bekalate ô nga teléban. Bôt ba be nga tuʼa nyeʼe ésaé éte, a be nga kap abui bekalate.
GSAM 418.3Ngone 2 é too melu 8, mbu 1880, nduban ôsua wongan ô nga boban, a be nga du bôt 6. Akekui ngone 7 é too melu 2, mbu 1881, bôt 29 be mbe be dubaneya mendime été e Southampton.
GSAM 418Bebo bisaé ba nene abui e England
GSAM 418.4A zene ya ntoban ya Beta ésulane ya bekeké bese é nga boban éyoñe mefese ma ku ya mbu 1881, Mvendé A. A. John ba ngal wé, Geo. R. Drew, a ngon Jennie Thayer be nga ke England, a lat ésaé ya vôm ésaé minlôman ôte. Mbu 1882 été, Mvendé Haskell a nga ke yene vôm ésaé ya Europe, a tabe bone melu a bebo bisaé ya ésaé minlôman e England, a ve be édim mvolane a melep a mbôndane fek.
GSAM 418.5Ngone 3, mbu 1882, be nga taté kuli éfuse mefep 2 ya Great Britain ya kôʼôlane kalate mefoé Mindem mi Biyoñ. Be nga laate je a bekalate 1,000 ya Mindem mi Biyoñ be nga lôme so America. Be mbe be belane bekalate bete ésaé minlôman ya Great Britain. Nkañete ésaé ya ngone 10 é too alu 1, mbu 1883, ô liti na môs ôte bebaʼale Sabat 100 be mbe. Mingab awômô be nga yaʼane ataté atataʼa ésaé minlôman mi mbe $2,078.71.
GSAM 419Ésaé minlôman a bimevamba
GSAM 419.1Amu mvam bebaʼale bimevamba be nga liti, be nga ve Mvendé Ings zen ya lôme bingom metaʼa bekalate a bekalate mefoé teke yaʼan akekui beta bivôm 80 bimevamba bi “Ékôane bimevamba bi nduan ya Peninsular a Oriental” bia tebe, e South Africa, e East Indies a West Indies, e America ya Zañ, a Bekôte mañ ya Bay. Amu mfi ya bekalate be nga lôme avale ete, bôt be nga taté bi nkômban ya yeme mame mete e ékôte mañ ya Demarara. Bi nga bi mefoé mete a zene ya minkalate mi nga so ékôte mañ ate.
GSAM 419“Nkañete ya Sabat” a teléban e menda bekalate ya England
GSAM 419.2Kalate wua ya Nkañete ya Sabat, ésaé Mvendé Andrews, a mbe fe ntelan e menda bekalate asu bôt bese a menda ya lañ teke yaʼan 60 e Great Britain ase. Bekalate bete be ngenane e wôé, be kateʼe nkañete ôte be ba ba kômbô lañ.
GSAM 419.3Mbu 1884, Mvendé Butler a nga ke yene England a bebo bisaé befe asu vôm ésaé ôte. Bemvendé S. H. Lane ba Robert Andrews be nga kôlô Boston a mevamba na be ke lat ésaé minlôman ya Great Britain ngone 5 é too melu 9, mbu 1885. Nzuane Nganti White e England ô nga bo anjeñe ngul a ngule nlem asu bebo bisaé. Nganti White ba mone wé be nga tabe bone besondô e wôé ôsusua na be bulan America, be soʼo vôm ésaé ya Europe.
GSAM 419“Bebela ya Éyoñe Ji” a taté
GSAM 419.4Atataʼa mbu 1884, mon éyoñ mvuse ya nsuan Mvendé Butler e England, be nga nyoñe ntyiʼane na be taté e Grimsby kalate mefoé a bili mefep 8, a kui biyoñe 2 ngon ôse, a ne éyôlé na Bebela ya Éyoñe Ji, a M. C. Wilcox ane ntelebe ntilan. Kalate ôte éyoñe ji a kui sondô ase e London, England, a bili mefep 16, a be kuliʼi bebé bekalate 18,000 sondô ase.
GSAM 420.1Mbu 1889, Mvendé Holser a nga kate na ésaé minlôman ya Great Britain é mbe a bekeké 8, a bebaʼale Sabat 200; bôt 65 ya be be be mbe e London. Ngab awômô ya mbu ô nga lôt é mbe $1,244.58. Bebo ésaé Zambe 2 be ne ntelan a mo be mbe, a bôt 2 be nga bi zen ya kañete, a bebo ésaé minlôman 2 ya bimevamba, a bebo ésaé 7 ya Kalate Zambe. Éyoñ ete nje Bemvendé Wm. Hutchinson ba Francis Hope be nga lat ésaé minlôman ya England.
GSAM 420Nda nkulane bekalate ya Pacific e London
GSAM 420.2Mbu 1890 été, Ékôane nda nkulane bekalate ya Pacific, ya Oakland, California, é nga telé étune nda bisaé e 48 Paternoster Row, London, a nda nkulane bekalate e 451 Holloway Road, London, N. Nkuan bekalate ya nda bisaé mbu ôsu, a mintaé ya nkuan a bingom, ô nga ve $9,556.89.
GSAM 420.3Ngone 2, mbu 1895, Mvendé Robinson a nga ve nkañete wu:
GSAM 420.3“E Great Britain bekeké 11 bi ne, a bôt 363, a bebo ésaé Zambe 5, a môt wua a nga bi zen ya kañete. Ngab awômô ya mbu ô nga lôt é mbe $5,077.20, nalé a ne bebé $13.98 asu môt ase. Biôme ya nda nkulane bekalate éyoñe ji bi ne bi Nsamba ya metaʼa bekalate ya mesi mese, ô ne mbiman, a nnye a tebele bie; ô ne ékôane ya England.”
GSAM 420.4Ngone 12, mbu 1895, ntili ya ésaé minlôman e mesi mefe a nga kate na bôt ya Great Britain be ne 560. Mingab awômô mi nga beté $1,000 nté mbu ôte. Éyoñ ete, minsamba 8 mi mbe mi sulaneʼe môse Sabat e bivôme meval meval e London.
GSAM 420.5Aval ete ésaé ya vôm ésaé minlôman ôte é nga ke ôsu, biyoñe biziñ bebé teke yené. Mvoñ mia ke ki kulu bôlô avôl e mevale mesi méziñ aval ane mia bo e mevale mefe. Nkulan bôlô wop ô ne ôyap, ve nnene wop ô ne ndi a ngul a dañ. Aval ete nde bebela ya foé lale a ne éjôé bôte di. Mvoñ mié mi ne mibenan, mi biʼiya minkañ, a mi neneya ôyap ôyap akekui éyoñe ji mi nto beta abim.
GSAM 421ÉSAÉ MINLÔMAN YA AUSTRALASIA
GSAM 421.1Ngone 5 é too melu 10, mbu 1885, Bemvendé S. N. Haskell, J. O. Corliss a nda bôte jé, M. C. Israel a nda bôte jé, Wm. E. Arnold, a Henry Scott be nga kôlô San Francisco a mevamba na be ke taté ésaé minlôman vôm ésaé ya Australia. Mimbu 11 ôsusua éyoñ ete, mbu 1874, e ésulane é nga boban Battle Creek, Nganti White a nga jô na abui meyoñ da ye ngenane nyoñe bebela, a na a nga yen minsini ya nkulane bekalate mi boʼo ésaé, a bekalate a bekalate mefoé be kuluʼu e mesi meval meval. Éyoñe be nga sili nye na a kate mesi mevê a mbe a jôʼô, a nga yalane na Australia a mbe ve éyôlé da a mbe ngule ya simesan.
