အဆၢ 17 — တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီ ဒိၣ်ထီၣ် လၢတၢ်ကီတၢ်ခဲအဖီလာ်
GSAM 265.1“ဒ်ပှၤကွၢ်သိတဂၤ ဃုထၢထီၣ်အသိလၢမုၢ်နံၤလၢအအိၣ်လၢအသိအကျါလၢအဘၣ်တၢ်မၤဖှံၣ်ဝဲအဆၢကတီၢ်အသိးန့ၣ်, ယကဃုထၢထီၣ်ယသိတဖၣ်, ဒီးမၤပူၤဖျဲးအဝဲသ့ၣ်လၢတၢ်လီၢ်ခဲလၢာ်လၢအဘၣ်တၢ်မၤဖှံၣ်ဝဲလၢမုၢ်နံၤလၢအတၢ်အၢၣ်ဒီးအတၢ်ခံးန့ၣ်လီၤ.”1
GSAM 265.2တုၤလၢတၢ်ဆၢကတီၢ်အံၤ (1847) ပှၤလၢအဒိးန့ၢ် မူခိၣ်ကလူးသၢဂၤတဂၤ အတၢ်ကစီၣ်န့ၣ် အိၣ်ဒီးတၢ်ဖှီၣ်တၢ်ယာ်လၢဟီၣ်ခိၣ်အံၤ, ဒီးလၢတၢ်န့ၣ်အဃိ အဝဲသ့ၣ်မၤစၢၤတၢ်ကစီၣ်အတၢ်ရၤလီၤလၢကျိၣ်စ့န့ၣ် အိၣ်စှၤလီၤ. သရၣ် ဝှိုက် ဒီးအမါ ဒီးသရၣ် ဘိတ်စ် ထံၣ်ဘၣ်ဝဲလၢ ပှၤဒီပုၢ်ဝဲၢ်လၢအဘၣ်တၢ်မၤဖှံၣ်တဖၣ်အကျါန့ၣ် တၢ်မၤလၢနီၢ်ကစၢ်အရ့ဒိၣ်ဝဲ, ဒီးလံာ်ဖးတဖၣ်ဘၣ်တၢ်ကတဲာ်ကတီၤအီၤ ဒ်သိးကအိၣ်လၢပှၤဂီၢ်မုၢ်အစုအပူၤ လၢကမၤစၢၤအဝဲသ့ၣ်လၢကသ့ၣ်ညါတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. သရၣ် ဘိတ်စ် ဘၣ်တၢ်မၤစၢၤအီၤအါမးလၢ အဒုးနဲၣ် မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ အဂ့ၢ်အကျိၤ ခီဖျိအလံာ်ဖိလၢဘၣ်ဃးဒီးတၢ်ဂ့ၢ်အံၤ, ဖဲအလဲၤဝဲဆူတၢ်လီၢ်အကလုာ်ကလုာ်, ဒီးခီဖျိလၢအဝဲန့ၣ်ဘၣ်တၢ်ဆှၢထီၣ်အီၤလၢလံာ်ပရၢအကျဲန့ၣ်လီၤ. အဝဲမၤတၢ်လၢတၢ်သးစဲအဒိၣ်ကတၢၢ်န့ၣ်လီၤ.
GSAM 265ဒီပုၢ်ဝဲၢ်မုၣ်သးစၢ်တဂၤ ဟ့ၣ်လုၢ်ထီၣ်အသးလၢတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီအဂီၢ်
GSAM 265.3တဘျီန့ၣ် အဝဲအိၣ်ဒီးကျိၣ်စ့လၢအကဟ့ၣ်လဲၢ်အဂီၢ်တအိၣ်ဘၣ်အဃိ အဝဲကစးထီၣ်လဲၤလၢအချံးခီၣ် ဒ်သိးကလဲၤလၢ Massachusetts ဆူ New Hampshire န့ၣ်လီၤ. ဖဲန့ၣ်အခါ အဝဲဒိးန့ၢ်လံာ်ပရၢလၢ ဒီပုၢ်ဝဲၢ်မုၣ်သးစၢ်တဂၤအအိၣ်, လၢအအၢၣ်လီၤဝဲလၢကမၤတၢ်လၢဟံၣ်တၢ်မၤအဂီၢ် တနွံန့ၣ် $1 ဒ်သိးအကအိၣ်ဒီးတၢ်တမံၤလၢကမၤစၢၤတၢ်မၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. အမၤတၢ်တနွံဝံၤအလီၢ်ခံ အဝဲသးထီၣ်ထီၣ်ဒိၣ်မးလၢ သရၣ် ဘိတ်စ် အလိၣ်ဘၣ်ကျိၣ်စ့အဂ့ၢ်အဃိ အဝဲလဲၤလၢအပှၤဟံၣ်ကစၢ်အအိၣ် ဒီးဒိးန့ၢ်ဝဲလဲၢ်လၢညါ ဒ်သိးအကဆှၢန့ၢ်အီၤ $5 ချ့ချ့န့ၣ်လီၤ. အဝဲသူကျိၣ်စ့အံၤဟ့ၣ်လဲၢ်လၢကလဲၤဆူ New Hampshire လၢတၢ်ဆှၢတၢ်က့ၤအကျဲန့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်လီၢ်ကိးပူၤဒဲး အဝဲအိၣ်ဒီးတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢအဂ့ၤ, ဒီးသးသမူအါအါကဒိးန့ၢ်တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီန့ၣ်လီၤ.
GSAM 266ဟံၣ်တၢ်မၤလၢတၢ်ပီးတၢ်လီလၢတၢ်ဃ့လိၢ်န့ၢ်အီၤ
GSAM 266.1ဒ်သိးကပာ်ဖျါထီၣ် တၢ်ဟ့ၣ်လုၢ်ထီၣ်အသးအကလုာ်လၢ ပှၤခီၣ်ထံးခီၣ်ဘိလၢအမၤတၢ်မၤအံၤတဖၣ် အိၣ်ဒီးဝဲအဂီၢ်, ပကွၢ်ကဒါက့ၤ မးစ် ဝှိုက် အတၢ်ကတိၤဘၣ်ဃးဒီးအဝဲသ့ၣ်အတၢ်အိၣ်သး လၢဆၢကတီၢ်နိၣ်ဝ့ၣ် 1847-48, ဖဲအဝဲသ့ၣ်အိၣ်လၢအဒၢးတဖၣ်လၢ S. Howland အဟံၣ်လၢအအိၣ်ဝဲအဒိၣ်အမး, Topsham, Maine, ဖဲန့ၣ်အဝဲသ့ၣ်စးထီၣ်ဟံၣ်တၢ်မၤလၢတၢ်ပီးတၢ်လီလၢတၢ်ဃ့လိၢ်န့ၢ်အီၤန့ၣ်လီၤ.—
GSAM 266.2“ပအိၣ်ဒီးတၢ်ဖှီၣ်တၢ်ယာ် ဒီးတၢ်ဆၢကတီၢ်ကီခဲန့ၣ်လီၤ. ယဝၤမၤတၢ်လၢအလဲၤစိာ်လၢၢ်လၢရ့လ်ဝ့ၣ်, ဒီးတၢ်န့ၣ်မၤဟးဂီၤအစုဖျၢၣ်အချံးတုၤအကပၤ, ဒီးသွံၣ်ဟဲထီၣ်လၢအလီၢ်အါအါန့ၣ်လီၤ. ပအၢၣ်လီၤပသးလၢ ပတမၤသးစၢၢ်ဘၣ်လၢပှၤဂၤဘၣ်, မ့ၢ်ကဒုးအိၣ်ထီၣ်ပသးဒီးပကမၤစၢၤပှၤဂၤန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ် ပတလဲၤထီၣ်လဲၤထီဘၣ်. ယဝၤမၤတၢ်လၢအကီအခဲအါမး, ဘၣ်ဆၣ် အဝဲတဒိးန့ၢ်ဘၣ် တၢ်လၢအကြၢးဒိးန့ၢ်ဝဲလၢအတၢ်မၤအဂီၢ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
GSAM 266သရၣ် ဝှိုက် ခိးထိးသ့ၣ်လၢမ့ၣ်အူအဂီၢ်
GSAM 266.3“ယဝၤဟးထီၣ်လၢရ့လ်ဝ့ၣ် ဒီးဒိးန့ၢ်အခိၣ်နၣ် လဲၤလၢသ့ၣ်ပူၤ ဒ်သိးကခိးထိးသ့ၣ်လၢမ့ၣ်အူအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. အဝဲအိၣ်ဒီးတၢ်ဆါလၢအကပၤအဆဲးအဆဲး, ဒီးမၤတၢ်လၢဂီၤခီၣ်ထီၣ်တုၤလၢမုၢ်ခံး ဒ်သိးကဟဲန့ၢ်ဝဲ တနံၤန့ၣ် ဃၣ်ဃၣ် ၅၀ စ့န့ၣ်လီၤ. တၢ်ဆါအဒိၣ်အမးဒုးတၢ်အိၣ်ဘှံးတန့ၢ်အီၤလၢနၤန့ၣ်လီၤ. ချ့ချ့န့ၣ် ပဒိးန့ၢ်လံာ်ပရၢလၢပဒီပုၢ်ဝဲၢ်လၢကီၢ်စဲၣ်အဂၤတဖၣ်အအိၣ်, လၢအကိးဃီၣ်ပှၤဒ်သိးပကလဲၤအိၣ်သကိးအဝဲသ့ၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ် မ့ၢ်လၢပကျိၣ်စ့တအိၣ်လၢပကဟးထီၣ်လၢကီၢ်စဲၣ်အံၤဘၣ်အဃိ ပစံးဆၢလၢကျဲတဖျါထီၣ်ဒံးဘၣ်လၢပဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
GSAM 266.4“ပဒိးန့ၢ်လံာ်ပရၢလၢ ဒီပုၢ်ဝဲၢ် Chamberlain, လၢ Connecticut, အအိၣ် လၢအဟ့ၣ်ကူၣ်ပှၤဒ်သိးပကလဲၤထီၣ် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢကီၢ်စဲၣ်အံၤန့ၣ်လီၤ. ပဆၢတဲာ်လၢပကလဲၤ မ့ၢ်ပဒိးန့ၢ်ကျိၣ်စ့န့ၣ်လီၤ. ဝၤတဲပၢၤတၢ်ဒီးအပှၤမၤတၢ်ကစၢ်, ဒီးထံၣ်လၢ အကြၢးဒိးန့ၢ် $10 န့ၣ်လီၤ. ယသူဝဲအခီပၣ်တခီပၣ်န့ၣ် လၢကပှ့ၤတၢ်ကူတၢ်ကၤလၢအလိၣ်ဘၣ်ဒိၣ်မး, ဝံၤဒီးယဖှီအကၢ်ဖးဒိၣ်လၢယဝၤအဂီၢ်, ယဘှီလၢအကၢ်အလီၢ်လၢအကၢ်အလီၢ်, တုၤဒၣ်လဲာ်တၢ်ကွၢ်အီၤလၢအစုအက့ၣ်အပူၤန့ၣ် ကသ့ၣ်ညါတၢ်ကူၣ်အခီၣ်ထံးတသ့လၢၤဘၣ်. ပအိၣ်တ့ၢ်ဒီး $5 လၢပကလဲၤဆူ Dorchester, Mass. န့ၣ်လီၤ. ပတၢ်ဒၢန့ၣ် ပၢၤဃာ်ပတၢ်စုလိၢ်ခီၣ်ခိၣ်လၢဟီၣ်ခိၣ်အံၤ ဘူးကခဲလၢာ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ် ပအိၣ်ဒီးသးအိၣ်ဘှံး ဒီးသးသမူအတၢ်သ့ၣ်ညါလၢအကဆှီ, ဒီးပပာ်ကဲတၢ်အံၤဒိၣ်န့ၢ်ဟီၣ်ခိၣ်အတၢ်မုာ်တၢ်ပၠီၤခဲလၢာ်န့ၣ်လီၤ.
