Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
21 / 31
21 / 31

Kabitele 18 — Mbaʼalane Zambe e ésaé nkulane bekalate

John Norton Loughborough

GSAM 281.1Bia ye yeme, nge bia ke ôsu a yeme Mfôm; a lôman wé a ne mboman ane tyé.1

GSAM 281.2A nga ye e ngone juin 1849, bisaé bi Mvendé White a ngal wé, a Mvendé Bates bi nga neban ve e mefas me New England étam. Eyoñe jé, Miss Clarissa Bonfoey, ya Middletown, Conn., a nga kômbô e nda Mvendé White. A nga sôʼô éyoñe éfülú, nyiʼa a nga wu; nya a nga yéelane bilô bi ne ngul asu nkukuban e nda. Nkap ajô jé, Mvendé White a nga yôlô mfubane nda; a nga yôlô je e ndôʼé nda Mr. Belden e Rocky Hill, Conn.

GSAM 281Atataʼa nsisime ya éyoñe ji

GSAM 281.3Nnam 24 mars 1849, ésulane ya bôt bese a nga koban e Topsham, Maine. E Sabat jé, ñyenan a nga neban asu Nganti White; ajô ñyenan jé a nga ne mfáman avôl. É ne bo na bia ye tuʼa wôk ñyenan ôte nge bia taté simesane aval mam me mbe éyoñe jé.

GSAM 281.4E ngabe ya memane ya mars 1848, e Hydesville, Wayne Co., N.Y., “mejô me yômbô” me nga yôlô, mefe me nga yemeteban nkômbane ya minsisime. Ajô jé a nga yôlô e nda bôlô ya Fox. E ngabe ya memane ya ésep, bôlô jé a nga lôman e Rochester, N.Y.; e Corinthian Hall ba nga bo meveʼela asu bôt bese, a bisamba bi binga a befam bi nga kôme veʼele bengon; be nga tobane bôte bete e be mbamba bôte ya tison asu jame te. Ngabe é dañe anen ya bôt é nga simesane na nkômbane éte é mbe meduʼan nge meduʼane me mo; toʼo ba be mbe be dañe yebe de be mbe teke kôme simesane nté é nga ne ye fôlô.

GSAM 282Minkulane mejô mia nsisime

GSAM 282.1E ñyenan a nga kolôban éyoñe jé, Nganti White a nga yen te nkômbane ya ntyi Rochester a vôm efe a ne ngul Satan; a nga yen te mi ye yôlô avôl a yôlô avôl. Mam mete ma ye jaé ngômesane mbunane, asu na bôt be ne nduʼan be dañe simesane na be ne mvoʼé, a na, nge é ne bo, me dutu mesimesane me bôt be Zambe e be me, a bo na be bo bisô a lat a meyeʼele me Mfufube Nsisim.

GSAM 282.2E éyoñe jé, é mbe ve bôt tyôtyoé, nge môt éziñ a nga bo, be nga bili mone ôsimesane na nsisime jé a ye mialan e si ése ane nkulane mejô jé, nge na a ye bo ane mbunane ô bili bekeké a bebaʼale mintômba be ne ntaʼan a mvoʼé.

GSAM 282Nkulane mejô a nga yemeteban

GSAM 282.3Nkulane mejô jé a nga yemeteban, ékôlô bia yéelan abôlô ya baʼal be jé; ba nga kate te ba ne 10,000,000 e United States pɔs. Ajô bibuma bi mbunane bi lelo, bia ye ve mejô ma Nfomban a Mbeʼe Foé, Washington, D.C., nov. 12, 1903:

GSAM 282.4“E ékôane ya Nsamba ya bôt be nsisime e tison ji, ba nga yebe mfefé ntaʼane ya mboone bisaé bi mbunane. Ba nga yiane ve vôm asu ntelane étyi ya bebaʼale mintômba nge bebo bisaé bi mbunane; a nkômbô ya bôt be mbunane nsisime a nga yeman ane keké. Mia ye yen je ékôlô mia tabe mejô me ne e mfefé ntaʼane ya mboone bisaé bi mbunane:

GSAM 282.5“‘Mbaʼale mintômba nge mbo ésaé ya mbunane ase a yiane taté telébane ésaé a ntelane étyi, aval ane ésaé éte é yemeyabe aso melu me ôsua ya mbunane, ôsu na a teléban a jôô keké nge ékôane. Môt a se ngule ya sili ntelane étyi nge a ngenane teke biane nloone ya baʼale mintômba mi keké nge ékôane éziñ, nge teke teléban ane nlôman a ékôane ya bôt be nsisime ya éfas éjôé, é nto ñyeman ane ékôane mbunane e éfas éjôé é too été, nge a Nsamba ya bôt be nsisime ya United States of America. Bôt bese ba kômbô bo bebaʼale mintômba nge bebo bisaé bi minlôman ba yiane bo be maneya tabe ngumba élat a keké nge ékôane ya bôt be nsisime nté mimbu lale nge dañe valé, a bo be maneya bili ñyemane ya kobô asu nveʼelan nté mimbu baa nge dañe valé, ñyemane ôte ô soʼo be ékôane ya éfas éjôé nge be Nsamba. Bebaʼale mintômba be ngenane teke jalé mbu wua ô ne njalan e kalendrié aso ntelane wop be se ngule ya ntelane étyi.’”

GSAM 283Mvendé White e Oswego, N.Y.

