အဆၢ 16 — မူခိၣ်ကလူးသၢဂၤတဂၤ အတၢ်ကစီၣ်
GSAM 247.1“မူခိၣ်ကလူးသၢဂၤတဂၤလူၤအဝဲသ့ၣ်အခံ ဒီးစံးဝဲလၢအကလုၢ်ဖးဒိၣ်၊ ပှၤတဂၤဂၤမ့ၢ်ဘူၣ်ထီၣ်ဘါထီၣ် ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိဒီးအဂီၤ ဒီးမ့ၢ်ဒိးနီၣ်အီၤလၢအမဲာ်သၣ် အလိၤ မ့တမ့ၢ်လၢအစုအပူၤန့ၣ်၊ အဝဲကအီ ယွၤအတၢ်သးဒိၣ်အစပံးထံ၊ လၢတၢ်လူလီၤအီၤလၢအတၢ်သးဒိၣ်အခွးပူၤ တအိၣ်ဘှါဘၣ်ဝဲဘၣ်။ ဒီးကဘၣ်တၢ်မၤနးမၤဖှီၣ်အီၤလၢမ့ၣ်အူဒီးကးဘၣ် လၢမူခိၣ်ကလူးစီဆှံတဖၣ်အမဲာ်ညါ ဒီးသိဖိအမဲာ်ညါ။ ဒီးအဝဲသ့ၣ်အတၢ်မၤနးမၤဖှီၣ်အခူၣ် ကထီၣ်လၢအဆၢကတီၢ်လၢအအိၣ်ထီၣ်ဆူညါ အစိၤစိၤအဃၣ်ဃၣ်။ ဒီးပှၤလၢအဘူၣ်ထီၣ်ဘါထီၣ် ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိဒီးအဂီၤ ဒီးပှၤလၢအဒိးနီၣ်အမံၤနီၣ်တဖၣ်န့ၣ် တအိၣ်ဘှံးဘၣ် မုၢ်ဆါမုၢ်နၤဘၣ်။ ဖဲအံၤန့ၣ် စီဆှံဖိတဖၣ်အတၢ်ဝံသးစူၤအိၣ်ဝဲ၊ ဖဲအံၤန့ၣ် ပှၤလၢအပာ်ယွၤအတၢ်သိၣ်တၢ်သီ ဒီးယ့ၣ်ၡူးအတၢ်နာ်တဖၣ်အိၣ်ဝဲလီၤ။”1
GSAM 247လံာ်စီဆှံအပူၤ တၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ်လၢအလီၤကစီၣ်ကတၢၢ်
GSAM 247.2အဝဲအံၤမ့ၢ် တၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ်လၢအလီၤကစီၣ်ကတၢၢ် လၢလံာ်စီဆှံအပူၤ၊ ဒီးမ့ၢ်တၢ်လီၤတံၢ်လၢ ပဟီၣ်ခိၣ်တၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤအတၢ်ကွဲးနီၣ် တဟ့ၣ်အုၣ်အသးဘၣ်လၢ တၢ်ကစီၣ်အံၤဘၣ်တၢ်နၢ်ဟူအီၤလၢအပူၤကွံာ်န့ၣ်ဘၣ်။ တၢ်ဂ့ၢ်လၢ မူခိၣ်ကလူးအခီၣ်ထံး ဒီး မူခိၣ်ကလူးခံဂၤတဂၤ အတၢ်ကစီၣ်တဖၣ် ဘၣ်တၢ်ပာ်ဖျါထီၣ်လၢအဘၣ်ဃးဒီး ပစိၤဆၢကတီၢ်အံၤန့ၣ်၊ မၤဖျါထီၣ်အီၤလၢအရှဲကတၢၢ်လၢ တၢ်ကစီၣ်အံၤ တဘၣ်ဃးဒီးစိၤလၢအပူၤကွံာ်တဖၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 247.3သရၣ် ဂျေ. ဗီ. ဟိုင်းမ်စ် စံးဝဲဖဲ ၁၈၄၇ န့ၣ်—
GSAM 247.4“[လံာ်လီၣ်ဖျါ] အဆၢဒိၣ် ၁၄ ပာ်ဖျါထီၣ် တၢ်ကိးလၢအလီၤကမၢကမၣ်တခါ၊ လၢကဘၣ်တၢ်ကိးထီၣ်အီၤလီၢ်ခံ လၢကမ့ၢ်တၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ်လၢ ပှၤကညီအဂီၢ် ဖဲတၢ်မၤကွၢ်အဆၢကတီၢ်လၢအဆူၣ်န့ၣ်လီၤ။ အဆၢ ၉-၁၁။ တၢ်ဒုးနဲၣ်ယွၤအတၢ်သးဒိၣ် လၢအလီၤပျံၤလီၤဖုးဒိၣ်မးန့ၣ် တအိၣ်လၢ လံာ်ယွၤအပူၤ အဂၤတခါဘၣ်၊ ထဲတခါအံၤဧိၤ။ တၢ်အံၤ တမၤနၢ်ပၢၢ်တၢ်မၤကွၢ်လၢအဆူၣ်တခါဘၣ်ဧါ၊ လၢကဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ်လၢအလီၤပျံၤလီၤဖုးဒိၣ်မးအဂီၢ်န့ၣ်လဲၣ်.”2
GSAM 248တၢ်စီဆှံအလီၢ် အိးထီၣ်—တၢ်ထံၣ်ဘၣ်တလါ
GSAM 248.1ဂျေ. အန်. အန်ဒရူးစ် စံးဘၣ်ဃးဒီးတၢ်ကစီၣ်အံၤလၢ၊ “တၢ်အိးထီၣ် တၢ်စီဆှံကတၢၢ်လၢ တၢ်စီဆှံအလီၢ်လၢမူခိၣ် ဒီးတလါဘၣ်တၢ်ထံၣ်အီၤန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်မၤအသးလၢ မူခိၣ်ကလူးနွံဂၤတဂၤ အူအကွဲၤအဆၢကတီၢ်လီၤ။ ဒီးဖဲပပှၤလုၢ်တၢ်အခိၣ်ဒိၣ် လုၢ်တၢ်မၤအလီၢ်ဘၣ်တၢ်ဆီတလဲအီၤဆူ အခိၣ်ဒိၣ်ကတၢၢ်အဒၢပူၤ ဖဲမုၢ်နံၤ ၂၃၀၀ အကတၢၢ်န့ၣ်၊ ပနၢ်ပၢၢ်လၢ တၢ်အိးထီၣ်တၢ်စီဆှံအလီၢ်အံၤ ဘၣ်တၢ်ပာ်ပနီၣ်အီၤလၢ တၢ်ဆၢကတီၢ်အံၤအကတၢၢ် ဒ်မူခိၣ်ကလူးအခီၣ်ထံး အတၢ်ကစီၣ်ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲအသိးလီၤ။ ပပှၤလုၢ်တၢ်အခိၣ်ဒိၣ် လဲၤနုာ်ဆူ တၢ်စီဆှံအလီၢ်လၢအကတၢၢ် ဒ်သိးကလုၢ်တၢ်လၢ ယွၤအတလါအမဲာ်ညါအဂီၢ်န့ၣ် မၤနၢ်ပၢၢ်တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢ ယွၤအတၢ်သိၣ်တၢ်သီ အိၣ်လၢတလါအပူၤအဂ့ၢ်လီၤ။ စးထီၣ်ဖဲန့ၣ်န့ၣ် ယွၤအတၢ်သိၣ်တၢ်သီ ကပီၤထီၣ်လၢ မူခိၣ်တၢ်စီဆှံအလီၢ်အပူၤလီၤ။”
GSAM 248တၢ်ဆီတလဲ မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ
GSAM 248.2“တၢ်အံၤမ့ၢ်တၢ်လၢ ပှၤတဆီၣ်ထွဲအီၤတသ့ဘၣ်လၢ တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤအပူၤလီၤ၊ လၢလံာ်စီဆှံအတၢ်သိၣ်တၢ်သီလွံၢ်ထံၣ်တထံၣ်န့ၣ် ဘၣ်တၢ်ဆီတလဲ မုၢ်နံၤလၢအဘၣ်တၢ်ပာ်ပနီၣ်အီၤလၢ ယွၤအဂီၢ် ဆူ ပှၤကလုာ်တဖၣ်အမုၢ်နံၤအဘူၣ်လၢ တနံၤအခီၣ်ထံး န့ၣ် အစိၤပူၤကွံာ်အိၣ်ဝဲလံ။ တၢ်ဆီတလဲအံၤ ဘၣ်တၢ်မၤအီၤလၢ တၢ်ထီဒါအၢၣ်လီၤလၢ လံာ်စီဆှံ၊ လၢအပာ်ပနီၣ်ဝဲလၢ တၢ်လီၢ်ကိးပူၤဒဲး မုၢ်နွံနံၤမ့ၢ်ယွၤအမုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤလၢ နွံတနွံအပူၤ ထဲတနံၤဧိၤလီၤ။ တၢ်အံၤဘၣ်တၢ်မၤအီၤလၢ ပှၤလၢအကလီကလီထီဒါယွၤအီၤအဒိၣ်တဂၤ၊ ဒီးဒၤနံးယ့လး စံးပာ်ဝဲလၢ အဝဲကဆိကမိၣ်လၢ ကဆီတလဲဆၢကတီၢ်ဒီးတၢ်သိၣ်တၢ်သီလီၤ။ တၢ်အစိအကမီၤအံၤ မ့ၢ်တၢ်အိၣ်သးဒ် ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိလၢ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် ကဘၣ်ဘူၣ်ထီၣ်ဘါထီၣ်အီၤန့ၣ်လီၤ။ ဒီးတၢ်အံၤမ့ၢ်တၢ်လၢအလီၤသူၣ်အိၣ်သးအိၣ်ဒိၣ်မးလီၤ၊ လၢတၢ်သိၣ်တၢ်သီအံၤ ဘၣ်တၢ်နင်းအီၤအိၣ်အခါဖးယံာ်လံ၊ ဒီးခဲအံၤဘၣ်တၢ်မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤအီၤ၊ ဒီးယွၤအပှၤဂီၢ်မုၢ် စးထီၣ်ပာ်မၤထွဲအီၤဃုာ်ဒီးတၢ်သိၣ်တၢ်သီအဂၤခွံထံၣ်န့ၣ်လီၤ။ ပစံးဘျုးယွၤလၢ အကတဲာ်ကတီၤ ပှၤလၢအအိၣ်တ့ၢ်တဖၣ် လၢအတၢ်ဒုးအကတၢၢ်ဒီး နဂါအဂီၢ် ဒီးလၢအကနုာ်လီၤခီဖျိ ပဲတြီတဖၣ်ဆူ ဝ့ၢ်စီဆှံအပူၤအဂီၢ်လီၤ။ လံာ်လီၣ်ဖျါ 12:17; 22:14။ တၢ်မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤ တၢ်သိၣ်တၢ်သီလွံၢ်ထံၣ်တထံၣ် လၢတၢ်ထီဒါ တၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤလၢ တၢ်ဟးဂီၤအယူဝါ ဒီးတၢ်စံၣ်တဲၤတဲလီၤ ယွၤအတၢ်သိၣ်တၢ်သီခဲလၢာ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်အုၣ်အသးလၢအလီၤကမၢကမၣ် လၢခဲအံၤမ့ၢ် စီဆှံဖိတဖၣ်အတၢ်ဝံသးစူၤအဆၢကတီၢ် ဒီးမူခိၣ်ကလူးသၢဂၤတဂၤ အတၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ်အဆၢကတီၢ်လီၤ။”3
GSAM 249.1လၢတၢ်အဆၢအပူၤကွံာ်တဖၣ်န့ၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်တ့ၢ်လံ မူခိၣ်ကလူးအခီၣ်ထံးဒီးခံဂၤတဂၤ အတၢ်ကစီၣ်တဖၣ် ဒ်တၢ်လၢအလၢထီၣ်ပှဲၤထီၣ်လၢ တၢ်ကိးထီၣ်ခရံာ်ဟဲက့ၤခံဘျီအတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤအပူၤ တုၤလၢ လါအီးထိဘၢ ၂၂ သီ၊ ၁၈၄၄ န့ၣ်လီၤ။ လံာ်စီဆှံလၢ အဆၢအံၤအခီၣ်ထံးန့ၣ် စံးဝဲလၢ မူခိၣ်ကလူးသၢဂၤတဂၤလူၤအဝဲသ့ၣ်အခံ မ့ၢ်ဝဲ လူၤမူခိၣ်ကလူးအခီၣ်ထံးဒီးခံဂၤတဂၤအခံလီၤ။ လၢတၢ်အံၤအဖီခိၣ် ပှၤဖးလံာ်ဖိအဂီၢ် ကဘၣ်သူၣ်အိၣ်သးအိၣ်လၢ တၢ်ကွၢ်ထံ တၢ်ကစီၣ်သၢမံၤတမံၤအတၢ်စးထီၣ်လီၤ။
GSAM 249ပှၤအဲးဒ်ဝဲၣ်တံးအခီၣ်ထံးလၢ အပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ
GSAM 249.2ဖဲ “ကိးလၢနၤခီသးကဝီၤ” အဆၢကတီၢ် ဖဲ ၁၈၄၄ န့ၣ် ယွၤစးထီၣ်ဆှၢအပှၤဂီၢ်မုၢ်အတၢ်ဆိကမိၣ် ဆူတၢ်ပာ်မုၢ်နွံနံၤအမုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤလီၤ။ တၢ်သိၣ်တၢ်သီအံၤ ဟဲထီၣ်လၢ ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးအကျါ ဒ်အံၤလီၤ။ ရၣ်ချဲလ် ပရ့စတန်၊ ပှၤဘက်တံးစ်လၢအပာ်မုၢ်နွံနံၤန့ၣ် လဲၤအိၣ်လၢ ဝၣ်ရှံၣ်တၣ်၊ နယူးဟမ်ရှာ၊ ဖဲပှၤခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ် အိၣ်ဒီးတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အလီၢ်တခါလီၤ။ အဝဲလက်ခံ ခရံာ်ဟဲက့ၤအတၢ်သိၣ်တၢ်သီ၊ ဒီးတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အံၤ လၢအပှၤကရၢဖိအိၣ်လွံၢ်ဆံဃၣ်ဃၣ်န့ၣ် လက်ခံ မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤလၢ အလံာ်စီဆှံအတၢ်သိၣ်တၢ်သီလွံၢ်ထံၣ်တထံၣ် ခီဖျိအတၢ်မၤတၢ်လၢ တၢ်ကစီၣ်ဂ့ၤအဂီၢ်လီၤ။4 တၢ်အံၤ ဒုးအိၣ်ထီၣ် တၢ်ဃုသ့ၣ်ညါဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဂ့ၢ်အံၤလီၤ။ လၢလံာ် “ကိး” လါစဲးပတ့ဘၢ ၅ သီ၊ ၁၈၄၄ အပူၤ ပဖးဘၣ်လၢ၊ “ပှၤအါဂၤအတၢ်ဆိကမိၣ် ဘၣ်တၢ်မၤကွၢ်အီၤဒိၣ်မး ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဆိကမိၣ်လၢ အဝဲသ့ၣ်အိၣ်ဒီး တၢ်စံးပာ်လၢကပာ်မုၢ်နွံနံၤလီၤ။” တၢ်ကတိၤအံၤ အိၣ်လၢ တၢ်ကွဲးလၢလံာ်ကွဲးနီၣ်အပူၤ၊ ဖဲတၢ်မၤဂ့ၤထီၣ်တၢ်ဂ့ၢ်အနီၣ်စိာ်တခါ ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤလၢ တနံၤအခီၣ်ထံးအဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ။ တၢ်ဂ့ၢ်အံၤ ဘၣ်တၢ်ဆဲးကွဲးအီၤလၢ လါစဲးပတ့ဘၢ ၁၂ သီအလံာ်အပူၤ၊ ဖဲပထံၣ်ဘၣ် တၢ်ကတိၤလၢအရ့ဒိၣ်တခါအံၤ၊ လၢအဒုးအိၣ်ထီၣ် တၢ်ဃုသ့ၣ်ညါဒီး တၢ်ဖးလံာ်လၢအတီအါထီၣ်လၢ ပှၤအါဂၤအကျါန့ၣ်လီၤ—