GSAM 267.1“ပလဲၤဆူ ဒီပုၢ်ဝဲၢ် Nichols အဟံၣ်, ဒီးတချုးလၢပဟးထီၣ်န့ၣ် ဒီပုၢ်ဝဲၢ်မုၣ် Nichols ဟ့ၣ်န့ၢ်ယဝၤ $5, လၢအဟ့ၣ်လဲၢ်ပဆူ Middletown, Conn. န့ၣ်လီၤ. ပမ့ၢ်ပှၤသမှံၤလၢဝ့ၢ်အံၤ ဒီးပတထံၣ်ဘၣ်ကီၢ်စဲၣ်အံၤ ဒီပုၢ်ဝဲၢ်တဂၤဂၤနီတဘျီဘၣ်. ပအိၣ်တ့ၢ်ဒီး ၅၀ စ့ဖဲၣ်န့ၣ်လီၤ. ယဝၤတအဲၣ်ဒိးသူအီၤလၢကငှါလ့ၣ်ဘၣ်အဃိ အဝဲကွံာ်လီၤပတၢ်ဒၢလၢသ့ၣ်ဘ့ၣ်တဖှိၣ်အလိၤ, ဒီးပလဲၤလၢပခီၣ် ဒ်သိးကဃုထံၣ်ပှၤလၢအနာ်တၢ်ဒ်ပဝဲအသိးန့ၣ်လီၤ. ချ့ချ့န့ၣ် ပထံၣ်ဘၣ် ဒီပုၢ်ဝဲၢ် Chamberlain, လၢအဆှၢပှၤဆူအဟံၣ်န့ၣ်လီၤ.”
GSAM 267တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢ Rocky Hill, Conn.
GSAM 267.2တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အံၤဘၣ်တၢ်မၤအီၤလၢ Rocky Hill, ဒီးတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အဒၢးမ့ၢ်အဒၢးဖးဒိၣ်လၢအတမၤဝံၤဒံးဘၣ်လၢ ဒီပုၢ်ဝဲၢ် Belden အဟံၣ်န့ၣ်လီၤ. လံာ်ပရၢတခါလၢ သရၣ် ဝှိုက် ကွဲးန့ၢ် S. Howland အအိၣ်န့ၣ် အိၣ်ဒီးတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလၢအဂ့ၤဘၣ်ဃးတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အံၤန့ၣ်လီၤ.—
GSAM 267.3“လါအ့ဖြ့ၣ် 20 [1848] ဒီပုၢ်ဝဲၢ် Belden ဆှၢအလ့ၣ်ဆူ Middletown ဒ်သိးကဟဲစိာ်ပှၤဒီးဒီပုၢ်ဝဲၢ်လၢအဘၣ်တၢ်မၤဖှံၣ်လၢဝ့ၢ်အံၤန့ၣ်လီၤ. ပဟဲတုၤလၢအအိၣ်လၢဟါလွံၢ်နၣ်ရံၣ်ဃၣ်ဃၣ်, ဒီးစိၤစိၤန့ၣ် ဒီပုၢ်ဝဲၢ် ဘိတ်စ် ဒီး Gurney ဟဲနုာ်လီၤန့ၣ်လီၤ. ပအိၣ်ဖှိၣ်လၢဟါအံၤ ပှၤအိၣ်ဃၣ်ဃၣ် ၁၅ ဂၤန့ၣ်လီၤ. လၢမုၢ်ဖီဖးဂီၤခီန့ၣ် ဒီပုၢ်ဝဲၢ်တဖၣ်ဟဲဝဲတုၤလၢပနီၣ်ဘၣ်ပှၤအိၣ်ဃၣ်ဃၣ် ၅၀ ဂၤန့ၣ်လီၤ. ပှၤအံၤတဖၣ် တဒိးန့ၢ်တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီခဲလၢာ်ဒံးဘၣ်. ပတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢမုၢ်နံၤအံၤန့ၣ် အိၣ်ဒီးတၢ်သးဝံၣ်သးခုဒိၣ်မးန့ၣ်လီၤ. ဒီပုၢ်ဝဲၢ် ဘိတ်စ် ပာ်ဖျါ ယွၤအတၢ်မၤလိာ်တဖၣ် လၢအဖျါရှဲရှဲ, ဒီးအဝဲသ့ၣ်အရ့ဒိၣ်န့ၣ် တၢ်သးအုၣ်အသးအဂံၢ်အဘါဒိၣ်တဖၣ် ဒုးနာ်န့ၢ်အဝဲသ့ၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ကတိၤအံၤ မၤဂၢၢ်မၤကျၢၤပှၤလၢအအိၣ်ဒီးတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီတဖၣ်, ဒီးဒုးဆိကမိၣ်ထီၣ်ပှၤလၢတဆၢတဲာ်ဒံးဘၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”2
GSAM 267ဘၣ်တၢ်ကိးဃီၣ်ဆူ Oswego County, N.Y.
GSAM 267.4ခီဖျိလၢ သရၣ် ဘိတ်စ် အလံာ်ဖိ ဘၣ်တၢ်မၤလီၤဖျါအီၤလၢ ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ် အကျါအဃိ ပှၤလၢကီၢ်စဲၣ်အဂၤတဖၣ် စးထီၣ်ပာ် မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ န့ၣ်လီၤ. Hiram Edson, လၢ Port Gibson, N.Y., ကွဲးလံာ်ကိးဃီၣ် သရၣ် ဒီး မးစ် ဝှိုက် ဒီးပှၤအဂၤတဖၣ် ဒ်သိးကလဲၤထီၣ်တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢပှၤပာ် မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ တဖၣ်လၢ Volney, Oswego County, လါ အီကူး 1848 န့ၣ်လီၤ. အဝဲစံးဝဲလၢ ဒီပုၢ်ဝဲၢ်တဖၣ် ဖှီၣ်ယာ်အါမး, ဒီးအဝဲစံးပာ်တၢ်လၢ အဝဲသ့ၣ်ကဟ့ၣ်တၢ်လၢ တၢ်လဲၤတၢ်က့ၤအဘူးအလဲန့ၣ် အဝဲတအၢၣ်လီၤဘၣ်. သရၣ် ဝှိုက် ဒိးန့ၢ် $40 လၢအမၤတၢ်လၢစံာ်ပူၤန့ၣ်လီၤ. အဝဲသူတၢ်အံၤတနီၤ လၢကပှ့ၤတၢ်ကူတၢ်ကၤလၢအလိၣ်ဘၣ်ဒိၣ်မး, ဒီးတၢ်လၢအအိၣ်တ့ၢ်ဝဲန့ၣ် ဟ့ၣ်လဲၢ်အဝဲသ့ၣ်ဆူ Volney ဒီးက့ၤကဒါက့ၤန့ၣ်လီၤ.
GSAM 268.1တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အံၤလၢ New York အမုၢ်နုာ်တခီ ဘၣ်တၢ်မၤအီၤလၢ စီၤ Arnold အလ့ၣ်အဟံၣ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤအိၣ်ဖှိၣ်အိၣ်ဝဲဃၣ်ဃၣ် ၃၅ ဂၤ, မ့ၢ်ပှၤခဲလၢာ်လၢဘၣ်တၢ်စုအီၤလၢကီၢ်စဲၣ်အတခီအံၤ, ဘၣ်ဆၣ် ပှၤခံဂၤတူၢ်လိာ်တၢ်တမံၤဃီတအိၣ်ဘၣ်. တဂၤစုာ်စုာ် ဂုာ်ကျဲးစၢးပာ်ထီၣ်အတၢ်ထံၣ်, ဒီးစံးဝဲလၢအဝဲသ့ၣ်အတၢ်ထံၣ်န့ၣ် အိၣ်ဒီးလံာ်စီဆှံအဂံၢ်အဘါန့ၣ်လီၤ. အဝဲသ့ၣ်ခဲလၢာ် အဲၣ်ဒိးဒုးဒိၣ်ထီၣ်အတၢ်ထံၣ် ဒီးစံၣ်တဲၤတဲလီၤအီၤန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်တၢ်စံးဘၣ်အဝဲသ့ၣ်လၢ သရၣ် ဝှိုက် ဒီးအမါ တလဲၤဟဲလၢကျဲအယံၤဒ်အံၤ ဒ်သိးကနၢ်ဟူအဝဲသ့ၣ်ဘၣ်, မ့ၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်ဟဲ ဒ်သိးကသိၣ်လိအဝဲသ့ၣ် တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီန့ၣ်လီၤ. စီၤ Arnold စံးဝဲလၢ နံၣ် 1000 အတီၢ်ပူၤလၢ လံာ်လီၣ်ဖျါ 20 အပူၤန့ၣ် လဲၤပူၤကွံာ်လံ, ဒီးပှၤ ၁၄၄,၀၀၀ လၢဘၣ်တၢ်ကွဲးပာ်ဖျါထီၣ်လၢ လံာ်လီၣ်ဖျါ န့ၣ် မ့ၢ်ပှၤလၢဘၣ်တၢ်ဒုးမူထီၣ်က့ၤအီၤ ဖဲခရံာ်ဂဲၤဆၢထၢၣ်က့ၤအဆၢကတီၢ်န့ၣ်လီၤ.
GSAM 268စီၤ Arnold ထီဒါတၢ်ဘျၢတၢ်လုၢ်တၢ်ပာ်တဖၣ်
GSAM 268.2ဖဲပှၤအံၤတဖၣ်အမဲာ်ညါ အိၣ်ဝဲဒီးတၢ်ပနီၣ်လၢအဒုးနဲၣ်ပကစၢ်လၢအသံအတၢ်န့ၣ်, ဒီးဖဲအဝဲသ့ၣ်ကမၤသ့ၣ်နီၣ်က့ၤအတၢ်နးတၢ်ဖှီၣ်န့ၣ်, စီၤ Arnold ဆၢထၢၣ်ဒီးစံးဝဲလၢ အဝဲတနာ်ဘၣ်တၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်ကမၤဝဲန့ၣ်ဘၣ်—လၢတၢ်အီၣ်အီၣ်လၢကစၢ်အဒ့ၣ်အတၢ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်ဆဲးမၤဘူၣ်လဲၤကပာ်, ဒီးဘၣ်မၤအီၤထဲတနံၣ်တဘျီန့ၣ်လီၤ.