GSAM 283.1Ékôlô ésaé nkulane bekalate a nga neban e Oswego, N.Y., Mvendé White a nga lôman vôm a nga yôlô e Connecticut a lôman e vôm jé e éyoñ ékutan ya 1849; e vôm jé, nnam 3 novembre, ékôane ya bôt be mbunane a nga koban. Ajô bisaé bi nga yôlô mvus jé, Nganti White a ye jô:

GSAM 283.2“Bia nga tyiʼe te é ne ésaé jô bia wulu e éfas New York. Moa a nga wôkô ndiban e nlem asu nkulane a nkulane bekalate. Bia nga yeman nda e Oswego, bia nga sôʼô bilô e be mojañ bise, a bia nga yôlô nkukuban nda. Vôm jé moa a nga nkulan, a nga nkulan bekalate, a nga yôlô mejô. A nga ne yiane bo ékôlô a lôman ékôlô, amu ékôlô jé a nga tyiʼi e bôt be jô ane ba ne ba mbuni ya nsoan Krist, be nga kam meyeʼele me ne nkop, ba nga ve foé ya ntelane éyoñe, a ba nga jeñ na bôt bese be ne ngule ya wôʼô be be bene mbunane wongan.”2

GSAM 283Nfombane Nsoan Krist baa a nga koban

GSAM 283.3E éyoñ ékutan ya 1850, a nga yeman te a ne mfáman bo mboman efe; ajô jé Mvendé White a nga lôman e Paris, Maine, vôm a nga nkulan Vol. ôsu ya Nfombane Nsoan Krist baa a Mbeʼe Foé ya Sabat ane kalate a yôlôban biyoñe bibaé ngone jôʼé jôʼé, a ne nôm 13, nôm jôʼé jôʼé a ne bipapelo 8 ya bitélén baa; bipapelo bi nga ne ntyiʼi 7 1/8″ na 10 1/4″. Nôm ôsu a nga neban nnam mvus jé ya novembre, a nôm ya mvus a nga neban juin 9, 1851.

GSAM 284.1Ntyiʼi ya kalate a nga bet a dañe ntyiʼi ya Bebela ya Éyoñe Ji, a jame te é nga liti abôlô ya yemetane bebela, abôlô ya baʼal be nga yôlô e ésaé, a abôlô ya bôt be nga lôman foé. Ékôlô te ba nga yiane ve kalate jé a mbambaʼa, ba nga yeme te bôt be ésaé ye ve asu nkulane jé, a ba nga bo je. Bôt be mbunane ba nga ne avôl a ne bôt be ne bilô avôl te, ve ba nga ve ane Mfôm a nga ve bé, a ba nga bo ane ba ne ngul asu nkômbane ya bebela.

GSAM 284J. N. Andrews a nga yôlô nkulane

GSAM 284.2Eyoñe jé, J. N. Andrews, a nga yôlô e Paris, Maine, a nga yôlô bisaé bi mise ane mbo ésaé Zambe a ane nkulane mejô asu bibeʼela bi mbunane. E Nfomban asu mai 1851, a nga kôbane kalate a nga yiane bipapelo bi lôman 5 asu mefoé melala. E kalate jé a nga yiane minkulane mejô mia tit é bili minlaʼa mibaé e Nlitan 13 asu United States, a nga yeme te ntelane môs ôsu ya sondô ane Sabat a ye ne ajô a ye sôʼô a lôman keké a éfas éjôé e si jé. Mejô mé a nga tele pɔs a nkulane mejô, amu éyoñe jé ésaé éziñ é nji ke liti a ngul na mam ma ke e mfaʼa ôte; mejô me ne ngul asu jé a nga sôʼô e mejô Dr. Durbin, a nga sôʼô e Kalate ya Nkômbô Krist a Nfombane, ane jô:

GSAM 284.3“Ékôlô mbunane Krist a ye yôlô ane ntabane ya nlem a nsisime ya éfas, éfas a yiane belane bejôô mejô asu na be kame na bôt be tyame Sabat a ne étyi e nseñ, asu na éfas é kam émien.”

GSAM 285Mefub me nga kuaneban asu ésaé

GSAM 285.1Eyoñe jé, bôt ane Hiram Edson, ya New York, a Cyrenius Smith, ya Jackson, Mich., ba nga yôlô ékôlô ba kuan mefub map, afub jôʼé jôʼé a nga ne $3,500; ba nga nyoñe mefub mefe a mfut asu baʼal bap, asu ba yôlô bilô asu bisaé bi ne ye yôlô e nkômbane ya foé.

GSAM 285Nkulane bekalate a nga lôman e Saratoga

GSAM 285.2E 1851, Mvendé White a nga lôman e Paris, Maine, a ke e Saratoga Springs, N.Y.; e vôm jé a nga yeman nda amu bilô bi mojañ, a nga nkulan Vol. 2 ya Nfombane Nsoan Krist a Mbeʼe Foé ya Sabat, nôm ôsu a nga neban août 5 ya nnam jé. Vol. jé a nga ne nôm 14, a nga neban ane kalate a yôlôban biyoñe bibaé ngone jôʼé jôʼé. Nôm ya mvus a nga neban mars 23, 1852. Nkômbô ya kalate a nga yôlô mboman mfiʼi: e Vol. 1 ba nga yeman je Nfombane Nsoan Krist baa; mvus jé ba nga ve je nkômbô Nfombane Nsoan Krist a Mbeʼe Foé ya Sabat, nkômbô a ngenan a bili e Vol. 82 a lelo. Ntyiʼi ya kalate a nga yôlô bitélén lale, bipapelo 8; bipapelo jôʼé jôʼé a nga ne 8 1/4″ na 11 3/4″.

GSAM 285.3A ye yen e ntyiʼi ya kalate jé, a ne kalate ya ngômôtô a nga neban lelo, te mboman jôʼé jôʼé a nga yôlô asu mvoʼé; jé a nga liti abôlô ya mbaʼalane, a a nga ve nkalane te ésaé ya éngele lale a nga “ne asu mboman.”