GSAM 421Éyalane tyiñe Kalate Zambe
GSAM 421.2Amu ésaé ya ngule nlem é nga ve bibuma Mvendé Haskell a nsamba wé be nga bo, foé é nga ke ôsu avôl avôl aval ane be nga yene na é ne mfi ya kuli kalate mefoé e Australia. Ajô te, be nga kômesane nkulan, a ngone 1 é too alu 1, mbu 1886, kalate ya ngon ôse a bili mefep 16 a nga kulu e Melbourne, a ne éyôlé na Éyalane tyiñe Kalate Zambe a Mindem mi Biyoñ. Asu kalate ôsu, be nga kuli bekalate 6,000, wôna abime be mbe be kuliʼi éyoñ ése é mbe ve bekalate 3,000.
GSAM 421Keké ôsu a teléban e Australia
GSAM 421.3Môs ôsu ya sondô, ngone 4 é too melu 10, mbu 1886, keké ôsu ya bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale e Australia a nga teléban. Bôt 18 be mbe e wôé, be nga tiliya biyôlé biap élate été, a bôte befe 7 be nga sili na be nyiin a zene ya nduban. Bôte bete be nga duban Sabat a nga tôñ. Sabat ase ya bone besondô, bôte befe be nga kôʼôlan akekui keké a nga kui bôt 55. Akekui ngone 5 ya mbu 1886, bôte bese be ne ntilane biyôlé be mbe 90. A ba bete, bebé bôt 35 be mbe bivôme bife be baʼaleʼe Sabat.
GSAM 421.4E nda nkulane bekalate, mbamba minsini 2 ya nkulane bekalate a minsini ya ve ngul mi mbe. Bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale be nga mane yaʼane mie mise, a mi mbe miap e si ate a ne ôyap abui, bebé bitaé 7,000 ya nja a beta nda bisaé jangan é ne Oakland, Cal.
GSAM 422.1Mbu 1886 été, foé é nga kui New Zealand. Nkañete ya vôm ésaé ya Australia ô jô na bebaʼale Sabat 50 be mbe e New Zealand. Moné be nga bi a nkuan bekalate nda bisaé é mbe $700. A jam ete, bekuane bekalate be nga kuane bekalate 400 ya Beta Mewosan e New Zealand, a bekalate 1,000 ya Mimesan a lat a Daniel e Australia.
GSAM 422Nda ésaé bekalate e Australia
GSAM 422.2Mejô ma ne a nsônan ya 19/7/1889 ma liti mejô ma: Nda ésaé ya nkulane bekalate e Melbourne e yeman, a ne nda asu meésulane keké.
GSAM 422Tasmania e yeman
GSAM 422.3Ékôane bekeké e nga ngômôtô e Australia a e New Zealand, ane ésaé e nga yeman, na ntiñane ya beMvendé Israel a Steed, e Tasmania. E éfas éji, bekeké belale bi nga ngômôtô, bia ne bôt 136. A yôlô bi, be mbaʼale Sabat befe ba ne bevôlô, ba ne ngômôtô teke.
GSAM 422.4Ngab awômô ya mbu e éfas ésaé ya Australia yalé $9,371. Be nkuane bekalate 15 e éfas, ba nga kuan bekalate bi ne $19,500.
GSAM 422.5E nkulan a baa ya Mvendé Haskell a kôlô ési, a nga ke Australia ngeñelan, a nga yeman e ékôane bi nga sulan e ngone 8 ya mbu 1889, a a yemeʼane ayôlô a yôlô a nga ve bêñe mekié, a ékôane eyoñe a nga ngômôtô e nga yeme mvean. Bôt ba ésaé ba be America ba nga yeman Australia éyoñe ne éyoñe asu foé ôsu—nkôbane a nkôbanane ésaé Zambe.
GSAM 422Nganti White e Australia
GSAM 422.6E mvus ya 1891, Nganti E. G. White, mone wé W. C. White, Mvendé Geo. B. Starr, a bôt befe ba nga bôlô California ba ke Australia; ba yeman e ngone 12, e zañ ésep e éfas eyoñe. Nkañete ya Nganti White, a yôlô abuiʼane minsôn a nga wulu wô e mimbu 9 a nga wulu e éfas éji, a nga lôŋô ésaé a ékôane éne a nsisime a mvean ya foé éngele lale. E éyoñe ba ne Australia, Mvendé J. O. Corliss a nga beta bo ésaé ji, a W. A. Colcord a bôt befe ba nga yeman e éfas, be mbo ésaé Zambe, beñyeʼele, a befe.
GSAM 423Mvendé Olsen e Australia
GSAM 423.1E éyoñe Mvendé O. A. Olsen a ne mot a wulu ya Beta ésulane ya bekeké bese, a nga ke yen menda ma beta ma ésaé ya bia e éfas ése. Ji a nga yeman e nkulan a kôlô ési. A nga bô nkulan wô asu yene mejô ma menda meji a ntabane misône mi ésaé minlôman, asu a yemeʼan a bo ésaé e ndañe. E nkulan wô, e 1893, a nga wulu sondô jiziñ e Australia.
GSAM 423Ékôane Union ya Australasia
GSAM 423.2E éyoñe ji, ékôane Union ya Australasia e nga ngômôtô; e nga bo e ékôane ya Australia a ya New Zealand a éfas ésaé minlôman ya Australia. Ékôane ji e sulan mbu baa na mbu baa, a e wulu na ndambane ékôane Union e éfas éfe. E mbu 1893, nkuane bekalate be ne e éfas ji ba nga kuan mbamba mvean ya bekalate 5,000 ya Steps to Christ, a ba nga nkulan bekalate 5,000 bife. E ésep ya 1894-95, ba nga yeman meyemane 4,000 asu bekalate ya nkuane yʼéyoñe e bengone 4.
GSAM 423Mvendé Prescott e Australia
GSAM 423.3E 1895, Mvendé W. W. Prescott, môt a wulu ñyeʼelan ya ékôane, a nga wulu ngone abui e ékôane ji, a ve éyoñe a mejô ma abui asu nda ésaé ji. E éyoñe ji, a nga wulu sikôlô ya ñyeʼelan, e nga bo beta mfefé asu be.
GSAM 424.1Nkañete a nga bo e Beta ésulane ya bekeké bese asu ésaé ya mbu wô, a Mvendé W. C. White a nga wôlô wô, ane ji:
GSAM 424.1“Ékôane Union ya Australia e ne bekeké 17, a bôt 1074. Be nga ve ngab awômô mbu a nga lôŋô, ya $9,810.10. Ékôane ji e ne mbo ésaé Zambe a ne ntelan a mo 12, bôt baa ba ne e nkôbane ñyeʼelan, be mbo ésaé Bibôle 3, a nkuane bekalate 50, ba nga kuan bekalate bi ne $28,731.11 e mbu wô. E mbu wô, éfas ya New South Wales, e ne bekeké 6 a bôt 321, e nga kandan a ékôane ya Australia, a e nga yelan ékôane ya New South Wales.”