GSAM 268.3တၢ်ထံၣ်လၢအလီၤဆီအံၤတဖၣ် ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်ဝံတၢ်နါဖးဒိၣ်လၢ မးစ် ဝှိုက် အလိၤန့ၣ်လီၤ. အဝဲသ့ၣ်ညါဝဲလၢ စီၤ Arnold အတၢ်ကတိၤန့ၣ် ကမၣ်ဝဲ, ဒီးတၢ်သူၣ်အုးသးအုးဖးဒိၣ် ဖိးဘၣ်အီၤ, အဂ့ၢ်ဒ်အံၤ ယွၤဘၣ်တၢ်မၤဆါအီၤအသိးန့ၣ်လီၤ. ပှၤတနီၤဆိကမိၣ်ဝဲလၢ အဝဲကသံ, ဘၣ်ဆၣ် သရၣ် ဘိတ်စ်, ဝှိုက်, Chamberlain, Gurney, ဒီး Edson ဃ့ဘါထုကဖၣ်တၢ်လၢအဂီၢ်, ဒီးကစၢ်ယွၤအသူၣ်ကညီၤနၢ်ဟူအခ့အပှၤအတၢ်ထုကဖၣ်, ဒီးအဝဲဟဲက့ၤအိၣ်ဆူၣ်က့ၤန့ၣ်လီၤ. မူခိၣ်အတၢ်ကပီၤ အိၣ်ဆိးလၢအလိၤ, ဒီးစိၤစိၤန့ၣ် အဝဲလီၤမၢ်လၢဟီၣ်ခိၣ်အတၢ်အိၣ်သးန့ၣ်လီၤ. ဖဲအဝဲအိၣ်လၢတၢ်အိၣ်သးအံၤန့ၣ် ဘၣ်တၢ်ဒုးနဲၣ်အီၤ ပှၤအိၣ်ဖဲန့ၣ်တဖၣ်အတၢ်ကမၣ်တနီၤ, ဒီးတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီလၢအလီၤဆီဒီးတၢ်ကမၣ်အံၤတဖၣ်, ဒီးပာ်ဖျါထီၣ်လၢ တၢ်ထံၣ်လၢအတူၢ်လိာ်ဝဲလၢအဘၣ်ဃးဒီးလံာ်စီဆှံတဖၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ထဲအဝဲသ့ၣ်အတၢ်ဆိကမိၣ်လၢဘၣ်ဃးဒီးလံာ်စီဆှံ, ဒီးအဝဲသ့ၣ်ကဘၣ်ပာ်လီၤကွံာ်အတၢ်ကမၣ် ဒီးပာ်ဖှိၣ်အသးလၢ မူခိၣ်ကလူးသၢဂၤတဂၤ အတၢ်ကစီၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ဝံၤဝဲလၢတၢ်မၤနၢၤအဂ့ၤ, တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီမၤနၢၤတၢ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤလၢအပာ်ထီၣ်တၢ်ထံၣ်လၢအလီၤဆီတဖၣ်န့ၣ် အၢၣ်လီၤအတၢ်ကမၣ် ဒီးပာ်ဖှိၣ်အသးလၢ တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီလၢအဆၢကတီၢ်အံၤ လၢ မူခိၣ်ကလူးသၢဂၤတဂၤ အတၢ်ကစီၣ်အပူၤ, ဒီးယွၤဆိၣ်ဂ့ၤအဝဲသ့ၣ်အါမးန့ၣ်လီၤ.
GSAM 269တၢ်ထံၣ်တခါလၢ လံာ်စီဆှံဘၣ်တၢ်သူအီၤလၢအလီၤလိၣ်လီၤလး
GSAM 269.1တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အံၤအဂ့ၢ်အကျိၤ ဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်ထီၣ်အီၤလၢ စီၤ Alexander Ross လါ ယနူၤအါရံၤ 4, 1884, အဝဲမ့ၢ်ပှၤအိၣ်ဖှိၣ်သကိး ၃၅ ဂၤအကျါတဂၤန့ၣ်လီၤ. အဝဲစံးဝဲ—
GSAM 269.2“မးစ် ဝှိုက် ဖဲအိၣ်လၢတၢ်ထံၣ်အပူၤန့ၣ် ဆၢထၢၣ်လၢအခီၣ် ဒီးဟံးန့ၢ်ဟံၣ်ဖိဃီဖိအလံာ်စီဆှံလၢအစုစ့ၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ. လံာ်အံၤ အဒိၣ်အဆံးမ့ၢ်ဒ်လံာ်ညီနုၢ်အသိးန့ၣ်လီၤ. ဖဲအဝဲစဲဘျဲးအီၤ ဒီးပာ်ထီၣ်အီၤထီထီ, လၢအတကွၢ်လၢအအိၣ်အအိၣ်ဘၣ်န့ၣ်, အဝဲသူအစုထွဲလၢကလဲၤဆူ လံာ်စီဆှံအဆၢအဆၢ, ဒီးပာ်အစုဖျၢၣ်လၢ လံာ်စီဆှံအဆၢအလိၤ, ဒီးဖးကဒါက့ၤအီၤန့ၣ်လီၤ. ယကွၢ်လံာ်စီဆှံအဆၢအါမး ဒ်သိးကသ့ၣ်ညါလၢ အဖးကဒါက့ၤလံာ်စီဆှံအဆၢလၢအစုနဲၣ်ဝဲဧါန့ၣ်လီၤ. ယၤမ့တမ့ၢ် ပှၤအိၣ်ဖှိၣ်သကိးတနီၤ ကွၢ်ဝဲခဲလၢာ်န့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်ဂ့ၢ်ကိးမံၤဒဲးအပူၤ အဝဲတဖးထဲလံာ်စီဆှံအဆၢလၢအစုနဲၣ်ဝဲဘၣ်, မ့မ့ၢ်ဖးဝဲဒၣ် ဖဲအမဲာ်ကွၢ်ထီၣ်ဆူမူခိၣ် ဒီးကွၢ်ဆူတခီတပၤလၢလံာ်စီဆှံအအိၣ်န့ၣ်လီၤ. လံာ်စီဆှံအဆၢတဖၣ်အံၤ မ့ၢ်တၢ်လၢအမၤလီၤမၢ်ကွံာ် ပှၤပာ် မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ လၢအဟဲအိၣ်ဖှိၣ်လၢ Volney, လါ အီကူး 1848, အတၢ်သိၣ်တၢ်သီလၢအကမၣ်တဖၣ်, ဒီးဒုးပာ်ဖှိၣ်ပှၤလၢတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီန့ၣ်လီၤ.”
GSAM 269.3မ့ၢ်အဝဲသ့ၣ်အသးကကၢ်ကဲဒိၣ်ထဲလဲၣ်တဂၤလၢ တပာ်လီၤကွံာ်အတၢ်ကမၣ်လၢတၢ်သိၣ်တၢ်သီအပူၤဘၣ်, ဖဲတၢ်အိၣ်သးဒ်အံၤန့ၣ် တၢ်ကတိၤလၢအဖျါရှဲရှဲလၢဘၣ်တၢ်ကွဲးန့ၢ်အီၤလၢလံာ်စီဆှံ ဒီးဘၣ်တၢ်မၤအီၤလၢကျဲလၢအလီၤလိၣ်လီၤလးအံၤန့ၣ်လီၤ. ပှၤပာ် မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ လၢ Oswego County အံၤ, တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီမၤဘျါက့ၤအတၢ်ကမၣ်ဝံၤ ဒီးအဝဲသ့ၣ်ပာ်ဖှိၣ်အသးလၢတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီဝံၤအလီၢ်ခံ, ဟးထီၣ်လၢတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်န့ၣ် ဒ်သိးကမၤလီၤဖျါထီၣ်တၢ်ကပီၤဆူပှၤဂၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်အိၣ်သးတဖၣ်အံၤ ဟ့ၣ်ထီၣ်တၢ်အုၣ်အသးလၢမ့ၢ်ကစၢ်ယွၤအတၢ်မၤန့ၣ်လီၤ. စၤတၣ်အိၣ်ကတဲာ်ကတီၤအသးထီဘိလၢ ကမၤလီၤဖှံၣ်, မၤဟးဂီၤ, ဒီးမၤလီၤပြံလီၤပြါတၢ် ခီဖျိကျဲတမံၤဂ့ၤတမံၤဂ့ၤလၢအသူဝဲသ့န့ၣ်လီၤ. “ယွၤတမ့ၢ်ပှၤလၢအဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်သဘံၣ်ဘုၣ်ဘၣ်, မ့ၢ်တၢ်ဃူတၢ်ဖိး, ဒ်လၢတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ခဲလၢာ်လၢပှၤစီဆှံတဖၣ်အကျါအသိးန့ၣ်လီၤ.”3
GSAM 270တၢ်မၤဘျါလၢအလီၤလိၣ်လီၤလးအဂ့ၢ်အကျိၤတဖၣ်
GSAM 270.1တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢပစံးဘၣ်တ့ၢ်အဂ့ၢ်ဝံၤအလီၢ်ခံ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်တဖၣ် ဘၣ်တၢ်မၤအီၤလၢ Madison County, Port Gibson, Port Byron, ဒီး New York City န့ၣ်လီၤ. တၢ်အံၤအလီၢ်ခံ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ဖးဒိၣ်တခါ ဘၣ်တၢ်မၤအီၤလၢ Connecticut န့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်လီၢ်တနီၤနီၤအပူၤ ကစၢ်ဟဲသုးဘူးအသးဆူအခ့အပှၤတဖၣ်အအိၣ် ဒီးသရၣ်လၢအဒိၣ်အထီကတၢၢ်အတၢ်မၤဘျါ ဟဲဘၣ်ပှၤဆါတဖၣ် ခီဖျိအပှၤဂီၢ်မုၢ်ဃ့ထုကဖၣ်တၢ်လၢအသးဆူၣ် ဖဲအဝဲသ့ၣ်ပိာ်ထွဲ စီၤယၤကိၤ အလံာ်ပရၢအတၢ်သိၣ်တၢ်သီန့ၣ်လီၤ.4 ပှၤလၢကသံၣ်သရၣ်တဖၣ်စံးဝဲလၢ အတၢ်ဆါတဘျါသ့လၢၤဘၣ်န့ၣ်ဒၣ်လဲာ် ဘၣ်တၢ်မၤဘျါက့ၤအီၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်လီၤလးဒ်အံၤတဖၣ် ဘၣ်တၢ်လဲၤခီဖျိအီၤလၢတၢ်ဆၢကတီၢ်အကလုာ်ကလုာ် စးထီၣ်လၢ 1845 န့ၣ်လီၤ.