GSAM 285Nkulane bekalate e Rochester — kômane masin a mo

GSAM 285.4Nôm ôsu ya Vol. 3 ya Nfombane Nsoan Krist a Mbeʼe Foé ya Sabat a nga neban e Rochester, N.Y., nnam 6 mai 1852, a nga nkôban e masin a bilô bi bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale. Hiram Edson a nga ve mbongo asu nkômane Washington a mo, a masin a bilô asu nkukuban nda ésaé. A nga yiane kobôlô mbongo jé ane mimvean mi ye sôʼô e be bôt be mbunane bebela. Masin a mo jé a nga ye e nda Nfomban a Mbeʼe Foé e Battle Creek, Mich., ke ékôlô mfi a nga yôlô je, décembre 30, 1902. Eyoñe jé ba nga yeman je ane masin a ne mvoʼé asu ntyiʼi. E Nôm 12, Vol. 3, octobre 14, 1852, ba nga kate te mbongo ya nkukuban nda ésaé a masin a bilô a nga ne $652.93; mimvean mi nga sôʼô asu jé a nga ne $655.84. E nôm 12 jé, ba nga nkulan 2,000 asu nôm jôʼé, a ba nga ve je pɔs.

GSAM 286Ñyeʼele Bongô a nga yôlô

GSAM 286.1E août, ba nga yôlô nkulane Ñyeʼele Bongô e nda Nfomban, ane kalate ya ngone jôʼé jôʼé. Lelo a ne kalate ya mboa jôʼé jôʼé, a nôm jôʼé jôʼé a ne mbôlô ya mejô mfiʼi 4 ane a nga ne éyoñe jé.

GSAM 286Uriah Smith a nga kômbô e nda ésaé

GSAM 286.2E 1853, Mvendé Uriah Smith a nga yôlô bisaé e nda Nfomban a Mbeʼe Foé, vôm a nga yôlô e ésaé ya ndiban mimbu mewôm metan. E nnam jé (1853), e Nfomban a Mbeʼe Foé ba nga kate ôsu te bôt be yiane ba ye kôman bekalate bi bia nkulan ékôlô ba nga ve mbongo ya nkômane. Asu bôt befe, mejô ma nkulane a nga ne pɔs, amu mimveane mi bôt be mbamba nlem a bôt be ye ve mi nga jalé mbongo a nga jemban. E 1854 ba nga kate te mbongo ya Nfomban a yôlôban biyoñe bibaé ngone jôʼé jôʼé a ne $1.00 asu mbu wua. E nnam jé, e ésulane nkañane Zambe e nda éndelé a nga koban e Macomb County, Michigan, ngone juillet, ba nga yiane kuan bekalate bi bia nkulan. E ésulane jé ba nga kuan bekalate bi ne $50. Mvendé White, a nga jôʼô ajô jé e Nfomban, a nga jô: “Jé a liti na bekalate biap bi ne kuaneban.”

GSAM 286Bili $500 asu bekalate

GSAM 286.3E Nfomban ya octobre 12 a décembre 24, 1854, ba nga bili asu ngab ya $500 asu bekalate, asu nda ésaé a ve bekalate asu bebo bisaé bi Zambe na ba ve je pɔs ékôlô ba wulu bisaé bap; a ba nga bili “ngab ya mfuban $500 asu nda ésaé, asu Nfomban a yôlôban sondô jôʼé jôʼé, ékôlô a nga ke nôm éfe amu mbongo a ne te.”

GSAM 287J. P. Kellogg a Henry Lyon ba nga kuan mefub map

GSAM 287.1Eyoñe jé J. P. Kellogg, ya Tyrone, a Henry Lyon, a nga wulu e Plymouth, Mich., ba nga kuan mefub map, jôʼé jôʼé a nga ne $3,500, asu ajô ôsu ya yôlô mbongo asu yôlô ésaé; ajô jé mojañ baa ya Michigan ba nga sôʼô ôsu e éyoñe a ne mfáman, a mbongo a ne ye yiane a nlem a ye ve, asu ba liti vôm a ne mfáman. Ôsu a nga kômbô e Jackson, Mich., e ésaé ya nkukuban minsanga; ôfe a nga lôman e Battle Creek, a nga bo ésaé ya nkukuban menda asu mfuban bôlô wé.

GSAM 287Kalate zésé a bekalate biap asu $3.00

GSAM 287.2E memane ya Vol. 6, juin 1855, môt a nga yiane kôman Nfomban a Ñyeʼele Bongô asu mbu wua, a bekalate bese, bekalate bi mfôlô, bekalate bi nkulan, a kalate ya miñôk, ane ba nga yiane je éyoñe jé — bekalate bi mfôlô a bekalate bi nkulan 26, bi ne bese — asu mbongo $3.00. Mbongo a nga yeman asu Ñyeʼele Bongô a nga ne sente 25 asu nôm 12.

GSAM 287Nda Nfomban ba nga jôʼô na a lôman e Michigan

GSAM 287.3E ngone avril 1855, Mvendé White a ngal wé ba nga yôlô Michigan, a nga koban mefulu e vôm avôl. Nnam 28 a 29 ya ngone jé, ékôane bekeké ya éfas éjôé a nga koban e Battle Creek, a mojañ e Battle Creek ba nga tyiʼe te ba jôʼô Mvendé White asu a lôman nda Nfomban e Rochester a ke e Battle Creek. Dan Palmer, Cyrenius Smith, J. P. Kellogg, a Henry Lyon ba nga tyiʼe ve $300 jôʼé jôʼé, pɔs a mfut, a ba nga yôlô mbongo $1200, asu nkômane etôl a nkukuban nda ésaé nkulane. Ajô jé ba nga kôman etôl e ngôlô ya sud-est, vôm mizene mi West Main a Washington mia tôban, a ba nga nkukuban nda ya bilô mbôlô baa, a ntyiʼi 20 x 30 pɛ, a bilô ya 20 pɛ.

GSAM 288Keké ôsu ya ékôane e Battle Creek

GSAM 288.1E éyoñe jé, keké ôsu ya bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale e Battle Creek a nga nkukuban, ntyiʼi 18 x 24 pɛ. Nda jé a nga ne ngôlô, a ba nga yeman je a bilô ya ntyiʼi a bilô bi nkukuban; a nga tele bebé ngôlô ya nord-ouest, vôm mizene mi Van Buren a Cass mia tôban.

