အဆၢ 26 — ပမံၣ်ရှၢ်လၢ ကီၢ်အဂၤတဖၣ်
GSAM 403.1“တၢ်ကွဲးအသး, ပှၤလၢတၢ်တစံးဘၣ်အီၤဘၣ်န့ၣ် ကထံၣ်ဝဲ, ဒီးပှၤလၢတၢ်တနၢ်ဟူဘၣ်န့ၣ် ကနၢ်ပၢၣ်ဝဲ.”1
GSAM 403.2ပမံၣ်ရှၢ်အဆိကတၢၢ် လၢကီၢ်အမဲရကၤအချၢန့ၣ် ဘၣ်တၢ်အိးထီၣ်အီၤဖဲ ၁၈၇၄, ဖဲ သရၣ် ဂျေ. အန်. အန်ဒရူးစ် ဘၣ်တၢ်ဆှၢအီၤဆူ ဆွစ်ဇာလန် ဒီးစးထီၣ်မၤတၢ်ဖဲန့ၣ်လီၤ.
GSAM 403တၢ်လီၢ်လၢ ယူရပၤအခၢၣ်သး
GSAM 403.3ဖဲန့ၣ်အဆၢကတီၢ် ကီၢ်ဃိးဘ့ၣ် ပၣ်ဃုာ်လၢ မံၣ်ရှၢ်အံၤအပူၤ, အမ့ၢ် ဆွစ်ဇာလန်, ပြင်သစ်, အံတလံ, တူရကံ, ဘဲလ်ဂျီယမ်, စပိန်, ပေါ်တူဂီ ဒီး ဂရိ; တၢ်လီၢ်အံၤ အိၣ်ဒီးပှၤ ၁၄၀,၀၀၀,၀၀၀ ဂၤလီၤ.
GSAM 403.4ဖဲအံၤန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်သးဝင်စားလၢ ပကတဲဖျါထီၣ် တၢ်အိၣ်သးလၢ အဆှၢပှၤသ့ၣ်တဖၣ် ဆူမံၣ်ရှၢ်လၢ အလီၢ်အကျဲဖးဒိၣ်အံၤ, ဖဲတၢ်ဘူၣ်တၢ်ဘါအံၤ အိၣ်ဒီးပှၤစှၤလၢ အနီၣ်ဂံၢ်န့ၣ်လီၤ.
GSAM 403သရၣ် Czechowski
GSAM 403.5ဖဲ ၁၈၆၅ နံၣ်န့ၣ် သရၣ် M. B. Czechowski, ပှၤ ပိုလန် ကက်သလစ် ပှၤလုၢ်တၢ်ဒိၣ်လၢအဆီတလဲအတၢ်နာ် ဒီးဒိးန့ၢ်တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီလၢအဆၢကတီၢ်အံၤ, အဲၣ်ဒိးဝဲလၢ ပပှၤတဖၣ် ကဆှၢအီၤ ဒ်မံၣ်ရှၢ်နၣ်ရံၣ်အသိး ဆူယူရပၤအခၢၣ်သးလီၤ. မ့ၢ်လၢတၢ်အံၤ မၤတသ့ဘၣ်ဖဲန့ၣ်အဆၢကတီၢ်အဃိ, အဝဲတဲဖျါအဂ့ၢ်ဆူ တနံၤအခီၣ်ထံး ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ်, ဘော်စတၣ်, မက်ဆါချူဆဲး. ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် အဝဲသ့ၣ် ဆိကမိၣ်ဝဲလၢ အဝဲတဘၣ်ထွဲဒီး ပပှၤတဖၣ် နီတစဲးဘၣ်. မ့ၢ်ဒ်န့ၣ်ဒၣ်လဲာ်, အဝဲသ့ၣ်ဃုန့ၢ်စ့လၢအလိၣ် ဒီးဆှၢအီၤဆူ မံၣ်ရှၢ်လၢအဝဲအဲၣ်ဒိးဝဲန့ၣ်လီၤ.
GSAM 404ပှၤပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤလၢ ဆွစ်ဇာလန်
GSAM 404.1ဖဲ ၁၈၆၆ န့ၣ် အဝဲသိၣ်လိ မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီ ဒီး မူခိၣ်ကလူးသၢဂၤတဂၤ အတၢ်ကစီၣ်လၢ Tramelan, ဆွစ်ဇာလန်, ဒီးတၢ်မၤအံၤ ကဲထီၣ်လၢ ပှၤပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ အကရူၢ်တကရူၢ် ပၢ်ထီၣ်ဝဲလီၤ. ဖဲန့ၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံ အဝဲဟးထီၣ်လၢအဝဲသ့ၣ်အအိၣ် ဒ်သိးကသိၣ်လိ တၢ်ကစီၣ်လၢ Hungary လီၤ. အဝဲတတဲဘၣ် ပှၤအကရူၢ်လၢ Tramelan ဘၣ်ဃးဒီးပမၤတၢ်ဖဲ America အဂ့ၢ်နီတမံၤဘၣ်, ဘၣ်ဆၣ် Albert Vuilleumier, ပှၤတဂၤလၢအကရူၢ်အကျါ, ဖးအဲၣ်ကလံးလံာ်သ့ဝဲလီၤ. အဝဲဒၣ်လဲၤထံၣ်ဘၣ် Advent Review လံာ်တဘ့ၣ် လၢတၢ်တဆိကမိၣ်အပူၤလီၤ. ခီဖျိတၢ်အံၤ တၢ်ကွဲးလံာ်ဆဲးကျိးလိာ်သးလၢ ကီၢ်ခံဘ့ၣ်အဘၢၣ်စၢၤ စးထီၣ်အသးလီၤ.
GSAM 404သရၣ် Erzenberger ဘၣ်တၢ်ဆှၢအီၤဆူ America
GSAM 404.2ဖဲ ၁၈၆၉ န့ၣ် James Erzenberger, ပှၤလၢ Tramelan, ဘၣ်တၢ်ဆှၢအီၤဆူ America ဒ်သိးကမၤလိ အဲၣ်ကလံးကျိာ် ဒီးသ့ၣ်ညါအါထီၣ် မုၢ်နွံသီ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ် အတၢ်သိၣ်တၢ်သီ ဒီးအတၢ်လုၢ်လၢ်လီၤ. အဝဲဟဲတုၤလၢ ဘဲတဲလ် ခရိခ် ဖဲလါယူၤ ၁၈ ဒီးအိၣ်ဖဲ America တနံၣ်ဒီးလါဃုလါလီၤ. အဝဲဟးထီၣ်လၢ နယူးယောက် ဖဲလါစဲးပတ့ဘၢၣ် ၉, ၁၈၇၀, ဖဲအဝဲက့ၤကဒါက့ၤအခါလီၤ. ဖဲနံၣ်တနံၣ်အံၤ လါယူၤန့ၣ် Ademar Vuilleumier ဟဲလၢကီၢ်အံၤ, ဒီးအိၣ်ဝဲလွံၢ်နံၣ်ဃၣ်ဃၣ်လီၤ. ဖဲအဝဲက့ၤဆူအထံအကီၢ်န့ၣ် သရၣ် Andrews လဲၤဃုာ်ဒီးအီၤလီၤ. အဝဲသ့ၣ်ဟဲတုၤလၢ Neuchatel ဖဲလါအီးကထိဘၢၣ် ၁၆, ၁၈၇၄ လီၤ.
GSAM 404.3ဖဲ ၁၈၇၅ န့ၣ် သရၣ် D. T. Bourdeau ဒီးအဟံၣ်ဖိဃီဖိ ဟးထီၣ်လၢ America ဆူ ပြင်သစ်, ဖဲန့ၣ် ကမၤတၢ်ဒ် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကမံးတံာ် ပာ်အီၤအသိးလီၤ.
GSAM 404တၢ်စးထီၣ်ထုးထီၣ် ပြင်သစ်လံာ်တဘ့ၣ်
GSAM 404.4လါယူၤလံ ၁၈၇၆, ဖဲနံၣ်လၢခံန့ၣ် တၢ်စးထီၣ်ထုးထီၣ်လံာ်တဘ့ၣ်လၢ ပြင်သစ်ကျိာ် ဖဲ Basel, ဆွစ်ဇာလန်, ဒီးအမံၤမ့ၢ် Les Signes des Temps (တၢ်ပနီၣ်လၢအဆၢကတီၢ်) လီၤ. လါမ့ၤ ၁၃, ၁၈၈၂, နံၣ်ဃုနံၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံ, သရၣ် Haskell ထီၣ်ကဘီလၢ နယူးယောက်ဝ့ၢ် ဒ်သိးကလဲၤဆူ ယူရပၤလီၤ. ဖဲအဝဲလဲၤမံၣ်ရှၢ်အခါ အဝဲအိၣ်ဝဲအဆိးအဆိးလၢ ဆွစ်ဇာလန်လီၤ.
GSAM 405သရၣ် Whitney လဲၤဆူ Basel — သရၣ် Andrews သံ
GSAM 405.1လါယူၤလံ ၂၆, ၁၈၈၃ န့ၣ် သရၣ် B. L. Whitney ဒီးအဟံၣ်ဖိဃီဖိ ဟဲတုၤလၢ Basel, ဒီးအဝဲဘၣ်တၢ်ပာ်အီၤလၢ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အထီကတၢၢ် အကမံးတံာ် ဒ်သိးကဟံးစုနဲၣ်ကျဲ မံၣ်ရှၢ်အံၤ ဒီးကမၤစၢၤ သရၣ် Andrews လၢအတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့ လီၤစှၤဝဲချ့ချ့န့ၣ်လီၤ. လါတနီၤဝံၤအလီၢ်ခံ, ဖဲနံၣ်တနံၣ်အံၤ လါအီးကထိဘၢၣ်န့ၣ် အဝဲသံဝဲလီၤ.
GSAM 405.2သရၣ် Andrews န့ၣ် တမ့ၢ်လၢအဒိးန့ၢ်ဘၣ် ပှၤကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့ အတၢ်အခွဲးအယာ်လၢ ကၠိထီကၠိဒိၣ် ဖဲအခီၣ်ထံးဘၣ်, ဘၣ်ဆၣ် အဝဲကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့ဂ့ၤ, ဒ်ဟီၣ်ခိၣ်ပှၤကိးအီၤလၢ ပှၤလၢအမၤလိသး ဒီးပှၤလၢအတ့လီၤအသးအသိးလီၤ. ခီဖျိအတၢ်ဂုာ်ကျဲးစၢးမၤလိအဃိ အဝဲသ့ၣ်ညါ လၤတ့ၣ်, ဂရံၣ်, ဒီး ဧ့ၤဘြံၤကျိာ်, ဒီးဖဲအနံၣ်လၢခံန့ၣ် သ့ပြင်သစ်ကျိာ်လီၤ. အဝဲမၤလိ ပြင်သစ်ကျိာ် ဒ်သိးကသူအီၤလၢ တၢ်အိးထီၣ် ဒီးတၢ်ဆဲးမၤတၢ်လၢ ယူရပၤအခၢၣ်သး မံၣ်ရှၢ်အပူၤ, ဖဲအဝဲမၤတၢ်လၢ အတၢ်အိၣ်မူအနံၣ်လီၢ်ခံဃုနံၣ်, ကွဲးလံာ် ဒီးထုးထီၣ် Les Signes des Temps (တၢ်ပနီၣ်လၢအဆၢကတီၢ်) လၢ ပြင်သစ်ကျိာ်, ဒီးစံးတဲတၢ်လၢ ကျိာ်အံၤအပူၤလီၤ. ဖဲအဝဲမၤတၢ်ဒ်န့ၣ်အခါ တၢ်သံဖီၣ်အီၤလီၤ.
GSAM 405ကသံၣ်သရၣ် Kellogg လၢယူရပၤ
GSAM 405.3ဖဲ ၁၈၈၃ နံၣ် တၢ်ကိၢ်ထီၣ်သီအကတီၢ်န့ၣ် ကသံၣ်သရၣ် J. H. Kellogg လဲၤထံၣ်ယူရပၤ ဒ်သိးကဃုသ့ၣ်ညါ တၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့အဂ့ၢ်လီၤ. အဝဲအိၣ်ဝဲ မုၢ်နံၤတနီၤ ဖဲပမံၣ်ရှၢ်ကိးတခါဒဲး, ဒီးအတၢ်ဟဲန့ၣ် ကဲထီၣ်တၢ်ဂံၢ်တၢ်ဘါအါအါလၢ ပှၤမၤတၢ်တဖၣ်အဂီၢ်; လီၤဆီဒၣ်တၢ် သရၣ် Andrews သးခုဝဲဒိၣ်မးလၢ အကူၣ်လၢတၢ်မၤဖဲ Basel အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.
GSAM 405သရၣ် Butler လဲၤထံၣ်ယူရပၤ
GSAM 405.4ဖဲတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အထီကတၢၢ် အိၣ်ဝဲဖဲ လါအီးကထိဘၢၣ် ၁၈၈၃ န့ၣ် တၢ်ကွဲးဖျါဝဲလၢ တၢ်ထုးထီၣ်လံာ်ဖဲ England ကဘၣ်တၢ်စးထီၣ်အီၤချ့ချ့လီၤ. ခီဖျိမဲာ်ညါတၢ်ဃုထၢလၢ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အံၤအပူၤအဃိ သရၣ်တဖၣ် Geo. I. Butler, M. C. Wilcox, ဒီး A. C. Bourdeau လဲၤဆူအဂၤကီၢ် ဒ်သိးကမၤစၢၤတၢ်မၤလၢ ယူရပၤ ဒီး England လီၤ. သရၣ် Butler ဟဲတုၤလၢ Glasgow, Scotland, လါဖ့ၤဘြူၤအါရံၤ ၂၇, ၁၈၈၄ လီၤ. တၢ်တမံၤလၢ သရၣ် Butler လဲၤထံၣ် မံၣ်ရှၢ်လၢအဂၤကီၢ်အံၤန့ၣ် မ့ၢ်ဒ်သိးကသ့ၣ်ညါ ခီဖျိအနီၢ်ကစၢ်ထံၣ်ဘၣ် တၢ်ကီတၢ်ခဲလၢ တၢ်မၤတၢ်လၢအဂၤကီၢ်တဖၣ်အပူၤ, ဒီးကျဲလၢတၢ်မၤကွံာ်အီၤသ့န့ၣ်လီၤ. အဝဲစ့ၢ်ကီး အိၣ်ဝဲအဆိးအဆိးလၢ Basel ဒီး ယူရပၤအခၢၣ်သး အလီၢ်အကျဲပူၤလီၤ. A. C. Bourdeau မၤတၢ်လၢ ပြင်သစ်ပှၤဂီၢ်မုၢ်အကျါ လၢ Alps တၢ်လွံၢ်တဖၣ်အပူၤ, လၢ Waldenses အကျါ; ဒီး M. C. Wilcox မၤသကိးတၢ်လၢ တၢ်ထုးထီၣ်လံာ် ဒီးတၢ်ကွဲးလံာ်အတၢ်မၤဖဲ England, အိၣ်ဝဲတုၤလၢ ၁၈၈၆ အကတၢၢ်လီၤ.