GSAM 270ပှၤခီၣ်ထံးခီၣ်ဘိတဖၣ် တူၢ်ဆါတၢ်ကီတၢ်ခဲ
GSAM 270.2သရၣ် ဝှိုက်, ဖဲအကွဲးလၢ Review and Herald လါ ဖ့ၤဘြူၤအါရံၤ 5, 1880, ဒီးအကတိၤဘၣ်ဃးဒီး ပှၤခီၣ်ထံးခီၣ်ဘိအမုၢ်နံၤတဖၣ်န့ၣ် စံးဝဲ—
GSAM 270.3“လၢပတၢ်မၤအခီၣ်ထံးန့ၣ် ပတူၢ်ဘၣ်တၢ်သၣ်ဝံၤခီဖျိတၢ်အီၣ်လၢအကြၢးတအိၣ်ဘၣ်, ဒီးတၢ်ခုၣ်ခီဖျိတၢ်ကူတၢ်ကၤလၢအကြၢးတအိၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ပမၤစှၤလီၤပသးဒၣ်လဲာ်လၢ တၢ်အိၣ်မူအတၢ်လိၣ်ဘၣ်တဖၣ် ဒ်သိးကပာ်ဖှိၣ်ကျိၣ်စ့လၢယွၤအတၢ်မၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲန့ၣ်အခါ တၢ်မၤလၢတၢ်ကွဲး, တၢ်ဘှီဘၣ်လံာ်, တၢ်လဲၤတၢ်က့ၤ, ဒီးတၢ်စံၣ်တဲၤတဲလီၤလၢကီၢ်စဲၣ်တဘ့ၣ်ဘၣ်တဘ့ၣ်အပူၤ အါမးဒီးထံၣ်ဘၣ်ဝဲလၢအလိၣ်ဘၣ်တၢ်မၤအါအဃိ ပမၤနးပသးဒိၣ်မးန့ၣ်လီၤ.”
GSAM 270.4နံၣ် 1848 မ့ၢ်နံၣ်လၢပှၤသ့ၣ်နီၣ်အီၤ, တမ့ၢ်ထဲလၢ ခရံာ်ဟဲက့ၤ အတၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤအပူၤဘၣ်, မ့ၢ်စ့ၢ်ကီးလၢထံဂ့ၢ်ကီၢ်ဂ့ၢ်အပူၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီလၢ မူခိၣ်ကလူးသၢဂၤတဂၤ အတၢ်ကစီၣ်အပူၤ ဘၣ်တၢ်ဒုးနဲၣ်အီၤလၢအဖျါရှဲရှဲ, ဒီးကျဲအိးထီၣ်အသးလၢတၢ်လီၢ်အကလုာ်ကလုာ် ဒ်သိးတၢ်မၤကဒိၣ်ထီၣ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲအဆၢကတီၢ်အံၤ တၢ်မၤအသးလၢတၢ်အိၣ်မူ ဒီးထံဂ့ၢ်ကီၢ်ဂ့ၢ်လၢဟီၣ်ခိၣ်အပူၤ ကဲထီၣ်အသးလၢကဒုးဆိကမိၣ်ထီၣ်ကဒါက့ၤ ပှၤလၢအမၤလိ ဝံအတၢ်စံးပာ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. တမ့ၢ်ထဲလၢ တၢ်သဘံၣ်ဘုၣ်အိၣ်ဝဲလၢကီၢ်အါဘ့ၣ်လၢဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်လံၤအပူၤဘၣ်, မ့ၢ်စ့ၢ်ကီးလၢ Hydesville, Wayne Co., N.Y. အပူၤ, တၢ်ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ ဝံဝါအတၢ်မၤလၢအသီန့ၣ်လီၤ. ပှၤလၢအမၤလိလံာ်စီဆှံတဖၣ် စံးဝဲလၢ တၢ်အံၤကဘၣ်မ့ၢ် “တၢ်နါအသးတဖၣ်, လၢကလဲၤကိးဖှိၣ်ဟီၣ်ခိၣ်အကီၢ်တဖၣ်ဆူတၢ်ဒုးလၢကစၢ်အမုၢ်နံၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.”
GSAM 271ကီၢ်တဖၣ်အတၢ်သဘံၣ်ဘုၣ်လၢနံၣ် 1848
GSAM 271.1ဖဲလါ ဖ့ၤဘြူၤအါရံၤ 21, 1848, ဖဲ Louis Phillippe, လၢ France, အပှၤမၤသကိးတၢ်တဖၣ် အိၣ်ဝဲလၢအကပၤန့ၣ် အဝဲစံးဝဲ, “ယတအိၣ်ဘၣ်လၢဘီမုၢ်အလီၢ်ပစိာ်အလိၤလၢအဂၢၢ်အကျၢၤဒ်အံၤနီတဘျီဘၣ် ဒ်ယအိၣ်ဝဲလၢမုၢ်နၤအံၤဘၣ်.” လၢမုၢ်ဆါခီအခံးအနၤ လၢမုၢ်နၤအဂီၤတနၤန့ၣ် အဝဲကူသိး “အကျီၤအကၢ်ထူ”, ဒီးပာ်ဖျါအသးဒ်သိးပှၤဆှၢလ့ၣ်လၢအဘၣ်တၢ်ငှါအီၤ, ဒီးဃ့ၢ်ထီၣ်လၢဝ့ၢ် Paris အချၢ ဒ်သိးကဃုအိၣ်ဝဲလၢအနီၢ်ကစၢ်အတၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ဂ့ၢ်လၢအဒုးကဲထီၣ်တၢ်ဆီတလဲအဒိၣ် ဒီးအဆိအချ့အံၤ မ့ၢ်တၢ်လၢအဝဲမၤဝဲတမံၤ လၢအအိၣ်ဘူးဒီး ပၤပၤအတၢ်မၤနၢၤအခွဲးအယာ်, လၢအမၤဘၣ်ဒိအပှၤဂီၢ်မုၢ် ဒီးအသုးဖိတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢမုၢ်နံၤအံၤ အဝဲမၤဝံၤ တၢ်ကွၢ်သုးဖးဒိၣ်လၢ France အသုးမုၢ် အဂီၢ်လၢဝ့ၢ် Paris အပူၤန့ၣ်လီၤ. ဖဲအဝဲသ့ၣ်ပာ်လီၤသုးဖိအစုကဝဲၤဝံၤန့ၣ် အဝဲက့ၤဆူနီပစိာ်, ဖဲန့ၣ်တဘျီ ဖိသၣ်ခွါဖိတဂၤ ပျံၤထီၣ်ဆူကျိဖးဒိၣ်အလိၤ, ဒီးဝံၢ်ဝၢ်အလံလၢအလွဲၢ်အိၣ်သၢမံၤ, ဒီးကိးပသူဝဲ, “မၤလီၤမၢ်ကွံာ် ပၤပၤ! မၤလီၤမၢ်ကွံာ် ပၤပၤ!!” သုးဖိတဖၣ်သမံသမိးအကိးပသူအံၤ, ဒီးအကလုၢ်လဲၤဝဲချ့ချ့လၢသုးတီၤအဖီလာ် ဒီးအဖီခိၣ်, ဒီးဂံၢ်အါထီၣ်ဝဲ တုၤလၢအပာ်ဖှိၣ်အသးဒီးကိးပသူလၢ, “ဒီးမၤလီၤမၢ်ကွံာ်စ့ၢ်ကီး စီၤပၤ!” န့ၣ်လီၤ. နာ်နာ်အဆၢကတီၢ်အပူၤ Paris ဝ့ၢ်ဒီတဖျၢၣ် ကဲထီၣ်တၢ်သဘံၣ်ဘုၣ်ဒီးတၢ်ကမၤအသးလၢအတၢ်ပျံၤတၢ်ဖုးန့ၣ်လီၤ. သုးဖိတဖၣ် ဒိးဃာ်သုးဖိအစုကဝဲၤ ဒီးပှၤဂီၢ်မုၢ်ပိာ်ထွဲအခံ, ဃ့ၢ်ဝဲဆူစီၤပၤအနီပစိာ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲအဝဲဘၣ်တၢ်စံးဘၣ်အီၤလၢ တၢ်ကမၤအသးအဂ့ၢ်အကျိၤန့ၣ် အဝဲဂုာ်ကျဲးစၢးဃ့ၢ်ပူၤဖျဲးအသးလၢတၢ်ကူတၢ်ကၤလၢအဘၣ်တၢ်ပာ်ခူသူၣ်အီၤန့ၣ်လီၤ.
GSAM 271ပှၤကလုာ်တဖၣ်လၢ အဝဲသ့ၣ်ပၣ်ဃုာ်လၢ တၢ်ထီဒါလိာ်သးအပူၤ
GSAM 271.2France အတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤ ဒီးတၢ်မုာ်တၢ်ခုၣ်တအိၣ်ဘၣ်န့ၣ် ဒံးလီၤဆူ ကီၢ်အဂၤတဖၣ်ချ့ချ့လီၤ. Prussia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany, ဒီး Rome စ့ၢ်ကီး ဒိးန့ၢ်ဘၣ် တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤအံၤလီၤ. လါသၢလါအတီၢ်ပူၤ ကီၢ်ယူရပၤခဲလၢာ် ဟူးဂဲၤဝဲဒီး ဘီမုၢ်ဒီးဘီမုၢ်ခွဲၣ် အါန့ၢ်သၢဆံန့ၣ် အိၣ်လၢတၢ်ကီတၢ်ခဲအဒိၣ်ကတၢၢ်အပူၤလီၤ. လီၢ်ပစိာ်တဖၣ် ဘၣ်တၢ်ဒွဲၣ်အူအီၤလၢကျဲမုၢ်ပူၤ, စီၤပၤဒီးစီၤပၤအဒိၣ်တဖၣ် ဃ့ၢ်ဝဲဒီး အိၣ်ခူသူၣ်ဝဲလၢ အဝဲသ့ၣ်ပျံၤလၢ အတၢ်သးသမူကလီၤမၢ်အဃိလီၤ. ပှၤထံရူၢ်ကီၢ်သဲးဖိတဖၣ် စံးဆိပာ်ဝဲလၢ တၢ်ပူထီၣ်ဖးဒိၣ် ကကဲထီၣ်ဝဲလၢ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်အပဒိၣ်တဖၣ်အဖီခိၣ်လီၤ.
GSAM 272.1ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံး အပှၤသရၣ်အါဂၤ လၢတချုးနၢ်ဟူဘၣ် မူခိၣ်ကလူးသၢဂၤတဂၤ အတၢ်ကစီၣ်ဒံးဘၣ်န့ၣ် ထံၣ်ဘၣ် တၢ်ကီတၢ်ခဲအံၤဒီး ဆိကမိၣ်ဝဲလၢ အမ့ၢ်ဝဲ ပှၤကလုာ်တဖၣ် အတၢ်ပာ်ဖှိၣ်ထီၣ်သးအဂီၢ် “တၢ်ဒုးလၢ ယွၤလၢအစိအကမီၤခဲလၢာ် အမုၢ်နံၤဖးဒိၣ်အဂီၢ်” လီၤ.5
GSAM 272တၢ်စဲပနီၣ်အတၢ်ကစီၣ် ဘၣ်တၢ်ဃုထံၣ်န့ၢ်
GSAM 272.2လၢဆၢကတီၢ်အံၤန့ၣ် ပှၤမုၢ်နွံသီ ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ် မၤလိန့ၢ်လၢ လံာ်စီဆှံအပူၤလၢ မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ လၢတၢ်မၤလိာ်လွံၢ်ထံၣ်တထံၣ် အပူၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲ ပနီၣ်မ့တမ့ၢ် ယွၤအတၢ်စဲပနီၣ် လၢယွၤလၢအမူဝဲအဂီၢ်, ဒီးဆၢကတီၢ်ဟဲတုၤလၢ တၢ်ဘၣ်ကိးပသူထီၣ် တၢ်စဲပနီၣ်အတၢ်ကစီၣ် လၢ လီၣ်ဖျါ 7:1-4 အပူၤလံလီၤ. အဝဲသ့ၣ် ဃုကျဲဃုကပၤ ဒ်သိးတၢ်ကစီၣ်အံၤ ကဘၣ်တၢ်စိာ်လီၤဆူ ပှၤဂၤအအိၣ်လီၤ. ဖဲပှၤပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤတဖၣ် ကတဲာ်ကတီၤအသးလၢ တၢ်မၤအံၤအဂီၢ်န့ၣ် ပှၤတနံၤအခီၣ်ထံး ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ် စံးဝဲလၢ “သုဟဲလီၤလၢ တၢ်စဲပနီၣ်အတၢ်ကစီၣ်အံၤ အဆၢကတီၢ်လဲၤပူၤကွံာ်လံ, အဂ့ၢ်ဒ်သိး တၢ်ဒုးအဖးဒိၣ်အမုၢ်နံၤ ဒီးသခိၣ်ခရံာ် အတၢ်ဟဲနီၢ်နီၢ်န့ၣ် ဘူးကဟဲဝဲလံလီၤ.”
