Kabitele 6 — Foé a bebeʼe foé
GSAM 108.1Leke ñyenan, wôʼe wo a étimbi, asu môt a tibilé a yeme a ke. Nde ñyenan e ne asu éyoñe e nga tyi, ve na éyoñe e nga tiba e ye kobô, e ye ke jô minsos: wa yange, amu e ye yiane, e ye lôgô yange.1
GSAM 108.2Me yen éngele nyôñe a ke a mvoé ya yôp, a ne foé éyoñe bese asu bôt be wulu a si, a njôan ôse, a ayoñ ese, a nkobô ôse, a bôt bese, a kobô a voé évole, a kobô a ne: Koone Zambe woñ, a ve nye duma; amu éyoñe ya ntyiʼane wé e nga tiba. A sambelan nye a nga lume yôp, si, mañ, a minsôlô mendim.2
GSAM 108.3Bôt be nga ve foé nsoan Krist be nga yene na ñyenan ji, a éyoñe ji a nga tyi, a Habakuk a nga kobô, e nga yeme minkulane mejô ya Daniéle a Nkulane. Be nga liti mam ma a étimbi ya minkulane mejô, a môt ase a tanga a yeme a ke, a kaben mame ma bôt bevôé.
GSAM 108Foé a ne a tyi
GSAM 108.4Foé ya bôt ya mbuni ya nsoan Krist e nji be ve ntyiʼan Paul a nga ve asu Felix, mejô ma ntiñan, mintyendane, a ntyiʼane a ye zu; e nji fe be mejô Martin Luther a nga kobô, mvus a nga mane kôñelane Bibel, éyoñe a nga yen a ye wu, a nga kobô na: «Me ne mbunane na ntyiʼane e ne ngôgô; ya, na Tate émien a ye ke beta tabe teke so a lôt mimbu 300.» E nji fe be mejô John Wesley a nga kobô, na a nga simesane na éyoñe ya toyini mimbu e ne taté mvus bebé mimbu 100. Bebuni ya nsoan Krist be nga yeme na be ve foé a Nkulane 14:6, 7 a liti, «éyoñe ya ntyiʼane wé e nga tiba», a ôyenga ya Nkulane 10:6, «Éyoñe e ye lôgô yange.» Nkulane a ne avale di ô nji be ngule ya tôéban a foé ya jam da ye boban éyoñe da zu, mvus mimbu 300 nge ke mvus mimbu 100; ô nga yiane liti éyoñe e ne ntyiʼan, «a nga tiba». Foé e ne ve a éyoñe a tyi, a ne foé bôt ya nsoan Krist be nga yôl asu si ase.
GSAM 109Ntyiʼane a nsoan Krist
GSAM 109.1A éyoñe foé ji e nga lôman, keké ase ya Bakrist be nga yeme na ntyiʼane a ye kuba a nsoan Krist éyoñe baa. Ane a yeme na bôt be ne a mam ma, be nga ve foé ya éyoñe ya ntyiʼane a nga tiba, be nga yiane yôl nsoan Krist éyoñe baa. Mam ma nga ve foé ji ngul, a mam ma nga sôʼô bôt avôl, e ne ntelane éyoñe a tyi. Asoé be nga yeme na si e ye lôgô a mbu ya Yuda 1843, a éyoñe ji e nga ye be ngone Màrs 21, 1843, asu ngone Màrs 21, 1844. A éyoñe ji e nga lôgô, be nga yeme a ôyenga ya zañ alu ya 1844 na e nga tyiʼan môs a tyi asu ntelan minkulane mejô. Môs wo e nga ne môs 10 ya ngone zamgbwale ya Yuda, a nga yiane ngone Okotoba 22, 1844.
GSAM 109Ntelane ya melu 2300
GSAM 109.2Nleme ya éyoñe 1843 e ne melu 2300 ya Daniéle 8. Be nga yeme na, amu «melu» ma nga yôl a minkulane mejô be nga ve tit baʼa asu bijôé, «melu» ma yiane bo mendem me mimbu, a ntyiʼane Zambe a nga liti a Nlañane Bôt 14:34 a Ezekiel 4:5, 6; na besondô 70—melu 490—ya Daniéle 9 be nga ne ngap ôsu ya melu 2300, a na biyoñe bite bibaé bi nga taté nsamba. Mam ma nga liti a Daniéle 9, ma nga liti ntyiʼane besondô 70, e ne «nkean ya metiñe ya beta kôme a lôñe Jerusalem». Metiñe ma nga yôl a mveane ya Artaxerxes Longimanus a mbu zamgbwale, a 457 B.C., ane Ezra 7 a liti.
GSAM 110.1Na ji e ne éyoñe ya yôl besondô 70 e nga liti a mam ma: a besondô 69—mimbu 483—a nga yôl a 457 B.C., nleme A.D. 27, Krist a nga batisan a John a nga lôman ésaé, a nga kobô na, Éyoñe e nga tiba,3 etc. Ésaé Krist a nga lôman, A.D. 27, a wu a mimbu 3½ a éyoñe ji, «été [ézezañ] ya sondô [70]», ésaé a nga ne asu Yuda a nga lôgô, A.D. 34, a avale Saul a nga jiʼa kôñelane nlem, nye a nga ne nlômane ya bôt be nji bo Yuda, ma nga liti na besondô 70 ma nga lôgô a éyoñe ji, a amu ji be nga lôman a B.C. 457. Be nga ntelane mam ma a jôʼé: A melu 2300, ve 457, a ye kôk 1843. A mimbu 457 mi ne asu Krist, be nga ye tiba a mfôm ya melu 2300 a mfôm ya 1843.