GSAM 249မုၢ်နွံနံၤထဲတနံၤဧိၤ လၢတၢ်သိၣ်တၢ်သီပာ်ပနီၣ်
GSAM 249.3“နွံအပူၤကွံာ်န့ၣ် ပထံၣ်လၢ ပဘၣ်တၢ်ဆှၢပှၤဆူ တၢ်ဆၢတဲာ်အံၤလီၤ။ ခရံာ်ဖိတဖၣ် ဘၣ်တၢ်သိၣ်တၢ်သီမၤဆူၣ်အဝဲသ့ၣ်လၢ ကပာ်ကွံာ်တၢ်ဆၢကတီၢ်အကူာ်အလီၢ်တခါခါ ဒ်အဆၢကတီၢ်စီဆှံအဂီၢ် တအိၣ်ဘၣ်။ မ့ၢ်တၢ်ဆၢတဲာ်အံၤမ့ၢ်တဘၣ်န့ၣ်၊ ပဆိကမိၣ်လၢ မုၢ်နွံနံၤမ့ၢ်မုၢ်နံၤထဲတနံၤဧိၤ လၢတၢ်ပာ်အီၤအဂီၢ် တၢ်သိၣ်တၢ်သီအိၣ်ဝဲလီၤ။”
GSAM 250တံၣ်. အမ်. ပရ့ဘဲၣ် အလံာ်ကွဲး
GSAM 250.1ပှၤခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ် ဒ်ပှၤကရၢအိၣ်ဝဲအသိး ဘၣ်တၢ်ဒုးသ့ၣ်ညါအီၤဘၣ်ဃးဒီး မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအဂ့ၢ် ခီဖျိလံာ်ကွဲးလၢ တံၣ်. အမ်. ပရ့ဘဲၣ် ကွဲးဝဲဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဂ့ၢ်အံၤ၊ ဘၣ်တၢ်ကွဲးဝဲ ဖဲ ဖ့ၣ်ဘြူၣ်အါရံၣ် ၁၃ သီ၊ ၁၈၄၅၊ ဒီးဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ်အီၤလၢ “အံၣ်စရ့လးအတၢ်မုၢ်လၢ်” လၢ ပေါ့တ်လန့်၊ မိန်း၊ ဖဲ ဖ့ၣ်ဘြူၣ်အါရံၣ် ၂၈ သီ၊ ၁၈၄၅ န့ၣ်လီၤ။ အဝဲဒုးနဲၣ်ဖျါ လံာ်စီဆှံအမုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအတၢ်ပညိၣ် ဒီးတၢ်လီၤတံၢ်လၢ တၢ်ဟးဂီၤအယူဝါ ဆီတလဲအီၤဆူ တနံၤအခီၣ်ထံးအဂ့ၢ်ဝံၤန့ၣ် အဝဲစံးဝဲလၢ၊ “ဒ်န့ၣ်အသိး ပထံၣ်ဘၣ် ဒၤနံးယ့လး ၇:၂၅ လၢအလၢထီၣ်ပှဲၤထီၣ်၊ လၢအနူၢ်ဖိ ဆီတလဲ ‘ဆၢကတီၢ်ဒီးတၢ်သိၣ်တၢ်သီ’ န့ၣ်လီၤ။ မၤသးဒ်န့ၣ်ဒီး ပထံၣ်လၢ ပှၤလၢအပာ်မုၢ်နံၤအခီၣ်ထံးလၢ မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤန့ၣ် မ့ၢ်ပၤပၤအပှၤပာ်တနံၤအခီၣ်ထံး ဒီးယွၤအပှၤမၤကမၣ် တၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤတဖၣ်လီၤ။”5
GSAM 250ဂျေ. ဘီ. ခူးခ် ဘၣ်ဃးဒီး မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအဂ့ၢ်
GSAM 250.2တယံာ်ဘၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံ လံာ်ကွဲးတခါလၢ ဂျေ. ဘီ. ခူးခ် ကွဲးဝဲ ဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ်အီၤလီၤ။ လၢအပူၤ အဝဲဒုးနဲၣ်ဝဲလၢ လံာ်စီဆှံအတၢ်အုၣ်အသးလၢ ပှၤကပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤလၢ တနံၤအခီၣ်ထံးအဂီၢ် တအိၣ်ဘၣ်၊ ဒီးအဝဲသူ တၢ်ကတိၤဖုၣ်ဖုၣ်အံၤလီၤ—“ဒ်န့ၣ်အသိး ပှၤလၢအဒိးကဘီလဲၤတၢ်လၢ ပၤပၤအမုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအလံအဖီလာ်၊ ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် လၢအတသ့ၣ်ညါအသးဘၣ်န့ၣ်၊ ကလံၤခဲလၢာ်လၢ အဝဲသ့ၣ်အကဘီအယၢ်လၣ်တဖၣ်အပူၤ ဘၣ်တၢ်ထုးကွံာ်အီၤညီညီဖိလီၤ။”
GSAM 250.3ပှၤခံဂၤအံၤ ပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ တယံာ်ဘၣ်ဆၣ် အဝဲသ့ၣ်စးထီၣ်ဝဲ တၢ်လၢဘၣ်တၢ်လဲၤဆူညါအီၤ တညီလၢတၢ်ကတြဲၤက့ၤအီၤဘၣ်လီၤ။ တၢ်ကတိၤလၢပှၤစံးတီၤအီၤတဖၣ် လၢအမ့ၢ် “ပၤပၤအပှၤပာ်တနံၤအခီၣ်ထံး”၊ “ယွၤအပှၤမၤကမၣ်တၢ်သိၣ်တၢ်သီ” ဒီး “ဒိးကဘီလဲၤတၢ်လၢပၤပၤအမုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအလံအဖီလာ်” န့ၣ် အိၣ်လၢပှၤအကယၤတဖၣ် လၢအအဲၣ်ဒိးသ့ၣ်ညါ တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဂ့ၢ်အံၤအထးခိၣ်လီၤ။ သရၣ် ဂျိုးဇက် ဘိတ်စ်၊ လၢ ဖဲဟဲဗၣ်၊ မဲးဆချူစဲး၊ ဘၣ်တၢ်ဖီၣ်န့ၢ်အတၢ်သးစဲအံၤ၊ ဒီးအဝဲလက်ခံ မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ ဖဲ ၁၈၄၅ န့ၣ်လီၤ။
GSAM 250ဂျိုးဇက် ဘိတ်စ် လက်ခံ မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ
GSAM 250.4အတၢ်လဲၤခီဖျိအိၣ်ဝဲဒ်အံၤလီၤ။ အဝဲနၢ်ဟူဘၣ်ဃးဒီး ပှၤကရၢလၢ ဝၣ်ရှံၣ်တၣ်၊ နယူးဟမ်ရှာ၊ အိၣ်ပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤတဖၣ်အဂ့ၢ်ဝံၤန့ၣ် အဝဲဆိကမိၣ်လၢ ကလဲၤလၢတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အလီၢ်အံၤ ဒီးကွၢ်ဘၣ်ဝဲ တၢ်အခီပညီမ့ၢ်မနုၤလဲၣ်အဂီၢ်လီၤ။ အဝဲလဲၤဝဲဒ်န့ၣ်၊ ဒီးဖဲအဝဲဃုသ့ၣ်ညါ တၢ်ဂ့ၢ်အံၤဃုာ်ဒီးအဝဲသ့ၣ်န့ၣ် အဝဲထံၣ်လၢ အဝဲသ့ၣ်အတၢ်ကတိၤမ့ၢ်အတီလီၤ၊ ဒီးတဘျီဃီ အဝဲလက်ခံ တၢ်ကပီၤဘၣ်ဃးဒီး မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအဂ့ၢ်လီၤ။ ဖဲအဝဲက့ၤဆူ နယူးဘဲဒဖၢဒ်၊ မဲးဆချူစဲးန့ၣ် အဝဲထံၣ် ဒီပုၢ်ဝဲၢ်လၢအဒိၣ်တဂၤလၢ တံတိၤလၢအအိၣ်လၢ နယူးဘဲဒဖၢဒီး ဖဲဟဲဗၣ်အဘၢၣ်စၢၤလီၤ။ ဒီပုၢ်ဝဲၢ်အံၤ ကိးအီၤဒီးစံးဝဲ၊ “ကဘီခိၣ်ဘိတ်စ်၊ တၢ်ကစီၣ်မ့ၢ်မနုၤလဲၣ်။” သရၣ်ဘိတ်စ် စံးဆၢဝဲ၊ “တၢ်ကစီၣ်မ့ၢ်ဝဲ မုၢ်နွံနံၤမ့ၢ် ယွၤ ပကစၢ်အမုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤလီၤ။” ပှၤအံၤစံးဝဲ၊ “မ့ၢ်ဒ်န့ၣ်ဒီး ယကက့ၤဆူဟံၣ် ဒီးဖးလံာ်စီဆှံ ဒီးကွၢ်ဘၣ်တၢ်အံၤလီၤ။” အဝဲမၤဝဲဒ်န့ၣ်၊ ဒီးဖဲအဝဲသ့ၣ်က့ၤထံၣ်လိာ်အသးန့ၣ် ဒီပုၢ်ဝဲၢ်အံၤ လက်ခံ မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီ ဒီးပာ်မၤထွဲအီၤလံလီၤ။
GSAM 251လံာ်အခီၣ်ထံးလၢ အဘၣ်ဃးဒီး မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ
GSAM 251.2သရၣ်ဘိတ်စ် စးထီၣ်စံၣ်တဲၤတဲလီၤ တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီအံၤလၢ ကီၢ်စဲၣ်တဘ့ၣ်ဝံၤတဘ့ၣ်လီၤ။ တယံာ်ဘၣ်န့ၣ် အဝဲထံၣ်လၢ လံာ်တဘ့ၣ် မ့တမ့ၢ် လံာ်ဖိတဘ့ၣ်လၢ မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအဂ့ၢ် ကမ့ၢ်တၢ်မၤစၢၤအဒိၣ်အဂီၢ်လၢ အတၢ်မၤအပူၤ၊ ဒီးယွၤအသးစီဆှံ မၤဟူးထီၣ်အဝဲအသူၣ်လၢ ကကွဲးဒီးထုးထီၣ် တၢ်တမံၤမံၤဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဂ့ၢ်အံၤလီၤ။ ဘၣ်ဆၣ် အဝဲကမၤဝဲဒ်လဲၣ် လၢအမၤဝဲတသ့ဘၣ် လၢအတအိၣ်ဒီးကျိၣ်စ့အဃိန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်ဂ့ၢ်အဒိၣ်လီၤ၊ အဂ့ၢ်ဒ်သိး တၢ်လၢအအိၣ်ဒီးအီၤခဲလၢာ် မ့ၢ် ယော့ခ် ရှီလင် တဘ့ၣ် (ဆံခံသးစၢၢ်ဒီးတဝာ်) ထဲန့ၣ်လီၤ။ ပှၤဖးလံာ်ဖိအဂီၢ် ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် ကအိၣ်ဒီးတၢ်သူၣ်အိၣ်သးအိၣ် လၢကနၢ်ဟူ အတၢ်လဲၤခီဖျိဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဂ့ၢ်အံၤ ဒ်အဝဲစံးဘၣ်ယၤ ဖဲ ၁၈၅၅ န့ၣ်လီၤ။
GSAM 251ဘုကၠူလွံၢ်ပီ
GSAM 251.3အဝဲစံးဝဲ ဖဲအဝဲဃ့ဘါထုကဖၣ်လၢ ယွၤအမဲာ်ညါန့ၣ် အဝဲဆၢတဲာ်လၢ ကကွဲးလံာ်အံၤ၊ ဒီးနာ်ဝဲလၢ ကျဲကအိးထီၣ်လၢ ကထုးထီၣ်အီၤအဂီၢ်လီၤ။ မၤသးဒ်န့ၣ်ဒီး အဝဲဆ့ၣ်နီၤလၢ အလံာ်ကွဲးဝဲၤဒၢးအပူၤ၊ ဃုာ်ဒီး လံာ်စီဆှံဒီး တၢ်နီၣ်သးလံာ်စီဆှံ၊ ဒ်သိးကစးထီၣ်တၢ်မၤအဂီၢ်လီၤ။ ဖဲနၣ်ရံၣ်တခါအတီၢ်ပူၤ နီၢ်ဘိတ်စ်ဟဲနုာ်လီၤဆူဒၢးပူၤ ဒီးစံးဝဲ၊ “ဂျိုးဇက်၊ ယဘုတလၢဘၣ် လၢကမၤကိၣ်လၢပှဲၤအဂီၢ်ဘၣ်” ဒီးတဲဖျါစ့ၢ်ကီး တၢ်ဖိတၢ်လံၤအဂၤတနီၤလၢ အလိၣ်ဘၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ။ ကဘီခိၣ်ဘိတ်စ်သံကွၢ်ဝဲ၊ “ဘုလၢအလိၣ်န့ၣ် အိၣ်ဝဲအါအါလဲၣ်။” အဝဲစံးဆၢဝဲ၊ “အိၣ်လွံၢ်ပီဃၣ်ဃၣ်လီၤ။” အဝဲစံးဆၢက့ၤဝဲ၊ “ကဲဝဲလီၤ။” ဖဲအဝဲလဲၤထီၣ်ကွံာ်ဝံၤအလီၢ်ခံ အဝဲလဲၤဆူ ဆှၢဆါအလီၢ်လၢအအိၣ်ဘူးဖဲန့ၣ်၊ ပှ့ၤဘုလွံၢ်ပီဒီး တၢ်ဖိတၢ်လံၤအဂၤတဖၣ်၊ ဟဲက့ၤဆူဟံၣ်၊ ဒီးဆ့ၣ်နီၤကဒီးလၢ အလံာ်ကွဲးဝဲၤဒၢးအပူၤလီၤ။ တယံာ်ဘၣ်န့ၣ် နီၢ်ဘိတ်စ်ဟဲနုာ်လီၤဒီးထံၣ် တၢ်ဖိတၢ်လံၤတဖၣ်လၢ စီၢ်နီၤခိၣ်အဖီခိၣ် ဒီးကိးပသူထီၣ်ဝဲ၊ “ဘုအံၤဟဲဖဲလဲၣ်။” ကဘီခိၣ်စံးဝဲ၊ “ဘၣ်မနုၤလဲၣ်၊ အိၣ်တလၢဘၣ်ဧါ။ နစံးလၢနအဲၣ်ဒိးဘုလွံၢ်ပီမ့ၢ်တမ့ၢ်ဘၣ်ဧါ။” အဝဲစံးဝဲ၊ “မ့ၢ်လီၤ၊ ဘၣ်ဆၣ် နပှ့ၤဘုဖဲလဲၣ်။” အဝဲစံးဝဲ၊ “ယပှ့ၤအီၤလီၤ။ မ့ၢ်တၢ်လၢနအဲၣ်ဒိးအီၤလၢ ကမၤကိၣ်လၢပှဲၤအဂီၢ် တလၢဘၣ်ဧါ။” နီၢ်ဘိတ်စ်စံးကဒီးဝဲ၊ “မ့ၢ်လီၤ၊ ဘၣ်ဆၣ် နၤ ကဘီခိၣ်ဘိတ်စ်၊ ပှၤလၢအနီကဘီတဖၣ်လၢ နယူးဘဲဒဖၢဒ်ဆူ ဟီၣ်ခိၣ်ကိးတီၢ်ကိးလီၢ်တဂၤန့ၣ် နဟးထီၣ်ဒီး ပှ့ၤဘုလွံၢ်ပီဧါ။” အဝဲစံးဆၢဝဲ၊ “မ့ၢ်လီၤ၊ မ့ၢ်တၢ်လၢနလိၣ်ဘၣ်အီၤလၢ ကမၤကိၣ်လၢပှဲၤအဂီၢ် တလၢဘၣ်ဧါ။” နီၢ်ဘိတ်စ်စံးဝဲ၊ “မ့ၢ်လီၤ၊ ဘၣ်ဆၣ် မ့ၢ်နပှ့ၤဘုလွံၢ်ပီဧါ (!)”