GSAM 406တၢ်တ့ထီၣ် လံာ်ထုးထီၣ်ဝဲၤလီၢ်ဖဲ Basel
GSAM 406.1ဖဲ ၁၈၈၄ န့ၣ် လံာ်ထုးထီၣ်ဝဲၤလီၢ် လၢအမံၤမ့ၢ် Imprimerie Polyglotte (အခီပညီမ့ၢ် တၢ်ထုးထီၣ်လံာ်လၢကျိာ်အါမံၤ) ဘၣ်တၢ်တ့ထီၣ်အီၤဖဲ Basel လီၤ. ဖဲလါမၢ်ၡး ၁၈၈၅ န့ၣ် H. W. Kellogg ဒိးန့ၢ်တၢ်စိတၢ်ကမီၤလၢ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အထီကတၢၢ် အကမံးတံာ် ဒ်သိးကလဲၤလၢ Basel ဒီးပှ့ၤ စဲးလၢအလိၣ်လၢ လံာ်ထုးထီၣ်ဝဲၤလီၢ်အဂီၢ်လီၤ. အဝဲမၤဝဲဒ်န့ၣ်, ဒီးလံာ်ထုးထီၣ်အလီၢ်လၢ စဲးကိးမံၤအိၣ်ပှဲၤ, လၢ မုၢ်နွံသီ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ် မ့ၢ်အကစၢ်, ဘၣ်တၢ်ပာ်လီၤအီၤလၢ ဝ့ၢ်လီၢ်လံၤ Basel အပူၤန့ၣ်လီၤ.
GSAM 406.2ဖဲ သရၣ် Butler လဲၤထံၣ်ယူရပၤ အဆၢကတီၢ်, တၢ်ထုးထီၣ်လံာ်လၢဂျာမနံၣ်ကျိာ် လၢအမံၤမ့ၢ် Herold der Wahrheit ဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ်အီၤဖဲ Basel ဝဲၤလီၢ်လီၤ. ဖဲနံၣ်တနံၣ်အံၤစ့ၢ်ကီး တၢ်ထုးထီၣ်လံာ်လၢ ရိမ့ၤနံၤ ကျိာ် လၢအမံၤမ့ၢ် Adevărulu Prezentu (တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီလၢအဆၢကတီၢ်အံၤ), ဒီးလံာ်အဂၤတဘ့ၣ်လၢ အံတလံ ကျိာ် လၢအမံၤမ့ၢ် L’Ultimo Messagio (တၢ်ကစီၣ်အလီၢ်ခံတဖၣ်), ဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ်အီၤဖဲဝဲၤလီၢ်အံၤလီၤ. လံာ်ခံဘ့ၣ်လၢ တၢ်ပာ်ဖျါအီၤလၢခံန့ၣ် တဘ့ၣ်စုာ်စုာ် အိၣ်ဒီးလံာ်ကဘျံး ၁၆ ဖၣ် ဒီးထုးထီၣ်တနံၣ်လွံၢ်ဘျီလီၤ. ဖဲ ဆွစ်ဇာလန် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ် လါအီးကထိဘၢၣ် ၁၈၈၄ န့ၣ် တၢ်စံးဝဲလၢ ဖဲနံၣ်တနံၣ်အပူၤ လံာ်လွံၢ်ဘ့ၣ်အံၤ ဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ် ဒီးရၤလီၤဝဲ ခဲလၢာ်ဃုာ် ၁၄၆,၀၀၀ ဘ့ၣ်လီၤ. တုၤလၢ ၁၈၉၅, ဖဲတၢ်ထုးထီၣ်လံာ်ဝဲၤလီၢ်အံၤ (ခီဖျိတၢ်မၤအၢမၤနးဖဲ Basel အဃိ) ဘၣ်တၢ်သုးအီၤလၢဝ့ၢ်အံၤဆူ Hamburg, ဂျာမနံၣ်, န့ၣ် လံာ်ဒီးလံာ်ဖိတဖၣ် ဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ်အီၤလၢ ကျိာ် ၁၁ မံၤ, အမ့ၢ် ပြင်သစ်, ဂျာမနံၣ်, အံတလံ, ရိမ့ၤနံၤ, စပိန်, ဘိုဟီးမံယၣ်, ရၢၡါ, ဟော်လန်, ဟန်ဂေရံ, အာမ့နံယၣ်, တူရကံ ဒီး တူရကံ-ဂရိ လီၤ. ဒ်န့ၣ်အသိး, ဒ်အမံၤအခီပညီအိၣ်ဝဲအသိး, မ့ၢ်ဝဲ ဝဲၤလီၢ်လၢ “ထုးထီၣ်လံာ်လၢကျိာ်အါမံၤ” လီၤ.
GSAM 407မးစ်. ဝှိုက် လဲၤထံၣ်ယူရပၤ
GSAM 407.1လါစဲးပတ့ဘၢၣ် ၃, ၁၈၈၅ န့ၣ် မးစ်. ဝှိုက်, အဖိခွါ W. C. White ဒီးအဟံၣ်ဖိဃီဖိ ဟဲတုၤလၢ Basel လီၤ. အဝဲသ့ၣ်အိၣ်လၢ ယူရပၤကီၢ်တဖၣ် တနံၣ်ဒီးလါဃုလါ, လဲၤထံၣ် မံၣ်ရှၢ်လၢအိၣ်လၢ ယူရပၤအခၢၣ်သးအလီၢ်အကျဲ, ဖဲတၢ်မၤစၢၤလၢအဖိုးဒိၣ် ဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်လီၤဆူ မံၣ်ရှၢ်အါမံၤအဂီၢ်လီၤ.
GSAM 407တၢ်ကရၢကရိ ဆွစ်ဇာလန် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်
GSAM 407.2လါစဲးပတ့ဘၢၣ် ၁၀, ၁၈၈၅ န့ၣ် ဆွစ်ဇာလန် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ် ဘၣ်တၢ်ကရၢကရိအီၤလီၤ. လၢတၢ်ပာ်ဖျါလၢ တၢ်ဟ့ၣ်ဝဲဖဲန့ၣ်န့ၣ် တၢ်စံးဝဲလၢ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်န့ၣ် ပၣ်ဃုာ်ဒီး သရၣ်တၢ်သးခုကစီၣ်လၢဘၣ်တၢ်ပာ်ထီၣ်တဂၤ, ပှၤလၢဒိးန့ၢ်တၢ်စိတၢ်ကမီၤနွံဂၤ, တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်တဆံ ဒီးအိၣ်ဖှိၣ်ဖိ ၂၂၄ ဂၤလီၤ. အဝဲသ့ၣ်ဟ့ၣ် တၢ်ဆံဖိတဖိ လၢနံၣ်လၢအပူၤ $၁,၆၄၅.၁၁ လီၤ. တၢ်ဟ့ၣ်လီၤဆူ တၢ်မၤအဂီၢ် အဂၤ $၂,၀၄၁.၂၂ စ့ၢ်ကီး အိၣ်ဝဲလီၤ.
GSAM 407သရၣ် Waggoner လၢယူရပၤ
GSAM 407.3မးစ်. ဝှိုက်, ဃုာ်ဒီး W. C. White ဒီးအဟံၣ်ဖိဃီဖိ, က့ၤဆူ America ဖဲ ၁၈၈၇ န့ၣ်လီၤ. ဖဲနံၣ်တနံၣ်အံၤစ့ၢ်ကီး သရၣ် J. H. Waggoner ဘၣ်တၢ်ကွဲမုာ်အီၤ ဒ်သိးကမၤသကိးတၢ်ဒီး ယူရပၤအခၢၣ်သး မံၣ်ရှၢ်န့ၣ်လီၤ. အဝဲမၤတၢ်လၢ အလီၢ်အကျဲအံၤ အါန့ၢ်ခံနံၣ်, ဒီးဖဲအဆၢကတီၢ်အံၤ အဟံၣ်အိၣ်ဖဲ Basel လီၤ. ဖဲဝ့ၢ်အံၤန့ၣ် အဝဲသံဝဲဖဲ လါအ့ဖြ့ၣ် ၂၀, ၁၈၈၉, ဒ်တၢ်ပာ်ဖျါလၢအပူၤကွံာ်အသိးလီၤ.
GSAM 407.4သရၣ် Whitney အတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့ လီၤစှၤဝဲ ဒီးအဝဲသံဝဲလၢခံ (လါအ့ဖြ့ၣ် ၉, ၁၈၈၉) န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်နးတၢ်ဖှီၣ်အဂၤတမံၤလၢ မံၣ်ရှၢ်အံၤအဂီၢ်လီၤ.
GSAM 407သရၣ် Robinson လၢယူရပၤ
GSAM 407.5သရၣ် D. A. Robinson, လၢအမၤတၢ်လၢ England, ဘၣ်တၢ်ဃုထၢအီၤ ဒ်သိးကဆီတလဲ သရၣ် Whitney လီၤ. အဝဲမၤတၢ်လၢ အလီၢ်အကျဲအံၤ ဂ့ၤဂ့ၤဘၣ်ဘၣ် ဃုနံၣ်ဃၣ်ဃၣ်, ဖဲန့ၣ် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အထီကတၢၢ် ကွဲမုာ်အီၤအဃိ အဝဲဟးထီၣ်ဆူ India ဖဲ ၁၈၉၅ န့ၣ်လီၤ. အဝဲဟးထီၣ်အဃိ လိၣ်ဘၣ်လၢ တၢ်ကပာ်ထီၣ် ပှၤကွၢ်ထွဲအဂၤတဂၤလီၤ.
GSAM 408သရၣ် Holser ကွၢ်ထွဲလီၢ်ကဝီၤ
GSAM 408.1သရၣ် H. P. Holser မ့ၢ်ပှၤလၢဘၣ်တၢ်ဃုထၢအီၤလၢ တၢ်အံၤအဂီၢ်, ဒီးလၢတၢ်အံၤအမဲာ်ညါ ဘၣ်တၢ်ဃုထၢအီၤ ဒ်သိးကမၤကဲၤလဲၤ မံၣ်ရှၢ်ယူရပၤအခၢၣ်သးခဲလၢာ်လီၤ. ဖဲန့ၣ် အဝဲမၤတၢ်လၢ တၢ်သးဆူၣ် ဒီးတၢ်သ့တၢ်ဘၣ်တုၤလၢ ၁၉၀၁, ဖဲအဝဲစ့ၢ်ကီး ဘၣ်တၢ်မၤနၢၤအီၤလၢ တၢ်ဆါအတၢ်မၤအၢမၤနးအဃိလီၤ. အဝဲသံလၢ Canyon City, Colorado, လါစဲးပတ့ဘၢၣ် ၁၁, ၁၉၀၁ လီၤ.
GSAM 408.2တၢ်အိၣ်သးအၢအံၤ မ့ၢ်အိၣ်ဝဲဘၣ်ဆၣ် မံၣ်ရှၢ်အံၤဒိၣ်ထီၣ် ဒီးတၢ်မၤလဲၤထီၣ်ဝဲ, ဒ်တၢ်ပာ်ဖျါလၢ ဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်ဆူ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အထီကတၢၢ် ဖဲ ၁၈၉၅ ပာ်ဖျါဝဲအသိး, လၢ ယူရပၤအခၢၣ်သး တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်န့ၣ် ပၣ်ဃုာ်ဒီး တၢ်အိၣ်ဖှိၣ် ၁၉ ဖှိၣ် ဒီးအိၣ်ဖှိၣ်ဖိ ၄၈၄ ဂၤ, လၢအဟ့ၣ် တၢ်ဆံဖိတဖိ လၢနံၣ်လၢအပူၤ $၄,၃၇၈.၁၈ လီၤ. ဖဲန့ၣ်အဆၢကတီၢ် အဝဲသ့ၣ်အိၣ်ဒီး သရၣ်တၢ်သးခုကစီၣ်လၢဘၣ်တၢ်ပာ်ထီၣ် လွံၢ်ဂၤ ဒီးပှၤလၢဒိးန့ၢ်တၢ်စိတၢ်ကမီၤယဲၢ်ဂၤလီၤ.
GSAM 408ဂျာမနံၣ်–ရၢၡါ မံၣ်ရှၢ်
GSAM 408.3ဖဲ ၁၈၇၀ န့ၣ် J. H. Linderman, ပှၤကွၢ်ထွဲတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢ Elberfeld အကပိာ်ကပၤ, Prussia, ဒီးအတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ဖိ ၄၀ ဂၤ, စးထီၣ်ပာ် မုၢ်နွံသီ မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ ခီဖျိအဝဲသ့ၣ်မၤလိ လံာ်စီဆှံ, ဒီးတသ့ၣ်ညါဘၣ် ခရံာ်ဖိအကရူၢ်အဂၤတဖု လၢအပာ်မုၢ်နံၤအံၤဒ် မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအသိးဘၣ်. တၢ်သ့ၣ်ညါဘၣ် အကရူၢ်အံၤ ဘၣ်တၢ်ဆှၢဆူ ပှၤသ့ၣ်တဖၣ်အအိၣ် လၢကျဲလီၤဆီလီၤ. မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤတနံၤ ပှၤဖှီၣ်ဖိတဂၤ ဟဲဆူ မံၣ်ရှၢ်ဟံၣ် ဖဲ Basel လီၤ. ဟံၣ်ဖိဃီဖိအံၤ မၤလိ မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤကၠိ အတၢ်မၤလိ ဒီးလံာ်စီဆှံအိၣ်အိးထီၣ်လၢ အမဲာ်ညါလီၤ. တၢ်အံၤ ထိၣ်ဟူးထိၣ်ဂဲၤ ပှၤတဂၤအံၤဒီး ဆှၢအီၤလၢ ကသံကွၢ်တၢ်လီၤ.
GSAM 408Elberfeld အကရူၢ်
GSAM 408.4ဖဲအဝဲသ့ၣ်ညါဝဲလၢ အဝဲသ့ၣ်တမ့ၢ် ယုဒၤဖိဘၣ်, မ့ၢ်ခရံာ်ဖိလၢအပာ် မုၢ်နွံသီ မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤန့ၣ်, အဝဲတဲဖျါ Elberfeld အကရူၢ်အဂ့ၢ်လီၤ. သရၣ် Andrews ထံၣ်ဝဲလၢ ကဃုသ့ၣ်ညါ တၢ်ကတိၤအံၤန့ၣ် ဂ့ၤဝဲအဃိ, ဃုာ်ဒီး သရၣ် Erzenberger, အဝဲလဲၤဆူ Prussia ဖဲ ၁၈၇၅ အခီၣ်ထံး, ဒီးဖဲန့ၣ် အဝဲသ့ၣ်ထံၣ်ဘၣ် အကရူၢ်ဒ်တၢ်ပာ်ဖျါဝဲအသိးလီၤ. သရၣ် Erzenberger အိၣ်တ့ၢ်ဖဲ ဂျာမနံၣ်အလီၢ်အဝဲန့ၣ် ဒီးမၤတၢ်အိၣ်ယံၤတစိၢ်ဖိ, ဒီးဖဲ လါယနူၤအါရံၤ ၈, ၁၈၇၆ န့ၣ် ပှၤဃိးဂၤ ဘၣ်တၢ်ဒုးဘျၢအီၤလၢ Elberfeld, ဒီးမ့ၢ် တၢ်ဒုးဘျၢလၢ မုၢ်နွံသီ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ် မၤဝဲအဆိကတၢၢ်ဖဲ ဂျာမနံၣ်လီၤ.