GSAM 110Mejô ma bejô be nga liti
GSAM 110.2Be nga kobô a bebela na «mam ma bejô be nga ve asu bebela a bôt be ne bejô be ne mvean a ne ngul a ve liti.» To môt wua ya ba be nga bene foé nsoan Krist a nji veʼele jô na ntyiʼane mejô a mfasan ya bôt ya Zambe e ne mam ma ye kuba asu nsoan Krist; be nga ntelane mam ma a bôt ya nsoan Krist. Asu liti ji, bia ve mejô ma bejô bebaé be ne ngul.
GSAM 110.3M. N. Colver, a nga lôman nkulan a Marlboro Street Chapel, Boston, a 1842, a bejô bôt ya nsoan Krist, a nga kobô ete:
GSAM 111.1«Nge melu ma ne mimbu, si e ye lôgô a 1843; mwana sikôlô ase a ye yene; amu a melu 490 ma nga lôgô a wu Krist, melu 2300 ma ye lôgô a 1843; a si e yiane lôgô, a ne ve na be liti mam mfe ma ye kuba, a me nji yene zen a ye yôl.»
GSAM 111.2Mprofesa Stuart a nga kobô a éyoñe ji ete:
GSAM 111.2«E ne mam ma ngul na bôt avôl ya be nkulane mejô ya England a Amerika be nga yiane yene melu ma Daniéle a Nkulane ane mendem me mimbu. Me nga yene a ne ngul a tyiʼan éyoñe a mame ma nga lôman, a jôʼé ase, a ye yiane kobô.»
GSAM 111Nkañete Mprofesa Bush
GSAM 111.3Mprofesa Bush a nga kobô ete: «Môt ase a bejô Mr. Miller a mam ma éyoñe, a bejô nye a mam ma ne ngul. Éyoñe ji e ne bebela; ve a nga yene mbia mam ma ye kuba.» Bush a nga mbunan na bôt bese ya si be ye kôñelane minlem ôsusua na Krist a soan. Nkulane wé e nga ne na éyoñe ya toyini mimbu e ye lôman a 1844.
GSAM 111.4Mbo ésaé Zambe ya foé nsoan Krist be nga liti a nkulan bôt na nkulane si e nga liti minkôkô mife a mam a ne a éyoñe ji, ane etimbi ya Daniéle 2, éyoñe mfôlô e nga yiane tyi etimbi e minsôn, a Zambe ya yôp a nga yôl Éjôé jé; a Daniéle 7, éyoñe «Éjôé, ntelan, a ngul ya Éjôé e ne si ya yôp ése, be ye ve befufup ba Zambe a ne Ôvôl». Be nga liti na mindem—ya minsôn, ya jôʼé, ya môt—mi nga ne mam ma Minkulane mejô mi nga kobô, a éyoñe Zambe a nga yiane yôl.
GSAM 111Mame ma ngul a yôp
GSAM 111.5Zambe a nga kobô a nkulan Joel ete: Me ye liti mame ma ngul a yôp a si, metyi, nduan, a minsum mi ôtita. Jôp da ye bo dibi, a ngon ô ye bo metyi, asu môs a ngul a nsôʼô ya Zambe a ye tiba.4 Bebuni ya nsoan Krist be nga mbunan a liti na éfufup ya yôp ya mintete mi mimbu mi nga lôt (bôt be yôl nye «éfufup ya mfaʼa nord») e ne «nduan a minsum mi ôtita» a nkulan a nga kobô; a mam ma nga lôman a minkañete ya mam ma nga boban melu mvus, bia ve Kalate ya mam ase ya Edinburg a ne nkañete, e nga liti na be nga yene nye mbia ôsusua na éyoñe ji e taté.
GSAM 112.1Ane foé ya nsoan Krist a ye ke a mfôm ase ya si, mindem mi nga yôl a yôp a ve ngul asu bebela, a sôʼô mvoé ya bôt.
GSAM 112.2A ngone Jan 25, 1837, e nga ne mame ma ngul a éfufup ya yôp, a nga liti bôt avôl a nkulan Joel a mam ma ye yôl asu môs a ngul ya Zambe. Mejô ma ye nsôʼô ji ma nga yôl a New York Commercial Advertiser ya ngone Okotoba 22, 1839. Ma nga yiane a mam mame môt a nga yene a Victor, éfas Ontario, N.Y.