GSAM 272တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤဘၣ်တၢ်မၤဘှံးကွံာ်ဝဲ တုၤဆူတၢ်အိၣ်ဘှံးတဖၣ်
GSAM 272.3လါသၢလါခါအလီၢ်ခံန့ၣ် ပှၤကလုာ်တဖၣ် အတၢ်ပာ်ဖှိၣ်ထီၣ်သးအပူၤ တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤစးထီၣ်အိၣ်ဘှံးဝဲလီၤ. မ့ၢ်တမ့ၢ် ခီဖျိတၢ်ဘှီဘၣ်က့ၤ အဝဲသ့ၣ်အတၢ်ဃိးတၢ်လီၤဘၣ်ဘျိးဘၣ်ဒါဘၣ်, မ့ၢ်လၢကျဲတမံၤလၢ ပှၤကွဲးတၢ်ကစီၣ်တဖၣ်ဒၣ်လဲာ် စံးဖျါဝဲတသ့ဘၣ်လီၤ. ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ကီတၢ်ခဲအံၤ Horace Greeley လၢ New York Tribune အပူၤ စံးဝဲလၢ “ပဝဲခဲလၢာ်န့ၣ် ကဲထီၣ်တၢ်လီၤလးဖးဒိၣ်လၢ တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤအံၤ စးထီၣ်ဝဲချ့ချ့ဒ်လဲၣ်အဂ့ၢ်အဃိလီၤ. ဘၣ်ဆၣ် တၢ်လီၤလးအဒိၣ်ကတၢၢ်ဒံးန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢအမၤပတုာ်ကွံာ်ဝဲဒ်လဲၣ်အဂ့ၢ်လီၤ.”
GSAM 272ဘျီၣ်ဒိၣ်ထးခီခၢၣ်စး Choate အတၢ်ထံၣ်ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်အိၣ်သးလၢ ကီၢ်အလီၢ်လံၤ
GSAM 272.4ပဟဲတုၤဆူ 1851, ဒီးပထံၣ်ဘၣ် ဘျီၣ်ဒိၣ်ထးခီခၢၣ်စး Choate လၢအတၢ်ကတိၤလၢ United States Congress အမဲာ်ညါ, စံးကတိၤဘၣ်ဃးဒီး တၢ်အိၣ်သးလၢ ကီၢ်အလီၢ်လံၤအပူၤ ဒ်အံၤလီၤ:
GSAM 272.4“တၢ်အိၣ်သးဒီး တၢ်ဖျါလၢ အမ့ၢ်တမံၤလၢ အအိၣ်ခိးဝဲ လၢအဖီခိၣ်အိၣ်ဒီး တၢ်အိၣ်ကဒု, မူခိၣ်တၢ်ဖုၣ်ဒီး တၢ်ခံးန့ၣ် သုနၢ်ပၢၢ်အီၤလီၤတံၢ်လီၤ. အဝဲအိၣ်သးတတုၤထီၣ်ဘၣ် ဆူတၢ်အိၣ်ဂၢၢ်အိၣ်ကျၢၤအပူၤဒ်လဲၣ်န့ၣ် သုနၢ်ပၢၢ်အီၤစ့ၢ်ကီးလီၤ. ယဆိကမိၣ်လၢ စီၤပၤအတၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်တဖၣ်, ပှၤဂၤအခွဲးအယာ်တဖၣ်, ဒီးတၢ်သူၣ်ဟ့သးဟ့လၢ ဘၣ်တၢ်ပာ်ဖှိၣ်နာ်န့ၢ်ဝဲ လၢအနံၣ်တကထိန့ၣ် ဘူးကထုးထီၣ်နးလၢ တၢ်ဒုးအဂီၢ်, ဖဲသွံၣ်ကယွၤဝဲဒ် လံာ်လီၣ်ဖျါအတၢ်ထံၣ်အပူၤအသိးန့ၣ် တုၤလၢ “ကသ့ၣ်တဖၣ်အထးအ့ၣ်” လီၤ. ဒီးပှၤကညီတကလုာ်လၢာ် ကလဲၤပူၤကွံာ်ဝဲ, တၢ်ဆၢကတီၢ်အဒၢလွဲဖးဒိၣ်န့ၣ် ကသီၣ်ထီၣ်ဝဲလၢ နၣ်ရံၣ်အဂၤတနၣ်ရံၣ်အဂီၢ်, ဒီးလူၤကွၢ်သံကွၢ်တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ဒၣ်ဝဲ ခီဖျိမ့ၣ်အူဒီးထးတဒ့တဖၣ်, မ့ၢ်အမ့ၢ်တၢ်ဘၣ်ဃးဒီးန့ဆၢၣ်ဒီး န့ဆၢၣ်အယွၤဧါ မ့တမ့ၢ်တမ့ၢ်ဧါန့ၣ်လီၤ.”
GSAM 273“တၢ်အုၣ်အသး” လၢလါနိၣ်ဝ့ဘၢၣ် 18, 1848
GSAM 273.1ဖဲပှၤလၢအစံးဝဲလၢ တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤလၢ ပှၤကလုာ်တဖၣ်အကျါ လၢ 1848 အပူၤန့ၣ် ကဟဲစိာ်သခိၣ်ခရံာ်အတၢ်ဟဲအခါ, အဝဲသ့ၣ်ဒိးန့ၢ်ဘၣ် တၢ်သးဟးဂီၤအၢအၢသီသီအခါန့ၣ် မ့ၢ်သးဒ်လဲၣ်လၢ ပှၤမုၢ်နွံသီ ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ် လၢအစံးဝဲလၢ ဆၢကတီၢ်ဟဲတုၤလၢ ယွၤအတၢ်စဲပနီၣ် လၢယွၤလၢအမူဝဲ အတၢ်ကစီၣ် ဘၣ်တၢ်ဒုးနဲၣ်ပှၤအခါန့ၣ်လဲၣ်. လၢတၢ်စံးဆၢအဂီၢ် ပကွဲးန့ၢ်တၢ်လၢ လံာ်ဖိလၢ သရၣ် ဂျိုးဇက် ဘိတ်စ် ထုးထီၣ်ဝဲ လါယနူၤအါရံၤ 1849 အပူၤအံၤလီၤ. အဝဲစံးကတိၤဘၣ်ဃးဒီး တၢ်မၤအသး လၢလါနိၣ်ဝ့ဘၢၣ် 18, 1848 ဒ်အံၤလီၤ:
GSAM 273.2“ဒီပုၢ်ဝဲၢ်ဒီး ဒီပုၢ်ဝဲၢ်မုၣ် အဖုဖိတဖု အိၣ်ဖှိၣ်ဝဲလၢ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်တခါ လၢ Dorchester, လၢအအိၣ်ဘူးဒီး Boston, Mass. အပူၤလီၤ. တချုးတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်စးထီၣ်ဒံးဘၣ်, ပဝဲတနီၤ ဃုသ့ၣ်ညါ တၢ်စဲပနီၣ်အတၢ်ကစီၣ်အပူၤ တၢ်ဂ့ၢ်တနီၤလီၤ. တၢ်ထံၣ်တဖၣ်အိၣ်ဒ်သိးလိာ်သးတသ့ဘၣ် ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ကွဲးလၢအမ့ၢ် ‘ဟဲထီၣ်’ အခီပညီအံၤအဂ့ၢ်လီၤ. ဒီးမ့ၢ်လၢ ပပာ်တၢ်ကစီၣ်အံၤ အတၢ်ထုးထီၣ်အဂ့ၢ် ဒ်တၢ်ဃ့ဘါထုကဖၣ်အတၢ်ဂ့ၢ်တမံၤအသိးလၢ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢ Topsham [Maine] အပူၤ လၢအပူၤကွံာ်တစိၢ်ဖိ, ဒီးကျဲလၢ တၢ်ကထုးထီၣ်ဝဲန့ၣ် ဖျါထီၣ်တရှဲဘၣ်အဃိ, ပဆၢတဲာ်ပာ်ဖှိၣ်သးလၢ ပကပာ်တၢ်ခဲလၢာ် ဆူယွၤအအိၣ်လီၤ. ပဟံးန့ၢ်တၢ်ဆၢကတီၢ်တစိၢ်တလီၢ် ဃ့ဘါထုကဖၣ်လၢတၢ်သူၣ်ဆူၣ်သးဂဲၤအပူၤ လၢတၢ်ကပီၤဒီး တၢ်နဲၣ်လိအဂီၢ်ဝံၤအလီၢ်ခံ, ယွၤဟ့ၣ် ဒီပုၢ်ဝဲၢ်မုၣ် ဝှိုက် တၢ်ထံၣ်အံၤလၢ တၢ်ထံၣ်ဖျါအပူၤလီၤ.”