GSAM 252ဒိၣ်လၣ် ၁၁,၀၀၀ လၢတၢ်သူကွံာ်လၢ တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီအဂီၢ်
GSAM 252.1တၢ်မၤကွၢ်အဂၤတခါ ဟဲပိာ်ထွဲထီၣ်တယံာ်ဘၣ်။ ဖဲကဘီခိၣ်ဘိတ်စ် ဟးထီၣ်ကွံာ်လၢပီၣ်လဲၣ်န့ၣ် အဝဲဆါကွံာ် ကဘီတစင်းအပူၤ အတၢ်ပၢဘၣ်တနီၤ လၢဒိၣ်လၣ် ၁၁,၀၀၀ ဒီးခဲအံၤ အဝဲသူလၢာ်ကွံာ်တ့ၢ်အကျိၣ်စ့ခဲလၢာ် လၢတၢ်မၤဆူၣ်ထီၣ် တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီအတၢ်မၤအဂီၢ်လံန့ၣ်လီၤ။ တုၤလၢအဆၢကတီၢ်အံၤ နီၢ်ဘိတ်စ် တသ့ၣ်ညါ အဝဲအတၢ်အိၣ်သးဘၣ်ဃးဒီးကျိၣ်စ့ လၢအမ့ၢ်အတီဘၣ်၊ ဘၣ်ဆၣ် အဝဲသ့ၣ်ညါလၢ အဝဲကဘၣ်တဲဖျါအီၤခဲအံၤအဃိ အဝဲစံးဝဲလၢ တၢ်အိၣ်မုာ်အိၣ်ခုၣ်အပူၤ၊ “မါဧၢ၊ ယသူကျိၣ်စ့လၢ တၢ်ဖိတၢ်လံၤတဖၣ်အံၤအဂီၢ် ဒီးမ့ၢ်ကျိၣ်စ့လၢ အိၣ်တ့ၢ်လၢယဟီၣ်ခိၣ်ချၢ တမံၤလၢ်လၢ်ဘၣ်လီၤ။” နီၢ်ဘိတ်စ် ဃ့ၢ်ထီၣ်ဒီး သံကွၢ်ဝဲလၢ မဲာ်ထံမဲာ်နိ၊ “ပကမၤဒ်လဲၣ်။” ကဘီခိၣ်ဆ့ၣ်ထီၣ် ဒီးစံးဝဲလၢ ပှၤခိၣ်နၢ်တဂၤလၢ အနဲၣ်လိအကဘီအသိး၊ “ယကကွဲးလံာ်တဘ့ၣ်၊ ယကဝံစိာ်အီၤ၊ ဒီးယကစံၣ်တဲၤတဲလီၤ မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီလၢ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်အမဲာ်ညါလီၤ။” နီၢ်ဘိတ်စ်စံးဝဲ လၢမဲာ်ထံလီၤဝဲအပူၤ၊ “ပကအိၣ်မူဒ်လဲၣ်။” ကဘီခိၣ်ဘိတ်စ်စံးဆၢဝဲလၢ အယုၢ်ယုၢ်၊ “ယွၤကအိးထီၣ်ကျဲလီၤ။” နီၢ်ဘိတ်စ်စံးဝဲ၊ “မ့ၢ်လီၤ၊ ယွၤကအိးထီၣ်ကျဲလီၤ။ နစံးဝဲဒ်န့ၣ်ထီဘိလီၤ။” ဒီးဟီၣ်ဝဲဒိၣ်ဒိၣ် ဒီးဟးထီၣ်ကွံာ်လၢဒၢးပူၤလီၤ။
GSAM 252တၢ်လၢအဟဲဟ့ၣ်ဝဲ လၢတၢ်တဆိကမိၣ်ဘၣ်အပူၤ
GSAM 252.2ဖဲကဘီခိၣ်ဘိတ်စ် ဆဲးမၤတၢ်ဖံးတၢ်မၤအံၤ တခီၣ်နၣ်ရံၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံ အတၢ်ဆိကမိၣ် ဟဲတုၤအီၤလၢ ကလဲၤဆူလံာ်ပရိာ်အလီၢ်၊ အဂ့ၢ်ဒ်သိး လံာ်တဘ့ၣ်အိၣ်ဝဲဖဲန့ၣ်အဂီၢ်လီၤ။ အဝဲလဲၤဝဲ ဒီးလံာ်တဘ့ၣ် အိၣ်ဝဲနီၢ်နီၢ်လီၤ။ ဖဲန့ၣ်အဆၢကတီၢ် လံာ်ပရိာ်အဘူးအလဲ မ့ၢ် ယဲၢ်သးစၢၢ် ဒီးတၢ်ဟ့ၣ်အီၤဆိ မ့ၢ်တမ့ၢ်ဘၣ်စ့ၢ်ကီးလီၤ။ ပှၤလၢအကွဲးလံာ်အံၤ တဟ့ၣ်ဘူးအလဲဘၣ်လၢ အဂ့ၢ်တမံၤမံၤအဃိလီၤ။ ဒီးဖဲအံၤစ့ၢ်ကီး ကဘီခိၣ်ဘိတ်စ် ဘၣ်တၢ်မၤဆံးလီၤအီၤ၊ အဂ့ၢ်ဒ်သိး အဝဲဘၣ်တဲဘၣ် ပှၤပာ်ကွၢ်လံာ်ပရိာ် မၣ်ဒြူ၊ လၢအဝဲသ့ၣ်ညါလိာ်အသးဂ့ၤဂ့ၤန့ၣ်လၢ အဝဲဟ့ၣ်ဘူးအလဲတသ့ဘၣ်၊ အဂ့ၢ်ဒ်သိး အဝဲအိၣ်ဒီးကျိၣ်စ့တအိၣ်ဘၣ်။ ဘၣ်ဆၣ် အဝဲစံးဝဲ၊ “နကပျဲယကွၢ် လံာ်အံၤဟဲလၢဖဲလဲၣ်န့ၣ်ဧါ။” ပှၤပာ်ကွၢ်လံာ်ပရိာ်စံးဝဲ၊ “ဟံးန့ၢ်အီၤဆူဟံၣ်၊ ဟ့ၣ်ဘူးအလဲအဆၢကတီၢ်အဂၤတဘျီတခီၣ်လီၤ။” ကဘီခိၣ်စံးဝဲ၊ “တမ့ၢ်ဘၣ်၊ ယတဟံးထီၣ်လံာ်အံၤလၢ လံာ်ပရိာ်အလီၢ်ဘၣ် တုၤလၢဘူးအလဲဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်အီၤလီၤ။” ဖဲအဝဲဟံးဃာ်လံာ်အံၤလၢ အစုအပူၤန့ၣ် အဝဲစံးဝဲ၊ “ယဆိကမိၣ်လၢ လံာ်အံၤအပူၤ ကျိၣ်စ့အိၣ်ဝဲလီၤ။” ဒီးအဝဲဃၣ်အသးဆူ ပှၤပာ်ကွၢ်လံာ်ပရိာ်အအိၣ် ဒီးသံကွၢ်ဝဲ၊ “နကအိးထီၣ်အီၤစံးယၤ မ့ၢ်တမ့ၢ်ဘၣ်ဧါ။ မ့ၢ်ကျိၣ်စ့အိၣ်လၢအပူၤန့ၣ် နဟံးန့ၢ်ဘူးအလဲသ့လီၤ။ မ့ၢ်ကျိၣ်စ့တအိၣ်ဘၣ်န့ၣ် ယတဖးလံာ်အံၤဘၣ်။” ပှၤပာ်ကွၢ်လံာ်ပရိာ် မၤဝဲဒ်အဝဲဃ့ဝဲ၊ ဒီးကွၢ်တက့ၢ်၊ လံာ်အံၤအပူၤ အိၣ်ဝဲ ဒိၣ်လၣ်တဆံလီၤ။ အဝဲဖးကွၢ်ဒီးသ့ၣ်ညါဝဲလၢ လံာ်အံၤဟဲလၢ ပှၤတဂၤအအိၣ်လၢ အစံးဝဲလၢ ယွၤမၤဟူးထီၣ်အတၢ်ဆိကမိၣ်ဒိၣ်မးလၢ သရၣ်ဘိတ်စ် လိၣ်ဘၣ်ကျိၣ်စ့အဃိ အဝဲမၤဆှၢန့ၢ်အီၤလံာ်အံၤ၊ ဒီးလၢတၢ်မၤဆှၢချ့ချ့အပူၤ ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် အဝဲသးပ့ၤနီၣ်လၢ ကဟ့ၣ်ဆိဘူးအလဲလီၤ။
GSAM 253.1အဝဲဟ့ၣ်ဘူးအလဲဝံၤန့ၣ် လဲၤဆူ ဆှၢဆါအလီၢ်၊ ပှ့ၤဘုတၢ်အဒိၣ်တအိၣ် လၢအဘူးလဲ ဒိၣ်လၣ်လွံၢ်၊ ဒီးပှ့ၤစ့ၢ်ကီး အ့ၣ်လွဲၢ်၊ သကြဲၣ် ဒီးတၢ်ဖိတၢ်လံၤလၢအလိၣ်ဘၣ်အဂၤတဖၣ်လီၤ။ ဖဲအဝဲဟ့ၣ်တၢ်ကလုၢ်ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ကဘၣ်ဆှၢအီၤဖဲလဲၣ်န့ၣ် အဝဲစံးဝဲ၊ “ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် ပိာ်မုၣ်အံၤ ကစံးဝဲလၢ တၢ်ဖိတၢ်လံၤတဖၣ်အံၤ တဘၣ်ဃးဒီးအီၤဘၣ်၊ ဘၣ်ဆၣ် တဘၣ်သးစဲလၢ အစံးဝဲန့ၣ်တဂ့ၤ။ လူလီၤတၢ်ဖိတၢ်လံၤတဖၣ်လၢ ဟံၣ်မဲာ်ညါအခိၣ်လီၤ။”
GSAM 253.2ဝံၤန့ၣ် အဝဲလဲၤဆူ လံာ်ထုးထီၣ်ဝဲၤလီၢ် ဒီးရဲၣ်ကျဲၤဝဲလၢ ကထုးထီၣ် လံာ်ဖိတဘ့ၣ် အကဘျံးပၤအိၣ်တကယၤဃၣ်ဃၣ် အအါအဘ့ၣ်တကထိအဂီၢ်လီၤ။ ဒီးတၢ်အၢၣ်လီၤအသးလၢ ဖဲအဝဲဟ့ၣ်လံာ်မူန့ၣ် ပှၤထုးထီၣ်လံာ်တဖၣ် ကရဲၣ်လီၤအီၤလၢ လံာ်မဲာ်ဖျၢၣ်လၢတၢ်စဲကျံးအဂီၢ် ချ့ချ့ဒ်သိးသိး ဒီးကဆှၢန့ၢ်အီၤ လံာ်ကွဲးအကတီၢ်အတၢ်ကွၢ်ထံတဖၣ်လီၤ။ အဝဲကဟ့ၣ်အဘူးအလဲလၢ တၢ်မၤအပူၤဒ် အဝဲန့ၢ်ဘၣ်ကျိၣ်စ့အသိး၊ ဒီးလံာ်တဖၣ် တဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ်အီၤလၢ ဝဲၤလီၢ်ပူၤဘၣ် တုၤလၢ ဘူးအလဲခဲလၢာ်ဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်ဝဲအဂီၢ်လီၤ။
GSAM 253.3ကဘီခိၣ်ဘိတ်စ် သ့ၣ်ညါဂ့ၤဂ့ၤလၢ အကျိၣ်စ့လၢအဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်အီၤတအိၣ်ဘၣ်၊ ဘၣ်ဆၣ် အဝဲသ့ၣ်ညါလၢ အဝဲအမူဒါမ့ၢ် ကကွဲးလံာ်အံၤ၊ ဒီးနာ်ဝဲလၢ ယွၤကမၤဟူးထီၣ် ပှၤအသးလၢ ကဆှၢကျိၣ်စ့ ဖဲအလိၣ်ဘၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ။ ဖဲအဝဲပှ့ၤ လံာ်ကွဲးအလံာ်၊ နီၣ်ကွးတဖၣ် ဒီးတၢ်အဂၤတဖၣ်၊ ဒ်သိးကဟ့ၣ်အဆၢကတီၢ်လၢ ဟံၣ်တၢ်ဖိတၢ်လံၤတဖၣ် ကလဲၤဆိဝဲအဂီၢ်န့ၣ် အဝဲလဲၤဆူ ကျဲအခီၣ်ထံးလၢ အဆှၢဆူအဟံၣ်န့ၣ်လီၤ။ ဖဲအဝဲထံၣ် တၢ်ဖိတၢ်လံၤတဖၣ် အိၣ်ဝဲဖဲန့ၣ်န့ၣ် အဝဲလဲၤနုာ်ဆူဟံၣ် ခီဖျိလၢ ပဲတြီလီၢ်ခံ ဒီးဆ့ၣ်နီၤကဒီးလၢ အလံာ်ကွဲးဝဲၤဒၢးအပူၤလီၤ။ နီၢ်ဘိတ်စ်ဟဲနုာ်လီၤ ဒီးစံးဝဲလၢ အသးအိၣ်သးအိၣ်၊ “ဂျိုးဇက်၊ ဟးထီၣ်ကွၢ်လၢ ဟံၣ်မဲာ်ညါအခိၣ်။ တၢ်ဖိတၢ်လံၤဖဲန့ၣ် ဟဲလၢဖဲလဲၣ်။ ပှၤလူလီၤတၢ်တဂၤ ဟဲဖဲအံၤ ဒီးအဲၣ်ဒိးလူလီၤအီၤ။ ယတဲအီၤလၢ တၢ်အံၤ တဘၣ်ဃးဒီးပှၤဘၣ်၊ ဘၣ်ဆၣ် အဝဲလူလီၤဝဲလီၤ။” ကဘီခိၣ်ဘိတ်စ်စံးဝဲ၊ “ယဆိကမိၣ်လၢ တၢ်အံၤမ့ၢ်တၢ်လၢအဘၣ်လီၤ။” နီၢ်ဘိတ်စ်စံးကဒီးဝဲ၊ “ဘၣ်ဆၣ် တၢ်ဖိတၢ်လံၤတဖၣ်အံၤ ဟဲလၢဖဲလဲၣ်။” ကဘီခိၣ်စံးဝဲ၊ “ယွၤဆှၢန့ၢ်ပှၤအီၤလီၤ။” နီၢ်ဘိတ်စ်စံးဝဲ၊ “မ့ၢ်လီၤ၊ ယွၤဆှၢန့ၢ်ပှၤအီၤ။ နစံးဝဲဒ်န့ၣ်ထီဘိလီၤ။” ဝံၤန့ၣ် အဝဲဟ့ၣ်လံာ်ဆူအမါအအိၣ် ဒီးစံးဝဲ၊ “ဖးလံာ်အံၤ၊ ဒီးနကသ့ၣ်ညါ တၢ်ဖိတၢ်လံၤတဖၣ် ဟဲလၢဖဲလဲၣ်လီၤ။” အဝဲဖးဝဲ ဒီးလဲၤထီၣ်ကဒီးဆူအဒၢး ဒ်သိးကဟီၣ်အဂီၢ်၊ ဘၣ်ဆၣ် တၢ်ဟီၣ်အံၤ လီၤဆီဒီးတၢ်ဟီၣ်အခီၣ်ထံးလီၤ။ ဖဲအဝဲက့ၤဟဲန့ၣ် အဝဲဃ့ကလုၢ်ကဘီခိၣ်ဘိတ်စ်လၢ အတၢ်နာ်စှၤအဃိလီၤ။