GSAM 112Éfufup ya nduan a nga yôl a 1837
GSAM 112.3«A mam me ngôé ya ngone Jan 25, 1837, avale jam éte [éfufup ya yôl] é nga beta yené abeñ a mefôla mevale meval ya si, avale belañe bangan ba yiane foʼo simesan. Vôme sut ô mbe ô dip si, ñyenane ô mbe beta jam a “woñ” avale be ngenane teke yene môs éziñ. Vôm éziñ ô mbe bebé nkôl, bôte be nga yene jam éte be nga kate bia na, é nga funane “mintyôa mi nduan mia feneke a sis minkôl”; a avale bia nga wôk, sut ô mbe ô dip si ô nga yené ane nduan ô mfulan a metyi. Yôp été, avale nlôman a jô na, “yôp é diʼi nduan,” é nga tuʼa funane avale nkulane mejô ô liti môse memane, akekui abui bôt be nga kam. Bongô be mbe be fombôʼô de be nga ko woñ a sili nge é ne nsoane ntyiʼane mejô; to betit bi nga fôʼôban a beta woñ ô mbe nyeññe.»
GSAM 113.1E nji be ve Amerika étam nnye ndem ya nkulan Joel e nga yené, ve éyoñe nkulane ya nsoan Krist e nga yôl a Britain a ngul, mindem mife mi nga yôl a yôp e jôʼé ji. New York Commercial Advertiser ya ngone Okotoba 22, 1839, e nga ve mejô ma minkalate ya London a mam ma ngul ma nga yôl a zañ ngone Septemba 3:
GSAM 113Éfufup ya yôp ya 1839
GSAM 113.2«LONDON, ngone Septemba 5 [1839].—Ataté mewolo 10 ya alu ya môse Beletô akekui mewolo 3 ya mame tyé ya angôé, bôt be nga yene yôp été avale ñyenan ô dañe abeñ ya mame ma ya minkaman: ateté da ku a éfufup ya mfaʼa nord, avale be nga yene tañe mimbu avôl mi nga lôt. Ndem ôsu ya nkaman ôte ô nga yené minite 10 ôsusua na mewolo 10, éyoñ éfufup é ne évele ô nji bo dibi, é too ane nkut, é nga taté bet mfaʼa nord ya yôp a mialan ôteʼetek akekui ézezañe yôp. Éyoñe mewolo 10 nge ke mewolo 10 a minite 15 me nga kui, yôp ése, ataté mfaʼa est akekui mfaʼa ouest, é nga bo ve beta nsamane ya éfufup. Aval é mbe é yené é nga ve beta woñ, a é nga foʼo funane éfufup é so a beta nduan ô ne woñ. Éfufup éte é nga tuʼa tyendé; éyoñ éziñ é nga yené ane é sis, mvuse ya valé é beta bet a beta ngule ya faé. Abui ôtita ô mbe ô mfulan a je, ô feneke a bulbuk, a môt ase a mbe a fombôʼô a nga bun na é ne “beta nduan ô ne woñ.”»
GSAM 113.3«Mvoé ya bôt ya jôʼé e nga ne ngul; bôt avôl be nga wulu a zen ya mam ma nsôʼô. Metôa me ba ba dime nduan ya bevôme ba tabe Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, a ma ya mfaʼa ouest ya London—nya ajôô, metôa mese me ba ba dime nduan ya London—me nga latabane bikabela a ke a beta avôl mfaʼa ya “vôme nduan ô ndaman biôm” be nga simesan, a dañe avale be nga wôʼô bo. Metôa me bôte, bôte be nga bete bikabela a beta minsamba mi bôt bi nga tôñe me. Metôa méziñ me nga ke asu High Gate a Halloway [a mfôm ya mil 4] asu be nga yeme mbia. Mam ma nga lôgô awôl 2, a mvoé mam ma nga yôl a ngul.»
GSAM 114.1«A mewolo 2 ya mame tyé, nkaman ôte ô nga liti étua abeñe ñyenan, ô mbe ayaé angôndô ya liti a mejô. London ése é nga faé ane zañ môs, a a tyiñ été é nga tuʼa bo nya ñyené. Mfaʼa sud ya yôp, éyoñ éte, ô mbe dibi angôndô, toʼo minkut mi nji be été; ve ateté, é mbe é voʼo lañeban, é nga faé abeñ. Mfaʼa yôp ôvok ô nga liti nselaʼane ô ne nkaman a abeñ; ô mbe nya ñyené, a éfufup é mbe ngul angôndô. Biyoñe bise, ateté da ku é nga ke ôsu a yené, e kandane ngule ya faé; é nga yené ane é taté ézezañe yôp, a same akekui é nga funane na é mane buk. Ñyenane ôte ô nga bo ane ngule électricité. Betoyini be bone ateté be nga vaa a lôt vôme yôp a si bia tuban, a ke si avale avôl asu na dis é mbe ôbe ngule ya tôñe zen. Be fe be nga funane na be buk, a samane yôp ése a nkut ô ne évele a dibi. Mevale me ñyenane mete me nga tuʼa bo abeñ.»
GSAM 114.2«A mewolo 2 a minite 30, ñyenane ô nga tyendé a bo dibi; éyoñe dibi é nga taté mialan, é nga liti ndutum ô faé ézezañe yôp, a bômane ndôñe dibi ô mbe ô dip mfaʼa sud ya si. Mvus ôbe éyoñ, minsum mi éfufup é too ane argent mi nga taté kuli wôé. Mi nga tuʼa yaé, a fulane a nkut ô ne évele ô mbe ô bobane éyoñe da. Éyoñ é nga kui abime yayé ya été, ñyenane ôte ô nga lôt jôme môt a ne simesan. Ateté é nga mate mbil mimfaʼa mise akekui mewolo 4 me nga kui, éyoñ éte mam mese me nga man jañ.»