GSAM 424ÉSAÉ MINLÔMAN YA AFRICA YA SÔ
GSAM 424.2E Beta ésulane ya bekeké bese e nga sulan e Battle Creek e 1886, be nga yemeʼane mejô ma suʼulan ésaé minlôman e Africa ya sô. Nge be nga bo mejô ma lôŋô ésaé ji, e ntatane ya ésep ya 1887 be nga yeman a ngômôtô ésaé e éfas e ne medjô, éfas e befe be nga yeme mbaʼalane Sabat, a be nga lômbô bôt ba bo ésaé.
GSAM 424BeMvendé Boyd a Robinson e Africa ya sô
GSAM 424.3Asu mejô ma, e 11/5, Mvendé C. L. Boyd a fami wé, Mvendé D. A. Robinson a ngal wé, a bôt befe ba ésaé, ba nga kôlô New York City, ba ke Africa na nzalan ya Liverpool a London. Mvus ya mimbu 3, e Beta ésulane ya bekeké bese, Môt P. W. B. Wessels a nga liti na, éyoñe bôt ba ésaé ba yeman Africa, bôt 40 be nga mbaʼalane Sabat ya atiñe ya nyin, a nlatane bekalate a mejô ma Bibôle.
GSAM 424.4BeMvendé Robinson a Boyd ba nga tôé ésaé minlôman e Cape Town; a wô e nga yeman e mfaʼa ya nord-est, bebé mail 800, e Kimberley, e éfas ya diamant.
GSAM 424.5Tô e mbu 1889, be mbo ésaé Zambe badi 2, mbo ésaé môte a ne e nkôbane ñyeʼelan 1, bekeké 4, a bôt 80; be nga ve ngab awômô ya $2,798.36. E mbu wô, Mvendé Ira J. Hankins, ya America, a nga bo ésaé e Cape Town a mbamba mvean; Môt a Nganti Druillard ba nga kôlô Nebraska asu kôme ésaé ji a kôme mebubane a ntôé ésaé e éfas mfefé. Ésaé ya Nganti Druillard e nga bo abui e nda bekalate, a bo mam ma ésaé ji; Môt Druillard a ne e ésaé minlôman. E mbu wô, e miñwôlô mi nga kôlô e vôm ji ya miñwôlô, a nga kuan bekalate bi ne $750.
GSAM 425Mvendé Haskell e Africa
GSAM 425.1E ngone 8 ya mbu wô, Mvendé Haskell a nga yeman e Cape Town. A nga wulu ngone 5 a yene a bo ésaé a ékôane befe e Africa ya sô. Na yene ji, foé e nga yemeʼan a nkôbane, a nlem wé a nga yeman mvoé, amu a nga yen bibuma bi ésaé wé. Bôt ba nga yemeʼan a ñyeʼelan, na bôt 12 ya Africa ba nga yeman America asu yéʼe e besikôlô ya ékôane.
GSAM 425.2E éyoñe ji, ésaé ya nkuane bekalate e nga yene mvoé. Sikôlô ya nkuane bekalate asu ésaé ji e nga sulan e Cape Town, Môt E. M. Morrison a wulu wô; ji e nga ve ésaé ji mfefé a ngul, ésaé éne a ne étyi e foé. Ngeñelan ya ñyeʼelan a nga ve e sikôlô ji, nkuane bekalate 13, e bengone 6, ba nga kuan a ve bekalate bi ne $5,621.28. Na ntôlô, meyemane ma nga yôlô abui, na nda nkulane bekalate ya London e nga yôlô abui; be nga yeme te nkulan bekalate na éyemane e nga yôlô.
GSAM 425.3E mbu 1892, Mvendé A. T. Robinson a nga kôme ésaé e Africa ya sô. E éyoñe ji ésaé e nga yeman alé, na nda bekalate ya kala e nga ve ayôlô; asu ji nda mfefé e nga lôban, e ne beta, asu meésulane ya keké.
GSAM 426Nda sikôlô ya beta e Africa
GSAM 426.1Ane ésaé e nga yeman a ke ôsu, mbamba mbamba, tô e Claremont, éfas e ne e nseman ya Cape Town, nda ya sikôlô e nga lôban a motane $35,000. Mam be nga lômbô befam be America ma mone bo, mo ne suʼulane beñyeʼele be ne yeme ñyeʼele sikôlô ya beta; be bebien ba ye yaʼan motane ése ya ésaé ji; be nga yeme bo a be nga bi sikôlô 1/2/1893.
GSAM 426Ékôane ya Africa ya sô
GSAM 426.2Ékôane ya Africa ya sô e nga ngômôtô e 1892. E Beta ésulane ya bekeké bese e 1893, be nga yemeʼan a kôme ékôane ji e Beta ésulane. E éyoñe ji, bekeké 5, bôt 138, ba nga ve ngab awômô ya mbu a nga lôŋô, $34,077.32. E ékôane ji, ékôane ya Africa ya sô e nga liti na Peter Wessels; a nga ve Beta ésulane ya bekeké bese $16,000 a nlem wôlô, motane wôlô e nga dañ motane ése Beta ésulane e nga ve asu tôé ésaé e Africa ya sô. A yôlô mvean wô, a mojañ wé môt a nga ve $40,000 asu suʼulane ésaé nda ya nkôme ya bôt teke mfalan e Chicago.
GSAM 426.3E Beta ésulane ya bekeké bese e 1895, môt a wulu ésaé minlôman a nga jô mejô ma éfas ya Africa:
GSAM 426.3“Ékôane e Africa ya sô e nga ngômôtô mbu baa ngeñelan, meyoñe ma, Beta ésulane ya bekeké bese e nga tinda bôt ba ésaé 12 e éfas ji. E beji, bôt baa ba nga ke étôé e éfas été, ba ne bôt ba ésaé na be be; befe ba nga kôme ésaé e milôŋô mi mfefé. Ékôane ji e ne sikôlô e yeman, nda ya beyana, a nda ya mintyendane e ne nkôme. Minkañete mi liti na bôt be ne 184.”
GSAM 426Bekalate bi nga nkulan e Africa ya sô
GSAM 426.4Mejô ma liberté ya bindime e Africa ya sô ma nga yemeʼan bôt bia e bengone be nga lôt, na be nga nkulan bekalate baa: môte e nkobô ya Holland, a nga yôlô De Wachter; môte e nkobô ya England, a nga yôlô The South African Sentinel and Gospel Echo. Môte ya mvus a ne nkulan 4,000.
GSAM 427Ékôane Union ya Africa ya sô
GSAM 427.1E 1/1903, ékôane Union ya Africa ya sô e nga ngômôtô; e ne ékôane ya Cape Colony a Natal-Transvaal, a ésaé minlôman ya Basutoland a Matabeleland, bi ne e wulu ya ékôane Union. E ékôane ji, bekeké 15 bi nga ngômôtô a bôt 595, ékôane 9 e teke ngômôtô a bôt 90, a mbaʼale Sabat ba ne bevôlô 30—bôt bese 715, ba nga ve ngab awômô ya $7,850. Bôt ba ésaé be ne 39; e beji, 21 ba ne e éyemane ya ékôane éfe.
GSAM 427ÉFAS ÉSAÉ YA POLYNESIA
GSAM 427.2E mbu 1876, Mvendé James White a mo a nkulan wôlô ji, bia nga tinda kalate môte ya Mindem mi Biyoñ a bekalate bi ne metaʼa, a leta, e Pitcairn Island. Bekalate bi nga yeman e miñwôlô mi nga kôlô Cape Horn bi ke New York. Bia nga yeme na miñwôlô mi ye yeman Pitcairn, a éfas éji, paké e ye ve. Bia te bia yeme môt e éliʼiti, bia te bia yeme mam ma éliʼiti, ékôlô na bôt ba éliʼiti be ne bôt ba Zambe a nlem wôlô. Bekalate bi nga tinda na mbunane.