GSAM 254ကျိၣ်စ့ဟဲဝဲလၢ လံာ်အဂီၢ်
GSAM 254.1ဒ်တၢ်ကွဲးဒီးတၢ်ထုးထီၣ်လံာ် လဲၤဆူညါအသိးန့ၣ် ကဘီခိၣ်ဘိတ်စ်န့ၢ်ဘၣ်ကျိၣ်စ့ တဘျီတခီၣ် ခီဖျိလံာ်ပရိာ် ဒီးကျဲအဂၤတဖၣ်၊ တဘျီတခီၣ်လၢ ပှၤလၢအဝဲတထံၣ်ဘၣ်ဝဲနီတဘျီအအိၣ်န့ၣ်လီၤ။ ဒ်အဝဲန့ၢ်ဘၣ်ကျိၣ်စ့အသိး အဝဲဟ့ၣ်လီၤအီၤဆူ ပှၤထုးထီၣ်လံာ်တဖၣ်အအိၣ် ဒီးဘၣ်တၢ်ပာ်အီၤလၢ လံာ်အဘူးအလဲအဖီခိၣ်လီၤ။ လၢခံန့ၣ် မုၢ်နံၤဟဲဝဲလၢ လံာ်တဖၣ်ဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ်အီၤခဲလၢာ်၊ ဒီးကျိၣ်စ့လၢအဘျၣ်တ့ၢ်န့ၣ် ဟဲလၢကျဲတခါလၢ ဒီပုၢ်ဝဲၢ်ဘိတ်စ်တဆိကမိၣ်ဝဲဘၣ်အပူၤ၊ ဒီးမၤပှဲၤ တၢ်အဘူးအလဲလီၤ။ မၤသးဒ်န့ၣ်ဒီး လံာ်တဖၣ်တဘၣ်တၢ်မၤယံာ်အီၤ နံၤတနံၤဘၣ် ဖဲတၢ်ဟ့ၣ်လီၤအီၤအဆၢကတီၢ်လီၤ။
GSAM 254ဘူးအလဲအကတၢၢ် ဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်ဝဲ
GSAM 254.2ဟဲ. အက်စ်. ဂါနံၣ်၊ လၢ မဲမ်ဖံးစ်၊ မိရှီဂၣ်၊ စံးဘၣ်ယၤဖဲ လါမးရှး ၁၈၈၄ န့ၣ် အဝဲ, ဖဲ သရၣ်ဘိတ်စ်အလံာ်ဘၣ်တၢ်မၤလၢပှဲၤအမုၢ်နံၤနီၢ်နီၢ်န့ၣ် န့ၢ်ဘၣ် ဒိၣ်လၣ်တကယၤ လၢ ပှၤတဂၤအအိၣ်လၢ အစံးလၢအတဟ့ၣ်ကျိၣ်စ့ဆူအီၤ နီတဘျီဘၣ်၊ လၢလံာ်အၢၣ်လီၤဟ့ၣ်က့ၤစ့ လၢတၢ်ဃ့က့ၤစ့ခီဖျိသဲစးအဆၢကတီၢ်ပူၤကွံာ်လံန့ၣ်အဖီခိၣ်လီၤ။ အဝဲန့ၢ်ဘၣ်ကျိၣ်စ့အံၤ ဒီးဆိကမိၣ်ဝဲလၢ တၢ်မၤဘျုးလၢအကဘၣ်ဟ့ၣ်လီၤအီၤလၢ သရၣ်ဘိတ်စ်အလံာ်ဖိ ဘူးအလဲအကတၢၢ်အဂီၢ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်သူၣ်ခုသးခုတခါလီၤ။ ဘၣ်ဆၣ် မၣ်ဂါနံၣ် စံးဝဲလၢ၊ “ဒီပုၢ်ဝဲၢ်ဘိတ်စ် တသ့ၣ်ညါဝဲနီတနံၤ တုၤအသံလၢ ပှၤဟ့ၣ် ကျိၣ်စ့လၢ လံာ်အဘူးအလဲအဘျၣ်အဂီၢ် မ့ၢ်မတဂၤလဲၣ်န့ၣ်ဘၣ်။” သရၣ်ဘိတ်စ်အတၢ်လဲၤခီဖျိအံၤ ဖဲအဝဲထုးထီၣ် မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီန့ၣ် ဒ်သိးအစံးဘၣ်ပပှၤဂီၢ်မုၢ် စးထီၣ်လၢ တၢ်ထုးထီၣ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီ အခီၣ်ထံးကတၢၢ်န့ၣ်လၢ၊ “လဲၤဆူညါလၢ တၢ်မၤအကျဲအံၤ ဒီးမုၢ်လၢ်ယွၤအတၢ်ကွၢ်ထွဲ လၢအကအိးထီၣ်ကျဲ ဖဲသုလဲၤဆူညါအခါတက့ၢ်။”
GSAM 255သရၣ်ဘိတ်စ် တနာ် တၢ်ထံၣ်တဖၣ်
GSAM 255.1တၢ်ကတိၤလၢအပိာ်ထွဲအံၤ ဘၣ်တၢ်ဖုၣ်လီၤအီၤလၢ “တၢ်အိၣ်မူအတၢ်ကွဲးနီၣ်” အပူၤ ဒီးကပာ်ဖျါထီၣ်လၢ ဝံအတၢ်ဟ့ၣ်ဒီး တၢ်မၤသီဘၣ်ဃးဒီး မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ ဘၣ်တၢ်ဃုာ်ဃုာ်အီၤဒ်လဲၣ်—
GSAM 255.2ဖဲအဝဲလဲၤအိၣ်သကိးလၢ နယူးဘဲဒဖၢ၊ မဲးဆချူစဲး၊ ဖဲ ၁၈၄၆ န့ၣ် မံးစ် ဟါမၣ် လဲၤသ့ၣ်ညါလိာ်အသးဒီး သရၣ် ဂျိုးဇက် ဘိတ်စ်လီၤ။ အဝဲလက်ခံ ခရံာ်ဟဲက့ၤအတၢ်နာ် လၢအပူၤကွံာ် ဒီးမ့ၢ်ပှၤမၤတၢ်ဆူၣ်ဆူၣ်လၢ တၢ်မၤအဂီၢ်လီၤ။ အဝဲမ့ၢ်ခရံာ်ဖိပှၤကညီလၢအဂ့ၤ၊ အိၣ်ဒီးတၢ်သးကညီၤဒီးတၢ်အဲၣ်လီၤ။ အဝဲကွၢ်ထွဲ မံးစ် ဟါမၣ် ဒ်သိးအဝဲမ့ၢ်အဖိမုၣ်ဒၣ်ဝဲအသိးလီၤ။ အဆိကတၢၢ်တဘျီလၢအဝဲနၢ်ဟူအဝဲစံးတၢ်န့ၣ် အဝဲသးစဲဒိၣ်မး၊ ဒီးဖဲအဝဲစံးတၢ်ဝံၤန့ၣ် အဝဲဆ့ၣ်ထီၣ် ဒီးစံးဝဲ၊ “ယမ့ၢ်သိၣ်မါလၢအက့ၣ်တၢ်နာ်စှၤတဂၤလီၤ။ ယတနာ် တၢ်ထံၣ်တဖၣ်ဘၣ်။ ဘၣ်ဆၣ် ယမ့ၢ်နာ်လၢ တၢ်အုၣ်အသးလၢ ဒီပုၢ်ဝဲၢ်မုၣ်အံၤ စံးဖျါထီၣ်လၢမုၢ်နၤအံၤန့ၣ် မ့ၢ်ယွၤအကလုၢ်လၢ ပဂီၢ်န့ၣ် ယကမ့ၢ်ပှၤလၢအသူၣ်ခုသးခုကတၢၢ်လၢ ဟီၣ်ခိၣ်ချၢလီၤ။ ယသူၣ်ဘၣ်တၢ်မၤဟူးအီၤဒိၣ်မး။ ယနာ်လၢ ပှၤလၢအကတိၤတၢ်အံၤ မ့ၢ်ပှၤလၢအအိၣ်ဒီးတၢ်သးတီလီၤ၊ ဘၣ်ဆၣ် ယတသ့ၣ်ညါရှဲ တၢ်ဘၣ်ဃးဒီးအီၤ ဘၣ်တၢ်ဒုးနဲၣ်အီၤလၢ တၢ်လၢအလီၤလးတဖၣ်လၢ အဝဲစံးဖျါထီၣ်ပှၤန့ၣ်ဘၣ်။”
GSAM 255မံးစ် ဟာမၣ် တူၢ်လိာ် မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ
GSAM 255.3သရၣ် ဘိတ်စ် ပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤဝဲ ဒီးစံးကတိၤဝဲလၢ အရ့ဒိၣ်မးန့ၣ်လီၤ. ဖဲန့ၣ်အခါ မံးစ် ဟာမၣ် တမၤနီၣ်ဘၣ် မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအရ့ဒိၣ်ဘၣ် ဒီးဆိကမိၣ်ဝဲလၢ သရၣ် ဘိတ်စ် မၤကမၣ်အသးလၢ အစံးကတိၤ တၢ်မၤလိာ်လွံၢ်ထံၣ်အဂ့ၢ် အါန့ၢ်တၢ်မၤလိာ်အဂၤ ခွံထံၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ် ယွၤဟ့ၣ်အီၤ တၢ်ထံၣ်လၢ တၢ်စီဆှံအလီၢ်လၢမူခိၣ်အဂ့ၢ်လီၤ. ယွၤအတၢ်လုၢ်ဟံၣ် အိးထီၣ်အသးလၢမူခိၣ် ဒီးအဝဲထံၣ်ဘၣ် ယွၤအတၢ်သေတ္တာဒီး တၢ်သးကညီၤအလီၢ်အဖီခိၣ်လီၤ. မူခိၣ်ကလူးခံဂၤ ဆၢထၢၣ်ဝဲ တဂၤလၢတၢ်သေတ္တာအကပၤတကပၤ ဒီးအဒံးတဖၣ်လီၤဖျံးဝဲ လၢတၢ်သးကညီၤအလီၢ်အဖီခိၣ်၊ အမဲာ်ဘၣ်လိာ်အသးဆူအီၤလီၤ. အဝဲအတၢ်ကွၢ်ထွဲအမူခိၣ်ကလူး စံးဘၣ်အီၤလၢ တၢ်အံၤပာ်ဖျါထီၣ် မူခိၣ်အသုးမုၢ်ခဲလၢာ် ကွၢ်ဆူယွၤအတၢ်သိၣ်တၢ်သီလၢ အဘၣ်တၢ်ကွဲးအီၤလၢယွၤအစုခီၣ်ဒုး ဒီးအိၣ်ဒီးတၢ်ယူးယီၣ်လီၤ. ယ့ၣ်ၡူး ယံးထီၣ် တၢ်ဖုံးအခိၣ်တၢ်သေတ္တာ ဒီးအဝဲထံၣ်ဘၣ် လၢၢ်ပြားခံဘ့ၣ်လၢ တၢ်ကွဲးဃာ် တၢ်မၤလိာ်ဆံခါန့ၣ်လီၤ. ဖဲအထံၣ် တၢ်မၤလိာ်လွံၢ်ထံၣ် အိၣ်ဝဲလၢ တၢ်မၤလိာ်ဆံခါအကျါအခၢၣ်သး ဒီးကပီၤလၢအနူးအညံး ဝးဝးအီၤအခါ အဝဲကမၢကမၣ်ဝဲလီၤ. မူခိၣ်ကလူး စံးဝဲ “တၢ်မၤလိာ်တထံၣ်အံၤ မ့ၢ်ထဲတထံၣ်လၢ အဒုးသ့ၣ်ညါ ယွၤလၢအမူဝဲ၊ အတ့လီၤမူခိၣ် ဒီးဟီၣ်ခိၣ် ဒီးတၢ်အိၣ်ခဲလၢာ်လၢအပူၤန့ၣ်လီၤ. ဖဲတၢ်ပာ်ထီၣ် ဟီၣ်ခိၣ်အခီၣ်ထံးအခါ မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအခီၣ်ထံးစ့ၢ်ကီး ဘၣ်တၢ်ပာ်ထီၣ်အီၤန့ၣ်လီၤ.” ဘၣ်တၢ်ဒုးနဲၣ်အီၤလၢ မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအမ့ၢ်အတီ မ့ၢ်ဘၣ်ပာ်ကဲအီၤန့ၣ် ပှၤတနာ်ယွၤ မ့တမ့ၢ် ပှၤတအိၣ်ယွၤနီတဂၤ ကအိၣ်ထီၣ်ဝဲဘၣ်. မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအတၢ်ပာ်ကဲ ကဒီသဒၢဟီၣ်ခိၣ်လၢ တၢ်ဘါတၢ်ဂီၤတၢ်ဖှီၣ်အပူၤလီၤ.