GSAM 114Mame ma ngul ma nga yôl a jôp
GSAM 114.3A éyoñe be nkulan be ne a minsôn be nga liti bebela ya nsoan Krist, mame ma ngul ma ne avôl ma nga yôl a yôp a mfôm avôl ya si. A mame ma, éyoñe bia ne, bia ye liti pete avale jôp da nga yené a Norwich, England, a ngone Disemba, 1843. Mame ma ne ane ma nga yôl a New Haven, Conn., ngone Septemba 9, 1844, awôl baa asu a mvus midi, a bôt avôl be nga yene.
GSAM 115Ñyenane jôp ô ne nkaman
GSAM 115.1Mone njiñelaʼa a ne été a liti jôp. Jôp da nga yené mfôl ô mfulan a évele, teke bo dibi. Mfaʼa nseñe ya benjiñelaʼa bebaé be nga bômane jôp, be too a jôp minté mi nji be avale da, ô nga yené avale da. Ve mfaʼa été ya benjiñelaʼa bete ô mbe mfôl ô ne ngul, a yôp é mbe benjiñelaʼa bete été é nga yené ane si évindi é mfulan a évele, é too dibi. Benjiñelaʼa belale be mbe beta be, be nga lôte jôp a si ya de, be nga yené ane éfufup é ne nya ñyené a ngul.
GSAM 115.2Asu mam ma nga yôl a England, bia tanga a kalate ya E. Lloyd, London, ngone Jan 3, 1844, ane ji:
GSAM 115.3«E nga ne «ndem a jôp» a ne ngul, a bôt be ne ngul ya Norwich a éfas ase be nga yene nye, a mbia a nga yôl a England. Be nga yene nye a ngone Disemba a awôl 12 midi, a nga lôgô awôl baa. E nga ve bôt ya vôm ji nsôʼô avôl. E nga yôl asu bobejañ Winter, Burgess, a Routon be nga fôʼô a ésaé mvoé a jôʼé ji. E nga yiane liti zen asu bebela, a be nga yôl a mvoé a vôm ji.»
GSAM 116.1Mejô ma mame ma nga yôl a New Haven, Conn., ma ne a ôyenga ya zañ alu ya ngone Okotoba 10, 1844, a ma nga yôl a New Haven Palladium ya ngone Septemba 10, 1844. A kalate ji, môt a nga kalate a nga kobô na, «To môt wua ya bephilosophe a nji bi ngule ya ve nkulan ajô jame da soo nkaman ôte, ô ne mvaé asu dé émien.»
GSAM 116.2Mejô ma éfufup ji a jôp a New Haven, Conn., ngone Septemba 9, 1844, ma nga yôl a Hartford Courant ya ngone Septemba 12, 1844, a ma ne ane ji:
GSAM 116.3«Benjiñelaʼa be ne a jôp a môs baa, ngone Septemba 9, 1844, awôl baa asu a mvus midi, bôt ya vôm ji be nga yene be a mvoé avôl, a be nga lôman mvean ya yeme mam ma mame ma ne ane ma a mam ma ye lôman be.
GSAM 116.4«Njiñelaʼa ya éfufup a nga bômane jôp nyu a nga ne a ngul a éyoñe, a a nga ve éyoñe ya yene nye. A midi be nga dañe yene benjiñelaʼa bebaé be ne mbôman; njiñelaʼa ôsu a nga ne bebé degré 45 ndam, a bili jôp été jé, a njiñelaʼa baa a nga ne bebé degré 72 ndam, a été jé é ne zenit, a nkôñane wé ô nga lôte jôp. Njiñelaʼa a ne tyôtyoé a nga ne a élimsi ya ngul a mfôm, a mbia nkôkô. A vôm a ne asu jôp, a degré 36 a ntye zenit, njiñelaʼa a nga tyi a benjiñelaʼa bebaé befe, be nga yiane ane mfôm ji, a vôm a nga tyi mi nga yôl a ndem a mvoé, amu mvoé ya benjiñelaʼa belale. Njiñelaʼa a nga sôʼô jôp a nga liti avale ndutum a ne, a éyoñe avôl a mvoé. Benjiñelaʼa befe be nga ne éfumulu, a be nji tuʼa faé, amu be nga ne ôyap a jôp. Môt a môt ya benjiñelaʼa be nga yôl ane ndutum [ndutum], a mfaʼa est a mfaʼa ouest. Mam ma yiane ane ji ma yiane yôl a metiñe ma yôl benjiñelaʼa ya jôp; ve metiñe ma e nga ne a mfôm a yeme. E ne mbia a yeme na njiñelaʼa a sôʼô jôp a yôl a éfufup ya ndutum, amu mam ma ye lôman mi ne ane mam ma ye lôman ndutum; ve a liti njiñelaʼa a ne a jôp, a mfôm a jôp, e nga ne ngul.»»