GSAM 288E nda bia nga yôlô nkulane bekalate ôsu

GSAM 288.2Nôm ôsu ya Nfomban a nga neban e Battle Creek e nda ésaé bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale ba nga ne, a nga neban décembre 4, 1855. Mbongo ya kalate a nga yeman e $1.00 asu nôm 26; ve ba nga bili mimvean asu ba tôme kalate pɔs e be bôt be mfuban a ne nkômbô. Mvus éyoñe jé, Mvendé Waggoner a Mvendé Cottrell ba nga ne baʼal be ve mejô e bipapelo ya Nfombane Nsoan Krist.

GSAM 288.3E Nfomban ya décembre 18, 1855, ékôane ya nkulane a nga kate mejô a ye wôkô ane mejô me yômbô asu bisaé bi lelo e nda ésaé. A nga jô: “Bia ne yeme te bôt be bo ésaé e nda ésaé ba ne yiane kôman mbongo a ne mfáman asu bisaé bap. Môt a kôme mejô me kalate a nyoñ ve éfas (1/2) ya mbongo a nga ne nyoñ e vôm efe.” A ne mfáman bia ye jô te mbongo ya bisaé ya bôt eyoñe jé é nji ke kui toʼo éfas (1/2) ya jô a ne lelo, a te éfas ya mfut éyoñe jé é nji ke dañe 1/3 to 1/4 ya mbongo nda ésaé a ve asu ésaé jôʼé lelo. Bôt be nga bo ésaé e nda ésaé eyoñe jé ba nga ve éfas (1/2) ya mfut ya bisaé bap asu bebela ya éyoñe ji a yôlôban.

GSAM 288Bili asu masin a ngôlô ya nkulane

GSAM 288.4E Nfomban ya mars 19, 1857, ba nga jôʼô ôsu te masin a ngôlô a éngin bi ne mfáman, a bi ne yiane kôman, asu nkulane bekalate bi kalate, bekalate bi nkulan, a bekalate. E avril 2 ba nga kate te ba nga tyiʼe kôman masin Adams ya ngôlô; bôt zamgbwale ba nga tyiʼe ve $100 jôʼé jôʼé asu nkômane jé. E nôm a nga sôʼô mvus jé, ba nga kate te masin a ngôlô a éngin bi ye kôman mbongo ane $2,500, a mimvean mi nga ne $1,700.

GSAM 289.1E mejô me nkulane Mvendé White e Nfomban ya août 13, 1857, ajô jé ya ye ve ngul a ne jô: “Nda ésaé biap a ne pɔs. Ngab ya bekalate a ne $1,426, a lelo a ne e bekalate. Masin ya ngôlô ôsu a ne ésaé, a a bo ésaé a mvoʼé, a foé a ne na a ye wulu bebé a ngule nkut mendim, a mbongo jé bese a ye futi. Bisaé biap ya nda éndelé bia bi lelo mvolane ô dañe ngule ya ô bi nga bi éyoñe mvus.”

GSAM 289Nkañete ôsu ya nkuane bekalate

GSAM 289.2Ngon awôm 29, 1857, be nga kate e Nfomban a Mbeʼe Foé na nkuane bekalate ya mimbu mibaé mi nga lôt ôsusua ô nga ve $1,287.91. Ôte ô mbe nkañete ôsu ya aval ete be nga bo akekui môs ôte. Ô mbe ndem ya nkean ôsu ya ésaé, a jôm ya ve ngule nyul, amu ô nga liti na bebela a mbe a tuʼa bi ngul, a na a mbe ‘a ke si ése aval ane misulu mi éfufup.’

GSAM 289Nda ésaé Nfomban a Mbeʼe Foé, mbamba vôm ya naane moné

GSAM 289.3E Nfomban a Mbeʼe Foé ya Ngone mwomô 13, 1858, be nga taté kate bôte bangan ôsimesane ya bo na nda ésaé é bo vôm ya naane moné a liʼiya. Bôte be mbe be bili moné be nji mbe be yiane belane nnye éyoñ éte be mbe ngule ya naane nnye nda ésaé; be mbe ngule ya beta nyoñe nnye éyoñ ése be yi, ve be tindi na be bulane be nnye. Aval ete, nda ésaé é mbe ngule ya belane moné ate asu ésaé jé. Éyoñe be nga tôñe ôsimesan ôte, ô nga ve ésaé beta ngule mfaʼa ya moné.

GSAM 289.4Ataté éyoñ éte akekui éyoñe ji (1905), teke môt éziñ a maneya dimili toʼo dollar wua a nga kôlé menda mangan me nkulane bekalate aval ete, nge te bi moné wé éyoñ a nga sili nnye. Bôte be ne zôsô a ba simesane mvoʼé be maneya yene na menda mangan me nkulane bekalate me ne mbamba vôm ya naane moné wop a liʼiya, a lôte toʼo bebank, mbe bete ba wu biyoñ abui. Bebank ba bili mbunane ya bôte ya si, ve menda mangan me nkulane bekalate me bili ngule ya ékôane bekeké ése asu ‘nsuʼan’ wop.

GSAM 290Ntelane Nsamba nkulane bekalate ya bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale

GSAM 290.1Be nga telé Nsamba nkulane bekalate ya bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale Ngone tan 3, 1861, a be nga lôme bekalate mfaʼa ya loone bôte na be ve moné asu mingab akum, ngab ése $10. Mvuse besondô bebaé, be nga kate na bôte be maneya kañe ve $4,080 asu mingab akum.