GSAM 273.2ပကွဲးန့ၢ် တၢ်ကတိၤတဖၣ်ဒ် အဝဲကတိၤဝဲ ဖဲအိၣ်လၢ တၢ်ထံၣ်အပူၤအခါအသိးလီၤ:
GSAM 274တၢ်ကတိၤလၢ တၢ်ထံၣ်အပူၤ
GSAM 274.1“တၢ်ကပီၤ ဖျါထီၣ်ဖဲလဲၣ်. မ်နမူခိၣ်ကလူးသိၣ်လိပှၤလၢ တၢ်ကပီၤဖျါထီၣ်ဖဲလဲၣ်န့ၣ်တက့ၢ်. အစးထီၣ်လၢ အဆံးဆံးဖိ, ဖဲနဟ့ၣ်ပှၤ တၢ်ကပီၤတခါဝံၤတခါအခါလီၤ. တၢ်အုၣ်အသး ဒီး ယွၤအတၢ်သိၣ်တၢ်သီ ဘၣ်တၢ်စဲဘူးလိာ်သး, ခွဲးဖျာလိာ်သးတသ့ဘၣ်. တၢ်အဆိကတၢၢ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲ တၢ်သိၣ်တၢ်သီဆံဘျဲၣ် လၢယွၤဟ့ၣ်ဝဲလီၤ. အဝဲသးခုဝဲဒိၣ်မး ဖဲအတၢ်သိၣ်တၢ်သီ စးထီၣ်ဟဲထီၣ်လၢတၢ်စိတၢ်ကမီၤ, ဒီးတၢ်လီၢ်လၢအလီၤပျံၤအဂၤတဖၣ် စးထီၣ်ဘၣ်တၢ်သူၣ်ထီၣ်က့ၤဝဲအခါလီၤ. လၢတၢ်ဂံၢ်စၢ်ဘါစၢ်အပူၤန့ၣ် တၢ်သိၣ်တၢ်သီအံၤ ကဲထီၣ်ဝဲဒိၣ်ထီၣ် ခီဖျိဃုသ့ၣ်ညါ အကလုၢ်ကထါလီၤ. တၢ်မၤကွၢ်လၢအဖီခိၣ်န့ၣ် အိၣ်တစိၢ်ဖိလီၤ. အဝဲမ့ၢ် စဲပနီၣ်လီၤ. အဝဲဟဲထီၣ်လီၤ. အဝဲကဲထီၣ်ထီၣ်, အစးထီၣ်လၢ မုၢ်ထီၣ်အလီၢ်လီၤ. ဒ်မုၢ်အသိး, အဆိန့ၣ်ခုၣ်, လၢခံန့ၣ်ကိၢ်ထီၣ်ဒီး ဆှၢထီၣ်အတၢ်ကပီၤလီၤ. ဖဲတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီအံၤ ဖျါထီၣ်အခါ အိၣ်ဒီးတၢ်ကပီၤဖိသၣ်သၣ်, ဘၣ်ဆၣ် အကပီၤအါထီၣ်ဝဲလီၤ. အိၣ်ဒီးတၢ်စိတၢ်ကမီၤဒ်လဲၣ်လၢ တၢ်ကပီၤတဖၣ်အံၤအပူၤန့ၣ်လဲၣ်. အဝဲဒိၣ်ထီၣ်လၢ တၢ်စိတၢ်ကမီၤအပူၤလီၤ. တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီအံၤ အိၣ်ဒီးတၢ်စိတၢ်ကမီၤဒိၣ်ကတၢၢ် ဒီးတၢ်ကပီၤအါကတၢၢ်, အဂ့ၢ်ဒ်သိး အဝဲအိၣ်တုၤလီၤလီၤဆီဆီ လၢတၢ်အဆၢကတီၢ်ကိးဆၢဒဲး, ဖဲလံာ်စီဆှံ တဘၣ်တၢ်လိၣ်ဘၣ်အီၤလၢၤဘၣ်အခါလီၤ. အဝဲဖျါထီၣ်လၢ မုၢ်ထီၣ်အလီၢ်, အစးထီၣ်လၢ တၢ်ကပီၤဖိသၣ်သၣ်, ဘၣ်ဆၣ် အတၢ်ကပီၤတဖၣ် မၤဘျါက့ၤတၢ်လီၤ. အိၣ်ဒီးတၢ်စိတၢ်ကမီၤဖးဒိၣ်ဒ်လဲၣ်လၢ တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီအံၤအပူၤန့ၣ်လဲၣ်. ဖဲအဝဲသ့ၣ်လဲၤနုာ်လီၤဆူ ကီၢ်အဂ့ၤအဘၣ်အပူၤအခါ အဝဲမ့ၢ် တၢ်အဒိၣ်ကတၢၢ်, ဘၣ်ဆၣ် အဝဲကဒိၣ်ထီၣ်ဝဲ တုၤလၢ အဝဲသ့ၣ်ကကဲထီၣ်ပှၤလၢတသံဘၣ်. အဝဲစးထီၣ်လၢ မုၢ်ထီၣ်အလီၢ်, လဲၤဝဲဒ်မုၢ်အသိး, ဘၣ်ဆၣ် တဘၣ်မုၢ်နုာ်နီတဘျီဘၣ်.”
GSAM 274.2“မူခိၣ်ကလူးတဖၣ် ဟံးဃာ် မူခိၣ်အကလံၤလွံၢ်ဘိလီၤ. မ့ၢ်ယွၤလၢ အပတုာ်ဃာ် တၢ်စိတၢ်ကမီၤတဖၣ်လီၤ. မူခိၣ်ကလူးတဖၣ် တပျၢ်လီၤဝဲဒံးဘၣ်, အဂ့ၢ်ဒ်သိး ပှၤစီဆှံတဖၣ် တဘၣ်တၢ်စဲပနီၣ်ဒံးဘၣ်အဃိလီၤ. ဖဲ Michael ဆၢထၢၣ်အခါ တၢ်ကီတၢ်ခဲအံၤ ကအိၣ်လၢဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်လီၤ. အဝဲသ့ၣ်အိၣ်ကတီၤအသးလၢ ကဖျိးထီၣ်ဝဲလံ. တၢ်ကန့ၢ်မၤဆၢတၢ်အံၤ ဘၣ်တၢ်ပာ်အီၤလၢအဖီခိၣ်, အဂ့ၢ်ဒ်သိး ပှၤစီဆှံတဖၣ် တဘၣ်တၢ်စဲပနီၣ်ဒံးဘၣ်အဃိလီၤ. မ့ၢ်လီၤ, ထုးထီၣ် တၢ်လၢနထံၣ်ဘၣ်ဒီး နနၢ်ဟူဘၣ်တဖၣ်, ဒီးယွၤအတၢ်ဆိၣ်ဂ့ၤ ကလူၤပိာ်ထွဲဝဲလီၤ. ကွၢ်တက့ၢ်. တၢ်ဟဲထီၣ်အံၤ အိၣ်ဒီးတၢ်စိတၢ်ကမီၤဒီး ကပီၤထီၣ်အါထီၣ် ဆူအါထီၣ်လီၤ.”6
GSAM 274.3ဖဲ မးစ်. ဝှိုက် ဟဲက့ၤထီၣ်လၢ တၢ်ထံၣ်အံၤအပူၤဝံၤန့ၣ် အဝဲစံးဘၣ် အဝၤလီၤ,
GSAM 274.3“ယအိၣ်ဒီး တၢ်ကစီၣ်တခါ လၢနဂီၢ်လီၤ. နကဘၣ်စးထီၣ် ထုးထီၣ်လံာ်ဖိဆံးဆံးဖိတဘ့ၣ် ဒီးဆှၢထီၣ်အီၤဆူ ပှၤဂၤအအိၣ်လီၤ. မ်အဝဲကဆံးဝဲလၢ အခီၣ်ထံးတက့ၢ်. ဘၣ်ဆၣ် ဖဲပှၤဖးအီၤအခါ အဝဲသ့ၣ်ကဆှၢန့ၢ်နၤ ကျိၣ်စ့လၢ နကထုးထီၣ်လံာ်အဂီၢ်, ဒီးတၢ်မၤအံၤ ကကဲထီၣ်လၢအဂ့ၤ လၢအခီၣ်ထံးလီၤ. လၢတၢ်စးထီၣ်ဆံးဆံးဖိအံၤန့ၣ် တၢ်နဲၣ်ယၤလၢ အဝဲကကဲထီၣ်ဒ် တၢ်ကပီၤအကျိၤတဖၣ် လၢအလဲၤဝဲဝးဝးဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်လီၤ.”
GSAM 275တၢ်သံသံပျၢ်ပျၢ်လၢ ပှၤကွၢ်တၢ်လၢပှၤကညီအတၢ်ထံၣ်
GSAM 275.1တၢ်စံးဆိပာ်အံၤ ဘၣ်တၢ်မၤအီၤလၢ 1848, ဘၣ်ဃးဒီး မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီ အတၢ်ဟဲထီၣ်ဒီးအတၢ်ဒံးလီၤဝဲအဂ့ၢ်လီၤ. ဖဲဆၢကတီၢ်အဝဲန့ၣ် ပကွၢ်တၢ်အိၣ်သးလၢ ပှၤကညီအတၢ်ထံၣ်အပူၤန့ၣ် ပသးဆိကမိၣ်ကစံးဝဲလၢ “တၢ်စံးဆိပာ်အံၤ တအိၣ်ဒီးကျဲလၢ တၢ်ကမၤလၢပှဲၤအီၤဘၣ်.” ပှၤတဂၤစံးဘၣ် ပပှၤမၤတၢ်တဂၤ ဖဲတၢ်စံးဆိပာ်အံၤ ဘၣ်တၢ်မၤအီၤဝံၤတစိၢ်ဖိန့ၣ် “တၢ်လၢနအဲၣ်ဒိးမၤအံၤ ကလိၣ်နၤနံၣ် ၁၄၄,၀၀၀ ဒ်သိးနကမၤအီၤအဂီၢ်လီၤ.” “မ့ၢ်တၢ်မနုၤလဲၣ်.” အဝဲသ့ၣ်ကစံးဝဲလၢ “သရၣ် ဂျိမ်းစ် ဝှိုက် ဒီးအမါ, ဒီးသရၣ် ဂျိုးဇက် ဘိတ်စ်, ပှၤသရၣ်သၢဂၤလၢ အိၣ်တအိၣ်ဒီးကျိၣ်စ့နီတမံၤဘၣ်, အိၣ်ဒီးပှၤပိာ်ထွဲတၢ် တအါန့ၢ်တကယၤဘၣ်, အဝဲသ့ၣ်ခဲလၢာ် အိၣ်လၢတၢ်အိၣ်ဝဲတအိၣ်ဝဲအပူၤ, ကလဲၤထီၣ်ဒီး လံာ်ဖိ တဘျုးကယၤဘ့ၣ်လၢ အိၣ်ဒီးလံာ်ကဘျံးပၤ ၈၀ ပၤ, ဘၣ်ဃးဒီး မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအဂ့ၢ်, ဒ်သိးအကဟ့ၣ် တၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ်အတၢ်ကစီၣ်ဆူ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်အအိၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ဆိကမိၣ်အံၤ မ့ၢ်တၢ်လၢတအိၣ်ဒီးအခီပညီဘၣ်.” ဖဲပှၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဆိကမိၣ်ဒ်အံၤဒီး စံးဝဲလၢ “တၢ်မၤအီၤတသ့ဘၣ်” အခါန့ၣ် တၢ်နာ်လၢ တၢ်ကစီၣ်ဒီး တၢ်အုၣ်အသးလၢ တၢ်ကမၤလၢပှဲၤအီၤန့ၣ် စံးဝဲလၢ “လၢ Israel အယွၤအမံၤန့ၣ် တၢ်ကမၤအီၤလၢပှဲၤဝဲလီၤ. ဒီးပနာ်န့ၢ်အတၢ်စိတၢ်ကမီၤအဃိ တၢ်ကဘၣ်မၤအီၤလၢပှဲၤဝဲလီၤ.”