GSAM 427Nkulane e Pitcairn
GSAM 427.3Bia te bia yeman mejô ma bôt be éliʼiti akal bekalate bia, tô Môt John I. Tay a nga yeman e éliʼiti e 1886, mvus ya mbu 10. A éyoñe ji, bia nga yeme na, akal nlatane kalate ya Mindem a bekalate, éliʼiti ése e nga subu bebé ya tyiʼi éyoñe môte na e tyendé môse ya kañ Zambe, nseman ôsu ya sondô, ke môse zamgbwale, a mbaʼale Sabat ya Nkuk Zambe. Ane ba nga bo te, tô éyoñe Môt Tay a nga yeman. A nga yen éyoñe abui a nlem wôlô asu ke éliʼiti ji, ve a te a yeme bôt ba éliʼiti, te a yeme na nlem wôlô ya bebela e nga bôban e be.
GSAM 428.1Mvus ya a yeman America, a nga lômbe na nlem wôlô na miñwôlô mi bo asu bôt ba ésaé minlôman ba kôlô éliʼiti na éliʼiti e Pacific Ocean. A nga yeman Beta ésulane ya bekeké bese e 1889, mejô ma ji ma ne ôsu e nlem wé, a wô a nga lômbe asu éliʼiti ya Polynesia. Ékôane, e yene mvoé ya ésaé ji, e nga lôŋô na be nga sôlô mimvean $12,000 asu lôban a zuan miñwôlô asu ésaé e éliʼiti ya Pacific Ocean.
GSAM 428Pitcairn e nga lôban
GSAM 428.2Na ndambane mejô ma, miñwôlô Pitcairn mi nga lôban e ésep ya 1890, éyôlô Benicia, e ne bebé mail 30 e Oakland, California, a motane $12,035.22. E bengone 9, motane wôlô e nga sôlô, a sikôlô ya Sabat mi nga ve wô asu mejô ma, a teke mvean môte a nga bo a avaʼa a ayôñ a dañ mvean wô. Miñwôlô mi nga ve Zambe e Oakland, California, e 25/9/1890. Bôt 1,500 be nga yeman e miñwôlô a e mviñ miñwôlô asu yenane éyoñe ji.
GSAM 428Nkulan ôsu ya Pitcairn
GSAM 428.3Miñwôlô mi nga kôlô e nkulan mi ôsu, e San Francisco, bi ke éfas éne medjô, e 20/10. E miñwôlô, bôt ba ésaé minlôman be ne Mvendé E. H. Gates a ngal wé, Mvendé A. J. Read a ngal wé, John I. Tay a ngal wé, a bôt ba ésaé minlôman ba ne e wulu ya Captain Marsh. Miñwôlô mi nga ke ôsu e Pitcairn Island, mail 4,000 e mfaʼa ya sô ya San Francisco, a nga yeman e 25/11. E éyoñe miñwôlô mi nga bôlô éliʼiti, e 17/12, bôt 82 ba nga yeme mbuban, a ba nga ngômôtô keké ya mbuni ya nsoan Krist a baʼale môse zamgbwale. Mvus ji, miñwôlô mi nga ke Society, Hervey, Samoan, Friendly, a Fiji, a ve bekalate ya bindime a metaʼa mintyendane a bôt ba jô foé ya England. E bengone 8, tô e 9/1891, bôt ba ésaé minlôman ba nga kuan bekalate bi ne $1,900, a yôlô bi nga ve bekalate bi ne abui na bôt teke mfalan.
GSAM 429.1Bôt ba ésaé minlôman ba nga yeman ane ji: Mvendé Read e Tahiti; Mvendé Gates a nga tabe Pitcairn asu mane ésaé a nga tôé e éfas ji; Môt Tay a nga tyiʼi a bo ésaé e éliʼiti Fiji. E Review ya 14/4/1904, Mvendé Fulton a jô mejô ma ésaé e Fiji: “E éyoñe ji mbaʼale Sabat ba ne ayôlô bôt 150 e éfas ésaé ji.” E Fiji, miñwôlô mi nga ke Aukland, New Zealand, asu nkôme a mbamba nkôme, a asu zuan bekalate.
GSAM 429Miñwuan ya bôt ba ésaé minlôman
GSAM 429.2Mvus ya te wô e mbu môte, ngone 11, a melu 18, Pitcairn e nga yeman San Francisco, e nga bi e 9/10/1892. E éyoñe ji, Captain Marsh a nga wu, a ba nga sômane wô e éliʼiti ya New Zealand. Môt Tay a nga yene mbim a minsôn, a te a yemeʼan. A nga wu na mvoé, a ba nga sômane wô e éfas e ne medjô ya Fiji; ane bôt baa ba ne étyi ba nga ve be éyoñe ji e ésaé minlôman ya Polynesia.
GSAM 429.3Bôt ba ésaé minlôman ba nga yeman e éliʼiti Tahiti, e Papaete, a nlem wôlô a nga yeman amu ba nga yen bibuma bi ésaé be, ngeñelan. Ba nga yeme tinda e nda befam nkañete ya mvoé na bôt 40 ba nga yeme kôlô Zambe a ngômôtô keké ya mbuni ya nsoan Krist a baʼale môse zamgbwale.
GSAM 429Nkulan a baa ya Pitcairn
GSAM 429.4Miñwôlô mi nga kôlô San Francisco e nkulan a baa, e 17/1/1893, a bôt ba ésaé minlôman ba ji: B. J. Cady a ngal wé, J. M. Cole a ngal wé, E. C. Chapman a ngal wé, a M. G. Kellogg, M.D. Ngone Hattie Andre, ya Ohio, a nga ke a be, a ne ñyeʼele asu Pitcairn Island. E mvus ya 1893, Môt Cady a nga bi sikôlô e Raiatea, e Society, a bongô ba sikôlô 60. E suʼulane ya éyoñe ya ñyeʼelan ôsu, bôt ba nga yôlô 105. E ntatane ya éyoñe ya ñyeʼelan a baa, bongô ba sikôlô 120 ba nga yeman.
GSAM 430Nkulan a lale ya Pitcairn
GSAM 430.1Nkulan a lale ya miñwôlô e nga bo e 1893-94. Bôt ba ésaé minlôman asu nkulan wô be ne G. O. Wellman a ngal wé a Lillian White, bese ya Michigan; ba nga yeman Raiatea asu kôme Mvendé Cady e ésaé wé. Môt Stringer a ngal wé ba nga ke ane bôt ba ésaé ba be. Ba nga yeman Rurutu. E Raratonga, éfas e bôt ba mbaʼale môse zamgbwale akal môse sondô, Môt a nkôme Caldwell a ngal wé ba nga yeman; Mvendé Buckner a ngal wé, ya California, ba nga ke Pitcairn. E éyoñe a wulu a bôt beji, mimfufup mi mfefé mi nga yeman, mi nga bo mvoé asu bôt e yôlô. Ôsu, mi nga lôban nda ya mfubanane mvebe na éfufup a yeman e éliʼiti, a ngul ya éfufup ji, mi nga wulu miniñ mife mi ne metiñe, mi nga liti ésaé éfe e éliʼiti.