GSAM 256.1တၢ်မၤလိာ်လွံၢ်ထံၣ် ဘၣ်တၢ်နးထီၣ်အီၤအဃိ ပဘၣ်တၢ်ကိးပဝဲလၢ ကဘှီက့ၤ တၢ်လီၤပလီၢ်လၢ တၢ်သိၣ်တၢ်သီအပူၤ ဒီးကဃ့ကညးတၢ်လၢ မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤလၢ အဘၣ်တၢ်ဆီၣ်လီၤအီၤအဂီၢ်လီၤ. တၢ်ဒဲးဘးအပှၤ၊ လၢအပာ်ထီၣ်ထီအသး ဆူယွၤအဖီခိၣ် ဒီးဆိကမိၣ်လၢ အဆီတလဲမုၢ်နံၤ ဒီးတၢ်သိၣ်တၢ်သီသ့ဝဲန့ၣ် ဒုးအိၣ်ထီၣ် တၢ်ဆီတလဲ မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ လၢနွံသီတသီ ဆူတနံၤအခီၣ်ထံးန့ၣ်လီၤ. အဝဲမၤဝဲဒ်န့ၣ် ဒီးမၤလီၤပလီၢ် ယွၤအတၢ်သိၣ်တၢ်သီလီၤ.
GSAM 256.2တချုးလၢ ယွၤအမုၢ်နံၤဖးဒိၣ် ဟဲတုၤဒံးဘၣ်န့ၣ် တၢ်ကစီၣ်ဘၣ်တၢ်ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ ဒ်သိးပှၤဂီၢ်မုၢ်ကဟဲက့ၤ ဆူအတၢ်သးတီလၢ ယွၤအတၢ်သိၣ်တၢ်သီလၢ ခရံာ်အဒုၣ်အဒါ မၤလီၤပလီၢ်ဝဲန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်တၢ်မၤနီၣ် မၤဃါ တၢ်လီၤပလီၢ်အံၤလၢ တၢ်သိၣ်လိ ဒီးတၢ်မၤဒိန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်တၢ်ဒုးနဲၣ်စ့ၢ်ကီးအီၤလၢ လံာ်ရိၣ်ပျူ ၁၄ အမူခိၣ်ကလူးသၢဂၤတဂၤလၢ အကိးပသူထီၣ် ယွၤအတၢ်မၤလိာ်တဖၣ် ဒီးယ့ၣ်ၡူးအတၢ်နာ်န့ၣ် ပာ်ဖျါထီၣ် ပှၤလၢအတူၢ်လိာ် တၢ်ကစီၣ်အံၤ ဒီးပာ်ဖျါထီၣ် တၢ်သတိပေးဆူဟီၣ်ခိၣ်လၢ ကပာ်ကဲ ယွၤအတၢ်မၤလိာ်တဖၣ် ဒီးအတၢ်သိၣ်တၢ်သီ ဒ်အမၤပတံာ်ထူၣ် အမဲာ်ချံအသိးန့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်သတိပေးအံၤအဃိ ပှၤအါဂၤ ကတူၢ်လိာ် ယွၤအမုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤလီၤ.6
GSAM 256.3မံးစ် ဟာမၣ် ဒီးသရၣ် ဘိတ်စ် အတၢ်လဲၤခီဖျိအံၤ လီၣ်ဖျါထီၣ် ယွၤအကျဲလၢ အမၤတၢ်န့ၣ်လီၤ. သရၣ် ဘိတ်စ် ဒုးနဲၣ် မံးစ် ဟာမၣ် ဒီးသရၣ် White ဆူမုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအဂ့ၢ် ဒီးစံးဘၣ်အဝဲသ့ၣ်လၢ လံာ်စီဆှံအပူၤ ယွၤအတၢ်သိၣ်တၢ်သီလၢ တဆီတလဲဘၣ်အတၢ်ဟ့ၣ်တၢ်ဘၣ်ထွဲန့ၣ်လီၤ. မံးစ် ဟာမၣ် မ့ၢ်ဘၣ်တၢ်ဆိၣ်ဂ့ၤအီၤလၢ ယွၤအတၢ်ပာ်ဖျါထီၣ် အလီၤဆီအိၣ်ဝဲ ၁၈ လါဃၣ်ဃၣ်လံဘၣ်ဆၣ် တၢ်တပာ်ဖျါထီၣ် အီၤဘၣ် တၢ်ဂ့ၢ်အံၤနီတဘျီဒံးဘၣ်. ခဲအံၤ ယွၤအဆၢကတီၢ် ဟဲတုၤလံ ဒ်ပှၤနာ်တဖၣ် ဘၣ်တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်အီၤလၢ ကပာ်ကဲအတၢ်သိၣ်တၢ်သီ ဒီးယွၤဟ့ၣ်အဝဲသ့ၣ် တၢ်ကပီၤ ခီဖျိ ဝံအတၢ်စံးပာ်အတၢ်ဟ့ၣ်န့ၣ်လီၤ. ဒ်န့ၣ်အသိး လၢယွၤအကျဲန့ၣ် မူခိၣ်ကလူးသၢဂၤတဂၤ အတၢ်ကစီၣ်၊ “ယွၤအတၢ်မၤလိာ်တဖၣ် ဒီးယ့ၣ်ၡူးခရံာ်အတၢ်အုၣ်အသး” ဘၣ်တၢ်ပာ်ဖှိၣ်အီၤလီၤ.
GSAM 257မူခိၣ်ကလူးသၢဂၤတဂၤ အတၢ်ကစီၣ် အတၢ်စးထီၣ်
GSAM 257.1စးထီၣ်လၢအဆၢကတီၢ်န့ၣ် မူခိၣ်ကလူးသၢဂၤတဂၤ အတၢ်ကစီၣ်၊ ဒ်အဘၣ်ထွဲလိာ်အသးဒီး တၢ်ကစီၣ်ခံဘျီလၢအဂၤအသိး ဘၣ်တၢ်စံးကတိၤအီၤလီၤ. မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအမ့ၢ်အတီ လၢအဘၣ်ထွဲဒီး ယွၤအတၢ်သေတ္တာ ဒီးတၢ်ကပီၤလၢ အဒိၣ်ထီၣ် ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်စီဆှံအလီၢ်န့ၣ် မၤဂၢၢ်ကျၢၤ တၢ်လၢဘၣ်တၢ်ဒုးနဲၣ်ဆိဝဲ—တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤ ဘၣ်ဃးဒီးခရံာ်ဟဲက့ၤ အလီၢ်လံၤ တီဝဲ ဒီးလဲၤအသးဒ် ယွၤအတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအသိးလီၤ. ခဲအံၤ အဝဲသ့ၣ် နၢ်ပၢၢ်အါထီၣ်န့ၢ်အပူၤကွံာ် တၢ်အခီပညီလၢ “တၢ်လှီၤထီၣ် သၢလီၢ်လၢကျဲဆူယွၤအဝ့ၢ်” န့ၣ်လီၤ.
GSAM 257သရၣ် ဘိတ်စ် တူၢ်လိာ်ဝဲ တၢ်ထံၣ်တဖၣ်လၢအဟဲလၢယွၤ
GSAM 257.2လါနိၣ်ဝ့ဘၢၣ် ၁၈၄၆ န့ၣ် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်တခါ ဘၣ်တၢ်မၤအီၤလၢ Topsham၊ Maine၊ ဖဲ သရၣ် ဘိတ်စ် အိၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ. ဖဲတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အံၤ မးစ်. White (မံးစ် ဟာမၣ် ဒီးသရၣ် ဂျိမ်းစ် White အတၢ်ဆီဟံၣ်ဆီဃီ ဘၣ်တၢ်စံးကတိၤဆိအီၤလံ) ထံၣ်တၢ်ထံၣ်တခါလၢ အဒုးအိၣ်ထီၣ် သရၣ် ဘိတ်စ် အတၢ်နာ်ကျၢၤ လၢတၢ်ထံၣ်တဖၣ်အိၣ်ဒီး ယွၤအခီၣ်ထံးန့ၣ်လီၤ. အဝဲမ့ၢ်ပှၤတဂၤလၢ အလဲၤတ့ၢ်လၢ ပီၣ်လဲၣ်အဖီခိၣ် အနံၣ် ၅၀၊ မၤတၢ်လီၢ်ခဲလၢာ် စးထီၣ်လၢ ကဘီဖိအပှၤမၤတၢ် တုၤလၢ ကဘီအခိၣ် ဒီးကဘီကစၢ်န့ၣ်လီၤ. အတၢ်သ့ၣ်ညါ ဘၣ်ဃးဒီး မူခိၣ်ဆၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဒိၣ်မး ဒ်သိးအဝဲစံးဘၣ်ယၤလၢ အကသ့ၣ်ညါ မိၣ်ကွၢ်ကွၢ်အလီၢ်လၢ ပီၣ်လဲၣ်အဖီခိၣ်၊ ဘၣ်ဃးဒီး အလီၢ်အတၢ်ပနီၣ် ကလံၤစိး–ကလံၤထံး (latitude) ဒီး မုၢ်ထီၣ်–မုၢ်နုာ် (longitude)၊ ခီဖျိ အကွၢ်မူခိၣ်အနီၣ်တၢ်ဖျၢၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤဒ်န့ၣ်တဂၤ ကသးဝံၣ်ဝဲလၢ အကတိၤဘၣ်ဃးဒီး မူခိၣ်ဆၣ်တဖၣ်လီၤ.
GSAM 257.3ဖဲယကတိၤသကိးတၢ်ဒီးအီၤအခါ အဝဲစံးဘၣ်ယၤလၢ အနာ်သ့ဝဲလၢ တၢ်ထံၣ်တဖၣ်အိၣ်ဒီး ယွၤအခီၣ်ထံး ဒ်လဲၣ်အဂ့ၢ်လီၤ. အဝဲစံးဝဲလၢ မုၢ်တနံၤ အဝဲမၤကွၢ်အဲၣ်ဒိးကတိၤသကိး မးစ်. White ဘၣ်ဃးဒီး ဆၣ်တဖၣ် ဘၣ်ဆၣ် အဝဲသ့ၣ်ညါလၢ အဝဲတသ့ၣ်ညါ တၢ်မူခိၣ်ဆၣ်အဂ့ၢ် နီတမံၤဘၣ်. အဝဲစံးဘၣ်အီၤစ့ၢ်ကီးလၢ အဝဲတသ့ၣ်ညါလၢ အဝဲယူးကွၢ်တ့ၢ်လံာ်လၢ အကွဲးဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဂ့ၢ်အံၤနီတဘျီဘၣ်. အဝဲတအဲၣ်ဒိးကတိၤဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဂ့ၢ်အံၤဘၣ် ဒီးဆီတလဲ တၢ်ကတိၤဆူ ဟီၣ်ခိၣ်သီ ဒီးတၢ်လၢ ဘၣ်တၢ်ဒုးနဲၣ်အီၤလၢ တၢ်ထံၣ်အပူၤ ဘၣ်ဃးဒီး ဟီၣ်ခိၣ်သီန့ၣ်လီၤ.
GSAM 258“မူခိၣ်အိးထီၣ်”
GSAM 258.1လၢအနံၣ်လၢ အပူၤကွံာ်၊ လါအ့ဖြ့ၣ် ၁၉၊ ၁၈၄၅ န့ၣ် လံာ် ကွဲးဖျါ လၣ်ဒၣ် အတၢ်ကစီၣ် ထုးထီၣ် တၢ်ကစီၣ်လၢ အရ့ဒိၣ်လၢ ပှၤလၢအဃုသ့ၣ်ညါ မူခိၣ်ဆၣ်တဖၣ်အဂီၢ် လၢအဟဲလၢ Rosse ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ထံၣ်သီလၢ အလီၤလးလၢ အထံၣ်န့ၢ် ခီဖျိ အခိၣ်ကွၢ်မူခိၣ်ဖးဒိၣ်န့ၣ်လီၤ. အထံၣ်လီၤဆီတခါန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢ ပှၤလၢအဃုသ့ၣ်ညါ မူခိၣ်ဆၣ်တဖၣ် ကိးဝဲလၢ “မူခိၣ်အကျဲလီၤပူၤ” န့ၣ်လီၤ. မုၢ်နၤတနၤ ဖဲတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢ တၢ်စံးကတိၤအီၤအဖီခိၣ် လၢ မံၣ်စတာ Curtiss အဟံၣ် ဒီးသရၣ် ဘိတ်စ် အိၣ်ဝဲ၊ အဝဲဒံးတနာ်ဘၣ် တၢ်ပာ်ဖျါထီၣ်တဖၣ်အဂ့ၢ်ဘၣ်န့ၣ် မးစ်. White လၢအိၣ်လၢ တၢ်ထံၣ်အပူၤ စးထီၣ်ကတိၤဘၣ်ဃးဒီး ဆၣ်တဖၣ်လီၤ. အဝဲစံးကတိၤဝဲလၢ အထံၣ်ခိၣ်ကွဲးအကီၢ်ကီၢ်တဖၣ် လၢအလုၢ်အပူၤ လၢမူခိၣ်ဖျၢၣ်တခါအဖီခိၣ် ဒီးအဝဲစံးထီၣ်ဝဲ “ယထံၣ် လါလွံၢ်ဖျၢၣ်.” သရၣ် ဘိတ်စ် စံးဝဲ “အဝဲကွၢ် ဂျူပီတာန့ၣ်လီၤ.” ဝံၤဒီး အဝဲမၤဒိသး ဒ်အလဲၤတၢ်လၢ မူခိၣ်အခၢၣ်သးအသိး ဒီးစးထီၣ်စံးကတိၤဝဲ ဘၣ်ဃးဒီး ခိၣ်ကွဲးတဖၣ် ဒီးအဝဲၣ်တဖၣ် အတၢ်ဃံတၢ်လၤလၢ အဆီတလဲအသး တဘျီဘၣ်တဘျီ ဒီးစံးဝဲ “ယထံၣ် လါနွံဖျၢၣ်.”7 သရၣ် ဘိတ်စ် ကိးပသူထီၣ်ဝဲ “အဝဲစံးကတိၤဘၣ်ဃးဒီး စဲတၣ်န့ၣ်လီၤ.” ဝံၤဒီး အဝဲစံးဝဲ “ယထံၣ် လါဃုဖျၢၣ်” ဒီးတဘျီဃီ စးထီၣ်စံးကတိၤ “မူခိၣ်အိးထီၣ်” အဂ့ၢ် ဒီးအတၢ်ကပီၤ ဒီးကိးဝဲလၢ တၢ်အံၤမ့ၢ်တၢ်အိးထီၣ်ဆူ တၢ်လီၢ်တကဝီၤလၢ အကပီၤအါထီၣ်လီၤ. သရၣ် ဘိတ်စ် စံးဝဲလၢ အတၢ်ပာ်ဖျါထီၣ်အံၤ ဒိၣ်န့ၢ် တၢ်ကွဲးပာ်ဖျါထီၣ် ခဲလၢာ်လၢ အဝဲဖးဘၣ် ဘၣ်ဃးဒီး မူခိၣ်အိးထီၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.