GSAM 117Minkôme mi liti ete minkulane mejô mi Zambe mi nga yemeteban
GSAM 117.1Asu nleme mi nga yiane minkôme mi nga yeneban e yôp, e England a America, bi ne ye yeme abui ékôane ya Exposition of the Twenty-fourth of Matthew, a Sylvester Bliss nga lôbe e Boston na 1843. Nge a nga lômane beta mejô ma nene a ne ôsu, a nga jô ne vitanete:—
GSAM 117.2“Abeñe ‘mindem mi nene’ a ‘minkôme mi wôʼô’ mi nga liti e Minkalate me bêlê, mi yené ane mi maneya yemeteban mise, avale da a mindeme Mvele a nga jô na mia ye taté boban ôsu wa nsoone wé.”
GSAM 117.3“Aval ane nkui mekaé ya bilé wo liti na ésep é ntoo bebé, aval ete fe, éyoñe mindeme mite mi maneya yemeteban, bebaʼale Krist be yeme na nsoan Krist ô ne nkañane, a ne e mbé. A nji bo ve mvamane ya yeme jame te, ve Mvele wongan a ve be atiñ na be yeme de.”5
GSAM 117BAFOÉ
GSAM 117.4Nge bia nga liti beta mam me foé nsoan Krist éyoñe baa, a ne yiane na bia yeme awu abui bôt be nga wulu e beta lômane. Bi maneya liti meyôé ya abui bebo ésaé Zambe be nga dañe bili ngule melu mete e mesi mefe, a be nga lômane foé. Nge bia yeme awu bôt be nga wulu e America, be ne bebaʼale ba Zambe a be nga yiane foé, bia ye yeme na Zambe a nga wulu e ndulu ji.
GSAM 118William Miller
GSAM 118.1Ôsu, bia ye yeme mam ma William Miller, a ne môt a nga wulu beta e ndulu bôt ya nsoan Krist e United States, nde abui bôt be yeme ndulu ji ne “Millerism” duʼu.
GSAM 118.2William Miller a nga kobane e Pittsfield, Mass., ngone baa 1782. Nge a ne mon, bôt be nga yen na a ne môt a ne abui mveʼane a meyene ma akili. Nge melu ma nga lôb, mam ma nga yeneban ane abui e bôt be ne ékôane a ye. A nga ne minsôn mi ne ngule, akili a ne ésaé, a ntabane a ne mvoʼé. A nga ke sikôlô ya éfas ve mimbu tyôtyôé, nde bôt be nga kañese na ñyemane mam wé ô nga dañe wu beyeʼele be mbe be saéʼa valé.
GSAM 118.3Mô Miller a nga luk e mbu 1802, a nga ke a Poultney, Vt. Bôt ba nga yiane ye a Poultney, a nga yiane ye e mam me éyoñe ji, be nga ne abui e minkoman mi ntyiʼane a minkulan mi bôt be nga lôbe Zambe. Be ne bôt be nga yiane mvoʼé, be ne bôt be mvoʼé e éfas, be ne bôt be wôʼô, be bo mvoʼé a be mane bôt. Nde be nga kabe Minkalate ane mveʼane ya bêlê e mejô me Zambe, a be nga yiane liti na a ne yiane a minkalate mi Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, a befe. Mô Miller a nga yeme minkalate mi ne ngule, a na nsô ane môt a nga lôbe Zambe. A nga jô na éyoñe ya ntyiʼane Zambe a nga lôbe mimbu 12, a nga taté bebé e mbu 1804.
GSAM 118.4Nge a nga yiane mveane ya môt a wulu mbamba, a nga ke e mbamba ya bebo nkôl 1810. Nge a nga lôbe e mbamba, a nga yeke a nda jôé e Low Hampton, N.Y., asu a bo ésaé ya nkôl 1812. Ane a ne nkôl, a nga yeme na a ne éyoñe ya lome kalate. A nga yen na minkulan mi ntyiʼane Zambe mi nji ve nye mbunan éziñ na a ye bi mevak mvuse ényiñe ya éyoñe ji. Mvuse soñ, mam mese me nga ne dibi a éngôngol. A nga jô mejô ma ye:
GSAM 118.4“Ntyiʼane ya wu a nga ne mejô ma ne mvoʼé te; a mejô ma ntyiʼane môt ma nga ne kobane ya bôt bese. Yôp é nga ne ane mbassa nlô wom yôp, a si ane zongo mebo mam si. Nde éyoñe ya ntyiʼane—a ne ye? A wu—amu ye? Abim me nga simesan, abim te me nga ke ôyap a jôme ya liti na mame ma simesan me ne bebela. Nge me nga yeme abui, me nga lôbe mejô ma yeme. Me nga yiane meti akili, nde akili a nga tyiʼi te. Me nga ne e beta njuk été, ve me nji yeme amu jé. Nde, mbia éyoñe, ntabane ya Mvele a nga liti e akili ane ékôme. A nga yen na a ne môt a ne mvoʼé a meyene, a ye a kabe ntyiʼane wongan, nde a ye vôt bia e mvoʼé ya ntyiʼane. Me nga wôʼô mbia ane môt a ne mvoʼé ji; me nga yeme na me ye tabe e mimbo mié a mbunane e mvamane mié.”