GSAM 409.1တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီ ဒိးန့ၢ်တၢ်လီၢ်တၢ်ကျဲလၢ ရၢၡါ ဖဲ ၁၈၈၂ နံၣ်န့ၣ်လံ, ခီဖျိလံာ်လဲၤလံာ်ကွဲးလၢ ဂျာမနံၣ် ဒီပုၢ်ဝဲၢ်တဖၣ်လၢ America ဆှၢဆူ အဝဲသ့ၣ်အတံၤသကိး လၢ ရၢၡါအပူၤ ဂျာမနံၣ်ဖိအတၢ်အိၣ်ဆိးလီၢ်တဖၣ်အပူၤလီၤ.
GSAM 409သရၣ် Conradi လၢယူရပၤ
GSAM 409.2ဖဲ ၁၈၈၅ န့ၣ် သရၣ် L. R. Conradi ဟးထီၣ်လၢ America ဆူ ယူရပၤအခၢၣ်သးအလီၢ်အကျဲ ဒ်သိးကမၤတၢ်လၢ ဂျာမနံၣ်ဖိအကျါလီၤ. ဖဲလါယူၤ ၂၈, ၁၈၈၆ န့ၣ် အဝဲဟးထီၣ်လၢ Basel ဆူ Crimea, ရၢၡါလီၤ. ဖဲန့ၣ် အဝဲလဲၤဃုာ်ဒီး သရၣ် Perk ဆူ Berdebulat, ဖဲပှၤဒီပုၢ်ဝဲၢ်မုၣ်ခံဂၤ ဘၣ်တၢ်ဒုးဘျၢအီၤ ဒီးတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢအိၣ်ဒီးအဖိ ၁၉ ဂၤ ဘၣ်တၢ်ကရၢကရိအီၤ, ဒီးမ့ၢ် မုၢ်နွံသီ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ် အတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အဆိကတၢၢ်လၢ ရၢၡါလီၤ.
GSAM 409သရၣ် Conradi ဒီး Perk ဘၣ်တၢ်ဒုးဃာ်အီၤလၢ ဃိာ်ပူၤ
GSAM 409.3တၢ်အံၤဝံၤချ့ချ့န့ၣ် သရၣ် Conradi ဒီး Perk ဘၣ်တၢ်ဖီၣ်အီၤ ခီဖျိအဝဲသ့ၣ်သိၣ်လိတၢ် လၢအထီဒါ တၢ်နာ်လၢတၢ်ပာ်ပနီၣ်အီၤ, ဒီးဘၣ်တၢ်ဒုးဃာ်အီၤလၢ ဃိာ်ပူၤ ဖဲ Perekop ယဲၢ်နွံလီၤ. ဖဲတၢ်ပျၢ်အီၤဝံၤ (ခီဖျိ ကီၢ်အမဲရကၤ အကလူး ဟ့ၣ်တၢ်မၤစၢၤ) သရၣ် Conradi လဲၤထံၣ် ရၢၡါမုၢ်ထီၣ် ဒီးက့ၤဆူ ဆွစ်ဇာလန်လီၤ.
GSAM 409တၢ်မၤဖဲ Volga, ရၢၡါ
GSAM 409.4ဖဲနံၣ်တနံၣ်အံၤအပူၤ သရၣ် Laubhan စးထီၣ်မၤတၢ်လၢ ရၢၡါ, အဟံၣ်အိၣ်အကပိာ်ကပၤ, လၢ Volga ကျိအကပိာ်ကပၤလီၤ. ဖဲ ၁၈၈၀ န့ၣ် သရၣ် Klein, Kansas, စးထီၣ်မၤတၢ်လၢ ဂျာမနံၣ်ရၢၡါအပူၤ, ဒီးဒ်န့ၣ်အသိး ပှၤမၤတၢ်တဖၣ် ဘၣ်တၢ်ဒုးထီၣ်အီၤလၢ လီၢ်အကျဲလၢအကီအခဲအံၤ; ဒီးပှၤစူၢ်နာ်တဖၣ် မ့ၢ်ဘၣ်တၢ်ဆှၢခွံအီၤ ဒီးဒုးဃာ်အီၤလၢ ဃိာ်ပူၤဘၣ်ဆၣ် ကစၢ်ယွၤ ဆိၣ်ဂ့ၤတၢ်မၤအံၤ လၢအလီၤလးလီၤ.
GSAM 409ပှၤဆါလံာ်တဖၣ် အတၢ်မၤကဲထီၣ်လၢ ဂျာမနံၣ်
GSAM 409.5ဖဲ ၁၈၈၈ န့ၣ် ပှၤဆါလံာ်တဖၣ် စးထီၣ်မၤတၢ်လၢ Rheinish-Prussia, Württemberg, Baden ဒီး Alsace လီၤ. ပှၤမၤတၢ်လၢအဂုာ်ကျဲးစၢး ဒီးသးတီ ဃိးဂၤမ့တမ့ၢ် ဆံဂၤအံၤ မၤကဲထီၣ်တၢ်ဒိၣ်မးအဃိ ဖဲနံၣ်တနံၣ်အပူၤ လံာ်လၢအဖီလာ်တဖၣ် ဘၣ်တၢ်ဆါဝဲလီၤ: ခရံာ်အတၢ်အိၣ်မူ ၃,၀၀၀; အံဒ့ၣ်တုၤလၢအံဒ့ၣ် ၂,၀၀၀; ဒီးလံာ်ဖိ ၁၂,၀၀၀. ခီဖျိတၢ်မၤအံၤ လၢအလီၢ်ကိးပူၤဒဲးဃၣ်ဃၣ် လံာ်ဘၣ်တၢ်ဆါ ဒီးဖးအီၤအခါ ပှၤတနီၤ စူၢ်နာ်တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီ, တဂၤမ့တမ့ၢ် အါဂၤန့ၣ်လီၤ.
GSAM 410တၢ်စးထီၣ် မံၣ်ရှၢ်ဖဲ Hamburg
GSAM 410.1ဖဲလါမ့ၤ ၁၈၈၉ န့ၣ် သရၣ် Conradi စးထီၣ်မံၣ်ရှၢ်တၢ်မၤဖဲ Hamburg, ဂျာမနံၣ်, ဒီးလၢအဆၢကတီၢ်ဖုၣ်အပူၤ တၢ်ကရၢကရိထီၣ် ကၠိလၢကသိၣ်လိ ပှၤမၤတၢ်တဖၣ်လီၤ. ဖဲလါအီးကထိဘၢၣ် လၢခံန့ၣ် မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤကၠိလၢအဖိ ၂၈ ဂၤ ဘၣ်တၢ်ကရၢကရိအီၤလီၤ. ဖဲနံၣ်တနံၣ်အံၤ သရၣ် Haskell လဲၤထံၣ် မံၣ်ရှၢ်, ဒီးတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢအဖိ ၂၀ ဂၤ ဘၣ်တၢ်ကရၢကရိအီၤ, ဒီးတၢ်ပာ်လီၤ လံာ်အကျိၤအကွာ်လီၤ.
GSAM 410.2ဖဲအဆၢကတီၢ်အံၤ သရၣ် J. T. Boettcher မၤတၢ်လၢ ဂျာမနံၣ်အတၢ်မၤဖဲ Barmen လီၤ. ဖဲ ၁၈၉၀ န့ၣ် တၢ်ပာ်ဖျါဆူ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အထီကတၢၢ် စံးဝဲလၢ ဂျာမနံၣ်ရၢၡါ မံၣ်ရှၢ်အပူၤ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢဘၣ်တၢ်ကရၢကရိအီၤ အိၣ်ဝဲ ၉ ဖှိၣ်, အိၣ်ဖှိၣ်ဖိခဲလၢာ် ၄၂၂ ဂၤ, ဒီးပှၤပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ ၇၅ ဂၤ လၢတဘၣ်တၢ်ကရၢကရိအီၤဒံးဘၣ်. ဖဲလါအ့ဖြ့ၣ် ၇, လၢနံၣ်တနံၣ်အံၤန့ၣ် ပှၤအဂၤ ၁၂ ဂၤ ဘၣ်တၢ်ဒုးဘျၢအီၤ ဒီးပာ်ဖှိၣ်အသးဒီး Hamburg အတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လီၤ. ဖဲလါဒံၣ်စ့ဘၢၣ်န့ၣ် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အံၤ အိၣ်ဖှိၣ်ဖိဒိၣ်ထီၣ်တုၤလၢ ၄၀ ဂၤလီၤ. စ့လၢဒိးန့ၢ်လၢ တၢ်ဆါလံာ်အပှ့ၤ လၢလံာ်အကျိၤအကွာ်ဖဲ Hamburg, Holland, ရၢၡါ ဒီး ဂျာမနံၣ်အလီၢ်အဂၤတဖၣ်န့ၣ် အိၣ်ဝဲ $၅,၀၀၀ လီၤ.
GSAM 410တၢ်မၤကဲထီၣ်လၢယူရပၤ
GSAM 410.3တၢ်မၤလဲၤထီၣ်ဝဲ ကယီကယီ ဘၣ်ဆၣ် လီၤတံၢ်လီၤဆဲး လၢ ယူရပၤအခၢၣ်သး မံၣ်ရှၢ်, ဒ်တၢ်ပာ်ဖျါလၢ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အထီကတၢၢ် ဖဲ ၁၈၉၁ ပာ်ဖျါဝဲအသိးလီၤ. ဖဲန့ၣ်အဆၢကတီၢ် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ယဲၢ်ဖှိၣ်အိၣ်ဝဲလၢ ဂျာမနံၣ်, အိၣ်ဖှိၣ်ဖိ ၁၄၀ ဂၤ, လၢအကျါ ၆၄ ဂၤ မ့ၢ် Hamburg တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ဖိလီၤ. တၢ်ဆံဖိတဖိလၢ ဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်န့ၣ် $၁,၀၀၀ လီၤ. လံာ်လၢဘၣ်တၢ်ဆါလၢ ကဘီတဖၣ်အပူၤ ခီဖျိ ကဘီမံၣ်ရှၢ်နၣ်ရံၣ်ဖဲ Hamburg န့ၣ် အိၣ်ဝဲ $၅၀၀, ဒီးပှၤဆါလံာ်တဖၣ် အတၢ်ဆါလၢနံၣ်အံၤ လၢလီၢ်အကျဲခဲလၢာ်န့ၣ် $၆,၀၀၀ လီၤ. ပှၤ ၁၅၀ ဂၤ ဒိးန့ၢ်တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီလၢ Austria, ဒီးတၢ်အိၣ်ဖှိၣ် ၁၃ ဖှိၣ်အိၣ်ဝဲလၢ ရၢၡါ, အိၣ်ဖှိၣ်ဖိ ၄၀၀ ဂၤလီၤ.
GSAM 411ရၢၡါ ပှၤပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤယဲၢ်ဂၤ ဘၣ်တၢ်ဆှၢခွံအီၤ
GSAM 411.1ဖဲအဆၢကတီၢ်အံၤ (၁၈၉၁) န့ၣ် ရၢၡါတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ဖိယဲၢ်ဂၤ, ဃုာ်ဒီးအခိၣ်, ဘၣ်တၢ်ဖီၣ်အီၤ ခီဖျိသိၣ်လိ တၢ်သိၣ်တၢ်သီလၢအထီဒါ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢဘၣ်တၢ်ပာ်ပနီၣ်အီၤ, ဒီးဘၣ်တၢ်စံၣ်ညီၣ်အီၤလၢ ကဘၣ်အိၣ်ခွံအီၤ ယဲၢ်နံၣ်ဆူ Trans-Caucasus လီၤ. အဝဲသ့ၣ်ဘၣ်တၢ်ချုးအီၤလၢ သွဲၣ်တဖၣ် ဒီးလိၣ်ဘၣ်လၢ ကလဲၤခီဖျိ မံး ၅၀၀ လီၤ. ဖဲတၢ်မၤကွၢ်အံၤအပူၤ အဝဲသ့ၣ်အတၢ်နာ် မၤဂၢၢ်မၤကျၢၤအဝဲသ့ၣ် ဒီးအဝဲသ့ၣ်သးခုလၢ ကစၢ်ယွၤအပူၤလီၤ. ဖဲနံၣ်အံၤ လံာ်ဖိတဘ့ၣ်ဘၣ်တၢ်ကတဲာ်ကတီၤအီၤ ဒ်လံာ်စီဆှံအတၢ်ဖးအသိး လၢရၢၡါကျိာ်, ဘၣ်ဃးဒီး ခရံာ်အတၢ်နးတၢ်ဖှီၣ်, ပှၤသံတဖၣ်အတၢ်မံ, မုၢ်နံၤမနုၤ ဒီးဘၣ်မနုၤအဃိ, ဒီးပသ့ၣ်ညါသ့ဧါ.
GSAM 411.2ဖဲတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အထီကတၢၢ် ဖဲ ၁၈၉၅ အဆၢကတီၢ်, ဂျာမနံၣ်အိၣ်ဖှိၣ်ဖိ ဒိၣ်ထီၣ်တုၤလၢ ၃၆၈ ဂၤ, ဒီးတၢ်ဆံဖိတဖိလၢ နံၣ်လၢအပူၤ မ့ၢ် $၂,၃၂၇.၄၃ လီၤ.
GSAM 411ရၢၡါ ပှၤပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ အါထီၣ်
GSAM 411.3လၢရၢၡါ, မ့ၢ်ပှၤအါဂၤလဲၤအိၣ်လၢ ကီၢ်အဂၤတဖၣ်ဘၣ်ဆၣ်, အိၣ်ဖှိၣ်ဖိဒိၣ်ထီၣ်တုၤလၢ ၄၆၇ ဂၤ, လၢအဟ့ၣ် တၢ်ဆံဖိတဖိ $၈၄၁.၆၀ လီၤ.
GSAM 411.4ခီဖျိတၢ်ပာ်ဖျါလၢ မံၣ်ရှၢ်လၢအဂၤကီၢ်တဖၣ် အနဲၣ်ရွဲၣ် ဟ့ၣ်ဝဲဖဲ တၢ်ဃ့ဘါဆုအနွံ အတၢ်ဖးအဂီၢ် လၢ ၁၈၉၆ အဂီၢ်န့ၣ် ပသ့ၣ်ညါလၢ
GSAM 411.4“လၢ ဂျာမနံၣ်ရၢၡါ အလီၢ်အကျဲအပူၤ ဖဲနံၣ်လၢအပူၤန့ၣ် အဝဲသ့ၣ်အနီၣ်ဂံၢ် ဒိၣ်ထီၣ်ဃၣ်ဃၣ်ခံစး; အနီၣ်ဂံၢ်အါထီၣ်လၢ ပှၤလၢအဂၤလွံၢ်ကယၤအါန့ၣ်လီၤ. လၢ Berlin, ဂျာမနံၣ်, ပှၤဃုဆံဂၤ အိၣ်ဝဲလၢ မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ တၢ်ဘါတၢ်ဝံၤအကျဲအပူၤ. တၢ်တ့ထီၣ် မံၣ်ရှၢ်ဘျီၣ်ဒိၣ်ဖဲ Hamburg မၤဂၢၢ်မၤကျၢၤ တၢ်မၤဖဲန့ၣ်လီၤ. လၢ Munich, Bavaria, ပှၤတနီၤ အိၣ်ခိး တၢ်ဒုးဘျၢအီၤ. ပှၤစူၢ်နာ်တဖၣ် အိၣ်ဝဲလၢ Leipsic, Königsberg, Magdeburg, Posen, Stuttgart ဒီးဂျာမနံၣ် ဝ့ၢ်အခိၣ်အနၢ်အဂၤတဖၣ်လီၤ. လၢ Rotterdam, Holland စ့ၢ်ကီး အိၣ်ဝဲ ပှၤအကရူၢ်တကရူၢ်လီၤ.