GSAM 430Nkulan a nyin ya Pitcairn
GSAM 430.2E 15/12/1895, môt a wulu ésaé minlôman a nga jô:
GSAM 430.3“Pitcairn e ne e vôm miñwôlô e mvus ya nkulan wé a nyin.... Ésaé e nga tôé e minsamba 9 mi bikôte bi mañ, a bôt ba ésaé be ji ba ne e be:
GSAM 430.4“E Pitcairn Island, beñyeʼele, E. S. Butz a ngal wé, a Hattie Andre. Norfolk Island, bôt ba ésaé ba be ba ne e ésaé ji, ba nga kôlô Australia. Society Islands, mbo ésaé, B. J. Cady; bôt ba ésaé ya mintyendane, Môt a Nganti R. A. Prickett. Raratonga, bôt ba ésaé ya mintyendane, Môt a nkôme J. E. Caldwell a ngal wé, Ngone Lillian White a Maude Young; beñyeʼele, G. O. Wellman a ngal wé, Mvendé J. D. Rice a ngal wé. Fiji, Mvendé J. M. Cole a ngal wé. Friendly Islands, Mvendé E. Hilliard a ngal wé. Rurutu, Môt a Nganti Stringer, bôt ba ésaé ba be. Hawaii, Mvendé E. H. Gates a ngal wé; beñyeʼele, H. H. Brand a ngal wé. Samoa, Môt a nkôme F. E. Braucht a ngal wé. Mvendé D. A. Owen a mone wé fam a ngone wé, bôt ba ésaé ba be.”
GSAM 431.1“Pitcairn e nga kuan a ve bekalate bi ne abui e nkulan mi 4. Akal ji, mbaʼale Sabat ba nga yeman e éfas abui. Bekeké bi nga ngômôtô e Pitcairn Island, Norfolk, a Tahiti.”
GSAM 431Nkuane sitima Pitcairn
GSAM 431.2Mbôle mezene ya ke éfas ésaé ya Polynésie me ntoo den, mezen me mbe momo éyoñe be nga lôñe sitima, be maneya kuane sitima ate, a belane mezene mefe na be kee ésaé ôsu. Mvendé E. H. Gates nnye a ne den ntebele ésaé ya Polynésie, a kate aval ésaé ja ke ôsu e bikôane bikôte si mevale meval été.
GSAM 431BIKÔTE SI YA INDE MFAʼA JÔP DA DIM
GSAM 431.3Éyoñe avep ya mbu 1889, Tate Wm. Arnold, ya America, a nga taté ésaé nkuane bekalate e bikôte si ya Inde mfaʼa jôp da dim. Éyoñ a mbe a boʼo ésaé éte, a nga kui na a bi biyôlé bôt 1,200 a bevôm be too, a lôme bie e Nsamba ya metaʼa bekalate ya mesi mese, na ô belane bie e ésaé minlôman été. Ntilane bekalate a nlômane biôm ya lañ e bevôm bete bi nga ve bôt ayôñe ya yeme bebela; avale te nde zen ô nga kuiban na be mialane Mbamba Foé a zene ya nkañetane Mejô me Zambe.
GSAM 431.4Asu ya yalane nloone ya bebo ésaé Zambe, Mvendé D. A. Ball a nga ke bo ésaé e Barbadoes a bevôme befe ngone 11, mbu 1890. Bôte béziñ be nga yebe bebela amu ésaé a nga bo. Mbu 1892, Tate Patterson, ya California, a nga wulu bikôte si a kuane kalate Nlañane Kalate Zambe, a ésaé jé é nga wulu abeñ. Mbu 1893, B. B. Newman a nga kôlô Florida na a ke Jamaica, na a tebele ésaé nkuane bekalate éyoñe Tate Arnold a mbe momo. Tate Evans ba Tate Hackett be nga ke fe e bikôte si ya Inde mbu ôte, na be bo ngab ésaé éte. Ngone 5, Mvendé Haysmer ba minga wé be nga nyiine éfas ésaé éte, na be bo ésaé avale zen ô nga kuiban. Mone éyoñe mvus, Tate Arnold a nga bulane, éyoñe ji na a kuane bekalate ba kobô ajô mvoʼé ya minsôn. Akekui ngone 7, mbu 1895, be nga kuane avale bekalate te e Jamaica étam a tañe $8,200; bekalate ya mbunan be nga kuan a tañe $7,654, e bise $15,854. Nkabane abui bekalate avale te ô nga volô abui na be telé keké a ne ngômôtô e Kingston, a bili bibuʼa 75, a na mezene me kuiban asu ésaé bebo ésaé Zambe e mimfaʼa mivok ya ékôte si éte.
GSAM 432Trinidad
GSAM 432.1Ésaé é nga taté vôm ate avale da ane e Jamaica. Mbu 1889, be nga loone Tate F. B. Grant ba minga wé na be ke ékôte si éte, na be taté liti bôt bekalate ya keké jangan; mone éyoñe mvus, be nga loone fe Mvendé Flowers ba minga wé, be nga tôñe be na be bo ésaé avale zen ô nga kuiban. Ésaé jap é nga wulu abeñ, akekui éyoñe Mvendé Flowers a nga ko akon ayoñ, a nga wu môse 29 ya ngone 6, mbu 1894. Be nga tobe Mvendé E. W. Webster na a nyoñ éto jé; a nga kôlô New York a sitima ngone 8, mbu 1895.
GSAM 432.2Mbu 1896, bebo bisaé ya bikôte si ya Inde mfaʼa jôp da dim be mbe avale di: E Jamaica, Mvendé A. J. Haysmer a W. W. Eastman; a bekuane bekalate béziñ be mbe e bikôte si ya Bahama. E Antilles be ne tyôtyoé, Mvendé E. Van Deusen ba minga wé, a C. F. Parmlee ba minga wé ane bebo ésaé Kalate Zambe, Tate Bean a Tate Hackett ane bekuane bekalate. E Trinidad, Mvendé E. W. Webster ba minga wé, a Ngone Stella Colvin ane nlômane ya ésaé mvoʼé ya minsôn. Bibuma bi mbe na: bebaʼale Sabat 110 e Jamaica, a bebaʼale Sabat 50 e Trinidad, ba too fefele Couva; keké wua e Barbadoes, a nsamba wua e Antigua, e Antilles be ne tyôtyoé.
GSAM 432AMERICA A NE ZAÑ
GSAM 432.3Mvendé F. J. Hutchins ba minga wé be nga kôlô États-Unis na be ke bikôte si ya Bay, môse 16 ya ngone 11, mbu 1891. Éyoñe te bôt bebé 20, a dañedañe e Ruatan, be mbe be baʼaleʼe Sabat ya atiñe nyini, aval ane metiñ awôm ma jô; be nga taté yeme bebela te a zene ya biôm ya lañ be nga lôme be a zen bekalate. Mvuse mimbu 3, mbu 1894, W. A. Miller ba minga wé be nga kôlô California na be ke Bonacca, vôm be nga bo ésaé ñyeʼelan ane beyeʼele e sikôlô be nga yoé môse 4 ya ngone 7, mbu 1894, e nda sikôlô bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale be nga lôñ. E éyoñe ñyeʼelan ôsu, beyéʼé bebé 34 be mbe be zuʼu sikôlô. Mbu 1895, be nga jô na sikôlô a ne ngule ya suʼu émien, amu tañe beyéʼé é nga bet a kui 45.