GSAM 119William Miller a nga yiane Krist
GSAM 119.1A nga yiane jô vitanete:
GSAM 119.1“Me nga yen na Minkalate a nga liti Mvele a ne yiane asu jôé; a nga yiane na me yeme ati na kalate a ne te nsisime Zambe a ye liti minkulan mi ne yiane asu bôt ba nga yiane. Me nga yiane jô na Minkalate me ne mveane ya Zambe. Minkalate me nga bo me mevak; a e Yésus me nga yen mojañ. Minkalate a nga ne kalate a me nga yiane abui; me ye jô na me nga lôbe ne abui mvoʼé. Me nga yen na be nji tame kate ma to étune ya mam mete; me nga kam amu me nji yene mvaé a duma ya Minkalate ôsusua; me nga şaʼa na me nga kabe ye.”
GSAM 119.2Mô Miller a nga liti ane a nga yeme Minkalate e mejô ma jô éñe:
GSAM 119.2“Me nga meti na me kabe mam ma nga yiane e nlem, me kômane kalate a kalate, a me lôbe ne ékôane a ntyiʼane. Nge me nga yen mejô me ne yeme te, me nga kômane me a beta mejô mese ma ne ayô; a e ngule ya Cruden, me nga yeme minkalate mi Minkalate mese mi ne meyô ma nene e mejô me ne yeme te. Ane me nga lôbe Minkalate, e lôbe ya ôsu, éyoñe ya mimbu 2, a me nga yeme na Minkalate éñe a ne môt a yeme ye.”
GSAM 120.1“Nge me nga lôbe ane, me nga yeme na minkulane mejô mi nga yemeteban mi ne yiane asu a yeme ane mi fe mi ne ye yemeteban a biyoñ bi ne ye; nde minkulan mi bôt ya ndulu Krist—mimbu 1000 e si asu ntyiʼane si, a nsoan ba Jui—mi ne te yiane a mejô me Zambe. Me nga yen e Minkalate na Yésus Krist a ye yeke e si ji, a ye nsoan e mimbia mi yôp, e ndem ya Tate.”
GSAM 120.2“Me nga wôʼô mvoʼé e lôbe Minkalate, a me nga yeme te na mam ma nga liti ma ye ve mvoʼé ji. Me nga lôbe Minkalate te me yeme éyoñe ya nsoan Mvele; e ôsu me nga yeme te mbamba ya mam ma nga kobane. Ve bebela ya mam me nga yen é nga nambe ma a ngul abui, nde me nji fe bo ngule ya bene mam me nga buni. Me nga yeme abui e mejô mam, a me nga yange, me nga kôme, a me nga sône asu nsoan Mvele.”
GSAM 120.3A nga yiane jô fe:
GSAM 120.3“Me nga mbunane; nde mbia éyoñe mejô ma lômane foé ji, asu si ése é mbunane a é bo éyalan asu Ntyiʼane a Mone nkuk, ma nga yiane e akili. Me ne te yiane lômane beta mejô me minkôme mi nga wôʼô. A ne ngule a yiane jô na, nge melu ma nga lôb, Nsisime Zambe, ngule ya bêlê, a mbamba ya bôt, bi nga yiane me na me beke krôa jam a me lômane mejô ma e si a ne wu a e ne yeme wu.”
GSAM 120.4Mô Miller, ane bôt befe be nga yiane e bisô amu foé ji, a nga yeme ôsu na a ye bo mveane jôé e kalate a e minkalate mi bôt. A nga lôbe mam ma a nga mbunane e Meyô ma Vermont, kalate ya Baptist, a nga lôbe e Brandon, Vt. Ji a nga ne e mbu 1831. A nga lômane ôsu e mise me bôt e mam ma e mbu 1832. A nga jô asu ékôane ji: “Nti a nga vômane mvamane jé e bôt, a abui be nga mbunane asu a yalan miñwuan miap.”
GSAM 121.1E 1836, minkane mié mi nga lôbean e minkalate mi bôt ya éyoñe ji. E ôyôn ya 1837-38, minkane mié mi nga lôbe e kalate a ne ntyiʼane. E 1838, kalate ya baa a ne melatane 204 a nga lôbean, a e kalate ji Mô Miller a nga jô na ngule ya Ottoman a ye wu e mbu 1839 nge 1840. Minkane mié mi ôsu e beta bifômane mi nga ne e mbu 1836. A nga lômane e Randolph, Lowell, Groton, a Lynn, Mass.
GSAM 121.2Akekui e 1840, Mô Miller a nga ne duʼu ane môt a lômane e mise me bôt e mam me nsoan Krist a ne nkañane. E mbu ji, mbia éyoñe, bôt be ntyiʼane abui be nga yiane ye e lômane foé. Mam ma nga ve ntôlane ji ma ye liti e kabitele a ye. E ôyôn ya 1839-40, Mô Miller a nga lômane minkane e Exeter, N.H. A nga yen e ye Mvendé J. V. Himes, a éyoñe ji a nga yiane foé, a nga tabe e mvoʼé a Mô Miller ane mbo ésaé a môm a lômane foé nsoan Krist éyoñe baa.