GSAM 275ကျဲလၢ မုၢ်နွံသီ ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံး အလံာ်ဖိအခီၣ်ထံး ဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ်အီၤ
GSAM 275.2စးထီၣ်လၢ တၢ်အုၣ်အသးဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်အီၤ ဘၣ်ဃးဒီး လံာ်ထုးထီၣ်တၢ်မၤအဆၢကတီၢ်န့ၣ် ပှၤလၢအပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤတဖၣ် ဃ့ဘါထုကဖၣ်အါမးလၢ သခိၣ်ကအိးထီၣ်ကျဲ လၢတၢ်ထုးထီၣ် “လံာ်ဖိဆံးဆံးဖိ” အဂီၢ်လီၤ. တၢ်လၢအလိၣ်အါကတၢၢ်န့ၣ် မ့ၢ်ကျိၣ်စ့လၢ တၢ်ကမၤန့ၢ် တၢ်ထုးထီၣ်လံာ်အခီၣ်ထံးတဘ့ၣ်အဂီၢ်လီၤ. လါယူၤ 1849 အပူၤ သရၣ် ဂျိမ်းစ် ဝှိုက် ဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်လၢ ကကျီနီၣ် Timothy လၢစံာ် ၄၀ ဧကအပူၤ ဒီးထးဂဲာ်ဖးထီလၢတၢ်သူအီၤဒီးစု, တဧကအဘူးအလဲ ၇၅ ဆဲန့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်န့ၣ်အဃိ အဝဲမၤန့ၢ်ဝဲကျိၣ်စ့ ဒ်သိးကထုးထီၣ် လံာ်ဖိအခီၣ်ထံးတဘ့ၣ်လီၤ. ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် တၢ်ကအိၣ်လၢအလီၢ်လၢ တၢ်ကပာ်ဖျါထီၣ် လံာ်ဖိဆံးဆံးဖိအံၤ အလံာ်မဲာ်ဖျၢၣ်အခီၣ်ထံး ဖဲအံၤလီၤ. ပှၤဖးလံာ်ကထံၣ်ဘၣ် လၢကလုၢ်အခီၣ်ထံးအပူၤ သရၣ် ဂျိမ်းစ် ဝှိုက် အတၢ်ကတိၤ လၢအစံးဝဲ “ကျဲတအိၣ်ဖျါထီၣ်ဒံးဘၣ် ဒ်သိးတၢ်မၤကစးထီၣ်တုၤလၢဆၢကတီၢ်အံၤလီၤ.” ဒီးသုထံၣ်သ့စ့ၢ်ကီးလၢ အတၢ်ဟ့ၣ်လီၤအသးန့ၣ် “အိးထီၣ်ကျဲ” လီၤ.
GSAM 276မးစ်. ဝှိုက် အတၢ်ကွဲးဖျါထီၣ် လံာ်ဖိအခီၣ်ထံးတဖၣ်
GSAM 276.1မးစ်. ဝှိုက် စံးကတိၤဘၣ်ဃးဒီး လံာ်ထုးထီၣ်တၢ်မၤအခီၣ်ထံးဒ်အံၤလီၤ:
GSAM 276.2“ယဝၤစးထီၣ် ထုးထီၣ်လံာ်ဖိဆံးဆံးဖိတဘ့ၣ် လၢ Middletown, အိၣ်ယံၤဝဲလၢ Rocky Hill, Conn. အအိၣ် ၈ မံးလး, ဒီးအဝဲလဲၤဝဲဒီးဟဲက့ၤဝဲအါဘျီ, မ့ၢ်ဘၣ်ဆၣ် အဝဲအိၣ်ဒီးအခီၣ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးလီၤ. ဖဲအဝဲဟဲစိာ် လံာ်ဖိအခီၣ်ထံးတဘ့ၣ် လၢလံာ်ထုးထီၣ်ဝဲၤလီၢ်အခါ, ပဝဲခဲလၢာ် ဂၢ်လီၤပခိၣ် ဝးအီၤ, ဃ့ဘါထုကဖၣ်လၢသးဆီၣ်လီၤသး ဒီးမဲာ်ထံအါမးအပူၤ, ဒ်သိးအတၢ်ဆိၣ်ဂ့ၤကအိၣ်လၢ အခ့အပှၤအတၢ်ဂံၢ်စၢ်ဘါစၢ်အဖီခိၣ်အဂီၢ်လီၤ. အဝဲမၤန့ၢ်လံာ်အံၤဆူ ပှၤလၢအဆိကမိၣ်ဝဲလၢ ကဖးအီၤတဖၣ်အအိၣ်, ဒီးစိာ်အီၤဆူ လံာ်ပရၢဝဲၤလီၢ်လၢ လံာ်စိာ်အပူၤလီၤ. လံာ်ဖိကိးဘ့ၣ်ဒဲး ဘၣ်တၢ်စိာ်အီၤလၢ Middletown ဆူ Rocky Hill, ဒီးတချုးတၢ်ကတဲာ်ကတီၤအီၤလၢ တၢ်ကဆှၢထီၣ်ဆူ လံာ်ပရၢဝဲၤလီၢ်ဒံးဘၣ်န့ၣ် ဘၣ်တၢ်လဲၤခးနီၣ်အီၤလၢ သခိၣ်အမဲာ်ညါ, ဒီးတၢ်ဃ့ဘါထုကဖၣ်လၢတၢ်သးတီ ဒီးမဲာ်ထံပာ်ဖှိၣ်အသး ဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်ထီၣ်ဆူယွၤ ဒ်သိးအတၢ်ဆိၣ်ဂ့ၤကလူၤပိာ်ထွဲ တၢ်ကစီၣ်အကလူးလၢ အအိၣ်ဘှီၣ်အံၤတဖၣ်အဂီၢ်လီၤ. တယံာ်ဘၣ်န့ၣ် လံာ်ပရၢတဖၣ် ဟဲဝဲဒီးကျိၣ်စ့ ဒ်သိးတၢ်ကထုးထီၣ်လံာ်ဖိအံၤအဂီၢ်, ဒီးတၢ်ကစီၣ်လၢ သးသမူအါဂၤ ဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီလီၤ.”7
GSAM 276တၢ်စံးဆိပာ် ဘၣ်တၢ်မၤလၢပှဲၤလၢ လံာ်အတၢ်ဟံးန့ၢ်မၤစၢၤ
GSAM 276.3ပပာ်ဖျါထီၣ် လံာ်မဲာ်ဖျၢၣ်အခီၣ်ထံးအံၤ, လံာ်အခီၣ်ထံးလၢ ပှၤမုၢ်နွံသီ ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ် ထုးထီၣ်ဝဲန့ၣ်, လၢတၢ်သးအိၣ်လၢ အယိာ်န့ၢ် တၢ်သးအိၣ်ထဲလၢတၢ်ဂ့ၢ်အပူၤလီၤ. လံာ်အကုထံၣ်ခဲလၢာ်လၢ တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီလၢအဆၢကတီၢ်အံၤ အပူၤန့ၣ် အိၣ်ဒီး လံာ်ဖိ ၁၁ ဘ့ၣ်, တဘ့ၣ်လၢအိၣ်ဒီး မဲာ်ဖျၢၣ် ၈ ဖျၢၣ်, ကလုၢ်ခံကလုၢ်လီၤ. လံာ်အပူၤ တၢ်ဖးအလီၢ်န့ၣ် ထီ ၄ ဒီး ၅/၈ အံၣ်ခ်ျ, ဒီးယံၤ ၈ အံၣ်ခ်ျလီၤ. လံာ်နီၣ်ဂံၢ် ၁ ဒီး ၄ ဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ်အီၤလၢ လါယူၤလံ, လါအီကူး, ဒီး လါစဲးပတ့ဘၢ, လၢ Middletown, Conn. လံာ်နီၣ်ဂံၢ် ၅ တုၤ ၉ ဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ်အီၤလၢ Oswego, N.Y., ဒီးဘၣ်တၢ်ပာ်နီၣ်အီၤလၢ လါဒံၣ်စဲဘၢ, လါမးရှ်, လါအ့ဖြ့, ဒီး လါမ့, 1849 ဒီး 1850 အပူၤလီၤ. လံာ်နီၣ်ဂံၢ် ၁၁ ဘၣ်တၢ်ပာ်နီၣ်အီၤလၢ လါနိၣ်ဝ့ဘၢၣ် 1850, ဒီးဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ်အီၤလၢ Paris, Maine လီၤ. လၢလံာ်နီၣ်ဂံၢ် ၆ အပူၤ သရၣ် ဂျိမ်းစ် ဝှိုက် စံးဝဲ “ဖဲပထုးထီၣ် လံာ်နီၣ်ဂံၢ်အခီၣ်ထံးလွံၢ်ဘ့ၣ်အခါ ကျိၣ်စ့ဟဲနုာ်လီၤအါန့ၢ်တၢ်လၢ အလိၣ်လၢ တၢ်ကပှ့ၤလံာ်အဂီၢ်လီၤ. ပသူအီၤလၢ တၢ်ဟ့ၣ်လၢ ပတၢ်လဲၤထီၣ်ဆူ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်တဖၣ်လၢ ပလဲၤထီၣ်ဝဲအဂီၢ်လီၤ.” လၢ 1849 နံၣ်အပူၤ, ခီဖျိလံာ်ဖိတဖၣ်အံၤ အတၢ်စိတၢ်ကမီၤ ဒီး သရၣ် ဂျိုးဇက် ဘိတ်စ် အတၢ်ဖံးတၢ်မၤလၢ အမၤအိးထီၣ်ကျဲအဃိ, ပှၤအါဂၤလၢ Vermont, Michigan ဒီးကီၢ်စဲၣ်အဂၤတဖၣ် ဒိးန့ၢ်ဘၣ် တၢ်ကစီၣ်လီၤ.
GSAM 278.1လၢတၢ်အိၣ်သးလၢ တၢ်မၤအခီၣ်ထံးလၢ 1848 အပူၤ တမ့ၢ်တၢ်လၢအိၣ်ဒီးတၢ်မုၢ်လၢ်ဘၣ်အဖီခိၣ်န့ၣ်, ပကကွၢ်ထံကွၢ်ဆး တၢ်ဂ့ၢ်အဖၣ်အနီၢ်နီၢ်တနီၤ ဒ်အအိၣ်ဝဲလၢ 1905 အပူၤ, ဒီးလၢတၢ်န့ၣ်အဃိ ပကသ့ၣ်ညါအါထီၣ် တၢ်မၤအံၤ အကတၢၢ်ကသးဒ်လဲၣ်, တၢ်ကစီၣ်အတၢ်စးထီၣ်ဆံးဆံးဖိအံၤ ပှၤလၢအထီဒါဝဲန့ၣ် အိၣ်ဒီးတၢ်ကမၣ်ဧါ, မ့တမ့ၢ် မူခိၣ်အယွၤလၢ အကတိၤထီၣ် ခီဖျိအခ့အပှၤမုၣ် ဘၣ်ဃးဒီး “တၢ်စဲပနီၣ်” အတၢ်မၤ အစိအကမီၤ “အါထီၣ်” န့ၣ် အိၣ်ဒီးတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီဧါလီၤ.