GSAM 433.1E Beta ésulane ya bekeké bese be nga bo mbu 1895, Mvendé Hutchins a nga kate na, bôt 100 e bikôte si be mbe be boʼo foé mewôk; a nga jô fe na menda mesulan mebaé me nga lôñeban, a me mbe me bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale. Mbôle si é mbe tyôtyoé, a si ya afup é mbe é dañ mfi, be nga lôñe nda nkañane Zambe wua mendime yôp. Be nga tili e bekalate ya akum na menda mete mebaé a nda sikôlô bi ne Nsamba ya Beta ésulane ya bekeké bese. Be nga fasi akume ésulane ya ékôte si éte a tañe $1,789.60. Bekalate be nga kuan akekui mbu 1895 be mbe a tañe $2,243.
GSAM 433Mone sitima asu America a ne zañ
GSAM 433.2Éyoñe ésulane é nga wôʼô aval mone sitima a ne bo mfi a volô minlôman na be kôlô ékôte si éziñ a ke évok, be nga tyiʼi na be lôñe avale sitima te asu ésaé e bikôte si ya Bay, a tañe moné é bo te dañe $3,000.
GSAM 433.3Mbu 1896, ve bebo bisaé 4 be mbe e America a ne zañ: Mvendé F. J. Hutchins ba minga wé, a Mvendé J. A. Morrow ba minga wé e Honduras ya Espagne. E Belize, nlame njôane ya Honduras ya Angleterre, nsamba bebuni ô mbe ô baʼaleʼe môse zamgbwale aval ane atiñe nyini da jô. Abui ésaé ya éfas éte é nga boban e bikôte si ya Mañe Caraïbes. Be nga kuane wôé bekalate a tañe betoyini bedollar béziñ, a bôt 60 be mbe mevak amu bebela ya foé éngele lale.
GSAM 434Awu Mvendé Hutchins
GSAM 434.1Mvendé F. J. Hutchins a nga bo ésaé e éfas America a ne zañ tañe mimbu bebé 12, a mbunane ôse a ayôñe ése. Memane, ngule jé ya jibi é nga man, a nga wu amu akon. Éyoñe ji a too e ôyo été, a yangeʼe nloone Nti, nloon ôte ô aye wômôlô ba be ne mewôk.
GSAM 434AMERICA MFAʼA YA SUD
GSAM 434.2A zene ya bekalate be nga kuli nde miñyeʼelane mi bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale mi nga taté nyiin e America mfaʼa ya sud. Ngone 10, mbu 1891, betate Snyder, Stauffer a Nowlin be nga taté ésaé jap ane bekuane bekalate e Argentine. Mbu 1893, a ntyiʼane Beta ésulane ya bekeké bese, Mvendé F. H. Westphal, ya Illinois, mbo ésaé Zambe ya Allemagne, a nga nyiine ésaé e éfas minlôman éte; a mbu 1894, Frank Kelley, ya California, a nga ke États-Unis ya Colombie ane nlôman a suʼu émien. Mvuse bongone béziñ, bebo bisaé befe be nga tôñe be, a avale te ésaé minlôman éfe é nga taté. Mbu 1896, be nga ve nkañete wu asu ésaé ya éfas éte: Chile a bili mbo ésaé Zambe wua, Mvendé G. H. Baber, nyô a nga kui môse 19 ya ngone 10, mbu 1895; a bekuane bekalate bebaé, F. W. Richards a F. H. Davis. Argentine a bili fe bebo ésaé Zambe bebaé, F. H. Westphal a Jean Vuilleumier; a bekuane bekalate bebaé, O. Oppegard a C. A. Nowlin. Mfaʼa dap bebo ésaé Kalate Zambe benyin be ne wôé: Lucy Post, Tate Snyder ba Nganti Snyder, a John McCarthy. Brazil a bili bebo ésaé Zambe bebaé, Mvendé W. H. Thurston a H. F. Graf; a bekuane bekalate belaa, A. B. Stauffer, J. F. Berger a J. A. Berger. Guiana ya Angleterre a bili bebo ésaé Zambe bebaé, Mvendé W. G. Kneeland a Mvendé P. Giddings; a minlômane mi ésaé mvoʼé ya minsôn mibaé, Dôkta B. J. Fercoit ba minga wé.
GSAM 435.1Mbu 1896, be nga kuane bekalate a tañe dollar 1,000 e Chile, a bebaʼale Sabat 30 be nga yebe Sabat a bebela be ne élat a nye amu nlañane bekalate be nga kuse be bekuane bekalate. E Brazil a Argentine, be nga kuane bekalate a tañe dollar 10,000; a jame da dañe mvaé é mbe na, bôt 100 be mbe be baʼaleʼe Sabat. Be nga telé keké wua a besikôlô ya Sabat betan. E Argentine, bekeké belaa be mbe ngômôtô, wua e Buenos Ayres, wua e Crespo, a wua e San Cristobal. Keké wua a ne ngômôtô a nga tabe fe e Guiana ya Angleterre, a bebaʼale Sabat 50; avale te bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale bese ya America mfaʼa ya sud be mbe 150.
GSAM 435NSAMBA YA ÉSAÉ MINLÔMAN MFAʼA YA SUD
GSAM 435.2Nge bia kôme kobô, bi voʼo loone nsamba wu na ô ne ya mesi mefe, akusa bo ô bo ésaé nkañetane Mbamba Foé e be bôte ya ayoñe éfe (bôte ya Africa) e si jangan. Amu bibuma bi maneya yené, bia yiane ve beta ésemé asu ésaé Mvendé J. E. White a nga bo a mbane ôse, a ébotane Zambe.
GSAM 435.3Éyoñe avep ya mbu 1893, éyoñe me mbe ntebele ôsu ya ékôane bekeké ya éfas éjôé ya Illinois, Mvendé White a nga zu be ma a bili beta adite ya nlem asu bôte bevindi ya bifase bijôé ya sud. Mbôle a mbe a tabeʼe Chicago tañe besondô béziñ, a nga sili na be ve nye zen ya bo ésaé asu bôte bevindi be mbe be too tison ôte. Bi nga yebe nsili wé a mevaʼa mese; a foʼo vôm ate nde ésaé jé asu bôte ya minjuk bete é nga taté.
GSAM 435Sitima nduan Mvendé White asu ésaé minlôman
GSAM 435.4Ataté éyoñe te a mbe a yeʼelaneʼe Zambe a kômeʼe ntaʼane mam asu éfas ya sud. Éyoñ a nga ke ôsu a fase mam, ntaʼane mam wé ô nga wulu, akekui be nga lôñe sitima nduan fefele beta étôk Michigan, ba loone nye Atet ya Tyé. A sitima nyô a ne ane “Bethel” a wulu mendime yôp, a nga ke Chicago, a valé a nga sise e be betaa mesôé Illinois a Mississippi, a kui Vicksburg, Mississippi, môse 10 ya ngone 1, mbu 1895. Vôm ate, ba be bebo bisaé béziñ, be nga taté ésaé jap e vôm be ngenan be nji bo ésaé.
GSAM 436Ésaé Nsamba ya ésaé minlôman mfaʼa ya sud
GSAM 436.1Bia nyoñ mejô ma e nkañete Mvendé White a nga ve e Beta ésulane ya bekeké bese, môse 9 ya ngone 4, mbu 1903; ô liti bibuma ésaé a aval ésaé minlôman mfaʼa ya sud é mbe môs ôte:—
GSAM 436.2“Nsamba wongan ô maneya lôñ a ô tebele éyoñe ji besikôlô betan e Mississippi.... Besikôlô bete be ne e Vicksburg, Yazoo City, Columbus a Jackson.... Bebo bisaé bangan be maneya fe kee ésaé ôsu e Nashville, Memphis a Edgefield Junction, e Tennessee, a e Louisville a Bowling Green, e Kentucky.