GSAM 121Joshua V. Himes
GSAM 121.3Asu mbo ésaé ji a ne ngule e ndulu ji, bia ne te yeme mam ma yiane a lôme mejô ma môt a nga kalane ye, a nga jô vitanete:—
GSAM 121.4“Joshua V. Himes a nga kobane e Wickford, R.I., 19 ngone 5, 1805. Tate jé a nga ne mbo makite ya West India a mbe ñyeman, a nga ne môt a nene e keké ya St. Paul e Wickford. Nganti jé a nga ne môt a ne mvoʼé, a nga yiane Mvele, a nga lômane ye e mise me mon jé a ne yiane wôʼô.
GSAM 121.5“Tate a nga yiane na a lômane mon jé Joshua asu ésaé ya keké a nga ne ye, nde mam ma nga kabe ye. Zambe a nga ne a ésaé fe asu mon ji, a nga wulu mam ane a ye yemeteban. E 1817, Tate a nga lômane beta bilôbe e ngule ya Môt a wulu mbamba Carter, Alexander Stewart a ne môt a bôlô bilôbe. Bôt ba be nga kabe ntyiʼane, a nge be nga lôbe e mvoʼé ya West India, be nga kuane éfunga a biôm bi nga ne été, a be nga tup. Mam ma nga kabe beta mam ma nga lôbean asu Joshua a ne mon, a nga yiane ke sikôlô ya Brown e Providence, R.I. Nde e ngone 4, 1821, be nga yeke ye a New Bedford, Mass., a be nga ve ye e mo William Knights asu a yeme ésaé ya kôme biôme ya nda a bilé.”
GSAM 122.1“Nge a nga yeke e nda jôé ja ye, a nga yiane e ésaé a nga ve ye, a nga meti na a ye ne môt a nene e ésaé jé. Nde a nga yen mbia na mam me nsamba ya minleme mi nga ne te yiane ye. A nga jô: ‘Masa wom a nga ne Unitarian, a nga yeke me e keké jé. Mô Rev. Orville Dewey a nga ne môm. A nga kabe mbunane e minkulan mi nene. Mam me nga yeme e mo Bishop Griswold a Rev. William Burge, môm ya St. Paul e Wickford, a me nga wôʼô beta meyô ma Dr. Crocker ya St. John e Providence, R.I., ma nga bo na me yiane te mbunane mejô me Mô Dewey a nga kabe meyô me Krist a bebo ésaé jé.’”
GSAM 122.2“Amu keké ya Episcopal a nga ne te e New Bedford éyoñe ji, a nga yiane ke keké ya bôt be Krist ya ôsu [a ne te Disciple], a nge a nga yiane e nsamba wo. A nga jô: ‘E ji, me nga yen Minkalate a mise me yoo, a me nga yiane mebe mam mese.’ Keké ji a nga ne e wulu ya Rev. Moses Howe. Rev. Mô Clough a nga tye Joshua V. Himes e melu ma 2 ngone 2, 1823. A nlem ô nʼabane asu Nti jé, nde a nga lômane e éyoñe jé ya mimbu 18, a nga liti bôt beta foé ya krôa a a nga meti bôt na be balane. A nga jô asu jé:—
GSAM 122.3“‘Me nga ne mbo ésaé a lômane bôt, a be nga ve me lisi asu a yiane mveane mié. Me nga mane éyoñe ya yeme ésaé a mvoʼé, a be nga yeme me. Nde e mimbu 5 nge 6, me nga bo ésaé ya lôbe abui ésaé, asu a yeme melu mibaŋ e sondô asu a lôbe minkalate a lômane e bisô bi ne mviʼa; mam ma nga lôbe me nga ve môm.’”
GSAM 123.1“E 1825, be nga lômane ye ane mbo ésaé minlôman ya ékôane keké ya bôt be Krist e éfas a ne nsema Massachusetts. Mvendé Himes a nga jô: ‘A nga ne te beta ntelane ye ngule ya ve minlôman, nde me nga meti na me ke e ésaé ya bôt asu a yeme mvoʼé, a me lômane mam me me ne yiane.’”
GSAM 123.2“E 1828, a nga lôbe New Bedford, te ko woñ a a biliʼi ngul, nde a nga yiane nlem a ye yemeteban, a nga ke Plymouth, a nga lômane mejô me Zambe e ndaa sikôlô, e bômbe bi nga yiane, a e vôm vese be nga yiane wôʼô. E 1829, a nga bo ésaé ane ji e Fall River nde e 1830, a nga yeke Boston ane môm ya keké ya bôt be Krist ya ôsu a ya baa; a a nga tabe e ye mimbu 33. E 1839, a nga yiane foé ya mbuni ya nsoan Krist, ane Mvendé William Miller a nga liti ye. A nga ke e foé ji a beta mvoʼé a ne ye, a minkane mié mi nga ne a mveʼane a ngule. E 1840, a nga lôbe kalate Mindem mi Biyoñ, a nga yiane foé a nga ve nlem wôse. Asôm jé, ésaé jé, ngule jé, bi nga lôbean e foé ji, a abui bôt be nga yiane mbunane.”