GSAM 290.2Ataté Ngone samane 11 ya mbu ôte, Nsamba nkulane bekalate ya bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale ô nga taté kuli Nfomban a Mbeʼe Foé. Nda ésaé ôsu nsamba ô nga lôñ ô mbe akuk da ne mfaʼa ya sud a vôm jôp da tôô, vôm minjoñ Main ba Washington mi taa. Ô mbe vôm be nga vaa nnôm nda mebam a kee nye njoñ Kalamazoo. Nda ate a mbe a bili bitabaʼa bibaé, a mimfine mié mi mbe nkôman a bibirik bi ne ngul. A mbe avale ékros ya Grèce, a asu dé é mbe é fombôʼô mfaʼa ya nord, njoñ Main. Nté wé ôse, ataté mfaʼa jôp da tôô akekui mfaʼa da dim, ô mbe mebo 44; ataté nord akekui sud, mebo 72.

GSAM 290Bekalate be ôsu be nga kui minkobô mife

GSAM 290.3Foé a nga ke ôsu ôtété ôtété, a ésaé ése be nga bo asu nkean ôsu é nga ve ésaé ése ngul a bo na é lat. Éyoñ éte, nda jangan ya nkulane bekalate é nga kuli bone bekalate betan minkobô ya mesi mefe: belal nkobô ya Danemark a Norvège, a bebaé nkobô ya France. Aval ete, be nga taté kuli bekalate asu mesi mefe.

GSAM 290.4Nté tañe bôte ya ékôan é mbe é keʼek ôsu, moné fe a mbe a keʼek ôsu éyoñ ése. Nkañete ô ne Nfomban a Mbeʼe Foé ya Ngone tan 16, 1863, wo liti jam ete; ntili nsamba a nga kate abime moné ase a nga nyiin avale di:—

GSAM 290
Moné a nga nyiin asu mingab akum a mimvean be nga ve Nsamba akekui môse wu:$10,374.13
Moné a nga so nda ésaé ya Rochester:700.00
Moné a nga nyiin asu biyeme bi ésaé be nga beta kus:300.00
Moné a nga nyiin ékôt moné asu bekalate:1,355.00
Moné a nga nyiin asu minsini nkulane bekalate a minsini a ve nnye ngul:2,500.00
Ntañan ôse:$15,229.13

GSAM 291.1Ntili a nga beta jô na:

GSAM 291.1‘Éyoñe bia veʼe biyeme bi nsamba a atyeñ ése, bia yene na tañ jap é nji duna $20,000, a é ne bebé $5,000 a lôte moné bemvôé ya ésaé be nga futi. Jam ete da liti zôsô a mbamba mbaʼalane ya Mojañ White a bôte be nga saé nsamba a nye nda ésaé Nfomban a Mbeʼe Foé. E. S. Walker, Ntili.’

GSAM 291Nkean Nfomban a Mbeʼe Foé be Nsamba

GSAM 291.2Mbôle ésaé nkulane bekalate é nga kui bibuma bite a zene ya minjuʼu ya ésaé a mam Mvendé White a nga jôʼé asu ésaé, mfi moné a nga so été ô mbe foʼo ôwé; amu mfi ôte ô nga so mfaʼa ya mboone wé ya bene mimvôma mi émien, fek dé ya makit, a mbamba ntebelane ésaé wé. Ve a nji sili mfi ôte, nge toʼo étun éziñ ya été; a nga ve wô ôse keké a mevak. Jam afe é ne na, mvuse ntelane nsamba, éyoñe ô nga kañese na a bi $6 sondô ase asu ésaé a nga bo, a nga yebe ve $4 sondô ase.

GSAM 291Kalate mefoé mben mañ Pacifique

GSAM 291.3E Nfomban a Mbeʼe Foé ya Ngone nyini 21, 1874, éfuse kalate éziñ Mvendé White a nga tili é mbe. Éyoñ a mbe a kobô ajô ésaé ya mben mañ Pacifique, a nga jô na éyoñ éziñ bebé, da ye sili na be telé kalate mefoé a kui sondô ase, asu ya suk ésaé mben mañ ate. Mvuse mone étun éyoñ, zen ô nga yoé asu ya kuse bone bikañga bi nkulane bekalate a biyeme bi ésaé e Oakland. A biôm bite, Ngone samane, be nga taté kuli kalate biyoñ bibaé ngon ôse; be nga loone nye na Mindem mi Biyoñ.

GSAM 291Ntôkane moné

GSAM 291.4Mvuse ya kuli mefep mesamane ya Mindem mi Biyoñ, Mvendé White a nga bulane mfaʼa jôp da tôô, a sili ékôane bekeké ya éfas éjôé California na é nyoñe ngap ya nkulane kalate ate. E Beta ésulane ya bekeké bese, Ngone mwomô 15, 1874, be nga ve bobejañe ya mfaʼa jôp da tôô ôsimesane ya tôkane $6,000 asu ya kuse minsini nkulane bekalate, minsini a ve ngul a bikañga bi nkulane bekalate asu nda ésaé Mindem mi Biyoñ, nge bobejañe ya mben mañ Pacifique ba tôkane $4,000 asu ya kuse vôm a lôñe mbamba nda ésaé.

GSAM 292.1Mvendé George I. Butler, a mbe éyoñ éte môt ya émoʼo ya Beta ésulane ya bekeké bese, a nga tabe ésulane nkañane Zambe e nkan ya Yountville, California, a kate bobejañ ôsimesan ôte. Ngon awôm 11, 1874, be nga yalane nloonan ôte be kañeʼe na ba ye ve $19,414 a moné ya mvot.

GSAM 292Ntelane Nda nkulane bekalate ya Pacifique

GSAM 292.2Ngone baa 2, 1875, Mvendé James White ba minga wé, a Mvendé J. H. Waggoner a bebo bisaé bevok be ne ngul, be nga kui Oakland. Môse 12 ya ngon ôte, be nga loone étua ésulane ya ékôane bekeké ya éfas éjôé California, asu ya fase vôme be ne lôñe menda asu ésaé Mindem mi Biyoñ. Mvuse ya kôme simesane jam ete, be nga tyiʼi na be kuse mefuse si mfaʼa jôp da dim ya njoñ Castro, zañe njoñ 11 ba njoñ 12. Môs ôte, Mvendé White ba John Morrison be nga kuse mefuse si mete, a nyoñe bekalate nkusan a biyôlé biap bebien, be wôʼôkane na, éyoñe be ye telé Nsamba, ba ye ve wô bekalate nkusan ya abim si ô ye yiane belane je asu ésaé jé.