GSAM 258.2ဖဲအဝဲကတိၤ ဒီးအိၣ်ဒံးလၢ တၢ်ထံၣ်အပူၤအခါ အဝဲဆၢထၢၣ်လၢအချံး ဒီးကိးပသူထီၣ်ဝဲ “အိၣ်မး ယအဲၣ်ဒိးလၢ John Rosse ကအိၣ်ဖဲအံၤ လၢမုၢ်နၤအံၤ!” သရၣ် White သံကွၢ်ဝဲ “John Rosse မ့ၢ်မတၤလဲၣ်.” သရၣ် ဘိတ်စ် စံးဝဲ “အဝဲမ့ၢ် ပှၤအဲးကလံးလၢ အဃုသ့ၣ်ညါ မူခိၣ်ဆၣ်တဖၣ် ဖးဒိၣ်တဂၤလီၤ. ယအဲၣ်ဒိးလၢ အဝဲကအိၣ်ဖဲအံၤ ဒ်သိးကနၢ်ဟူ ပိာ်မုၣ်အံၤ ကတိၤ မူခိၣ်ဆၣ်အဂ့ၢ် ဒီးကနၢ်ဟူ အတၢ်ပာ်ဖျါထီၣ် ‘မူခိၣ်အိးထီၣ်’ အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. မ့ၢ်တၢ်လၢ အဒိၣ်န့ၢ် တၢ်လၢယဖးဘၣ် ခဲလၢာ်လၢတၢ်ဂ့ၢ်အံၤန့ၣ်လီၤ.” စးထီၣ်လၢမုၢ်နၤအံၤ သရၣ် ဘိတ်စ် နာ်ကျၢၤဝဲလၢ မးစ်. White အတၢ်ထံၣ်တဖၣ်အံၤ အိၣ်လၢတၢ်သ့ၣ်ညါ ဒီးတၢ်ပၢဆှၢအီၤအချၢလီၤ. တၢ်အံၤ ဒီးတၢ်သိၣ်က့ၤသီက့ၤ ဒီးတၢ်ဟ့ၣ်သိၣ်လိအကျိၤအကျဲ ဒုးနာ်အီၤလၢ အဟဲလၢယွၤလီၤ.
GSAM 259.1မူခိၣ်အပူၤ အတၢ်မၤအသးလၢ မးစ်. White ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲလၢ တၢ်ထံၣ်အပူၤန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢ ပှၤကွဲးဘၣ်ဃးဒီး မူခိၣ်ဆၣ်တဖၣ် စံးကတိၤဝဲ အစှၤအလီၤလီၤလီၤန့ၣ်လီၤ. Huygens၊ ပှၤလၢအဃုထံၣ်ဆိဝဲန့ၣ် ကွဲးပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ ဒ်အဖီလာ်အံၤ—
GSAM 259တၢ်ကပီၤလၢအလီၤလး လၢအိုရိုင်ယၣ်အနၢၣ်
GSAM 259.2“ပှၤလၢအဃုသ့ၣ်ညါ မူခိၣ်ဆၣ်တဖၣ် ပာ်ဝဲလၢ ဆၣ်သၢဖျၢၣ် အိၣ်ဘူးလိာ်အသး လၢအိုရိုင်ယၣ်အနၢၣ်အပူၤလီၤ. ဖဲယကွၢ် ဆၣ်လၢအအိၣ်လၢအခၢၣ်သး လၢခိၣ်ကွၢ်မူခိၣ် လၢ ၁၆၅၆ အနံၣ်န့ၣ် ဘၣ်တၢ်ပာ်လီၤ ဆၣ်အဂၤတဆံခံဖျၢၣ် လၢအလီၢ်လီၤ. လၢအဝဲသ့ၣ်အကျါ ဆၣ်သၢဖျၢၣ် အိၣ်ဘူးလိာ်အသး ကးကဲၤကးကဲၤ ဒီးအဂၤလွံၢ်ဖျၢၣ်စ့ၢ်ကီး ဖျါထီၣ်ဝဲ လၢအကပီၤဒ်သိး အအိၣ်လၢတၢ်အၢၣ်အပူၤအသိးလီၤ. လၢတၢ်န့ၣ်အဃိ လီၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်အပူၤ ဖျါကပီၤအါန့ၢ် မူခိၣ်အဂၤအခီၣ်ထံးလီၤ. မူခိၣ်ခဲလၢာ် ဖျါဝဲလၢအမဲာ်တချုၣ် မ့ၢ်လၢ တၢ်ဆၢကတီၢ်အဂ့ၤအဃိ ဘၣ်တၢ်ထံၣ်အီၤ ဒ်သိးအိးထီၣ်အသး ခီဖျိ တၢ်ဖုံးအကူာ်အသိးန့ၣ်လီၤ. ခီဖျိတၢ်ဖုံးအကူာ်အံၤ ပှၤတဂၤ ထံၣ်ဘၣ်ဝဲဆူ တၢ်လီၢ်တကဝီၤအဂၤလၢ အကပီၤအါထီၣ်န့ၣ်လီၤ.”
GSAM 259.3William Herschel စံးကတိၤဝဲ ဘၣ်ဃးဒီး မူခိၣ်အကျဲလီၤပူၤအံၤ ဒ်အဖီလာ်အံၤ—
GSAM 259.4“အဝဲအခိၣ်ထွဲ ဖဲအယံၤအံၤ မ့ၢ်အိၣ် ၁၀ ဒီဂရီ၊ ဒီးလီၤဘၣ်ဝဲဖဲန့ၣ်န့ၣ် အဝဲအတၢ်ဒိၣ်ထီၣ် ကလီၤလၢ ပှၤဆိကမိၣ်ဝဲ တသ့နီတစဲးဘၣ်. ဘၣ်တၢ်ဂံၢ်ဆိကမိၣ်အီၤလၢ အဝဲဒိၣ်ဝဲ ဒိၣ်န့ၢ်မုၢ် အတၢ်ဒိၣ်ထီၣ် ၂ ထရီလံယၣ်ဘျီန့ၣ်လီၤ.”
GSAM 259အကပီၤအါန့ၢ်မုၢ်
GSAM 259.5ပှၤသ့ပှၤဘၣ် သိမါစ် ဒဲး ကတိၤဘၣ်ဃးဒီး တၢ်အၢၣ်လၢအကပီၤအံၤ ဒ်အဖီလာ်အံၤ—
GSAM 259.6“ပှၤမ့ၢ်အိၣ်ဘူးဒီးအီၤ ဒ်သိးအယံၤဝဲ တဝာ်လၢ ဆၣ်လၢအဘူးကတၢၢ်ဒီးပှၤအအိၣ်အယံၤအသိးန့ၣ်၊ တၢ်ယံၤအံၤ မ့ၢ်ဒိၣ်မးဘၣ်ဆၣ် လၢအလီၢ်အံၤ အဝဲကကပီၤဝဲ ဒ်မုၢ်အသိးန့ၣ်လီၤ. ဒီးပှၤလၢအအိၣ်ဘူးအါန့ၢ်အီၤန့ၣ် အဝဲကမၤပှဲၤ မူခိၣ်အကူာ်အဒိၣ်တကူာ် ဒီးဖျါကပီၤဝဲ ဒ်တၢ်ကပီၤလၢ တၢ်စံးဖျါထီၣ်တသ့အသိးန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ် တၢ်တ့လီၤတၢ်အံၤအတၢ်တိာ်ပာ်လၢအလီၤဆီ၊ လၢအတၢ်ဘၣ်ထွဲခဲလၢာ်န့ၣ် ကအိၣ်ဒံးဝဲ ဒ်တၢ်ဂ့ၢ်လၢ ပှၤတနံၤတခီနံၤ ကဘၣ်သ့ၣ်ညါထီၣ်အီၤ လၢတၢ်အိၣ်မူလၢ အတအိၣ်ဒီးအကတၢၢ်ဘၣ် အနံၣ်အနာ်အပူၤန့ၣ်လီၤ. ဒီးဒ်တၢ်ဂ့ၢ်အဂၤတဖၣ် လၢအအိၣ်လၢ တၢ်တ့လီၤအလီၢ်အယံၤအသိး အဝဲဒုးအိၣ်ထီၣ်လၢ ပှၤသးပူၤ တၢ်သးအိၣ်ဖးဒိၣ်လၢ ကထံၣ်ဘၣ် မူခိၣ်အလီၢ်လၢ အလီၤလး ဒီးအခီပညီအိၣ်အံၤ လၢအဘၣ်တၢ်ဖျါထီၣ်အီၤ အါထီၣ်န့ၣ်လီၤ.”8
GSAM 260.1သရၣ် ဘိတ်စ် ဖဲအကတၢၢ်အတၢ်ကွဲး ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဂ့ၢ်အံၤန့ၣ် စံးဝဲ—
GSAM 260.2“ဒ်န့ၣ်အသိး ပထံၣ်လၢ တၢ်အုၣ်အသးခဲလၢာ်လၢ ဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်ဖျါထီၣ်အီၤ (ဒီးမ့ၢ်အရ့ဒိၣ်န့ၢ်အံၤ ပဟ့ၣ်ဖျါထီၣ်အါန့ၢ်အံၤသ့) န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢ အလီၤလး ဒီးပှၤနၢ်ပၢၢ်အီၤတသ့ဘၣ် လၢမူခိၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ. မူခိၣ်အကျဲလီၤပူၤအံၤ အကဝီၤတဝီၤ ယံၤအါန့ၢ် ၁၁,၀၀၀,၀၀၀,၃၁၄ မံးလံၣ်န့ၣ်လီၤ. Huygens လၢအမ့ၢ်ပှၤလၢ အမံၤဟူသၣ်ဖျါ စံးဝဲ ‘ယတထံၣ် တၢ်ဒ်အံၤနီတဘျီ လၢဆၣ်တဖၣ်လၢ အအိၣ်ဂၢၢ်အကျါဘၣ်—မူခိၣ်အလီၢ်အဂၤ လၢအကပီၤအါထီၣ်န့ၣ် အိးထီၣ်အသးလၢယမဲာ်ညါလီၤ.’”