GSAM 278လံာ်ထုးထီၣ်တၢ်မၤ အတၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီ
GSAM 278.2တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီအံၤ ခဲအံၤ ဘၣ်တၢ်ဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါအီၤဒီး ဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ်အီၤလၢ ဟီၣ်ခိၣ်အကျိာ်လၢ အဒိၣ်အထီ လွံၢ်ဆံဃၣ်ဃၣ်လီၤ. လၢသရၣ်သၢဂၤအလီၢ်န့ၣ်, ပပာ်ဖှိၣ် ပှၤသရၣ်လၢဘၣ်တၢ်ပာ်ထီၣ် ဒီး ပှၤလၢအဒိးန့ၢ်ဘၣ်ခွဲးယာ်န့ၣ် အိၣ်အါန့ၢ် ၆၀၀, မ့ၢ်တအိၣ်ဒီး ပှၤအဂၤလၢအမၤတၢ်ဒ် ပှၤကသံၣ်သရၣ်, ပှၤမၤတၢ်လၢလံာ်စီဆှံ, ပှၤသိၣ်လိတၢ်, ဒီးပှၤမၤတၢ်လၢ ကသံၣ်သရၣ်မံၣ်ရှၢၣ်တဖၣ် အဂၤအကယၤဘၣ်. တၢ်ကရူၢ်ကရၢအလံာ်လဲၢ်န့ၣ် ဘၣ်တၢ်ပာ်ဖျါထီၣ်အီၤလၢ လံာ်ကစီၣ်အကလုာ်အဂၤအဖၣ်န့ၣ် အိၣ်အါန့ၢ် ယဲၢ်ဆံ, ဒီးဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ်အီၤလၢ လံာ်ထုးထီၣ်ဝဲၤလီၢ် အဘူးအတံၢ်ခံဆံ လၢအအိၣ်လၢ Europe, Asia, Africa, ကလံၤစိး America ဒီး ကလံၤထံး America, Pacific အကၢာ်ကီၢ်တဖၣ်, ဒီး Australia အပူၤလီၤ. လၢလံာ်ထုးထီၣ်ဝဲၤလီၢ်တဖၣ်အံၤ ဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ် လံာ်အကလုာ်အဂၤ အါန့ၢ် ၁၁၀၀, လံာ်ဖိ ဒီးလံာ်တၢ်ကစီၣ်တဖၣ်လီၤ. ဒ်သိးကဒိးန့ၢ်ဘၣ် လံာ်တဘ့ၣ်စုာ်စုာ် ဒီးလံာ်ကစီၣ်တဖၣ် လၢနံၣ်အဂီၢ်န့ၣ် ကလိၣ်ဝဲ $၃၄၀ ဃၣ်ဃၣ်လီၤ. လၢပှၤပိာ်ထွဲတၢ် တကယၤထဲအသိးအလီၢ်န့ၣ်, ပှၤလၢအသးခုလၢ တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီအံၤအပူၤ အိၣ်ဘူးဒီး ၁၀၀,၀၀၀ လီၤ. မ့ၢ်လၢတၢ်န့ၣ်အဃိ တၢ်ကစီၣ်အံၤ ဒ်မုၢ်အသိး “ဟဲထီၣ်ဝဲ” ဒီးပစံးသ့လၢ 1848 တၢ်အုၣ်အသး အကျိာ်အသိး “အိၣ်ဒီးတၢ်စိတၢ်ကမီၤ လၢတၢ်ကပီၤတဖၣ်အံၤအပူၤဒ်လဲၣ်.”
GSAM 278ပှၤကလုာ်တဖၣ် အတၢ်အိၣ်သး
GSAM 278.3ဖဲတၢ်ကစီၣ်အံၤ ဟဲလဲၤထီၣ်ဒ်အံၤအခါ, ပှၤကလုာ်တဖၣ် အတၢ်အိၣ်သးမ့ၢ်အိၣ်ဒ်လဲၣ်. စးထီၣ်လၢဆၢကတီၢ်အဝဲန့ၣ် တုၤဆူခဲအံၤ, လၢလံာ်ကစီၣ်လၢပှၤဖးအီၤအမဲာ်ညါန့ၣ် ပနၢ်ဟူဘၣ် တၢ်စံးကတိၤအါမး ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဒုးအဖးဒိၣ်လၢ ကဘၣ်ကဲထီၣ်လၢ Europe မုၢ်မဆါတနံၤန့ၣ်လီၤ. ဖဲတၢ်ထီဒါလိာ်သးအိၣ်ဖဲအံၤ, တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤဟဲထီၣ်ဖဲန့ၣ်န့ၣ်, “ကလံၤဖးဒိၣ်” လၢအဖုၣ်ဝဲခဲလၢာ်န့ၣ် ဘၣ်တၢ်ဟံးဃာ်အီၤလီၤ. မူခိၣ်အကလံၤလွံၢ်ဘိ တဘၣ်တၢ်ပျၢ်လီၤအီၤလၢ တဆၢကတီၢ်ဃီခဲလၢာ်ဘၣ်, “တုၤလၢ တၢ်စဲပနီၣ်ဘၣ် ယွၤအခ့အပှၤတဖၣ်” အခါလီၤ. တၢ်ဒုးဒီး တၢ်ထီဒါလိာ်သးအဂံၢ်အဘါတဖၣ် အိၣ်ဝဲလၢန့ၣ်, ဘၣ်ဆၣ် တပၢထီၣ်ဝဲဘၣ်, မ့ၢ်လၢဘၣ်တၢ်ပာ်အီၤလၢ တၢ်ကန့ၢ်မၤဆၢအီၤအဖီလာ်အဃိန့ၣ် ပှၤခဲလၢာ်ထံၣ်သ့ဝဲလီၤ.
GSAM 279.1Henry Ward Beecher, တချုးအဝဲသံတယံာ်ဘၣ်န့ၣ် ကိးဝဲလၢ တၢ်ကွၢ်ထွဲထီၣ် တၢ်သုးဖးဒိၣ်လၢ Europe အပူၤအံၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲ “တၢ်သူကွံာ်တၢ်သးသမူအသွံၣ် ဆိဆိ, လၢတၢ်ပျံၤလၢ ကယွၤထီၣ်ဝဲအဃိလီၤ.” ပှၤကလုာ်တဖၣ်အကျါ အတၢ်အိၣ်သး, အဝဲသ့ၣ်အတၢ်ထီဒါ ဒီးတၢ်သူၣ်ဟ့သးဟ့, ဒီးအတၢ်ပာ်သးလၢ အခိၣ်အဃၢၤအဖီခိၣ်န့ၣ် အဝဲထိၣ်သတြီၤအီၤဒီး “တၢ်အိၣ်တံာ်တာ်”, လၢအကဲထီၣ်ခီဖျိ ပှၤတဖု ဖီၣ်နးဖုၣ်တဖၣ် ဒီးပာ်အခိၣ်စိးဆူလိာ်သးအသးနါပှၢ်အအိၣ်, ဒီးပှၤတဂၤမးတဘူးထီၣ်လၢ ကစးထီၣ်တၢ်ဒုးဘၣ် မ့ၢ်လၢအပျံၤဝဲလၢ ပှၤကဒုးအီၤအဃိလီၤ. “ဘၣ်ဆၣ်,” အဝဲစံးဝဲ, “ပှၤတဂၤဂၤလၢ အဝဲသ့ၣ်အကျါ ကထံၣ်ဘၣ်ဆၢကတီၢ်လၢ အဂ့ၤလၢ ကစးထီၣ်တၢ်ဒုး, ဒီးဖဲန့ၣ် တၢ်ဒုးဖးဒိၣ် ကဟဲကဲထီၣ်လီၤ.”
GSAM 279တၢ်ထိၣ်သတြီၤ တၢ်ဒုးအပီးအလီတဖၣ်
GSAM 279.2စးထီၣ်လၢ 1848 တုၤဆူခဲအံၤ တၢ်ဒုးအပီးအလီတဖၣ် ဘၣ်တၢ်သူၣ်ထီၣ်အီၤဒ်သိး တၢ်လၢအဂ့ၤကတၢၢ်လၢ အဆၢကတီၢ်အဝဲန့ၣ် ပမၤန့ၢ်အီၤလၢ ခဲအံၤကဘၣ်ကွၢ်အီၤဒ် သိဖိအတၢ်ဖျီအီၣ်အီၣ်အသိးလီၤ. America “တၢ်အိၣ်ဃူအိၣ်ဖိး အတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်” ဖဲအကိးထီၣ် တၢ်မၤအဂီၢ် လၢ မုၢ်ဒဲးနံၤ တၢ်အိၣ်ဃူအိၣ်ဖိးနံၤ, လါဒံၣ်စဲဘၢ 15, 1895 အခါ စံးဝဲလၢ “ခဲအံၤ ဖဲတၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့ဒိၣ်ထီၣ် လၢပှၤကညီအတၢ်အိၣ်သးအပူၤတခီ, ပှၤကလုာ်တဖၣ် အကတဲာ်ကတီၤအသးလၢ တၢ်ဒုးအဂီၢ် အိၣ်အါန့ၢ်တဘျီလၢာ်လံလီၤ.”
GSAM 279သုးခိၣ် Miles အတၢ်ကတိၤ ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ကတဲာ်ကတီၤလၢ တၢ်ဒုးအဂီၢ်
GSAM 279.3သုးခိၣ် Nelson A. Miles, လၢအတၢ်ကတိၤလၢ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ဖးဒိၣ်တခါ လၢ Washington, D.C., လါယနူၤအါရံၤ 12, 1904 အပူၤန့ၣ် စံးဝဲလၢ:
GSAM 279.4“လၢဆၢကတီၢ်လၢ အိၣ်ဒီးတၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့, တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီ, ဒီးတၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့လၢအဂ့ၤအဘၣ်အံၤအပူၤန့ၣ် ပသးခုလၢပကနာ်သ့လၢ တၢ်ဝံတၢ်ယိးဒီး တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်လၢ တၢ်ဒုးအပူၤ ဘၣ်တၢ်မၤစှၤလီၤအီၤလံ. ဘၣ်ဆၣ် တၢ်လီၤလးဒ်အမ့ၢ်အံၤအသိး, လၢဟီၣ်ခိၣ်အတၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤအပူၤ တအိၣ်နီတဘျီဒံးဘၣ် လၢကျိၣ်စ့အါအါဂီၢ်ဂီၢ် ဘၣ်တၢ်သူအီၤလၢ တၢ်ကတဲာ်ကတီၤသးလၢ တၢ်ဒုးအဂီၢ်, ဒီးတအိၣ်နီတဘျီဒံးဘၣ် လၢပှၤသုးဖိလၢ အမၤလိဘၣ်, အိၣ်ဒီးတၢ်သ့တၢ်ဘၣ် ဒီးဘၣ်တၢ်သိၣ်လိအီၤ အကကွဲၢ်အါအါဂီၢ်ဂီၢ်, လၢအိၣ်ဒီး တၢ်လၢအမၤဟးဂီၤတၢ်အဒိၣ်ကတၢၢ်တဖၣ်အပီးအလီ, ဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ်အီၤလၢ တၢ်လုၢ်အီၣ်သးသမူအတၢ်ဖံးတၢ်မၤလၢတၢ်မုာ်တၢ်ခုၣ်အပူၤ, ဒ်အိၣ်ဝဲလၢ ခဲအံၤအသိးအံၤဘၣ်.”
GSAM 280.1ဘၣ်ဆၣ် တၢ်ဒုးအကလံၤဖးဒိၣ်န့ၣ် ဘၣ်တၢ်ဟံးဃာ်အီၤဒံးဝဲ, ဖဲတၢ်စဲပနီၣ်အတၢ်မၤ လဲၤအသးအခါလီၤ.