GSAM 412.1“လၢရၢၡါန့ၣ် ပှၤဆါလံာ်တဖၣ် ဒိးန့ၢ်ဝဲ အစိအကမီၤလၢ ပဒိၣ်အအိၣ်. တၢ်ကွဲးကျိာ်လီၤ လံာ်တၢ်သိၣ်တၢ်သီတဖၣ်လၢ Lettish ဒီး Esthonian ကျိာ်တဖၣ်လီၤ. တၢ်ထုးထီၣ်လံာ်ဂျာမနံၣ် ဘၣ်တၢ်သုးအီၤလၢ Basel ဆူ Hamburg, ဒီးဖဲဝဲၤလီၢ်န့ၣ် အဝဲသ့ၣ်ထုးထီၣ် တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီလၢ ကျိာ် ၁၄ မံၤ.”
GSAM 412တၢ်ဒုးဘျၢအီၤလၢ Hungary
GSAM 412.2ဖဲနံၣ်အံၤအပူၤ တၢ်ဒုးဘျၢအီၤအဆိကတၢၢ် လၢ Hungary, ဒီးတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢ တၢ်မၤကစၢ်အမုၢ်ဟါတၢ်အီၣ်အဆိကတၢၢ် လၢ Bohemia န့ၣ်လီၤ. တၢ်စးထီၣ် မံၣ်ရှၢ်လၢ ကဘီတဖၣ်အဂီၢ် ဖဲ Galatz, Roumania, ဒ်သိးကမၤတၢ်လၢ Danube ဒီး ပီၣ်လဲၣ်သူလီၤ.
GSAM 412တၢ်ဆါလံာ်လၢ ဂျာမနံၣ်
GSAM 412.3လၢ လါဒံၣ်စ့ဘၢၣ် ၁၈၉၅ ဟံၣ်မံၣ်ရှၢ်အပှၤမၤတၢ် အပူၤ သရၣ် Spies တဲဖျါဝဲ ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဆါလံာ်အတၢ်မၤလၢ ဂျာမနံၣ်အလီၢ်အကျဲအဂ့ၢ်န့ၣ်,
GSAM 412.3“ပှၤလၢအကွၢ်ထွဲ တၢ်ဆါလံာ်အတၢ်မၤ ဖဲတၢ်စးထီၣ်အီၤလၢ လီၢ်အကျဲအံၤန့ၣ် တပတုာ်လၢ အဝဲသ့ၣ်မၤဆူၣ်ထီၣ်အီၤဘၣ်, မ့ၢ် ပှၤထုးထီၣ်လံာ်ခိၣ်နၢ် ဒီးပှၤလၢအမၤတၢ်ဒီးလံာ်လၢ Leipsic တနီၤ တဲလီၤတံၢ်ဒီးအဝဲသ့ၣ်လၢ ‘တၢ်ဆါလံာ်ခီဖျိ တၢ်အၢၣ်လီၤအီလီၤ ကကဲထီၣ် တၢ်မၤလၢအလီၤမၢ်’ ဒၣ်လဲာ်န့ၣ်လီၤ.”
GSAM 412.4“ဖဲ လါအီကူး ၁၈၈၇ န့ၣ် လံာ် ခရံာ်အတၢ်အိၣ်မူ အမိၢ်လံာ်အဆိကတၢၢ် ဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ်အီၤလၢ ဂျာမနံၣ်ကျိာ်လီၤ. ဖဲလံာ်လၢအမံၤပာ်ဖျါအံၤ အိၣ်ကတီၤလၢ တၢ်ရၤလီၤအဂီၢ်အခါ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢ ပှၤဆါလံာ်တဖၣ်အဂီၢ် ဘၣ်တၢ်မၤအီၤဖဲ Basel; တၢ်အံၤ မ့ၢ်တၢ်စးထီၣ် တၢ်ဆါလံာ်အတၢ်မၤ တမ့ၢ်ထဲလၢ ဂျာမနံၣ်ဘၣ်, မ့ၢ်လၢ ယူရပၤခဲလၢာ်လီၤ. လံာ်အံၤ အတၢ်ထုးထီၣ်အဘျီနွံဘျီတဘျီ ဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ်အီၤလၢ ဂျာမနံၣ်ကျိာ်လၢ အဆၢကတီၢ်အံၤလီၤ.
GSAM 412.5“စးထီၣ်လၢ လါယနူၤအါရံၤ ၁, ၁၈၉၅ န့ၣ် ပှၤဆါလံာ်အသီ ၁၂ ဂၤ ဟဲနုာ်လၢ လီၢ်အကျဲလီၤ. ဖဲလါယူၤ ၁၈၉၅ န့ၣ် တၢ်ပာ်ဖျါဝဲလၢ တၢ်ဆါအါထီၣ် ၅၀ မျးကယၤလီၤ. ခဲအံၤ တၢ်ဂုာ်ကျဲးစၢးလီၤဆီ မၤဝဲဒီး Herold der Wahrheit, ပလံာ်ဂျာမနံၣ်လီၤ. တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ဖိတနီၤလၢ အနီၣ်ဂံၢ်တအါဘၣ်န့ၣ် ဟံးန့ၢ်လံာ် ၅၀ တုၤလၢ ၂၀၀ ဘ့ၣ်, ဒီးဆါဝဲလီၤ. ဒီးအဝဲသ့ၣ်ဒိးန့ၢ် တၢ်လဲၤခီဖျိလၢအဂ့ၤဒိၣ်မးဒီး ပှၤလၢအပှ့ၤလံာ်တဖၣ်လီၤ. လၢ တၢ်က့ၤကွၢ် ဒီးတၢ်ကစီၣ် လါဖ့ၤဘြူၤအါရံၤ ၁၈, ၁၈၉၆ အပူၤန့ၣ် သရၣ် Conradi စံးဝဲ, ‘ပကတၢၢ် ၁၈၉၅ နံၣ်ဒီး ပှၤပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ ၁,၅၀၀ ဂၤလၢ ဂျာမနံၣ်ရၢၡါ အလီၢ်အကျဲအပူၤလီၤ.’”
GSAM 413စကဲၣ်ဒံၣ်န့ဘံယါအမံၣ်ရှၢၣ်
GSAM 413.1သရၣ် ဂျွန် မက်သီဆန် စးထီၣ်မၤမံၣ်ရှၢၣ်တၢ်မၤလၢပှၤစကဲၣ်ဒံၣ်န့ဘံယါဖိတဖၣ်အကျါ ဖဲ 1877 နံၣ်န့ၣ်လီၤ။ လါယူၤ 6 သီန့ၣ် အဝဲတုၤလၢ ဝ့လ့၊ ယူၤလဲၣ်အကီၢ်ကဝီၤ၊ ကီၢ်ဒဲၣ်မးန့ၣ်လီၤ။ ဖဲအဝဲလဲၤဆူကီၢ်အဝဲန့ၣ်အခါ ပှၤတနီၤစးထီၣ်ပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤလံ၊ မ့ၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်ဖးလံာ်ကစီၣ်ဒီးလံာ်ဖိတဖၣ်လၢ အတံၤသကိးလၢကီၢ်အမဲရကၤဆှၢန့ၢ်အီၤအဃိလီၤ။
GSAM 413.2ဖဲပဃုသ့ၣ်ညါတၢ်မၤအံၤအခီၣ်ထံးန့ၣ် ပသ့ၣ်ညါဘၣ်လၢ ဖဲ 1850 နံၣ် ပှၤ 4 ဂၤလၢအသုးလီၢ်သုးကျဲလၢကီၢ်နီၢ်ဝ့ဆူကီၢ်အမဲရကၤ စးထီၣ်ပာ်ကစၢ်အမုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤလီၤ။ အဝဲသ့ၣ်အိၣ်လၢ Oakland၊ ဝံၣ်စကီၣ်စ့ၣ်န့ၣ်လီၤ။ လၢအဝဲသ့ၣ်အကျါ 2 ဂၤမ့ၢ် သရၣ် အိၣ်. အ့. အိၣ်လ်စ့ၣ် အမိၢ်ဒီးအပၢ်လီၤ။ ဖဲ 1863 နံၣ် သရၣ် ဂျွန် မက်သီဆန် စးထီၣ်ပာ်မုၢ်နွံသီ မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤလီၤ။ အဝဲအိၣ်လၢ ပွဲစံးပံၣ်၊ ဝံၣ်စကီၣ်စ့ၣ်န့ၣ်လီၤ။ လၢ 6 လါလၢအပိာ်ထွဲထီၣ်အပူၤ ခီဖျိအတၢ်မၤအဃိ ပှၤဒဲၣ်မးဒီးနီၢ်ဝ့ဖိအဂၤ 40 ဃၣ်ဃၣ် တူၢ်လိာ် ပှၤမုၢ်နွံသီ ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ် အတၢ်သိၣ်တၢ်သီလီၤ။ ပှၤစံၣ်တဲၤတဲလီၤတၢ်လၢအမၤတၢ်ဆူၣ်ဆူၣ်ဒီး ပာ်ဖှိၣ်မၤသကိးတၢ်ဒီးအီၤအဆိကတၢၢ်တဂၤန့ၣ် မ့ၢ်သရၣ် ဂျ့. အဲးဖ်. ဟဲၣ်စ့ၣ် လၢမံၣ်နံၣ်စိထၣ်လီၤ။
GSAM 413လံာ်အခီၣ်ထံးလၢတၢ်ထုးထီၣ်အီၤလၢဒဲၣ်မး–နီၢ်ဝ့ကျိာ်
GSAM 413.3ဖဲ 1866 နံၣ် သရၣ် ဂျွန် မက်သီဆန် ဃ့ထီၣ်တၢ်လၢ တၢ်က့ၤကွၢ် ဒီးတၢ်ကစီၣ် အဝဲၤလီၢ်အပှၤပၢဆှၢတဖၣ်အအိၣ်၊ ဒ်သိးကသ့ၣ်ညါလၢ မ့ၢ်အဝဲသ့ၣ်ကစဲကျံးလံာ်ဖိတဖၣ်လၢပှၤစကဲၣ်ဒံၣ်န့ဘံယါဖိအကျိာ် လၢအဝဲသ့ၣ်ကသူအဂီၢ်ဧါန့ၣ်လီၤ။ အဝဲဘၣ်တၢ်စံးဘၣ်အီၤလၢ ဝဲၤလီၢ်အံၤကျိၣ်စ့တလၢပှဲၤဘၣ်အဃိ မၤဝဲတသ့ဘၣ်လီၤ။ ဘၣ်ဆၣ် ပှၤအကလုာ်တဖၣ်လၢ ဝံၣ်စကီၣ်စ့ၣ်ဒီးမံၣ်နံၣ်စိထၣ် သးအိၣ်ဒိၣ်မးလၢတၢ်ကစဲကျံးတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီလၢအမိၢ်ကျိာ်န့ၣ်လီၤ။ အဝဲသ့ၣ်မ့ၢ်အိၣ်ဒီးတၢ်ထူးတၢ်တီၤထဲအဘၣ်ဘၣ်၊ ဒီးအနီၣ်ဂံၢ်မ့ၢ်တပှဲၤ 50 ဂၤဒၣ်လဲာ်၊ အဝဲသ့ၣ်ထၢဖှိၣ်စ့အိၣ်ဒီးစု $1,000 ဒီးဟ့ၣ်လီၤအီၤဆူအဝဲအစုအပူၤလၢတၢ်မၤအံၤအဂီၢ်လီၤ။ သရၣ် မက်သီဆန် ဟဲဆူ ဘဲတဲလ် ခရိခ် ဃုာ်ဒီးစ့အံၤဒီးလံာ်ကွဲးစုတနီၤလၢအကတဲာ်ကတီၤဃာ်ဝဲဂ့ၤဂ့ၤ၊ ဒီးဃ့ထီၣ်ကဒီးလၢတၢ်ကစဲကျံးလံာ်တဖၣ်လီၤ။ မ့ၢ်လၢအဝဲအိၣ်ကတဲာ်ကတီၤအသးလၢကစံးဆၢက့ၤ တၢ်တြီမၤတံာ်တာ်လၢတၢ်စံးပာ်တ့ၢ်ဝဲအဃိ၊ တၢ်တူၢ်လိာ်အတၢ်ဃ့န့ၣ်လီၤ။ ဖဲ လါမးရှး 18 သီ၊ 1867 နံၣ် အဝဲစးထီၣ်ဖးလံာ်ကွဲးစုလၢအကတဲာ်ကတီၤဝဲလၢအလံာ် Liv og Død (တၢ်မူဒီးတၢ်သံ) အဂီၢ် ဆူသရၣ် ဂျေ. အန်. အန်ဒရူးစ် ဒီးယၤအအိၣ်၊ လၢပမ့ၢ်လံာ်ထုးထီၣ်ကမံးတံာ်အကရၢဖိဖဲန့ၣ်အခါလီၤ။ မ့ၢ်ပစံးတခီန့ၣ် အဝဲတဲပှၤလၢအဲကလံးကျိာ် လၢလံာ်ကွဲးစုလၢဒဲၣ်မး–နီၢ်ဝ့ကျိာ်အပူၤစံးဝဲတၢ်မနုၤလဲၣ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 414သရၣ် မက်သီဆန် ကဲထီၣ်ပှၤစဲကျံးလံာ်
GSAM 414.1ဖဲန့ၣ်အခါ ပှၤစဲကျံးလံာ်လၢအပူၤဖျဲးဒီးကရဲၣ်လီၤလံာ်မဲာ်ဖျၢၣ်တဖၣ်လၢအဂီၢ်တအိၣ်ဘၣ်၊ အဃိ အဝဲဃ့တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်လၢကမၤလိရဲၣ်လီၤဝဲလၢအကစၢ်ဒၣ်ဝဲလီၤ။ အဝဲမၤတၢ်အံၤဆူညါ တုၤအစဲကျံးန့ၢ်လံာ်ဖိတဖၣ်လၢအကစၢ်အကျိာ် လံာ်ကဘျံးပၤ 1,000 ဃၣ်ဃၣ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 414.2ဒီးကျဲသီအံၤလၢကရၤလီၤတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီလၢအပှၤကလုာ်အကျါန့ၣ် အဝဲဟးထီၣ်ဒီးတၢ်သးဒူအသီ၊ ဒီးမၤတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢကီၢ်စဲၣ်အါဘ့ၣ်အပူၤလီၤ။ စးထီၣ်ဖဲန့ၣ်တၢ်မၤလၢပှၤစကဲၣ်ဒံၣ်န့ဘံယါဖိအကျါ လဲၤထီၣ်လဲၤထီချ့မးလီၤ။
GSAM 414တခီဘီမုၢ်ကျိာ်အလံာ်ကစီၣ်အခီၣ်ထံး