GSAM 436Bebo bisaé mfaʼa ya sud
GSAM 436.3“Éyoñe ji, bebo bisaé 27 be ne e mimfaʼa ésaé mi ne selan ya Nsamba. Bebo ésaé Zambe betan be ne ntelan a mo be nga kôban e ésaé Nsamba ya ésaé minlôman mfaʼa ya sud été.... Beyeʼele sikôlô 13 be nga kôban a mezene mevale meval asu ésaé jap.... Nsamba ô ve ndômane jia ñyeʼelan na é bo dôkta, e Beta sikôlô mvoʼé ya minsôn ya Meharry, e Nashville; a ô volô ndômane évok e ñyeʼelan wé e sikôlô ate fe.... Bebo ésaé Kalate Zambe béziñ be ne mvaé be nga kôban. Beyeʼele béziñ ba ke fe ôsu a bo bebo bisaé ba yeme kôme bo ésaé e ngab éte.
GSAM 436Sitima nduan “Atet ya Tyé”
GSAM 436.4“Atet ya Tyé a ne akum dam mamien, be nga lôñe nye a moné wam mamien. Mfaʼa ya valé, moné ôse asu ésaé sitima nyô a nga kui ve moné ma bi mamien été. Ma jô fe na, mamien nnye me mbe me futeʼe biyoʼ ya ényiñ e sitima été biyoñe bise. Abui biyoñ nsamba ô mbe a bôt 10 akekui 18.... Toʼo mefut ya bebo bisaé bese Nsamba ô nga belan a be tañe mimbu me nji so moné ya mimvean, ve me nga so moné ma bi mamien été.
GSAM 437Aval moné ô nga so asu ésaé minlôman ya sud
GSAM 437.1“Môt a ne sili na, ‘Vé mi nga bi moné ate?’ Nti nnye a nga ve bia nye. Bimone bekalate béziñ be nga kuluban. Kalate ôsu a mbe Ñyeʼelan ôsu ya Mbamba Foé, nyô bi nga taté kôme asu ñyeʼelane bôte bevindi. Bi mbe bi yangeʼe na bi ye kuane bekalate betoyini béziñ, ve é ne bia ékema na, bekalate be nga kuan be ntoo bebé million jia.
GSAM 437.2“Nana [Nganti E. G. White] a nga volô bia a kalate Krist Nyii wongan, nyô a nga kuan bekalate 300,000 nge 400,000. Be maneya kuane bekalate 200,000 nge 300,000 ya Minlañ mia dañe mvaé. Ba fasi na, bekalate Njô bôt a zu be nga kabe be ne abui avale na, nge be nga ye fute be yôp a si, be nga ye telé ntem ô ne ayap mile 4. A ngabe moné bi nga bi amu bekalate bete, mfaʼa ya suʼu abui mame mefe a mimfaʼa ésaé, bi nga lôñe Atet ya Tyé.”
GSAM 437E MESI ABUI
GSAM 437Mexico
GSAM 437.3Ésaé jangan e si nyô é nga taté mbu 1894, éyoñe be nga telé ésaé minlôman ya mvoʼé ya minsôn e Guadalajara. Mbu 1896, be nga kate nsamba bebo bisaé avale di: Mvendé D. T. Jones ba minga wé be mbe be tebeleʼe ésaé minlôman. Beyeʼele be mbe Ora A. Osborne, Nganti A. Cooper, Kate Ross, a mvolô éziñ ya si éte. Minlômane mi ésaé mvoʼé ya minsôn mi mbe Dôkta J. A. Neal, A. Cooper, Nganti A. J. Rice, Nganti Bartlett, a Nganti Rachel Flowers. Bekon 40 be mbe be zuʼu be be môs ôse, a beyéʼé 40 be mbe be keʼe sikôlô ya ésaé minlôman. Éyoñe te be mbe be lôñeʼe mfefé nda mbaʼalane mvoʼé ya minsôn, a tañe $12,000.
GSAM 437Africa a ne zañ
GSAM 437.4Mbu 1893, ésaé ya foé éngele lale é nga ke ôsu avale na, nsamba njôane ya Beta ésulane ya bekeké bese ô nga yene na é yianeya ve melep na be telé ésaé minlôman e Africa a ne zañ. Nde be nga tyiʼi na, “Éyoñ ése é ne boban, be yoé ésaé minlôman e Matabeleland.” Asu ya tôñe ntyiʼane ôte, nsamba bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale ô nga nyiine si éte mbu 1894, a tobe afup a ne acre 12,000. E ésulane ya mbu 1895, be nga tobe Mvendé C. B. Tripp ba minga wé, W. H. Anderson ba minga wé, a Dôkta A. S. Carmichael ane minlôman asu éfas ésaé é ne ôyap éte. Be nga taté nkômesane beta dulu ate éyoñe jia; a mvuse mbamba dulu e mañ, be nga kui vôm be nga yiane ke môse 26 ya ngone 7, mbu 1895.
GSAM 438Éwome mañe ya bôtô
GSAM 438.1Tañe mimbu éziñ, nloone mvolane aval ane wu ya Masédôan ô nga so be bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale, ô soʼo éwome mañe ya Africa mfaʼa jôp da dim. Nlañane bekalate bebuni ya nsoan Krist ô nga ve bôt ayôñe ya yeme bebela; ve mvolan ô nji lômaban akekui mbu 1894 nge bebé vôm ate. Éyoñe te, nsamba njôane ya Beta ésulane ya bekeké bese ô nga loone Mvendé Sanford a Tate Rudolph na be nyoñ ésaé é nga yange tañe éyoñe é ne ayaé. Be nga nyiine éfas ésaé a ayôñ a ngu. Ve mone éyoñe mvus, Mvendé Sanford a nga ko akon ayoñ; akon éte é mbe abui vôm ate, avale na ba loone si éte na “soñe ntangan.” A nga ko nye biyoñe 3; a asu ya nyiñ, a nga yiane bulane America. Be nga lôme befe e éwome mañe ya mfaʼa jôp da dim; zañe jap Mvendé D. U. Hale, Geo. F. Kerr ba minga wé, a G. P. Riggs be mbe. Ve nyô ya nsôñane a nga tyeʼe abui amu akon, avale na be nji beta bili ndi na a ye nyiñ; a nga tup a ke Angleterre, a ndi na ntyendane mfebe a ne volô nye. Nye a bemvôé bé be nji yene jame be nga yange, amu a nga ke ôsu a tyeʼe, a memane a nga wu; be nga jame nye vôm ate. Nye fe a yange nsoan Nyô a ve ényiñ.