GSAM 123Ésaé ya beta Mô Miller a Himes
GSAM 123.3E 1840 nde éyoñe mekaé ma ku si ya 1844, ésaé ya Mvendé Miller a Mvendé Himes a nga ne ane ésaé e lômane e bifômane bi ne mbia, e ésep a nda éndelé jé, e ôyôn e békéké a e menda me bôt. Ngule ya minsôn ya Mvendé Himes é nga baʼale nye akekui a nga nyiin mbu 92 ya ényiñe jé. Akili jé a nga ne ngule nde a nga wu. E 1894, ngone 9, melu 28, a nga ve beta meyô ma nga liti nlem e mise me bebuni ya nsoan Krist ba baʼale môse zamgbwale be mbe abui a dañe bôt 3000, e nkan e Lansing, Michigan. A nga lômane a nlem a ngule ane melu ma melu me nene. Ji a nga ne mam ma wôʼô asu môt a nga maneya ngon 3 e mbu 91 ya ényiñe jé, a nga ne a mbia ékôme a nga wu e mbu a nga lôbe ye.
GSAM 124.1Mvendé Miller a Mvendé Himes be nga ne, ane bia ye jô, e mise me beta ntyiʼane e ndulu bôt ya nsoan Krist e America, a be nga ne bôt mibaŋ e bôt be nga bo ésaé a be e lômane foé ya nsoan Krist, a mam ma nene ma ne nlem a ntyiʼane a mvoʼé. Bôt ba be nga ne e éfas a bôt be ne “bôt be nga bo mam meap,”—bôt be nga yiane e nkoman ya mam ma mfiʼi me éyoñe, be nga yeme tyiʼi mam e ngule ya ntyiʼane, a ne te e ngule ya bôt. Be nga ne ane bôt be Mvendé Miller a nga jô na be nga yiane foé e minkeké: “bôt be ne mvoʼé, be nga ve nlem, a be ne a miñkane.” Bamôm ya minkeké mife be nga liti ye, a nge mbuni ba ba nga kabe e bisô, be nga jô: “Foé ji [mejô ji] a nga yiane mvoʼé ya nsamba wongan.”
GSAM 124Bamôm befe ba ne nene e foé ya mbuni
GSAM 124.2A ne mbamba a yeme abui bôt be nga bo ésaé e ngule a Mvendé Miller a Mvendé Himes e beta ndulu ya melu ma ôsu. Ôsu e lis e ne Charles Fitch, ya Cleveland, Ohio, a e 1842 a nga liti mveʼane ya bo étimbi asu a liti ñyenan ya Daniel a Nlitan. Mveʼane ya mam ma a nga yiane e Habakkuk 2:2, 3. Charles Fitch a nga wu 10 ngone 10, 1844.
GSAM 124.3Dr. Josiah Litch, ya Philadelphia, a ne môt a bia ye yeme e kabitele a ye, a Nti a nga yiane ye na a lômane bêlê ji; nge a nga yemeteban, a nga ve ntôlane ya nkañane e foé nsoan Krist.
GSAM 124.4Elon Galusha, ya Lockport, N.Y., a ne môm ya Baptist a ne nene, a minkalate mié a minkane mié e mam me nsoan Nti a ne nkañane mi nga bo beta ntôlane e nsamba wô.
GSAM 125.1E. R. Pinney, ya Seneca Falls, N.Y., a ne môm fe ya Baptist a nga ve nlem, a ésaé jé a minkalate mié mi nga ne ngule e ésaé ji. A nga yiane yôʼô “mveʼane ya si.”
GSAM 125.2Geo. Storrs, ya New York City, a ne môt a nga ne môm ya beta lômane asu a yiane foé ji. Minkalate mié mi nga ve ngule a bôt na be ve nlem a bilôbe biap e ésaé; a ne abui e melu ma nsô ya melu 2300. A nga ve, nge nteʼane ndi nlem a nga lôbe, beta minkane 6 asu bôt ba mbuni a si, e mam me ntabane môt, ntabane miñwuan, a ntyiʼane a ye.
GSAM 125.3Mvendé Stockman, ya Portland, Maine, a nga ne mbo ésaé a nga ve nlem e minkane mi William Miller e bifômane bi. A nga wu sondô mibaŋ asu ntyiʼane mbu ya Jui 1843, éyoñe mbuni ba nga yange a be nga yeme na Nti a ye nsoan e éyoñe ji.6
GSAM 125.4A nga ne bôt befe be ne nene, nde amu vôm a ne te bia ye lômane awu, ane N. N. Whiting, a nga kabe Kalate ya Nsema e meyô me England, a nga yeme ane Kalate ya Whiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley, a Edwin Burnham (bobejañ bela), bese be ne bebo ésaé be ngule e foé ji.
Notes
- Habakuk 2:2, 3. ↩
- Nkulane 14:6, 7. ↩
- Mark 1:14, 15, ↩
- Joel 2:30, 31. ↩
- Exposition of the Twenty-Fourth of Matthew, mel. 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
- A ne yiane yen, ane a nga liti e Minkalate mi ôsu, mel. 17, amu Mvendé Fitch a Stockman be nga yiane yeme mam ma nga yemeteban nge be nga kabe. ↩