GSAM 414.3တၢ်မၤလၢပှၤဒဲၣ်မး–နီၢ်ဝ့ဖိအကျါ ဒိၣ်ထီၣ်တုၤလၢတၢ်ဃ့ထီၣ်လံာ်ကစီၣ်တလါတဘျီ၊ ဒ်သိးပှၤကလုာ်အဝဲန့ၣ်တဖၣ် ကဒိးန့ၢ်တၢ်သိၣ်လိဒီးတၢ်ဟ့ၣ်ဂံၢ်ဟ့ၣ်ဘါလၢအကစၢ်ကျိာ်လီၤ။ အဃိ ဖဲ လါယနူၤအါရံၤ 1 သီ၊ 1872 နံၣ် တၢ်က့ၤကွၢ် ဒီးတၢ်ကစီၣ် အဝဲၤလီၢ် ထုးထီၣ်ဝဲလံာ်ကစီၣ်တလါတဘျီလၢဒဲၣ်မးကျိာ်၊ အိၣ်ဒီးလံာ်ကဘျံးပၤ 24 ဒီးမ့ၢ်လံာ်မဲးကစံအက့ၢ်အဂီၤ၊ အမံၤမ့ၢ် Advent Tidende (ခရံာ်ဟဲက့ၤအတၢ်ကစီၣ်) န့ၣ်လီၤ။ လၢခံတနံၣ် တၢ်မၤအါထီၣ်လံာ်ကစီၣ်အံၤဆူလံာ်ကဘျံးပၤ 32 လီၤ။ အဝဲအံၤမ့ၢ်လံာ်ကစီၣ်အဆိကတၢၢ်လၢ ပှၤမုၢ်နွံသီ ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ် ထုးထီၣ်ဝဲလၢတခီဘီမုၢ်ကျိာ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 414.4ဖဲ 1874 နံၣ် ပှၤနာ်တၢ်လၢအစံးစွံဒ့ၣ်ကျိာ်တဖၣ်အသးအိၣ်တၢ်ဆူၣ်မး တုၤလၢတၢ်စးထီၣ်ထုးလံာ်တလါတဘျီလၢကျိာ်အဝဲန့ၣ်၊ အိၣ်ဒီးလံာ်ကဘျံးပၤ 16 ဒီးအမံၤမ့ၢ် “စွံဒ့ၣ်အပှၤဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါတၢ်” န့ၣ်လီၤ။
GSAM 414.5ဖဲသရၣ် မက်သီဆန် စးထီၣ်မၤမံၣ်ရှၢၣ်တၢ်မၤလၢပှၤစကဲၣ်ဒံၣ်န့ဘံယါဖိအကျါ လၢကီၢ်လီၢ်လံၤအပူၤ (လါယူၤ၊ 1877 နံၣ်) န့ၣ် လံာ် Advent Tidende 266 ဘ့ၣ် ဘၣ်တၢ်ဆှၢလၢကီၢ်အမဲရကၤဆူကီၢ်ဒဲၣ်မးတလါတဘျီ၊ ဒီး 60 ဘ့ၣ်ဆူကီၢ်နီၢ်ဝ့လီၤ။ ခီဖျိတၢ်ဖးလံာ်ကစီၣ်တဖၣ်အံၤအဃိ ပှၤတနီၤလၢစကဲၣ်ဒံၣ်န့ဘံယါ ပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤလံန့ၣ်လီၤ။ လၢအဝဲမၤတၢ်တနံၣ်လၢကီၢ်ဒဲၣ်မးအဃိ ပှၤနာ်တၢ်အကရူၢ်တဖၣ် ဟဲအိၣ်ထီၣ်လၢလီၢ်လီၤဆီအါတီၤလီၤ။
GSAM 415လံာ်စဲကျံးဝဲၤလီၢ်တဖျၢၣ်လၢကီၢ်နီၢ်ဝ့
GSAM 415.1လၢခံန့ၣ် သရၣ် မက်သီဆန် လဲၤဆူကီၢ်နီၢ်ဝ့၊ ဒီးဖဲ လါယူၤ 7 သီ၊ 1879 နံၣ် အဝဲဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်တဖုလၢအကရၢဖိအိၣ် 38 ဂၤ၊ လၢအတၢ်မၤလၢခရံးစတံအါနါအဃိလီၤ။ ဖဲအဆၢကတီၢ်အံၤ သရၣ် ဂျ့. ပံၣ်. ယဲးစပၢၣ်စ့ၣ် လၢကီၢ်အမဲရကၤ ဟဲမၤသကိးတၢ်ဒီးအီၤလီၤ။ ဖဲနံၣ်အဝဲန့ၣ်စ့ၢ်ကီး တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်လံာ်ထုးထီၣ်ကရၢတဖုလၢကီၢ်နီၢ်ဝ့ ဒီးပှ့ၤဟံၣ်ဃီတၢ်စုလီၢ်ခီၣ်ခိၣ်လၢခရံးစတံအါနါ လၢလံာ်စဲကျံးဝဲၤလီၢ်၊ ဒၢးအိၣ်ဖှိၣ်ဘါတၢ်၊ ဒီးဒၢးအိၣ်ဆိးတဖၣ်အဂီၢ်၊ အပှ့ၤမ့ၢ် $14,580 န့ၣ်လီၤ။ လၢတၢ်ဆၢကတီၢ်တစိၢ်ဖိအပူၤ ခရံးစတံအါနါအဝဲၤလီၢ် ထုးထီၣ်လံာ်ကစီၣ် “ဆၢကတီၢ်တဖၣ်အတၢ်ပနီၣ်” အနီၣ်ဂံၢ်ထဲစှၤဘ့ၣ် တနွံတဘျီန့ၣ်လီၤ။
GSAM 415.2ဖဲ 1880 နံၣ် သ့ၣ်လၣ်လီၤကွံာ်အဆၢကတီၢ် အခီၣ်ထံးအခါ သရၣ် မက်သီဆန် ဟဲဆူကီၢ်အမဲရကၤ လၢကဃုတၢ်မၤစၢၤဒ်သိးကမၤလဲၢ်ထီၣ်စကဲၣ်ဒံၣ်န့ဘံယါအတၢ်မၤလီၤ။ အဝဲထီၣ် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အထီကတၢၢ် လၢနံၣ်အဝဲန့ၣ်၊ ဒီးဖဲ လါအ့ဖြ့ၣ်၊ 1881 နံၣ် က့ၤကဒါဆူကီၢ်ယူရပၤ ဒီးတၢ်သးဆူၣ်ဒိၣ်မးလီၤ။ အက့ၤတုၤတယံာ်ဘၣ်န့ၣ် တၢ်ပှ့ၤစဲကျံးစဲးတဖျၢၣ်လၢအိၣ်ဒီးပှီၢ်အဘိဝိုၢ်ဝိုၢ် ဒီးပာ်လီၤအီၤလၢခရံးစတံအါနါအဝဲၤလီၢ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 415တၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့အလံာ်ကစီၣ်တဖၣ်လၢဒဲၣ်မးဒီးစွံဒ့ၣ်ကျိာ်
GSAM 415.3တဘျီဃီန့ၣ် အဝဲသ့ၣ်စးထီၣ်ထုးလံာ်ကစီၣ်လၢဒဲၣ်မးကျိာ် အမံၤမ့ၢ် “တၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့အလံာ်ကစီၣ်” န့ၣ်လီၤ။ ဖဲ 1883 နံၣ် အဝဲထုးထီၣ်လံာ်ကစီၣ်ဒ်န့ၣ်အသိးလၢစွံဒ့ၣ်ကျိာ် ဒီးဘၣ်ဃးတၢ်ဘူၣ်တၢ်ဘါအလံာ်ကစီၣ် အမံၤမ့ၢ် “တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီအပှၤဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါတၢ်” န့ၣ်လီၤ။ ဖဲ 1884 နံၣ် အဝဲသ့ၣ်အိၣ်ဒီးဝဲၤလီၢ်အတၢ်ပီးတၢ်လီလၢအပှ့ၤမ့ၢ် $2,563 န့ၣ်လီၤ။ လၢနံၣ်အံၤအပူၤ တၢ်စဲကျံးဒီးရၤလီၤလံာ်ကစီၣ်ခဲလၢာ် 115,000 ဘ့ၣ်၊ အါန့ၢ်အန့ၣ် လံာ်ဖိအကထိအါမးဒီးလံာ်တနီၤစ့ၢ်ကီးလီၤ။
GSAM 415သရၣ် ဟက်စကယ် လၢစကဲၣ်ဒံၣ်န့ဘံယါ
GSAM 415.4တၢ်မၤလၢစကဲၣ်ဒံၣ်န့ဘံယါအကီၢ်တဖၣ်အပူၤ ဒိးန့ၢ်တၢ်မၤစၢၤအါမး ခီဖျိသရၣ် ဟက်စကယ် အတၢ်ဟဲအိၣ်သကိးဖဲ 1882 နံၣ်၊ ဒီးဖဲ 1884 နံၣ် အဝဲသ့ၣ်ဒိးန့ၢ်တၢ်မၤစၢၤဒိၣ်မးလၢ သရၣ် Geo. I. Butler၊ ဘံၣ်. အဲလ်. ဝံးထနံၣ်၊ အ့. ဘံၣ်. အိယ့ၣ်၊ ဒီး အံၣ်. ဂျံၣ်. အိၣ်လ်စ့ၣ် အတၢ်မၤတဖၣ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 416မးစ်. White မၤစၢၤစကဲၣ်ဒံၣ်န့ဘံယါဒိၣ်မး
GSAM 416.1ဖဲ 1885 နံၣ် မးစ်. အဲလန် ဂျီ. White ဒီးအဖိခွါ ဒၢဘလျူၣ်. စံၣ်. White လဲၤအိၣ်သကိးစကဲၣ်ဒံၣ်န့ဘံယါ၊ ဒီးတၢ်ဟဲအံၤအဘျုးအဖှိၣ်လၢတၢ်မၤအလီၢ်အဝဲန့ၣ်အဂီၢ် ပဂံၢ်ပဒွးတသ့ဘၣ်လီၤ။ ပှၤတနီၤအိၣ်ဒီးတၢ်ဆိကမိၣ်လၢ ပှၤဖှီၣ်ဖိယာ်ဖိလၢကီၢ်အဝဲန့ၣ်ဟ့ၣ် တၢ်ဆံဖိတဖိ တန့ၢ်ဘၣ်၊ ဒီးတၢ်ဂုာ်ကျဲးစၢးဟးဆါလံာ်န့ၣ် အဘျုးတအိၣ်ဘၣ်လီၤ။ မးစ်. White အတၢ်အုၣ်အသးန့ၣ် ဘၣ်ဆၢဘၣ်ကတီၢ် ဒီးပှၤဂီၢ်မုၢ်တူၢ်လိာ်ဝဲဂ့ၤဂ့ၤ၊ ဒ်အဖျါလၢအဝဲသ့ၣ်စံးဆၢဝဲအတၢ်ကတိၤအံၤအသိး၊ “ကယဲၢ်ယွၤစံးဝဲခဲလၢာ်န့ၣ် ပကမၤဒီးဒိကနၣ်လီၤ။” ဖဲတၢ်အိၣ်သကိးအံၤအတီၢ်ပူၤ တၢ်ဆီတလဲလၢလၢပှဲၤပှဲၤဟဲအိၣ်ထီၣ်လၢစကဲၣ်ဒံၣ်န့ဘံယါအတၢ်မၤလီၢ်၊ အါတက့ၢ်မ့ၢ်လၢ မးစ်. White အတၢ်မၤလၢအတဘှံးတတီၤဘၣ်အဃိလီၤ။
GSAM 416တၢ်သူၣ်ထီၣ်ဝဲၤလီၢ်ဟံၣ်အသီလၢကီၢ်နီၢ်ဝ့
GSAM 416.2ဖဲ 1886 နံၣ် သရၣ် အိၣ်. အ့. အိၣ်လ်စ့ၣ် ဒီး N. Clausen လဲၤအိၣ်သကိးစကဲၣ်ဒံၣ်န့ဘံယါအကီၢ်တဖၣ်၊ ဒီးပှၤလၢခံတဂၤန့ၣ် အိၣ်တ့ၢ်ဖဲန့ၣ်ယံာ်ယံာ်လီၤ။ ဖဲ 1885 နံၣ် တၢ်သူၣ်ထီၣ်ဝဲၤလီၢ်ဟံၣ်အသီတဖျၢၣ်လၢခရံးစတံအါနါ၊ ဒီးလၢနံၣ်လၢအကတၢၢ်ဖဲ လါစဲးပထ့ဘၢၣ် 1 သီ၊ 1886 နံၣ်န့ၣ်၊ ဝဲၤလီၢ်အံၤဒိးန့ၢ်စ့ထဲလၢတၢ်ဆါလံာ်ဒီးလံာ်ဖိအဃိ $5,386.68၊ မ့မ့ၢ်လၢတၢ်ဟ့ၣ်ဆိလံာ်ကစီၣ်အပှ့ၤတခီ ဒိးန့ၢ်ဝဲ $3,146.03 န့ၣ်လီၤ။
GSAM 416တၢ်အိၣ်ဖှိၣ် 25 ဖုလၢစကဲၣ်ဒံၣ်န့ဘံယါ
GSAM 416.3တၢ်ပာ်ဖျါလၢတၢ်ဟ့ၣ်ဆူ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အထီကတၢၢ် ဖဲ 1889 နံၣ် စံးဝဲလၢ စကဲၣ်ဒံၣ်န့ဘံယါအတၢ်မၤလီၢ်အပူၤ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အိၣ် 25 ဖု၊ အကရၢဖိအိၣ် 926 ဂၤ၊ ဒီးအဝဲသ့ၣ်ဟ့ၣ် တၢ်ဆံဖိတဖိ $2,548.75 န့ၣ်လီၤ။ လၢန့ၣ်အမဲာ်ညါ သရၣ်အိၣ် 6 ဂၤ၊ ပှၤန့ၢ်တၢ်ခွဲးလၢကစံၣ်တဲၤတဲလီၤတၢ်အိၣ် 4 ဂၤ၊ ဒီး ပှၤဆါလံာ် အိၣ် 52 ဂၤလီၤ။ တၢ်ဆါလံာ်လၢကီၢ်နီၢ်ဝ့ဒီးစွံဒ့ၣ်အပူၤ လၢသၢလါတကတီၢ်အဂီၢ် မ့ၢ် $2,161.26 န့ၣ်လီၤ။
GSAM 416ကၠိလၢခရံးစတံအါနါ
GSAM 416.4ဖဲန့ၣ်အခါ ကၠိတဖျၢၣ်အိၣ်ဒီးမၤတၢ်လၢခရံးစတံအါနါ၊ ဒီးကၠိဖိအိၣ် 50 ဂၤလီၤ။ ဖဲ 1891 နံၣ် သရၣ် အိၣ်. အ့. အိၣ်လ်စ့ၣ် ဒီး အံၣ်. ဂျ့. ဝဲးကိၣ်နၢၣ် မၤလံာ်စီဆှံအတၢ်မၤလိလၢခရံးစတံအါနါ၊ ဒီးပှၤမၤလိတၢ်အိၣ် 100 ဂၤလီၤ။ လၢတၢ်မၤလိအံၤအပူၤ တၢ်သိၣ်လိလီၤတံၢ်လီၤဆဲးဘၣ်ဃးတၢ်ဟးဆါလံာ်အတၢ်မၤန့ၣ်လီၤ။
GSAM 417တၢ်အိၣ်ဖှိၣ် 40 ဖုလၢစကဲၣ်ဒံၣ်န့ဘံယါ ဖဲ 1895 နံၣ်
GSAM 417.1လၢခံ 6 နံၣ်၊ ဖဲ 1895 နံၣ်န့ၣ် ပထံၣ်ဘၣ်တၢ်ပာ်ဖျါလၢ သရၣ် ဒံၣ်. အ့. ရီဘ့ၣ်စ့ၣ် ဟ့ၣ်ဝဲ၊ လၢအမ့ၢ်ပှၤကွၢ်ထွဲတခီဘီမုၢ်အတၢ်မၤကီၢ်ကဝီၤဖဲန့ၣ်အခါလီၤ။ တၢ်ပာ်ဖျါအံၤဒုးနဲၣ်ဖျါတၢ်မၤဒိၣ်ထီၣ်အါမးလၢဆၢကတီၢ်အံၤအပူၤလီၤတံၢ်မးအဃိ ပဟံးထီၣ်အတၢ်ကတိၤဒ်အံၤ၊ “စကဲၣ်ဒံၣ်န့ဘံယါအိၣ်ဒီးတၢ်အိၣ်ဖှိၣ် 40 ဖု ဒီးအကရၢဖိ 1,458 ဂၤလီၤ။ တနံၣ်အ တၢ်ဆံဖိတဖိ မ့ၢ် $5,585.55 လီၤ။ သရၣ်တၢ်သးခုကစီၣ်လၢဘၣ်တၢ်ပာ်ထီၣ် အိၣ် 15 ဂၤ၊ ပှၤန့ၢ်တၢ်ခွဲးလၢကစံၣ်တဲၤတဲလီၤတၢ်အိၣ် 11 ဂၤ၊ ဒီးတနံၣ်အတၢ်ဆါလံာ်အပှ့ၤခဲလၢာ်မ့ၢ် $40,000 န့ၣ်လီၤ။ စ့အါအံၤအါတက့ၢ်န့ၢ်ဝဲလၢ ပှၤဆါလံာ် တဖၣ်အတၢ်ဂုာ်ကျဲးစၢးအဃိလီၤ။ တၢ်အံၤကဲထီၣ်ဒၣ်လဲာ်လၢကီၢ်တဘ့ၣ်လၢ ဖဲ 1885 နံၣ် ပှၤဆါလံာ်လၢကျးတဖၣ်ဒီးသရၣ်လၢအနာ်တၢ်ဒ်ပှၤအသိးဒၣ်လဲာ် စံးလီၤတံၢ်ဝဲလၢ တၢ်ဟးဆါလံာ်န့ၣ် မၤတန့ၢ်ဘၣ်လီၤ။