GSAM 292.3Ngone nyini 1, 1875, be nga telé Nsamba nkulane bekalate ya bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale ya Pacifique e Oakland, a be nga telé akum mingab wé na $28,000. Aval ane be nga wôʼôkane, be nga ve nsamba bekalate nkusan ya éfuse ya zañe mefuse si ya njoñ Castro. O. B. Jones, ya Battle Creek, Michigan, a nga jiʼa lôñe nda, aval dé a abim dé bi mbe ve ane nda ésaé be nga lôñ e Battle Creek, ve nyi ya Oakland a mbe nkôman a bilé a nji bo a bibirik. Éyoñe nda ate a nga mane kôm, Mindem mi Biyoñ a nga nyiine mfefé vôm wé môse nkul éwônga, Ngone mwomô 27, 1875.

GSAM 293Ntyendane vôm asu Mountain View

GSAM 293.1Nda ate été, nkulane bekalate mefoé a bekalate bevok ô nga ke ôsu mvoʼé akekui 1904. Éyoñ éte, be nga kôme ntaʼane mame asu ya kee nda nkulane bekalate a biyeme bié nnam été. Ntebele Nda nkulane bekalate ya Pacifique a kate amu jé be nga bo ntyendan ôte a mejô ma:

GSAM 293.1‘Abui mimbu, betebele Nsamba makit ya Nda nkulane bekalate ya Pacifique be maneya yene na si nda jap ya nkulane bekalate é to é ne angôndô ya tañ, a vôm ô ne angôndô ya ndam asu ésaé ya minsini, amu ô ne zañe beta tison, éfase ya menda bôte ba nyiñ. Be nga yene fe na é ne fek mezen abui ya jeñe vôm éziñ nnam été, vôm si é nji dañe tañ, vôm bebo bisaé be ne kuse menda vôm ô ne mfi asu mvoʼé ya minsôn, a vôm ô ne abui asu mefup, bilé bia wume bibuma a vôm ya wôʼô mvumvuñ; vôm fe é ne tyiʼibi ya lôme biôm. Bi yeneya a kuse vôm ya aval ete nlame Mountain View, éfase Santa Clara, mayil 39 mfaʼa ya sud ya San Francisco. Vôm ate ô bili abui mbamba be mam ya tison nsamba a mbamba ényiñ ya nnam é ne mfi asu mvoʼé ya minsôn.’

GSAM 293Atataʼa nkulane bekalate mesi mefe

GSAM 293.2Asu ya liti avale bebela a nga miaseban, bia baʼale na ataté 1875 akekui 1878, be nga taté ésaé nkulane bekalate e Basel, Suisse, a e Christiana, Norvège.

GSAM 293.3Éyoñe mefese bilé ma ku ya mbu 1875, be nga ve nkañete e Nfomban a Mbeʼe Foé ajô nkuane bekalate ya nda ésaé Nfomban a Mbeʼe Foé étam. Asu mimbu zañgbwale, ataté 1868 akekui 1875, nkuan ôte ô nga ve $85,644.54, bebé biyoñ bisamane a lôte nkuane ya mimbu zañgbwale mi nga lôt ôsusua. A nkuane ya menda mese menyin me ésaé (Michigan, California, Suisse a Norvège), asu mimbu milal, ataté 1875 akekui 1878, ô nga ve $98,163.73.

GSAM 293.4E Nfomban a Mbeʼe Foé ya Ngon awôm 17, 1878, be nga kate na bekalate bese, bone bekalate a metaʼa bekalate nda ésaé Nfomban a Mbeʼe Foé é nga kuli ôsusua na 1864 be mbe mefep 50,058,000. Ataté 1864 akekui 1878, tañe mefep é mbe 158,130,951, nalé é nga ve ntañan ôse ya mefep 208,188,951.

GSAM 294Ñyeʼele Bongô a taté kui sondô ase

GSAM 294.1Akekui Ngon ôsu 1, 1879, Ñyeʼele Bongô a mbe a kuiʼi ngon ôse. Ve môs ôte, nté a nga nyiine mbu wé ya 27, a nga taté kui sondô ase. Aval ete, mfi wé ô nga fulu biyoñ binyin.

GSAM 294Biôm Mvendé White a nga ve Nsamba

GSAM 294.2E Nfomban a Mbeʼe Foé ya Ngon ôsu 23, 1879, mejô méziñ Mvendé White a nga jô a lat a élat jé a ésaé me ne. É ne mfi ya me telé va, amu ma tuʼa liti mam be nga jôʼé asu ésaé nkulane bekalate. Mejô mete me ne na:—

GSAM 294.3‘Éyoñe be nga telé Nsamba nkulane bekalate e Battle Creek, Michigan, mbu 1861, bi nga ve nsamba ntaʼane biyôlé ya bôte be mbe be futiʼi asu bekalate bangan, a ngule ya beta kuli mintilane miangan mise (mvuse ya valé be nga yene na tañ jap é mbe $10,000). É nga liʼi bia ve akum ya $1,000; a bi nga ke ôsu a ésaé jangan ane nkôme mintilan, ntebele ésaé a nkañete, asu $6 sondô ase.

GSAM 294.4‘Mbu 1866, éyoñe bi nga bulane nda ésaé Nfomban a Mbeʼe Foé, mvuse ngul ôkon, bi nga koone betebele be futuʼu mfi ya ngab 10 ya ntete asu bikôla ya makutu me moné, a akum mingab ô nga suu akekui $32,000;3 Ve mimbu minyin été, a ébotane Zambe, be nga mane yaʼane bikôla, akum mingab ô nga bet akekui $75,000, a bia [nsamba] bi mbe bi bili $5,000 bebank été.’