GSAM 260တၢ်အုၣ်အသးအဂၤတခါ ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ထံၣ်ဘၣ် မူခိၣ်ဖျၢၣ်တဖၣ်
GSAM 260.3ပက့ၤကွဲးဖျါထီၣ် တၢ်ကတိၤလၢ မးစ်. ထရူစဒ့လ် စံးဝဲ၊ အဝဲအိၣ်ဝဲ ဖဲတၢ်ထံၣ်အံၤ ဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်အီၤအခါန့ၣ်လီၤ. အဝဲစံးဝဲ—
GSAM 260.4“ဒီပုၢ်ဝဲၢ်မုၣ် White အိၣ်ဒီးတၢ်ဆါလၢအဂံၢ်စၢ်ဒိၣ်မးလီၤ. ဖဲတၢ်ဃ့ဘါထုကဖၣ် လၢအဂီၢ်အခါ ယွၤအသးစီဆှံ အိၣ်လီၤလၢပအိၣ်လီၤ. တယံာ်ဘၣ်န့ၣ် ပသ့ၣ်ညါလၢ အဝဲတသ့ၣ်ညါ တၢ်လၢအဘၣ်ဃးဒီးဟီၣ်ခိၣ်ဘၣ်. အဝဲအံၤ မ့ၢ်အတၢ်ထံၣ်အခီၣ်ထံး ဘၣ်ဃးဒီး မူခိၣ်ဖျၢၣ်တဖၣ်လီၤ. ဝံၤဒီး အဝဲဂံၢ်လါဂျူပီတာအလါတဖၣ် လၢအကလုၢ်ထီ ဒီးအဆၢကတီၢ်ဖုၣ်အတၢ်ဂံၢ်လါစဲတၣ်တဖၣ် ဒီးတယံာ်ဘၣ် အဝဲပာ်ဖျါထီၣ် စဲတၣ်အဝဲၣ်တဖၣ် လၢအဃံအလၤလီၤ. ဝံၤဒီး အဝဲစံးဝဲ ‘ပှၤအိၣ်ဖဲန့ၣ်တဖၣ် မ့ၢ်ပှၤဒိၣ်မုၢ် ဒီးအလီၤယူးယီၣ်၊ အလီၤဆီလိာ်အသးဒီး ဟီၣ်ခိၣ်အပှၤအိၣ်လီၤ. တၢ်ဒဲးဘး တဟဲနုာ်လီၤဖဲအံၤနီတဘျီဘၣ်.’ လၢသရၣ် ဘိတ်စ် အမဲာ်အအိၣ်လၢအနံၤအခါ ဖျါဝဲလၢ အတၢ်သးဒ့ဒီလၢအပူၤကွံာ် ဘၣ်ဃးဒီး အတၢ်ထံၣ်တဖၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ် လီၤမၢ်ကွံာ်ဝဲလီၤ. ပဝဲခဲလၢာ် သ့ၣ်ညါလၢ ကပတ့ၣ် ဘိတ်စ် အဲၣ်မး မူခိၣ်ဆၣ်တဖၣ် ဒ်အဝဲဟ့ၣ်ပှၤတၢ်သိၣ်လိ ဒီးဒုးနဲၣ်ပှၤ မူခိၣ်ဖျၢၣ်အါမး လီၤ. ဝံၤဒီး တၢ်ထံၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံ ဒ်ဒီပုၢ်ဝဲၢ်မုၣ် White စံးဆၢဝဲအတၢ်သံကွၢ် လၢအဝဲတမၤလိဘၣ် မ့တမ့ၢ် တူၢ်လိာ် တၢ်သ့ၣ်ညါလၢ တၢ်ဂ့ၢ်အံၤအဖီခိၣ် နီတမံၤဘၣ်န့ၣ် အဝဲပှဲၤဝဲဒီး တၢ်သးခု ဒီးတၢ်သူၣ်ဖှံသးညီလီၤ. အဝဲစံးထီၣ်ပတြၢၤယွၤ ဒီးစံးအတၢ်နာ်လၢ တၢ်ထံၣ်ဘၣ် မူခိၣ်ဖျၢၣ်တဖၣ်အံၤ ဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်အီၤ ဒ်သိး အဝဲသုတသးဒ့ဒီလၢခံကတၢၢ် နီတဘျီလၢၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ.”9
GSAM 261ကသ့ၣ်လၢအအၢ ဒိးန့ၢ်တၢ်ဆီတလဲတဘျီဃီ
GSAM 261.1တယံာ်ဘၣ် ဝံၤဒီး တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢ Topshamအံၤန့ၣ် တၢ်ကဲထီၣ်လၢ အလီၤလိၣ်လီၤလး လၢအဘၣ်ထွဲဒီး တၢ်ထံၣ်တဖၣ် ဘၣ်တၢ်ကဲထီၣ်အီၤလီၤ. ယကစံးဖျါထီၣ်ဝဲ ဒ်သရၣ် ဘိတ်စ် စံးဘၣ်ယၤအသိး—
GSAM 261.2သရၣ် White န့ၢ်ဘၣ်ကသ့ၣ်ဖိလၢ ဘၣ်တၢ်မၤကွၢ်အီၤ တမံၤဒီး လှ့ၣ်လၢအိၣ်ဒီး တၢ်ဆ့ၣ်နီၤခံခီန့ၣ်လီၤ. လှ့ၣ်အံၤ ဘၣ်တၢ်တ့အီၤ တအိၣ်ဒီး တၢ်ကးကွံာ်အမဲာ်ညါဘၣ်၊ ဘၣ်ဆၣ် အိၣ်ဒီး ခီၣ်လၢအခိၣ်လှ့ၣ်အမဲာ်ညါ ဒီးသံၣ်ခီၣ်လၢ ဘၣ်တၢ်စဲအီၤလၢ လှ့ၣ်အခိၣ်ဒုးန့ၣ်လီၤ. အရ့ဒိၣ်ဒိၣ် လၢကဘၣ်ကွၢ်ထွဲ ကသ့ၣ်ဖိအံၤ ဖဲတၢ်နီၣ်အီၤလီၤ. အဂ့ၢ်ဒ်လဲၣ်န့ၣ် ဖဲကသ့ၣ်အပျံၤ မ့တမ့ၢ် တၢ်တမံၤမံၤ မ့ၢ်ထိး အကပၤန့ၣ် အဝဲကထုးထီၣ်အခီၣ်ဒီး ကွၢ်ကီၤတဘျီဃီ၊ ဒီးဘၣ်တၢ်ဖီၣ်အီၤလၢ တၢ်ဖီၣ်ကျၢၤ လၢအကအိၣ်တီတီ ဒ်သိးအဝဲ သုတဃ့ၢ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ကသ့ၣ်ဖိအံၤ မ့ၢ်ပှၤတဖုအတၢ် ဒီးအဝဲသ့ၣ်အဲၣ်ဒိးလဲၤဆူ အဝဲသ့ၣ်အအိၣ်န့ၣ်လီၤ. ဒီးမ့ၢ်လၢ သရၣ် White သ့ၣ်ညါမၤန့ၢ် ကသ့ၣ်ဖိလၢ အတဘၣ်တၢ်မၤသိၣ်လိအီၤဘၣ် အါမးအဃိ အဝဲဆိကမိၣ်လၢ တၢ်ကီတၢ်ခဲဖးဒိၣ် တအိၣ်ဘၣ်လၢ ကသ့ၣ်ဖိအံၤအဂီၢ်ဘၣ်. ဘၣ်ဆၣ် မ့ၢ်အဝဲသ့ၣ် သ့ၣ်ညါလၢ ကသ့ၣ်ဖိအံၤ ဖဲအကလီၤပျံၤလီၤဖုးအခါ အပူၤကွံာ် မၤသံပှၤခံဂၤလံ၊ မၤတဂၤသံ ခီဖျိအကျီၢ်အီၤလၢ လၢၢ်လၢကျဲကပၤန့ၣ် အဝဲတနာ်လီၤအသးဒ်န့ၣ်ဘၣ်.
GSAM 261.3ဖဲတၢ်အံၤကဲထီၣ်အခါ ပှၤလွံၢ်ဂၤ အိၣ်လၢလှ့ၣ်အပူၤ—သရၣ် White ဒီးအမါ ဆ့ၣ်နီၤလၢအမဲာ်ညါ၊ သရၣ် ဘိတ်စ် ဒီး အံၣ်စရ့လး ဒ့မၣ် ဆ့ၣ်နီၤလၢအလီၢ်ခံန့ၣ်လီၤ. ဖဲသရၣ် White မၤသးစှဲလၢ ကဖီၣ်ကသ့ၣ်အံၤအခါ မးစ်. White ကတိၤဘၣ်ဃးဒီး တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီန့ၣ် ယွၤအတၢ်စိတၢ်ကမီၤ ဟဲလီၤလၢ ပှၤအပူၤ ဒီးအဝဲဘၣ်တၢ်ဟံးထီၣ်အီၤလၢ တၢ်ထံၣ်အပူၤ ဒီးအိၣ်ဆ့ၣ်နီၤလၢလှ့ၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ. ဖဲအဝဲကိးပသူထီၣ် “တၢ်စံးထီၣ်ပတြၢၤ!” ဒ်အဝဲနုာ်လီၤဆူ တၢ်ထံၣ်အပူၤအခါ ကသ့ၣ်ဖိအံၤ ဆိတၢ်တဘျီဃီ ဒီးဆၢထၢၣ်ဂၢၢ်ဂၢၢ် ဒီးဒုးလီၤအခိၣ်လီၤ. ဖဲန့ၣ်အခါ မးစ်. White ဆၢထၢၣ်လၢ တၢ်အိၣ်သးအံၤအပူၤ ဒီးအမဲာ်ကွၢ်ဆူအဖီခိၣ် ဒီးလဲၤခီဖျိ လှ့ၣ်အမဲာ်ညါ ဆူသံၣ်ခီၣ်တဖၣ်အဖီခိၣ် ဒီးအစုအိၣ်လၢ ကသ့ၣ်ဖိအခံန့ၣ်လီၤ. သရၣ် ဘိတ်စ် ကိးပသူထီၣ်လၢ သရၣ် Whiteအအိၣ် “ကသ့ၣ်ဖိအံၤ ကကွၢ်ကီၤ ပိာ်မုၣ်အံၤ တုၤအသံန့ၣ်လီၤ.” သရၣ် White စံးဆၢဝဲ “ခဲအံၤ ယွၤပၢဆှၢ ကသ့ၣ်ဖိအံၤလံ. ယတအဲၣ်ဒိးမၤတံာ်တာ်ဘၣ်.” ကသ့ၣ်အံၤ ဆၢထၢၣ်ပျၢ်ပျၢ် ဒ်ကသ့ၣ်လၢအသးပှၢ်အသိးလီၤ. ကျဲကပၤန့ၣ် တၢ်ဖီခိၣ်ထီၣ်ဝဲ ဃုပ့ၣ်ဃၣ်ဃၣ် ဒီးအိၣ်ဒီး တၢ်လၢအအိၣ်ကတီၤလၢ အကပၤဒီး တၢ်ဖျၢၣ်မုၢ်လၢအလီၢ်န့ၣ်လီၤ. မးစ်. White အမဲာ်ကွၢ်ထီၣ်တုၤဒံး ဒီးတကွၢ်လီၤနီတဘျီဘၣ်န့ၣ် လဲၤထီၣ် တၢ်ဖီခိၣ်ဆူ တၢ်လီၢ်လၢအအိၣ်ဒီး တၢ်ဖျၢၣ်မုၢ် ဒီးလဲၤက့ၤလဲၤက့ၤ ဖဲန့ၣ်အမိၢ်ပှၢ်အါမံၤ၊ ကတိၤ ဒီးပာ်ဖျါထီၣ် ဟီၣ်ခိၣ်သီအတၢ်ဃံတၢ်လၤန့ၣ်လီၤ. ဝံၤဒီး အခိၣ်အိၣ်ဒံးဒ်န့ၣ်အသိး လဲၤလီၤက့ၤလၢ တၢ်ဖီခိၣ်၊ ဟဲဆူလှ့ၣ်အအိၣ်၊ လဲၤထီၣ်လၢ ခီၣ်အဖီခိၣ် ဒီးအစုအိၣ်လၢ ကသ့ၣ်ဖိအခံ၊ ဝံၤဒီးလဲၤထီၣ်ဆူ သံၣ်ခီၣ်တဖၣ်အဖီခိၣ် ဒီးက့ၤနုာ်လီၤဆူလှ့ၣ်အပူၤလီၤ. ဖဲအဝဲဆ့ၣ်နီၤလၢ လှ့ၣ်အလီၢ်အခါ တၢ်ထံၣ်လၢအပူၤကွံာ် ကတၢၢ်ကွံာ်ဝဲ ဒီးဖဲန့ၣ်ကသ့ၣ်အံၤ စးထီၣ်လဲၤထီၣ် ဖဲအပှၤနီၣ်ကသ့ၣ် တဟ့ၣ်အီၤတၢ်ပနီၣ်နီတမံၤဘၣ်အခါ ဒီးလဲၤဆူအကျဲလီၤ.
GSAM 262.2ဖဲမးစ်. White ဟးထီၣ်လၢလှ့ၣ်အခါ သရၣ် White ဆိကမိၣ်လၢ အကမၤကွၢ် ကသ့ၣ်အံၤ မ့ၢ်ပျၢ်သ့နီၢ်ကီၢ်ဧါ မ့တမ့ၢ် တပျၢ်ဘၣ်ဧါန့ၣ်လီၤ. အခီၣ်ထံး အဝဲထိးထဲဒၣ်အီၤလၢ နီၣ်ကသ့ၣ်အတၢ်ယိာ်; လၢအပူၤကွံာ် ကသ့ၣ်အံၤ ကတုံၢ်ထီၣ်ဝဲလၢ အကွၢ်ကီၤ၊ ဘၣ်ဆၣ် ခဲအံၤ တၢ်လဲၤတၢ်က့ၤ တအိၣ်နီတစဲးဘၣ်. ဝံၤဒီး အဝဲတီအီၤလၢအဂံၢ်ဆူၣ်၊ ဝံၤဒီးဆူၣ်န့ၢ်န့ၣ် ဒီးဆူၣ်န့ၢ်န့ၣ်လီၤ. ကသ့ၣ်ဖိအံၤ တပာ်သူၣ်ပာ်သးလၢ တၢ်တီအီၤနီတမံၤဘၣ် ဒီးဖျါဝဲလၢ အတမၤဘၣ်ဒိပှၤနီတမံၤဘၣ် ဒ်ခ့ယုၢ်တဖၣ်လၢ မူခိၣ်ကလူးတဖၣ် ကးတံၢ်တ့ၢ်အထးခိၣ် ဖဲမုၢ်နၤလၢ ဒၤနံးယဲလး အိၣ်လၢ ခ့ယုၢ်အကူပူၤန့ၣ် အသိးန့ၣ်လီၤ. သရၣ် ဘိတ်စ် စံးဝဲ “တၢ်လီၢ်အံၤ မ့ၢ်တၢ်လီၢ်လၢ အလီၤယူးလီၤယီၣ်လီၤ. ဒီးဖျါဝဲလၢ တၢ်စိတၢ်ကမီၤလၢ အဒုးအိၣ်ထီၣ် တၢ်ထံၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဖဲအဆၢကတီၢ်အံၤ မၤဆီတလဲ ကသ့ၣ်ဖိအတၢ်သးဒူအၢအံၤလီၤ.”
GSAM 262.3တၢ်ထံၣ်အံၤ မ့ၢ်ထဲတၢ်ကဲထီၣ်လၢ အဝဲအနီၢ်ခိအဂံၢ်စၢ်အဃိန့ၣ် တၢ်သံကွၢ်အိၣ်ထီၣ်သး လၢအကြၢးမးလီၤ—ကသ့ၣ်အံၤစ့ၢ်ကီး အိၣ်ဒီးတၢ်ဆါဒ်န့ၣ်ဧါ.
GSAM 262အံၣ်စရ့လး ဒ့မၣ် အတၢ်အုၣ်အသး
GSAM 262.4ယကဟ့ၣ်ဖျါထီၣ် တၢ်ကတိၤလၢ အဖီလာ်အံၤ ဒ်သိးကအုၣ်ကျၢၤ တၢ်ဂ့ၢ်လၢ သရၣ် ဘိတ်စ် စံးဘၣ်ယၤန့ၣ်လီၤ—
GSAM 262.5“အနံၣ်ခံဆံဃၣ်ဃၣ်အပူၤကွံာ်၊ ဖဲယစးထီၣ်ပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ တယံာ်ဒံးဘၣ်န့ၣ် အံၣ်စရ့လး ဒ့မၣ် စံးဘၣ်ယၤ တၢ်ကဲထီၣ်ဘၣ်ဃး ဒီပုၢ်ဝဲၢ်မုၣ် White ထံၣ်တၢ်ထံၣ် ဖဲအဝဲ၊ သရၣ် ဘိတ်စ်၊ သရၣ် White ဒီးအမါ လဲၤလၢ လှ့ၣ်ဖိအပူၤ လၢအနီၣ်ကသ့ၣ်အၢအခံန့ၣ်လီၤ. မုၢ်မဆါတနံၤအံၤ ယဖးတ့ၢ် တၢ်ပာ်ဖျါထီၣ်အံၤ ဒ်သိး သရၣ် လော့ဘရို ကွဲးအီၤအသိး ဒီးအဝဲလီၤပလိာ်ဝဲတတီၤဃီဒီး တၢ်လၢသရၣ် ဒ့မၣ် စံးဘၣ်ယၤန့ၣ်လီၤ.” မံၤကွဲးဝဲ “R. S. Webber၊ ဘဲတဲလ် ခရိခ်၊ မိရှီဂန်၊ လါဖ့ၤဘြူၤအါရံၤ ၉၊ ၁၈၉၁.”