GSAM 417စကဲၣ်ဒံၣ်န့ဘံယါအကီၢ်ကဝီၤအတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢ 3 ဖု
GSAM 417.2လၢအဆၢကတီၢ်အံၤ စကဲၣ်ဒံၣ်န့ဘံယါအတၢ်မၤလီၢ်အပူၤ ကီၢ်ကဝီၤအတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢ 3 ဖု၊ ဒီးအတၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်အီၤအမုၢ်နံၤမ့ၢ်ဒ်အံၤ၊ ဒဲၣ်မး၊ လါမ့ၤ 30 သီ၊ 1880 နံၣ်၊ စွံဒ့ၣ်၊ လါမးရှး 12 သီ၊ 1882 နံၣ်၊ နီၢ်ဝ့၊ လါယူၤ 10 သီ၊ 1887 နံၣ်န့ၣ်လီၤ။ သရၣ် ဂျွန် မက်သီဆန် လၢအစးထီၣ်စကဲၣ်ဒံၣ်န့ဘံယါအမံၣ်ရှၢၣ် ဒီးကဲခိၣ်ကဲနၢ်လၢတၢ်မၤအခီၣ်ထံး ဒီးတၢ်မၤနၢၤအါမး၊ လၢအမၤတၢ်သးဆူၣ်ဒီးဟ့ၣ်လီၤအသးလၢပှၤကလုာ်အဝဲန့ၣ်အတၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီအဂီၢ်န့ၣ်၊ ဘၣ်ဝဲဒီးတၢ်ဆါလၢအမၤသံပှၤ မ့ၢ်တၢ်ဆါပသိၣ်၊ ဒီးသံဝဲလၢ အဲလ် မိၣ်ထံၣ်၊ California၊ ဖဲ လါမးရှး 30 သီ၊ 1896 နံၣ်၊ ဖဲအသးအိၣ် 61 နံၣ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 417ဘြံးတံးအမံၣ်ရှၢၣ်
GSAM 417.3ဝီလျံ အ့ၣ်စ် မ့ၢ်ပှၤအိၣ်ဖျဲၣ်လၢ ဟဲမ်ရှါ၊ ကီၢ်အဲကလံး၊ ဘၣ်ဆၣ်မ့ၢ်လၢအအိၣ်လၢကီၢ်အမဲရကၤကီၢ်စၢဖှိၣ် စးထီၣ်လၢအမ့ၢ်ဖိသၣ်ခွါအခါအဃိ အသးဒီးအတၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့မ့ၢ်အမဲရကၤဖိအတၢ်န့ၣ်လီၤ။ အဝဲဟဲလၢ ဘာဇယ်၊ Switzerland ဒီးတုၤဆူ စီးသဲမ်ထၢၣ် ဖဲ လါမ့ၤ 23 သီ၊ 1878 နံၣ်လီၤ။ တဘျီအံၤအဝဲအိၣ်ထဲ 2 နွံဧိၤ ဒီးက့ၤကဒါဆူယူရပၤမုၢ်ကျိၤဖိတစိၢ်န့ၣ်လီၤ။ ဘၣ်ဆၣ် လၢခံတယံာ်ဘၣ်အဝဲလဲၤကဒီးဆူစီးသဲမ်ထၢၣ်၊ ဒီးဟးဝဲတဟံၣ်ဘၣ်တဟံၣ်ရၤလီၤလံာ်ဖိ ဒီးမၤမံၣ်ရှၢၣ်တၢ်မၤဒ်တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်အိၣ်ဝဲအသိးလီၤ။ မၤဝဲ 4 လါဝံၤန့ၣ် အဝဲပာ်ဖျါလၢ ပှၤ 10 ဂၤပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤလီၤ။ ဖဲနံၣ်အဝဲန့ၣ် လါဒံၣ်စဲဘၢၣ် 30 သီ ယၤဒီးယမါတုၤလၢစီးသဲမ်ထၢၣ်၊ ဒီးပမၤသကိးတၢ်ဒီးသရၣ် အ့ၣ်စ်၊ မၤတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢတၢ်ခုၣ်အဆၢကတီၢ် လၢ ရှၢၣ်လံၣ်ဘျီၣ်ဒိၣ် ဒီးပကစၢ်အဟံၣ်လၢပငါဃာ်ဝဲအပူၤလီၤ။ ဖဲ 1879 နံၣ် တၢ်ကိၢ်အဆၢကတီၢ် ပမၤ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢဒဲပူၤ လၢစီးသဲမ်ထၢၣ်လီၤ။ ဖဲဆၢကတီၢ်ဒီးလီၢ်အံၤ နီၢ် မီးဒ် စံးစ်လံၣ် (ခဲအံၤမ့ၢ် မးစ်. ဘွဲးဒ်) ဟဲပာ်ဖှိၣ်မၤသကိးတၢ်၊ ဖးဒီးသိၣ်လိလံာ်စီဆှံ ဒီးဟးမၤတၢ်တဟံၣ်ဘၣ်တဟံၣ်လီၤ။ တၢ်ဂုာ်ကျဲးစၢးအံၤအဃိ ပှၤတနီၤတူၢ်လိာ်တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီလီၤ။ လၢခံတၢ်ခုၣ်အဆၢကတီၢ် ပမၤတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢ ရ့ဘ့ၣ်စ်ဝူးဒ် ဘံၣ်လါ အဘျီၣ်တဖျၢၣ်အပူၤ၊ လၢအမ့ၢ်ဟံၣ်လၢပအိၣ်ဒီးပပာ်ပလံာ်တဖၣ်လီၤ။
GSAM 418တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢဒဲပူၤ လၢကီၢ်အဲကလံး
GSAM 418.1ဖဲ 1880 နံၣ် တၢ်ကိၢ်အဆၢကတီၢ် သရၣ် အန်ဒရူးစ်၊ မ့ၢ်လၢအတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့ဂံၢ်စၢ်ဘါစၢ်ဘၣ်ဆၣ်၊ ဟဲလၢကီၢ်Switzerland ဒ်သိးကမၤစၢၤ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢဒဲပူၤ လၢ ရီးမ်စံၣ်န့ၣ်လီၤ။ လၢန့ၣ် ပှၤအဂၤတဖၣ်တူၢ်လိာ်တၢ်ကစီၣ်လီၤ။
GSAM 418.2ဖဲ လါယနူၤအါရံၤ 11 သီ၊ 1880 နံၣ် တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်လံာ်ဖိအကရၢတဖုလီၤ။ ကရၢဖိတဖၣ်သးအိၣ်တၢ်မၤအံၤဒိၣ်မး၊ ဒီးတၢ်ရၤလီၤလံာ်လဲၢ်အါမးလီၤ။
GSAM 418.3ဖဲ လါဖ့ၤဘြူၤအါရံၤ 8 သီ၊ 1880 နံၣ် ပမၤတၢ်ဒိးဘျၢထံအဆိကတၢၢ် ဒီးပှၤဒိးဘျၢထံအိၣ် 6 ဂၤလီၤ။ တုၤလၢ လါယူၤလံ 2 သီ၊ 1881 နံၣ်န့ၣ် ပှၤ 29 ဂၤဒိးဘျၢလီၤအသးလၢထံအပူၤလၢစီးသဲမ်ထၢၣ်လံန့ၣ်လီၤ။
GSAM 418ပှၤမၤတၢ်တဖၣ်အါထီၣ်လၢကီၢ်အဲကလံး
GSAM 418.4ဒ်တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အထီကတၢၢ် အတၢ်ဟ့ၣ်တၢ်ဖးဆၢတဲာ် ဖဲ 1881 နံၣ် သ့ၣ်လၣ်လီၤကွံာ်အဆၢကတီၢ်အသိးန့ၣ် သရၣ် အ့. အ့. ဂျွန် ဒီးအမါ၊ ဂျော့ဂျ် အါရ်. ဒြူ၊ ဒီး နီၢ် ဂျဲနံၣ် သ့ယၢၣ် လဲၤဆူကီၢ်အဲကလံး ဒီးပာ်ဖှိၣ်မၤသကိးတၢ်လၢမံၣ်ရှၢၣ်တၢ်မၤလီၢ်အဝဲန့ၣ်လီၤ။ ဖဲ 1882 နံၣ် သရၣ် ဟက်စကယ် လဲၤအိၣ်သကိးယူရပၤအတၢ်မၤလီၢ် ဒီးအိၣ်ဒီးပှၤမၤတၢ်ဖိလၢအဲကလံးအမံၣ်ရှၢၣ်အပူၤအါသီ၊ ဟ့ၣ်ကူၣ်ဟ့ၣ်ဖးဒီးမၤစၢၤဝဲလၢအဘျုးအဖှိၣ်အါမးန့ၣ်လီၤ။
GSAM 418.5ဖဲ လါမးရှး၊ 1882 နံၣ် တၢ်စးထီၣ်စဲကျံးဘြံးတံးအလံာ်အါထီၣ် 2 ကဘျံးပၤလၢ တၢ်ပနီၣ်လၢအဆၢကတီၢ် အဂီၢ်၊ ဒီးစဲဘူးအီၤဒီး တၢ်ပနီၣ်လၢအဆၢကတီၢ် 1,000 ဘ့ၣ်လၢတၢ်ဆှၢလၢကီၢ်အမဲရကၤန့ၣ်လီၤ။ တၢ်သူလံာ်တဖၣ်အံၤလၢမံၣ်ရှၢၣ်တၢ်မၤလၢကီၢ်ဘြံးတံးဒိၣ်အပူၤလီၤ။ တၢ်ပာ်ဖျါဘၣ်ဃးတၢ်မၤ ဖဲ လါအီးကထိဘၢၣ် 1 သီ၊ 1883 နံၣ် ဒုးနဲၣ်ဖျါလၢ ဖဲမုၢ်နံၤအဝဲန့ၣ် ပှၤပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ အိၣ် 100 ဂၤလီၤ။ စးထီၣ်လၢမံၣ်ရှၢၣ်အတၢ်မၤစးထီၣ်န့ၣ် တၢ်ဆံဖိတဖိ လၢတၢ်ဟ့ၣ်ဝဲမ့ၢ် $2,078.71 န့ၣ်လီၤ။
GSAM 419မံၣ်ရှၢၣ်တၢ်မၤလၢကဘီတဖၣ်အပူၤ
GSAM 419.1ကဘီအပှၤကွၢ်ထွဲတဖၣ်အတၢ်သူၣ်ဂ့ၤသးဝါအဃိ သရၣ် အ့ၣ်စ် န့ၢ်တၢ်ခွဲးလၢကဆှၢလံာ်ဖိဒီးလံာ်ကစီၣ်အထၢၣ်တဖၣ် လၢတလိၣ်ဟ့ၣ်အဘူးအလဲဘၣ် ဆူ “ပံၣ်န့ၣ်စူလၢၣ်ဒီးအိၣ်ရံၣ်ယဲၣ်ထၢၣ်ကဘီစဲးအူကရၢ” အကဘီသန့အရ့ဒိၣ် 80 တီၤ၊ လၢအၤဖရံၤကၤကလံၤထံး၊ အ့ၣ်ဒံးစ်မုၢ်ထီၣ်ဒီးမုၢ်နုာ်၊ အမဲရကၤခၢၣ်သး၊ ဒီး ဘ့ကီးတဖၣ်န့ၣ်လီၤ။ ခီဖျိလံာ်လဲၢ်လၢတၢ်ဆှၢအီၤဒ်အံၤအတၢ်မၤဘၣ်ဒိအဃိ တၢ်သးစဲစးထီၣ်အိၣ်ထီၣ်လၢ ဒ့မါရါရါအကီးန့ၣ်လီၤ။ ပဒိးန့ၢ်တၢ်ကစီၣ်အံၤလၢလံာ်ပရၢတဖၣ်လၢကီးအဝဲန့ၣ်လီၤ။
GSAM 419တၢ်ပာ် “မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအတၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤ” လၢအဲကလံးလံာ်ရိဒၢးတဖၣ်အပူၤ
GSAM 419.2သရၣ် အန်ဒရူးစ် အလံာ် “မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအတၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤ” တဘ့ၣ်စ့ၢ်ကီး ဘၣ်တၢ်ပာ်အီၤလၢကမျၢၢ်လံာ်ရိဒၢးဒီးတၢ်ဖးလံာ်ကလီအဒၢး 60 တီၤလၢကီၢ်ဘြံးတံးဒိၣ်အပူၤလီၤ။ လံာ်တဖၣ်အံၤအိၣ်ဖဲန့ၣ်ဒံး ဒီးတဲတၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤဆူပှၤလၢအသးအိၣ်ဖးအီၤတဖၣ်အအိၣ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 419.3ဖဲ 1884 နံၣ် သရၣ် Butler လဲၤအိၣ်သကိးကီၢ်အဲကလံး ဃုာ်ဒီးပှၤမၤတၢ်အဂၤတဖၣ်လၢတၢ်မၤလီၢ်အံၤအဂီၢ်လီၤ။ သရၣ် အဲးစ်. အ့းချ်. လ့ၣ် ဒီး ရီဘၢၣ်တ် အန်ဒရူးစ် ဟးထီၣ်လၢ ဘီးစတၢၣ် လၢကဘီ ဒ်သိးကမၤသကိးမံၣ်ရှၢၣ်တၢ်မၤလၢကီၢ်ဘြံးတံးဒိၣ် ဖဲ လါမ့ၤ 9 သီ၊ 1885 နံၣ်န့ၣ်လီၤ။ မးစ်. White အတၢ်လဲၤအိၣ်သကိးကီၢ်အဲကလံး မ့ၢ်တၢ်ဟ့ၣ်ဂံၢ်ဟ့ၣ်ဘါဒီးမၤဆူၣ်ထီၣ်ပှၤမၤတၢ်ဖိတဖၣ်န့ၣ်လီၤ။ မးစ်. White ဒီးအဖိခွါ အိၣ်ဖဲန့ၣ်စှၤနွံ တချုးအက့ၤကဒါလၢယူရပၤအတၢ်မၤလီၢ်ဆူကီၢ်အမဲရကၤဒံးဘၣ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 419တၢ်စးထီၣ်ထုး “တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီလၢအဆၢကတီၢ်အံၤ”