GSAM 294Ntabane nda nkulane bekalate mbu 1880

GSAM 294.5E Nfomban a Mbeʼe Foé ya Ngon ôsu 15, 1880, Mvendé Butler a jô na:—

GSAM 294.6‘Nda jangan ya nkulane bekalate (Battle Creek) é ndôme neneban a zene ya lôñe éfuse ya zañ, zañe menda mebaé ya mfaʼa jôp da tôô. Aval ete, vôm a mvoʼé ya ésaé ya nda ése bi maneya bet abui. Bikpwelé bi ésaé bi ne asu ya kôme bitaʼa bi bityé ya nkulane bekalate a ngul élektrik, a ya kôme bitaʼa bi bityé be kuli a zene ya tuk bityé bi ne nlenan, a ya latane bekalate avale dañe mvaé. Benya mejôô, bôte ba yiane yeme jam ete ba jô na, é ne nda nkulane bekalate ja dañe kôm a bi bikpwelé bise bi ésaé éfas éjôé Michigan.’

GSAM 295.1Akusa bo nda é nga neneban aval ete, ôsusua na éyoñe ayôñ é mane, é nga beta sili na be lôñe mfefé nda mfaʼa ya sud ya beta nda, asu ya futi beminsini ba kuli bekalate. Be nga kee vôm ate beminsini betan ba saé a ngul minsini ya nsamba. Wua ya été a mbe a dañe nen a lôte minsini ase be nga belaʼan nda ésaé ôsusua. Be mbe fe be ndôme telé minsini ya abim a aval ete nda ésaé Mindem mi Biyoñ, Oakland, California.

GSAM 295.2E Nfomban a Mbeʼe Foé ya Ngone tan 17, 1881, éyoñ a mbe a kobô ajô mbamba bibuma ya ésaé nkulane bekalate e beta nda nkulane bekalate ya Battle Creek, Mvendé White a nga jô na:—

GSAM 295.3‘Vaaʼane abime bikôla bi Nsamba nkulane bekalate ya bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale e ntañan ô ne nkôman a atyeñ ése ya biyeme bié, a jôm é liʼiya, menda, mesi a biyeme bife, é nji duna $105,000. Été été, bôte bangan bese be nga ve, a mingab akum, mimvean a toya, $34,432.17. Befam a binga tyôtyoé be ne zôsô, be nga ve ényiñe jap asu ésaé, be nga beta beté $70,567.83 [a nji bo a mimvean, ve a zene ya jôʼé mam map a tebele ésaé a atyeñ ése].’

GSAM 295Atataʼa ésaé ya benkuane bekalate

GSAM 295.4Ataté mbu 1881, bôte bangan be nga taté mfefé ésaé; be nga nyiine ésaé ya benkuane bekalate asu ya kuane bekalate bangan. Mbôle benkuane bekalate be nji bo minkañete mi ne zôsô ya nkuane wop akekui mbu 1884, nkañete wongan ya éyoñ éte ô ne nkôman a minkañete ya minkuan mi menda menyin me nkulane bekalate. Avale be nga lañ, minkuane ya mimbu mitan mi nga ve $221,248.69. Nté ésaé é mbe é miasebane ataté bisaé biangan ya minlôman e zañe Europe a mesi me Scandinavie, abui bôte é nga tuʼa jeñe bekalate minkobô ya mesi mefe.

GSAM 296Nkuane bekalate asu mimbu awôm

GSAM 296.1Ataté 1884 akekui 1894, éyoñe ya mimbu awôm, benkuane bekalate mbe be nga dañe kuane beta bekalate bangan be ne nlatan a bekôp be ne ngul. Nkuane wop asu éyoñ éte ô nga ve $4,031,391.26. Éyoñ éte, ésaé jangan é nga beta miaseban a zene ya telé menda me nkulane bekalate e Australie; Tahiti, bisanga ya mañ Pacifique; Helsingfors, Finlande; Hambourg, Allemagne; a bevôme bevok. Nkañete ô nga liti na nkuane ya benkuane bekalate asu mbu 1895, akusa bo éyoñ é mbe minjuʼu mbu ôte, ô nga ve ntañan ôse ya $357,467.23. Aval ete, éyoñe bia beté minkuan bi maneya kobô ajô, ntañan ôse ô ne $4,816,773.73.

GSAM 296Nkuane ya mimbu mewôm metan: $11,000,000

GSAM 296.2Asu ya yeme abime nkuan ôse ataté 1854 akekui Ngon ôsu 1, 1896, bia yiane beta beté ntañan ya nkuane bekalate ya makit, bone bekalate, metaʼa bekalate a bitimbi, avale menda mese me nkulane bekalate me nga kate je asu mimbu awôm mi nga kobô ajô yôp. Abim ôte ô ne $3,458,278.23; aval ete, nkuane bekalate ya ékôane bekeké asu mimbu mewôm mebaé a mibaé ô ne ntañan ôse ya $8,275,051.96. Nge bia kobô de aval afe: nkuane ya mimbu mewôm melal (1854 akekui 1884) ô nga ve $424,915.24, a asu mimbu awôm a mibaé mi nga tôñ, akekui Ngon ôsu 1, 1896, $7,850,136.72. Akusa bo tañe benkuane bekalate é maneya suu mimbu mwomô mi nga lôt, bi ne jô a ndi nlem na ataté 1854 akekui éyoñe ji (1905), be maneya kuane bekalate ya bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale, tañ jap é lôte $11,000,000.