GSAM 263သရၣ် ဘိတ်စ် အတၢ်အုၣ်အသး ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ထံၣ်တဖၣ်
GSAM 263.1သရၣ် ဘိတ်စ် စံးဖျါထီၣ် အတၢ်လဲၤခီဖျိ ဒ်အဖီလာ်အံၤ—
GSAM 263.2“ယထံၣ်ဘၣ်လၢ တၢ်ထံၣ်တဖၣ်အပူၤ တၢ်လၢအထီဒါ လံာ်စီဆှံ တအိၣ်နီတမံၤဘၣ်ဆှၢၣ် ယသးပျံၤ ဒီးဘၣ်တၢ်မၤကွၢ်ယၤ အါမး၊ ဒီးအယံာ်ဒိၣ်မး ယတအဲၣ်ဒိးနာ်လၢ တၢ်ထံၣ်တဖၣ်အံၤ မ့ၢ်တၢ်အဂၤ အါန့ၢ်တၢ်လၢ အိၣ်ထီၣ်လၢ အဝဲအနီၢ်ခိအဂံၢ်စၢ် အိၣ်ယံာ်အဃိဘၣ်.”
GSAM 263.3“အဃိ ယဃုတၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်လၢ ပှၤအဂၤတဖၣ်အမဲာ်ညါ၊ ဖဲအဝဲအသးဖှံၣ် တအိၣ်ဒီး တၢ်လီၤဆီဘၣ် (လၢတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အချၢ) န့ၣ် ယသံကွၢ်အီၤ ဒီးသံကွၢ်က့ၤအီၤ အါဘျီ၊ ဒီးသံကွၢ်စ့ၢ်ကီး အတံၤသကိးလၢ အလဲၤသကိးတၢ်ဒီးအီၤတဖၣ်၊ လီၤဆီဒၣ်တၢ် အဝဲအဒ့မုၣ်အဒိၣ်၊ ဒ်သိးယမ့ၢ်သ့န့ၣ် ကထံၣ်န့ၢ်တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီအဂီၢ်လီၤ. ဖဲအဝဲဟဲဆူ နယူးဘဲးဒဖၢး ဒီး ဖဲယၣ်ဟ့ၣ် အါဘျီလၢခံ ဖဲတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အပူၤန့ၣ် ယထံၣ်အီၤလၢ တၢ်ထံၣ်အပူၤ အါဘျီ၊ ဒီးလၢ Topsham၊ Maine စ့ၢ်ကီးလီၤ. ပှၤလၢအအိၣ်ဝဲ ဖဲတၢ်မၤအသးလၢ အလီၤသူၣ်ဖှံသးညီတဖၣ်အပူၤန့ၣ် သ့ၣ်ညါဝဲလၢ တၢ်သးဝံၣ်ဒီးတၢ်သးဆူၣ်လၢ ယဒိကနၣ် တၢ်ကတိၤကိးထံၣ်ဒဲး ဒီးယကွၢ် တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤကိးမံၤဒဲး ဒ်သိးယကဖျါထီၣ် တၢ်လံၣ်တၢ်လီ မ့တမ့ၢ် တၢ်မၤမံပှၤသးအတၢ်စိတၢ်ကမီၤ (mesmeric influence)န့ၣ်လီၤ. ဒီးယစံးထီၣ်ပတြၢၤယွၤ လၢတၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်လၢ အဟ့ၣ်ယၤဒီးပှၤဂၤတဖၣ် ဒ်သိးပကထံၣ်တၢ်ဂ့ၢ်တဖၣ်အံၤအဂီၢ်လီၤ. ခဲအံၤ ယကတိၤလၢ ယဂီၢ်သ့ဝဲလၢ တၢ်နာ်န့ၣ်လီၤ. ယနာ်လၢ တၢ်မၤအံၤ မ့ၢ်တၢ်လၢယွၤ မၤဝဲ ဒီးဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်အီၤ ဒ်သိးကမၤသူၣ်မံသးမံ ဒီးမၤဆူၣ်ထီၣ် အပှၤလၢ ‘ဘၣ်တၢ်မၤဖှံးအီၤ’, ‘ဘၣ်တၢ်မၤဆါအီၤ’, ဒီး ‘ဘၣ်တၢ်ထုးဖျီအီၤ’ တဖၣ်အဂီၢ် စးထီၣ်လၢ ပတၢ်မၤကတၢၢ် လၢလါအီးကထိဘၢၣ် ၁၈၄၄ ဝံၤအလီၢ်ခံန့ၣ်လီၤ. တၢ်သးပျံၤသးဖုးလၢ ‘ကွၢ်ဖဲအံၤ’, ‘ကွၢ်ဖဲန့ၣ်’ အိၣ်ထီၣ် စးထီၣ်လၢ အဆၢကတီၢ်အံၤ ဒီးမၤကီမၤခဲ ယွၤအပှၤအတီ အိၣ်ဒီးတၢ်သးအိၣ်တဖၣ် ဖးဒိၣ်မး၊ ဒီးမၤကီမၤခဲ ပှၤလၢတသ့ၣ်ညါပာ်ဖျါထီၣ် လံာ်စီဆှံလၢ အလီၤဆီလိာ်အသးတဖၣ် အါမးန့ၣ်လီၤ. ယအၢၣ်လီၤလၢ ယဒိးန့ၢ် တၢ်ကပီၤ ဒီးတၢ်သိၣ်လိ ဘၣ်ဃးဒီး လံာ်စီဆှံအဆၢအါမး လၢယတနၢ်ပၢၢ်အီၤ လၢအပူၤကွံာ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ယနာ်လၢ အဝဲမ့ၢ် ယွၤအဖိမုၣ်လၢ အသးတီ၊ အိၣ်ဒီးတၢ်သးအိၣ် ဒီးဟ့ၣ်လီၤအသးလီၤ.”10
GSAM 263.4“ပှၤကွဲးလံာ်အံၤ တဒိးန့ၢ် ‘တၢ်ဆိကမိၣ်’ လၢအတၢ်ထံၣ်တဖၣ် ‘လၢတၢ်သိၣ်လိ မ့တမ့ၢ် တၢ်မၤလိအပူၤ လၢအပူၤကွံာ်ဘၣ်.’ ဖဲအဝဲဒိးန့ၢ် အတၢ်ထံၣ်အခီၣ်ထံး လၢလါဒံၣ်စဲဘၢၣ် ၁၈၄၄ န့ၣ် အဝဲ ဒီးပှၤခဲလၢာ်လၢ တၢ်ကရူၢ်လၢ Portland၊ Maine (အဖံအမိအိၣ်ဆိလၢန့ၣ်) ပာ်တ့ၢ် ‘ကိးလၢနၤခီသးကဝီၤ’ ဒ်တၢ်လၢအပူၤကွံာ်အသိးလံ. ဖဲန့ၣ်အခါ ယွၤ ဒုးနဲၣ်အီၤလၢ တၢ်ထံၣ်အပူၤ တၢ်ကမၣ်လၢ အဝဲ ဒီးတၢ်ကရူၢ်လၢ Portland လဲၤကမၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ. ဝံၤဒီး အဝဲစံးဘၣ် တၢ်ကရူၢ်အံၤ အတၢ်ထံၣ် ဒီးအဝဲသ့ၣ် အၢၣ်လီၤဝဲလၢ အတၢ်လဲၤခီဖျိ လါနွံလါ မ့ၢ်ယွၤအတၢ်မၤလီၤ.”11
GSAM 264လၢ ၁၈၄၇ န့ၣ် တၢ်ကွၢ်ထွဲ မူခိၣ်ကလူးသၢဂၤ အတၢ်ကစီၣ် ဒ်လဲၣ်
GSAM 264.1တၢ်ကွဲးလၢ သရၣ် ဂျိမ်းစ် White ကွဲးဝဲ လၢလါအ့ဖြ့ၣ် ၁၈၄၇ န့ၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ တၢ်ကွၢ်ထွဲ မူခိၣ်ကလူးသၢဂၤ အတၢ်ကစီၣ် ဖဲန့ၣ်အခါ ဒ်လဲၣ်န့ၣ်လီၤ—
GSAM 264.2“ပှၤလၢအနာ် တၢ်ဟဲက့ၤခံဘျီ အကလုာ်ကလုာ် ခဲလၢာ်န့ၣ် အၢၣ်လီၤဝဲလၢ မူခိၣ်ကလူးလၢ ဘၣ်တၢ်ပာ်ဖျါထီၣ်အီၤလၢ လံာ်ရိၣ်ပျူ ၁၄ အဆၢ ၆ ဒီး ၇ အပူၤန့ၣ် ပာ်ဖျါထီၣ် တၢ်ဟဲက့ၤအတၢ်ကစီၣ်ဆူ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ် ဒီးဟီၣ်ခိၣ်န့ၣ်လီၤ.... မူခိၣ်ကလူးခံဂၤတဂၤ အတၢ်မၤန့ၣ် မ့ၢ်ဒ်သိး ကဒုးနဲၣ် တၢ်ဟဲက့ၤအသုးမုၢ်လၢ ဘၤဘံလိၣ် လီၤပှီၢ်ဝဲန့ၣ်လီၤ. ဒီးမ့ၢ်လၢ အဝဲသ့ၣ်အါဂၤ တသ့ၣ်ညါ တၢ်အံၤ တချုးလၢ ကိးလၢနၤခီသးကဝီၤ အစိတၢ်ကမီၤ ဒုးဆၢထၢၣ်အဝဲသ့ၣ် ဖဲအဘၣ်ဆၢကတီၢ် ဒ်သိးအကဟးထီၣ်လၢ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်တဖၣ် တချုးလၢ ဆံသီတသီ ဟဲတုၤဒံးဘၣ်အဃိ၊ လၢတၢ်န့ၣ်အဃိ စးထီၣ်လၢ လါနွံလါ ၁၈၄၄ န့ၣ် မူခိၣ်ကလူးသၢဂၤတဂၤ အတၢ်ကစီၣ် မ့ၢ်ဝဲ ဒီးမ့ၢ်ဒံးဝဲ တၢ်သတိပေးဆူ ပှၤစီဆှံတဖၣ် ဒ်သိးက ‘ဟံးဃာ်ကျၢၤ’ ဒီးသုတက့ၤကဒါက့ၤဘၣ်၊ ဒီးသုတ ‘ဒိးန့ၢ်’ တၢ်ပနီၣ်တဖၣ်လၢ ပှၤမုၣ်ကနီၤတဖၣ်အကရူၢ် စူးကွံာ်ဝဲ ဖဲမူခိၣ်ကလူးခံဂၤတဂၤ အတၢ်ကိးပသူထီၣ်အခါန့ၣ်လီၤ.”
GSAM 264.3“ဒီးစးထီၣ်လၢ လါနွံလါ ၁၈၄၄ န့ၣ် ယွၤအပှၤဂီၢ်မုၢ်အဂီၢ် တၢ်ကစီၣ်အမ့ၢ်အတီ မ့ၢ်တၢ်သတိပေးဒ်န့ၣ်အသိးဧါ. မ့ၢ်အိၣ်ဝဲလီၤ.... အဆၢ ၁၂ စံးဝဲ “ဖဲအံၤ မ့ၢ်ပှၤစီဆှံတဖၣ် အတၢ်ဝံသးစူၤလီၤ. ဖဲအံၤ မ့ၢ်ပှၤလၢ အတိၢ်န့ၢ် ယွၤအတၢ်မၤလိာ်တဖၣ် ဒီးယ့ၣ်ၡူးအတၢ်နာ်န့ၣ်လီၤ.” ယိၤဟၣ်ဧၣ်, နထံၣ်အဝဲသ့ၣ် ဖဲလဲၣ်. မ့ၢ်ဝဲ “ဖဲအံၤ” ဖဲမူခိၣ်ကလူးသၢဂၤတဂၤ အတၢ်ကစီၣ်အဆၢကတီၢ်န့ၣ်လီၤ. ဒ်တၢ်အိၣ်ခိးလၢ တၢ်ဝံသးစူၤအပူၤ အဆၢကတီၢ် စးထီၣ်လၢ လါနွံလါ ၁၈၄၄ ဒီးဒ်ပှၤလၢအပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ ဒီးအဂၤတဖၣ် ဖျါထီၣ်လၢ အဆၢကတီၢ်န့ၣ်အသိးန့ၣ် ပသ့ၣ်ညါသ့ဝဲလၢ ပအိၣ်မူလၢ မူခိၣ်ကလူးသၢဂၤတဂၤ အတၢ်ကစီၣ်အဆၢကတီၢ်န့ၣ်လီၤ.”12
Notes
- လံာ်လီၣ်ဖျါ 14:9-12. ↩
- တၢ်ဂ့ၢ်လၢရိမၤအယူဝါအဖီခိၣ်၊ လံာ်ကဘျံးပၤ ၁၁၂။ ↩
- မူခိၣ်ကလူးသၢဂၤ အတၢ်ကစီၣ်လၢ လံာ်လီၣ်ဖျါ 14:6-12။ လံာ်ကဘျံးပၤ ၁၃၁၊ ၁၃၂။ ↩
- ရၣ်ချဲလ် ပရ့စတန် သံဖဲ ဗၢၣ်နၣ်၊ ဗၢ်မီာ်၊ ဖဲ ဖ့ၣ်ဘြူၣ်အါရံၣ် ၁ သီ၊ ၁၈၆၈၊ အနံၣ်အိၣ် ၅၉ နံၣ်။ ↩
- အန်ဒရူးစ် အတၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤဘၣ်ဃးဒီး မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ၊ လံာ်ကဘျံးပၤ ၅၀၆၊ ၁၈၈၇ တၢ်ထုးထီၣ်။ ↩
- အဲလန် ဂျီ. White အတၢ်အိၣ်မူအဂီၤ၊ လံာ် ၉၅၊ ၉၆. ↩
- လံာ် တၢ်ဒိၣ်ထီၣ် ဒီးတၢ်လဲၤထီၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲလၢ အထံၣ်လါဃိးဖျၢၣ် လၢစဲတၣ်အဂီၢ်လီၤ. တၢ်ဆီတလဲအံၤ ဘၣ်တၢ်မၤအီၤ ဖဲလံာ်အဒိလၢ တၢ်သမံသမိးတၢ်စဲကျံးအဂီၢ်တဖၣ် ဟးထီၣ်ကွံာ်လၢယစုပူၤဝံၤအလီၢ်ခံလီၤ. လါအါထီၣ်လၢ ဂျူပီတာ ဒီးစဲတၣ် အဖီခိၣ် ဘၣ်တၢ်ဃုထံၣ်အီၤဝံၤအိၣ်လံ. ↩
- သိမါစ် ဒဲး အလံာ် မူခိၣ်ဆၣ်တဖၣ်၊ လံာ် ၉၆. ↩
- မးစ်. ထရူစဒ့လ် အလံာ်တၢ်ကွဲး၊ လါယနူၤအါရံၤ ၂၇၊ ၁၈၉၁. ↩
- လံာ် တၢ်ကတိၤဆူသိဖိအစုဖိ၊ လံာ် ၂၁. ↩
- လံာ်အတူၢ်၊ ၂၂. ↩
- လံာ်အတူၢ်၊ လံာ် ၁၀၊ ၁၁၊ ဘရၣ်ဝံးစ်ဝံးခ်၊ Maine၊ လါမ့ၤ ၁၈၄၇. ↩