GSAM 419.4ဖဲ 1884 နံၣ် အခီၣ်ထံး၊ သရၣ် Butler တုၤလၢကီၢ်အဲကလံးတယံာ်ဘၣ်န့ၣ်၊ တၢ်ဆၢတဲာ်လၢကစးထီၣ်ထုးလံာ်ကစီၣ်တလါခံဘျီ အိၣ်ဒီးလံာ်ကဘျံးပၤ 8၊ အမံၤမ့ၢ် တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီလၢအဆၢကတီၢ်အံၤ လၢ ဂရံးမ်စဘံၣ်၊ ဒီး အဲမ်. စံၣ်. ဝံလ်ကီးက်စ် မ့ၢ်ပှၤဘှီဘၣ်လံာ်န့ၣ်လီၤ။ ခဲအံၤလံာ်အဝဲန့ၣ်ဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ်အီၤလၢ ဝ့ၢ်လိၣ်ဒိၣ်၊ ကီၢ်အဲကလံး တနွံတဘျီ အိၣ်ဒီးလံာ်ကဘျံးပၤ 16၊ ဒီးတနွံတဘျီအနီၣ်ဂံၢ်မ့ၢ် 18,000 ဘ့ၣ်ဃၣ်ဃၣ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 420.1ဖဲ 1889 နံၣ် သရၣ် ဟိၣ်လ်စၢၣ် ပာ်ဖျါဝဲလၢ ဘြံးတံးအမံၣ်ရှၢၣ်အိၣ်ဒီးတၢ်အိၣ်ဖှိၣ် 8 ဖု ဒီး ပှၤပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ 200 ဂၤ၊ လၢအကျါ 65 ဂၤအိၣ်လၢလိၣ်ဒိၣ်န့ၣ်လီၤ။ နံၣ်လၢအပူၤကွံာ်အ တၢ်ဆံဖိတဖိ မ့ၢ် $1,244.58 လီၤ။ သရၣ်တၢ်သးခုကစီၣ်လၢဘၣ်တၢ်ပာ်ထီၣ် အိၣ် 2 ဂၤ၊ ပှၤန့ၢ်တၢ်ခွဲးလၢကစံၣ်တဲၤတဲလီၤတၢ်အိၣ် 2 ဂၤ၊ ပှၤမၤမံၣ်ရှၢၣ်တၢ်မၤလၢကဘီအပူၤအိၣ် 2 ဂၤ၊ ဒီးပှၤမၤတၢ်လံာ်စီဆှံအိၣ် 7 ဂၤလီၤ။ ဖဲဆၢကတီၢ်အံၤဃၣ်ဃၣ်န့ၣ် သရၣ် ဝီလျံ ဟၢးချ့ၣ်စ့ၣ် ဒီး ဖြဲၣ်စံးစ် ဟိးပ် ဟဲနုာ်လီၤမၤအဲကလံးအမံၣ်ရှၢၣ်တၢ်မၤလီၤ။
GSAM 420ပစံးဖံးက်လံာ်စဲကျံးဝဲၤလီၢ်လၢလိၣ်ဒိၣ်
GSAM 420.2ဖဲ 1890 နံၣ်အပူၤ ပစံးဖံးက်လံာ်စဲကျံးဒီးထုးထီၣ်ကရၢ လၢ Oakland၊ California ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲၤလီၢ်ဒ့တဖျၢၣ်လၢ ဟံၣ်နီၣ်ဂံၢ် 48၊ ဖဲထၢၣ်နီးစတၢၣ် ရိ၊ ဝ့ၢ်လိၣ်ဒိၣ်၊ ဒီးလံာ်စဲကျံးဝဲၤလီၢ်တဖျၢၣ်လၢ ဟံၣ်နီၣ်ဂံၢ် 451၊ ဟိၣ်လိၣ်ဝ့ကျဲ၊ လိၣ်ဒိၣ်ကလံၤစိးန့ၣ်လီၤ။ ဝဲၤလီၢ်အံၤအတၢ်ဆါလံာ်လၢနံၣ်အခီၣ်ထံး ဒ်တၢ်ဆါအါအပှ့ၤအသိးန့ၣ် မ့ၢ် $9,556.89 လီၤ။
GSAM 420.3ဖဲ လါဖ့ၤဘြူၤအါရံၤ၊ 1895 နံၣ် သရၣ် ရီဘ့ၣ်စ့ၣ် ဟ့ၣ်တၢ်ပာ်ဖျါဒ်အံၤလီၤ။
GSAM 420.3“လၢကီၢ်ဘြံးတံးဒိၣ်အပူၤ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အိၣ် 11 ဖု၊ အကရၢဖိ 363 ဂၤ၊ သရၣ် 5 ဂၤ၊ ဒီးပှၤန့ၢ်တၢ်ခွဲးလၢကစံၣ်တဲၤတဲလီၤတၢ် 1 ဂၤန့ၣ်လီၤ။ နံၣ်လၢအပူၤကွံာ်အ တၢ်ဆံဖိတဖိ မ့ၢ် $5,077.20၊ မ့တမ့ၢ် ဖဲပနီၤလီၤအီၤန့ၣ် ကရၢဖိတဂၤအဂီၢ်မ့ၢ် $13.98 လီၤ။ ခဲအံၤ လံာ်ထုးထီၣ်ဝဲၤလီၢ်အတၢ်စုလီၢ်ခီၣ်ခိၣ်န့ၣ် အဲကလံးအကရၢတဖုလၢအမံၤမ့ၢ် ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်လံာ်ဖိအကရၢလၢအမူအဒါအိၣ်ဒီးအဆၢအပတီၢ် ပၢဘၣ်ဒီးပၢဆှၢဝဲန့ၣ်လီၤ။”
GSAM 420.4ဖဲ လါဒံၣ်စဲဘၢၣ်၊ 1895 နံၣ် တခီဘီမုၢ်မံၣ်ရှၢၣ်အနဲၢ်ရွဲၣ် ပာ်ဖျါဝဲလၢ ကီၢ်ဘြံးတံးဒိၣ်အကရၢဖိအိၣ် 560 ဂၤလီၤ။ လၢနံၣ်အဝဲန့ၣ်အပူၤ တၢ်ဆံဖိတဖိ အါထီၣ် $1,000 န့ၣ်လီၤ။ ဖဲမုၢ်နံၤအဝဲန့ၣ် ပှၤအကရူၢ် 8 ဖုအိၣ်ဖှိၣ်လၢမုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ လၢလီၢ်လီၤဆီတဖၣ်လၢလိၣ်ဒိၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ။
GSAM 420.5ဒ်န့ၣ်အသိး တၢ်မၤလၢမံၣ်ရှၢၣ်တၢ်မၤလီၢ်အံၤလဲၤထီၣ်လဲၤထီ၊ တဘျီတခီၣ် ဃၣ်ဃၣ်ပသ့ၣ်ညါတၢ်လဲၤထီၣ်အံၤတန့ၢ်ဘၣ်လီၤ။ တၢ်ချံန့ၣ် လၢဟီၣ်ခိၣ်တနီၤအပူၤ မဲထီၣ်တချ့ဒ်လၢဟီၣ်ခိၣ်အဂၤအပူၤအသိးဘၣ်လီၤ။ အတၢ်မဲထီၣ်န့ၣ် ကယီကယီဖိ ဘၣ်ဆၣ်အတၢ်ဒိၣ်ထီၣ်အိၣ်ဂၢၢ်ဆိးကျၢၤဒီးကျၢၤန့ၢ်ဒိၣ်န့ၢ်လီၤ။ တၢ်ကစီၣ်သၢခါတခါအတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီလၢကီၢ်အံၤအပူၤန့ၣ် မ့ၢ်ဒ်န့ၣ်အသိးလီၤ။ အတၢ်ချံဘၣ်တၢ်ဖှံလီၤအီၤ၊ အဂံၢ်စဲၤလီၤ၊ ဒီးဒိၣ်ထီၣ်ကယီကယီ တုၤခဲအံၤဒိၣ်ထီၣ်အါထီၣ်ဖးဒိၣ်တုၤထိးသ့လံန့ၣ်လီၤ။
GSAM 421အီးစတြ့လ့ၡါအမံၣ်ရှၢၣ်
GSAM 421.1ဖဲ လါမ့ၤ 10 သီ၊ 1885 နံၣ် သရၣ် အက်စ်. အန်. ဟက်စကယ်၊ ဂျ့. အိၣ်. ခီၢ်လံးစ် ဒီးအဟံၣ်ဖိဃီဖိ၊ အဲမ်. စံၣ်. အံၣ်စရ့လ် ဒီးအဟံၣ်ဖိဃီဖိ၊ ဝီလျံ အံၣ်. အါနိၣ်လ်ဒ်၊ ဒီး ဟ့ၣ်ရံၣ် စကီးတ် လဲၤထီၣ်ကဘီလၢ စဲၣ်ဖရဲၣ်စံးစကိၣ် ဒ်သိးကစးထီၣ်မံၣ်ရှၢၣ်လၢအီးစတြ့လယါအတၢ်မၤလီၢ်န့ၣ်လီၤ။ တချုးဆၢကတီၢ်အံၤ 11 နံၣ်ဒံးဘၣ်၊ ဖဲ 1874 နံၣ် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်တဘျီလၢ ဘဲတဲလ် ခရိခ် အပူၤ မးစ်. White စံးဝဲလၢ ပှၤကလုာ်အါကလုာ်ကဒိးန့ၢ်တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီဒံး၊ ဒီးလၢအဝဲထံၣ်ဘၣ်စဲကျံးစဲးတဖၣ်လဲၤတၢ် ဒီးလံာ်ဒီးလံာ်ကစီၣ်တဖၣ်ဘၣ်တၢ်စဲကျံးအီၤလၢကီၢ်အါဘ့ၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ။ ဖဲတၢ်သံကွၢ်အီၤလၢ ကစံးဖျါလီၤတံၢ်လၢအမ့ၢ်ကီၢ်မနုၤတဖၣ်လဲၣ်အခါ၊ အဝဲစံးဆၢဝဲလၢ အီးစတြ့လယါမ့ၢ်မံၤတခါဧိၤလၢအဝဲသ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ။
GSAM 421လံာ်စီဆှံအတၢ်သီၣ်ဆၢ
GSAM 421.2ခီဖျိသရၣ် ဟက်စကယ် ဒီးအပှၤမၤသကိးတၢ်တဖၣ်အတၢ်မၤသးဆူၣ်ဒီးမၤနၢၤအဃိ တၢ်ကစီၣ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီချ့မး တုၤတၢ်ထံၣ်လၢ တၢ်စဲကျံးလံာ်ကစီၣ်တဘ့ၣ်လၢကီၢ်အီးစတြ့လယါအပူၤန့ၣ်လိၣ်ဝဲလီၤ။ အဃိ တၢ်ရဲၣ်ကျဲၤလၢကထုးထီၣ်လံာ်၊ ဒီးဖဲ လါယနူၤအါရံၤ 1 သီ၊ 1886 နံၣ် တၢ်ထုးထီၣ်လံာ်တလါတဘျီလၢ မဲလ်ဘၢၣ်၊ အိၣ်ဒီးလံာ်ကဘျံးပၤ 16 ဒီးအမံၤမ့ၢ် “လံာ်စီဆှံအတၢ်သီၣ်ဆၢ ဒီး တၢ်ပနီၣ်လၢအဆၢကတီၢ်” န့ၣ်လီၤ။ တၢ်စဲကျံးအခီၣ်ထံးတဘျီ 6,000 ဘ့ၣ်၊ မ့မ့ၢ်လၢညီနုၢ်တခီ တၢ်ထုးထီၣ်ထဲ 3,000 ဘ့ၣ်ဧိၤလီၤ။
GSAM 421တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အခီၣ်ထံးလၢကီၢ်အီးစတြ့လယါ
GSAM 421.3ဖဲ တနံၤအခီၣ်ထံး၊ လါအ့ဖြ့ၣ် 10 သီ၊ 1886 နံၣ် တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ် မုၢ်နွံသီ ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံး အတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အဆိကတၢၢ်လၢကီၢ်အီးစတြ့လယါန့ၣ်လီၤ။ ပှၤလၢအဆဲးလီၤအမံၤလၢတၢ်အၢၣ်လီၤအီလီၤအပူၤ အိၣ်ဖဲန့ၣ် 18 ဂၤ၊ ဒီးပှၤအဂၤ 7 ဂၤဃ့ထီၣ်လၢကနုာ်လီၤခီဖျိတၢ်ဒိးဘျၢထံလီၤ။ ပှၤအဝဲန့ၣ်တဖၣ်ဒိးဘျၢထံလၢမုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤလၢအပိာ်ထွဲထီၣ်၊ ဒီးလၢအါနွံအပူၤ မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤကိးနံၤဒဲး ကရၢဖိအါထီၣ် တုၤတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အကရၢဖိအိၣ် 55 ဂၤလီၤ။ တုၤ လါမ့ၤ၊ 1886 နံၣ်န့ၣ် ပှၤလၢတၢ်ကွဲးလီၤအမံၤခဲလၢာ်အိၣ် 90 ဂၤလီၤ။ လၢန့ၣ်အမဲာ်ညါ ပှၤလၢလီၢ်အဂၤတဖၣ် ပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ 35 ဂၤဃၣ်ဃၣ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 421.4လၢလံာ်စဲကျံးဝဲၤလီၢ်အပူၤ စဲကျံးစဲးဂ့ၤဂ့ၤအိၣ် 2 ဖျၢၣ်ဒီးစဲးဟ့ၣ်ဂံၢ်ဟ့ၣ်ဘါတဖျၢၣ်၊ ဒီးတၢ်တဖၣ်အံၤခဲလၢာ်ဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်အပှ့ၤဝံၤလံ ဒီးမ့ၢ် ပှၤမုၢ်နွံသီ ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ် အတၢ်စုလီၢ်ခီၣ်ခိၣ်လၢကီၢ်ယံၤဖးယံၤအဝဲန့ၣ်၊ လၢအယံၤဒီးပဝဲၤလီၢ်ဖးဒိၣ်လၢ Oakland၊ California မံးလာ် 7,000 ဃၣ်ဃၣ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 422.1ဖဲ 1886 နံၣ်အပူၤ တၢ်ကစီၣ်ရၤလီၤအသးဆူနယူစံလဲၣ်န့ၣ်လီၤ။ တၢ်ပာ်ဖျါလၢအီးစတြ့လယါအတၢ်မၤလီၢ်စံးဝဲလၢ ပှၤပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ အိၣ် 50 ဂၤလၢနယူစံလဲၣ်လီၤ။ စ့လၢဝဲၤလီၢ်ဒိးန့ၢ်လၢတၢ်ဆါလံာ်န့ၣ် မ့ၢ် $700 လီၤ။ အါန့ၢ်အန့ၣ် ပှၤဆါလံာ် တဖၣ်ဆါန့ၢ်လံာ် “တၢ်ဂ့ၢ်လိာ်ဘှီလိာ်ဖးဒိၣ်” 400 ဘ့ၣ်လၢနယူစံလဲၣ် ဒီးလံာ် “တၢ်ဆိကမိၣ်ဘၣ်ဃးဒၤနံးယ့လး” 1,000 ဘ့ၣ်လၢကီၢ်အီးစတြ့လယါန့ၣ်လီၤ။