GSAM 438India
GSAM 438.2Môse 12 ya ngone 1, mbu 1890, Mvendé Haskell a nga kôlô Port Durban a sitima, e éwome mañe ya Africa mfaʼa jôp da pam a sud, na a ke Calcutta, India, China a Japan. Ôsusua môs ôte, Percy T. Magan, ntili bekalate wé, a nga so be nye. Nsôñane dulu ate ya India ô mbe na be bo “mfasan,” na be bi ñyeman ô ne volô be na be ve melep éyoñe bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale be aye taté nya ésaé minlôman e éfas éte. A asimesane ya telé ésaé minlôman e India, Beta ésulane ya bekeké bese é nga ve melep mbu 1893 na Wm. Lenker a ke si éte ane nkuane bekalate. A nga tôñe melep mete, a ke India, a taté ve bôt bekalate bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale. Mvus, Tate Lenker a nga kate na, nye a bôte befe 4 be nga wulu mimfaʼa mi ne selan ya India a kuane bekalate akekui mbu 1896, a bekalate be nga kuan be mbe a tañe $10,000. Asu ya liti ayôñe bekalate be nga kuan be nga ve bôt, a nga jô fe na, éyoñ a mbe a kuaneʼe bekalate fefele Madras, e éwome mañe ya India mfaʼa jôp da dim, “nkañete ya si éte a nga wulu a mebo mile 60 na a kuse kalate wua ya Mesimesane asu Daniel a Nlitan.”
GSAM 439Georgia Burrus e India
GSAM 439.1Mbu 1895, Ngone Georgia Burrus a nga kôlô California na a ke India. Éyoñ a nga kui wôé, a nga taté yéʼé nkobô Bengali éyoñe jia, a mone éyoñe mvus a nga nyiine ésaé minlôman. Akekui mbu 1896, bôte béziñ be nga taté baʼale Sabat Nti a zene ya élate jap a bebo bisaé bangan.
GSAM 439.2Bebo bisaé e éfas éte mbu 1896 be mbe Mvendé D. A. Robinson ba minga wé. Ngone May Taylor a Ngone Georgia Burrus be mbe bebo ésaé Kalate Zambe. Tate Lenker a Tate Masters be mbe bekuane bekalate. Be nga bi nda é ne mvaé asu nda minlôman; a be nga lôme minloone e si jangan asu bedôkta, bebaʼale bekon, a mvolan ôfe, na be tôbane abui ésaé é mbe é yangaʼane be. Mvendé Brown a bôte befe be nga yalane nloone ôte. Nye ba Mvendé D. A. Robinson bese bebaé be nga wu e Karmatar, Bengal, India, memane ya ngone 12, mbu 1899.
GSAM 439Hawaii, bikôte si ya Sandwich
GSAM 439.3Mbu 1884, Tate La Rue a Henry Scott be nga ke Hawaii ane minlôman, a moné wap bebien. Be nga taté ésaé jap a nkañetane e be bôt a nkuane bekalate. Jam éte é nga ve bôt ayôñe abui e ékôte si, avale na Beta ésulane ya bekeké bese é nga tyiʼi ngone 11, mbu 1885, na Mvendé Wm. Healy a ke bo ésaé e Hawaii e éyoñe mbu é nga tôñ, a na be sili ékôane bekeké ya éfas éjôé ya California na é ve nda éndelé e ésaé éte, be aye bulane je mvus. A biôm bite, Mvendé Healy a bôte be mbe be too e ékôte si be nga bo ésulane nkañane Zambe e nda éndelé, éyoñe ayoñ ya mbu 1886. Amu ésaé éte, bôte béziñ be nga yebe foé. Tate La Rue a nga tabe Honolulu akekui mbu 1889, éyoñ a nga kôlô a sitima na a ke Hong Kong, China.
GSAM 440Ésaé asu bôte ya China e Hawaii
GSAM 440.1Ve tyôtyoé ésaé bebo ésaé Zambe é nga boban e ékôte si akekui Beta ésulane ya bekeké bese é nga sulan ngone 3, mbu 1895; éyoñe te be nga tyiʼi na “Mvendé Gates ba minga wé, a Tate Brand ba Nganti Brand ane beyeʼele bôte ya China, be ke Honolulu na be bo ésaé minlôman.” Ésaé ñyeʼelan é nga taté éyoñe jia, a Mvendé Gates, akusa bo a mbe nyôl é ne tek, a nga bo jôm ase a mbe ngule ya bo na ésaé é ke ôsu. Mone éyoñe mvus, dôkta a bebaʼale bekon be nga tôñe minlôman, a ésaé é nga kôme taté e ngab foé éte.
GSAM 440Nkañete bisaé minlôman e ntyeñ, môse 1 ya ngone 1, mbu 1903
GSAM 440.2Nkañete ntili bekalate ya ésaé minlôman e mesi mefe, ô nga veban môse 31 ya ngone 12, mbu 1902, wo liti ésaé foé ja boban nseñe États-Unis avale di:—
GSAM 440.3Ésulane fulane bikôane bekeké ya Australia, ja sulane bikôane bekeké ya Victoria, New South Wales, New Zealand, Queensland, Australia mfaʼa ya sud, Tasmania, a Australia mfaʼa jôp da dim.
GSAM 440.4Beta ésulane ya bekeké bese ya Europe, ja sulane ésulane fulane bikôane bekeké ya Allemagne, Allemagne mfaʼa jôp da dim, Allemagne mfaʼa jôp da pam, Allemagne mfaʼa ya sud, Holland a Belgique ya bôte ba kobô flamand, Autriche-Hongrie a bifase bijôé ya Balkan, Suisse ya bôte ba kobô allemand, Russie mfaʼa ya sud, Russie mfaʼa ya nord, a Russie a ne zañ.
GSAM 440.5Ésulane fulane bikôane bekeké ya Scandinavie, ja sulane Denmark, Norway, Sweden, Finland a Iceland.
GSAM 441.1Ésulane fulane bikôane bekeké ya Grande-Bretagne, ja sulane Angleterre mfaʼa ya nord, Angleterre mfaʼa ya sud, Ireland, Scotland a Wales.
GSAM 441.2Ésulane fulane bikôane bekeké ya France a mesi ya nkobô latin, ja sulane Suisse ya bôte ba kobô français, France a Italy.
GSAM 441.3Ésaé minlôman ya mfaʼa jôp da pam, ja sulane Égypte, Syrie a Turquie.
GSAM 441.4Ésulane fulane bikôane bekeké ya Africa mfaʼa ya sud, ja sulane éfas éjôé ya Cape, Natal-Transvaal, Basutoland a Matabeleland.
GSAM 441.5Bevôme befe: Bermuda, Brazil, Guiana ya Angleterre a Holland, America a ne zañ (mfaʼa ya sud), China, Fiji, India, Jamaica, Japan, Antilles be ne tyôtyoé, Mexico, Nyassaland, Pitcairn, Porto Rico, River Plate, Raratonga, Samoa, bikôte si ya Société, Sumatra, Tonga, Trinidad, éwome mañe mfaʼa jôp da dim (America mfaʼa ya sud), a éwome mañe mfaʼa jôp da dim (Africa).
GSAM 441.6Tañe bôte ba bo ésaé e bifase ésaé bi ne selan bite, e ngañete bebo ésaé Zambe, ba be ne ayebe ya kañete, bebo ésaé Kalate Zambe, bekuane bekalate a ba ba wulu a kuane bekalate, é ne 754.
GSAM 441Bevôm be ne mfi be maneya teléban
GSAM 441.7A minkañete mi ne ntyeñ mite asu bisaé biangan ya minlôman, bi ne jô aval ane ntili bekalate ya ésaé minlôman e mesi mefe a nga jô mbu 1896 na:
GSAM 441.7“Mbôle foé a maneya nyiine bevôm be ne mfi bete bebé mimfaʼa mise ya si nyô, Zambe, a ngule jé é ne teke meman, a ne bo beta ésaé a ne ngul e mone nté éyoñ. A ye suʼulane ésaé jé avôl e zôsôô.”
Notes
- Roma 15:21. ↩