GSAM 296Nkulane bekalate minkobô bebé mewôm menyin

GSAM 296.3Nkean ôsu ya foé a zene ya mintilan wo yené mvoʼé éyoñe bia simesane na be maneya taté ésaé minkobô bebé mewôm menyin ya mingum minkobô, aval ane nkobô ya Arabie, ya Arménie, Basuto, ya Bohême, ya Bulgarie, Bengali ya Inde, ya Chine, ya Danemark, ya Angleterre, ya Estonie, ya Finlande, ya France, ya Fidji, ya Grèce, ya Allemagne, ya Pays-Bas, ya Hongrie, ya Hawaï, ya Italie, ya Islande, ya Japon, Kaffir, ya Lettonie, ya Livonie, Maori, ya Pologne, ya Portugal, ya Roumanie, ya Russie, ya Serbie, ya Espagne, ya Suède, ya Tahiti, ya Tonga, ya Pays de Galles, a minkobô mivok. Mesi a meyoñe mete meval meval, bebo bisaé be ne ngul be ne, ba kee benya mejôô ya foé éngele lale ôsu.

GSAM 297.1Tañe bekalate, bone bekalate a metaʼa bekalate be nga kuli minkobô meval meval é lôte 1,187. Asu ya bi kalate wua ya aval ése a bekalate mefoé 87 ya ékôane bekeké —4 — minkobô meval meval asu mbu wua, da sili bebé $340.

GSAM 297Bevôm menda me nkulane bekalate mewôm mebaé me ne

GSAM 297.2Menda me nkulane bekalate mewôm mebaé ya bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale me ne bevôme ba: Avondale, Australie; Battle Creek, Michigan (2); Basel, Suisse; Christiana, Norvège; Copenhague, Danemark; Le Cap, Afrique du Sud; Calcutta, Inde; College View, Nebraska; Hambourg, Allemagne; Helsingfors, Finlande; Londres, Angleterre; Melbourne, Australie; Montréal, Canada; Nashville, Tennessee; Oakland, California; South Lancaster, Massachusetts; Stockholm, Suède; Tocubaya, Mexique; Washington, D.C. A beta beté menda mete me nkulane bekalate, bôte bangan ba kuli bekalate mefoé a metaʼa bekalate e Hong Kong, Chine; Tokio, Japon; Le Caire, Égypte; Amérique du Sud; a bisanga ya Fidji.

GSAM 297Nkulane mone kalate ôsu

GSAM 297.3Éyoñe ji, bi tame fombô mvus mone étun, biyeme ya ésaé bôte ya atataʼa be mbe be yiane belane bie. Éyoñe mefese bilé ma ku ya mbu 1853, éyoñe be mbe be kômeʼe kalate ôsu be nga kuli a minsini Washington — ‘Vôm a ne étyi’ —, nsamba bekal ô nga fune mefep a kôane me mingab asu ya me latane a nsinga. Mvuse ya valé, ntili kalate nyi a nga tube mingab mite a ékpwelé ba tube je mevudu asu bibot. Éyoñe be nga mane futi bekôp, Uriah Smith a nga fañ mefefele a élé é ne zôsô a mone ôkpwat ô ne akap. Be nga bo nalé amu be nji mbe be bili minsini a yiane bo éfase ya ésaé éte.

GSAM 298.1Toʼo mbu 1861, bekalate bese ya ékôane bekeké be mbe be kuiʼi a minsini Adams wua, a mbe a nyoñeʼe ngul be minsini a bili ngul bikabela bibaé. Éyoñe ji, menda meval meval me nkulane bekalate, beminsini ba lôte mewôm menyin ba ne; ba nyoñe ngul a ndunda ya mendime ma tooʼok, ba saé éyoñ ése, ba kuliʼi bebela ya éyoñe ji. Menda mete me bili bebo bisaé ba lôte mintete mitan asu ya ke ôsu a ésaé, nté mintete mi benkuane bekalate mi ne nseñ mi kuaneʼe bekalate zañe bôt.

GSAM 298.2Mbu 1862, môt a mbe ngule ya kuse nsamba ôse ya bekalate bese bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale be nga kuli asu $7.50; mbu 1904, avale be maneya liti, da mbe da sili $340 asu ya bi nsamba ôse. Teke vaa nge beté, ngul éziñ ja lôte feʼe ya bone be bôt é maneya saé asu ya soo bibuma bite.

GSAM 298.3Ntatane ésaé nkulane bekalate zañe bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale, avale be nga kuli ajô mbu 1848, ô maneya foʼo bo ane dulu ya jôp: ‘Da tuʼa bo ayôñ — da lôme misulu mi éfufup jé’ — ‘Da ke ôsu zene dé aval ane jôp, ve da ke ki dim.’

GSAM 298Wulu a mbunan — Nkañete Mvendé Stone

GSAM 298.4Ayok a ngule nlem ya bôte be nga kee ésaé foé éngele lale ôsu bi ne nkateban mvoʼé e Nfomban a Mbeʼe Foé ya Ngone baa 5, 1884, a zene ya Mvendé Albert Stone, wua ya bôte ya atataʼa ésaé, a nga nyiñ akekui mimbu mewôm ébulu:—

GSAM 298.5‘Nlañane ya atataʼa ésaé ô mbe éyoñe ya bone be mam, a biyeme be nga belane bie bi mbe bi yené ane bi nji fôn asu ésaé. Ve befam a binga be mbunan be nga yeme atataʼa na wo ya Tate ô ne ngul ô mbe ô saéʼé ésaé ji été. Be nga yeme na éyoñe be nga telé asu ya mvamane Sion é nga kpwaaneya, a na Tate a nga same wo wé asu ya kôane bôte bé. Be nga yene na Tate a mbe a bili ékpwelé ya wulu bial, a na Beta bial ya Mbamba Foé, a beʼe keké bôte be liʼiya a mbeʼe wé ya bebela be nga beta telé, mbunan ô ne nveʼelan, a ndane nyeʼan, a ye kui mvoʼé vôm mal ma tebe.’

Notes

  1. Hosea 6:3. ↩
  2. Minkañete ya éyoñe Ellen G. White, p. 128. ↩
  3. $3,000 si ya moné be nga ve asu mingab a mimvean. ↩
  4. Fombôʼô ntaʼane biyôlé ya 87 bete e Kalate ya mbu 1904 ya Beta ésulane ya bekeké bese. ↩

Note

Back