GSAM 422အော်စတြေးလျ လံာ်ထုးထီၣ်ဝဲၤလီၢ် အဟံၣ်
GSAM 422.2လၢ 1889 လါယူၤလံ 19 သီ တၢ်ပာ်ဖျါအပူၤ ပဒိးန့ၢ်ဘၣ် တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလၢလာ်အံၤလီၤ။ လံာ်ထုးထီၣ်ဝဲၤလီၢ်အဂီၢ် တၢ်သူၣ်ထီၣ်ဟံၣ်တဖျၢၣ် လၢ Melbourne န့ၣ်ဝံၤဝဲလံ၊ ဒီးအပူၤန့ၣ် အိၣ်ဒီး တၢ်ဘူၣ်တၢ်ဘါဒၢးတခါ လၢတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အတၢ်ဘူၣ်တၢ်ဘါအဂီၢ်လီၤ။
GSAM 422တၢ်လဲၤနုာ်ဆူ Tasmania
GSAM 422.3တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢတဖုစုာ်စုာ် ဘၣ်တၢ်ကရူၢ်ကရၢအီၤလၢ အော်စတြေးလျ ဒီး နယူစံလဲန်ခံခီလီၤ၊ ဒီးတၢ်မၤန့ၣ် ဘၣ်တၢ်မၤထီၣ်ထီအီၤဆူ Tasmania ခီဖျိ သရၣ် Israel ဒီး Steed တဖၣ်လီၤ။ လၢအလီၢ်အံၤ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်သၢဖှိၣ် ဘၣ်တၢ်ကရူၢ်ကရၢအီၤလံ၊ ဒီးပှၤအိၣ်ဖှိၣ်ဖိခဲလၢာ်အိၣ်ဝဲ 136 ဂၤလီၤ။ ပှၤပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤအဂၤလၢ အအိၣ်လီၤပြံလီၤပြါ ဒီးအတကရူၢ်ကရၢဒံးဘၣ်တဖၣ်စ့ၢ်ကီး အိၣ်ဝဲလီၤ။
GSAM 422.4လၢနံၣ်အံၤ အော်စတြေးလျ တၢ်မၤအလီၢ်အပူၤ တၢ်ဆံဖိတဖိန့ၣ် အိၣ်ဝဲ $9,371 လီၤ။ ပှၤဆါလံာ်အိၣ်ဝဲ 15 ဂၤ၊ ဒီးအဝဲသ့ၣ်အလံာ်ဆါတဖၣ် အဘျုးအဖှိၣ်န့ၣ် $19,500 လီၤ။
GSAM 422.5လၢ သရၣ် အက်စ်. အန်. ဟက်စကယ် အတၢ်လဲၤကွၢ်ဟီၣ်ခိၣ်ခံဘျီတဘျီအခါ အဝဲက့ၤလဲၤအိၣ်သကိး အော်စတြေးလျ တဘျီကဒီး၊ ဒီးနုာ်လီၤလၢ အဝဲသ့ၣ်တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢ ဘၣ်တၢ်မၤအီၤလၢ 1889 လါအီကူးအပူၤ၊ ဒီးလၢကျဲအါဘိအပူၤ ဟ့ၣ်တၢ်မၤစၢၤလၢအဂံၢ်အဘါ၊ လၢပှၤကရူၢ်ကရၢသီတဖုအံၤ ပာ်လုၢ်ပာ်ပှ့ၤဝဲဒိၣ်မးလီၤ။ ပှၤမၤသကိးတၢ်အဂၤတဖၣ်လၢ အမဲရကၤန့ၣ် လဲၤအိၣ်သကိး အော်စတြေးလျ အဆၢအကတီၢ်အဖၢမုၢ်၊ လၢတၢ်သးအိၣ် တၢ်မၤအဒိၣ်အမုၢ်တမံၤဃီ—ယွၤအတၢ်မၤ အတၢ်သူၣ်ထီၣ် ဒီးတၢ်မၤဂၢၢ်မၤကျၢၤအဂီၢ်လီၤ။
GSAM 422မးစ်. ဝှိုက် လၢ အော်စတြေးလျ
GSAM 422.6လၢ 1891 နံၣ် သ့ၣ်လၣ်လီၤဆှုအကတီၢ်န့ၣ် မးစ်. အဲလန် ဂျီ. ဝှိုက်၊ အဖိခွါ W. C. White၊ သရၣ် Geo. B. Starr ဒီးပှၤအဂၤတဖၣ် ဟးထီၣ်လၢ ကယ်လီဖိုးနီးယား ဆူ အော်စတြေးလျ၊ ဒီးတုၤဝဲဖဲ လါဒံၣ်စဲဘၢၣ်—လၢကီၢ်အံၤအပူၤ မ့ၢ်ဝဲ တၢ်ကိၢ်ခါအဖၢမုၢ်လီၤ။ မးစ်. ဝှိုက် အတၢ်အုၣ်အသးန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢအဝဲဘၣ်တၢ်ဆါအိၣ်ဝဲ လၢအအိၣ်လၢကီၢ်အံၤ နံၣ် 9 နံၣ်အတီၢ်ပူၤဘၣ်ဆၣ် မၤစၢၤဒိၣ်မး လၢတၢ်မၤကဲထီၣ် တၢ်မၤအံၤ လၢအဘၣ်လိာ်ဒီး မူခိၣ်ကလူးအသၢတဂၤ အတၢ်ကစီၣ် အသး ဒီးအကျိၤအကျဲလီၤ။ လၢအဝဲသ့ၣ်အိၣ်လၢ အော်စတြေးလျ အဆၢကတီၢ်န့ၣ် သရၣ် J. O. Corliss က့ၤပာ်ဖှိၣ်အသးဒီး တၢ်မၤဖဲအံၤ၊ ဒီး W. A. Colcord ဒီးပှၤအဂၤတဖၣ် နုာ်လီၤလၢ တၢ်မၤအလီၢ် ဒ်သရၣ်တဖၣ်၊ ပှၤသိၣ်လိတၢ်တဖၣ် အသိးလီၤ။
GSAM 423သရၣ် Olsen လၢ အော်စတြေးလျ
GSAM 423.1လၢ သရၣ် O. A. Olsen ပၢတၢ် ဒ် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢအထီကတၢၢ် အပှၤပၢတၢ်အဆၢကတီၢ်န့ၣ် အဝဲလဲၤအိၣ်သကိး ပတၢ်ကရၢကရိအရ့ဒိၣ်ခဲလၢာ် လၢကီၢ်ပူၤအတီၤအကျီၤလီၤ။ တၢ်အံၤလိၣ်ဘၣ် တၢ်လဲၤတၢ်က့ၤအါမး—တၢ်လဲၤဝးဟီၣ်ခိၣ်တဘျီလီၤ။ အဝဲမၤတၢ်လဲၤအံၤ ဒ်သိးကသ့ၣ်ညါအါထီၣ် အဝဲသ့ၣ်အတၢ်လိၣ်ဘၣ် ဒီး မံၣ်ရှၢၣ်အကလုာ်ကလုာ် အတၢ်အိၣ်သး၊ ဒ်သိးအကအိၣ်ကတီၤအသး လၢကမၤစၢၤအဝဲသ့ၣ် လၢတၢ်တီတၢ်လိၤအပူၤလီၤ။ လၢတၢ်လဲၤအံၤအပူၤ၊ 1893 နံၣ်န့ၣ် အဝဲအိၣ်လၢ အော်စတြေးလျ အပူၤ အနွံတဖၣ်လီၤ။
GSAM 423အော်စတြေးလျ ဒီး နယူစံလဲန် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢပာ်ဖှိၣ်
GSAM 423.2လၢဆၢကတီၢ်အံၤ အော်စတြေးလျ ဒီး နယူစံလဲန် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢတဖၣ် ဒီး အော်စတြေးလျ မံၣ်ရှၢၣ်တၢ်မၤအလီၢ်တဖၣ် ဘၣ်တၢ်ပာ်ဖှိၣ်အီၤ ဒီးကဲထီၣ်ဝဲ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢပာ်ဖှိၣ်လီၤ။ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢအံၤ အိၣ်ဖှိၣ်ခံနံၣ်တဘျီ ဒီးဘၣ်တၢ်မၤအီၤ ဒ်တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢပာ်ဖှိၣ် လၢကီၢ်အဂၤတဖၣ် အသိးလီၤ။ လၢ 1893 နံၣ်အပူၤ ပှၤဆါလံာ်စှၤဂၤလၢ တၢ်မၤအလီၢ်အံၤအပူၤ ဆါလံာ် Steps to Christ (ခီၣ်ခါတဖၣ်ဆူခရံာ်အအိၣ်) အထုးထီၣ် 5,000 ဘ့ၣ်၊ ဒီးတၢ်ထုးထီၣ်အဂၤ 5,000 ဘ့ၣ် ဘၣ်တၢ်က့ၤထုးထီၣ်ဝဲလီၤ။ လၢ 1894-95 နံၣ်အကတီၢ်န့ၣ် လၢလါလွံၢ်လါအတီၢ်ပူၤ အဝဲသ့ၣ်ဟံးန့ၢ် တၢ်အၢၣ်လီၤ 4,000 ဘ့ၣ် လၢလံာ်ဆဲးလၢအပှ့ၤအဂီၢ်လီၤ။
GSAM 423သရၣ် Prescott လၢ အော်စတြေးလျ
GSAM 423.3လၢ 1895 နံၣ်အပူၤ သရၣ် W. W. Prescott၊ တၢ်ကရူၢ်ကရၢအပှၤသိၣ်လိတၢ်အနဲၣ်ရွဲၣ်၊ အိၣ်ဝဲလၢ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢအံၤအပူၤ လါအါမး၊ ဒီးပာ်လီၤ အဆၢကတီၢ်ဒီး အတၢ်ဆိကမိၣ်အါမး လၢတၢ်မၤအဒ့အံၤအဂီၢ်လီၤ။ ဆၢကတီၢ်အဖၢမုၢ်အဝဲမၤ တၢ်သိၣ်လိၣ်အတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်တခါ၊ လၢအဝဲသ့ၣ်အဂီၢ် ကဲထီၣ်တၢ်ဘျုးဒိၣ်မးလီၤ။
GSAM 424.1တၢ်ပာ်ဖျါလၢ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢအထီကတၢၢ်အအိၣ် ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်မၤလၢနံၣ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ် ဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်အီၤခီဖျိ သရၣ် W. C. White ဒီးအိၣ်ဒ်အံၤလီၤ။
GSAM 424.1“အော်စတြေးလျ ဒီး နယူစံလဲန် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢပာ်ဖှိၣ်န့ၣ် ပာ်ဖှိၣ်ထီၣ်အသးလၢ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ် 17 ဖှိၣ် ဒီးပှၤအိၣ်ဖှိၣ်ဖိ 1074 ဂၤ၊ လၢအဟ့ၣ် တၢ်ဆံဖိတဖိ လၢနံၣ်လၢအပူၤကွံာ် $9,810.10 လီၤ။ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢအံၤ အိၣ်ဒီး သရၣ်တၢ်သးခုကစီၣ်လၢဘၣ်တၢ်ပာ်ထီၣ် 12 ဂၤ၊ သရၣ်လၢတၢ်ပာ်ထီၣ်တစိၤ 2 ဂၤ၊ ပှၤမၤလံာ်စီဆှံ 3 ဂၤ ဒီးပှၤဆါလံာ် 50 ဂၤ၊ လၢနံၣ်အပူၤအံၤ ဆါလံာ်အဘျုးအဖှိၣ် $28,731.11 လီၤ။ လၢနံၣ်အံၤ New South Wales ကီၢ်နယ်၊ လၢအိၣ်ဒီး တၢ်အိၣ်ဖှိၣ် 6 ဖှိၣ် ဒီးပှၤအိၣ်ဖှိၣ်ဖိ 321 ဂၤ၊ ဘၣ်တၢ်ခွဲးဖးအီၤလၢ အော်စတြေးလျ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢ ဒီးဘၣ်တၢ်ကိးအီၤလၢ New South Wales တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢလီၤ။”
GSAM 424တၢ်မံၣ်ရှၢၣ် လၢ အၤဖရံကၤကလံၤထံး
GSAM 424.2လၢ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢအထီကတၢၢ် လၢဘၣ်တၢ်မၤအီၤလၢ ဘဲတဲလ် ခရိခ်၊ 1886 နံၣ်အပူၤန့ၣ် တၢ်သံကွၢ်ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်အိးထီၣ် မံၣ်ရှၢၣ်လၢ အၤဖရံကၤကလံၤထံးန့ၣ် ဘၣ်တၢ်ဆိကမိၣ်အီၤလီၤ။ မ့ၢ်လၢတၢ်မၤအတၢ်လီၤတံၢ် ဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်အီၤအဃိ၊ လၢ 1887 နံၣ် တၢ်ကိၢ်ခါကတီၢ်အခီၣ်ထံးန့ၣ် တၢ်ဂုာ်ကျဲးစၢး သူၣ်ထီၣ်တၢ်မၤလၢ ကီၢ်အယံၤအံၤ၊ ဖဲပှၤစှၤဂၤလၢ အစးထီၣ်ပာ် မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ လံၤလံၤ ဃ့ပှၤမၤတၢ်တဖၣ်လီၤ။
GSAM 424သရၣ် Boyd ဒီး Robinson လၢ အၤဖရံကၤကလံၤထံး
GSAM 424.3လၢတၢ်အံၤအဂီၢ်၊ လါမေ 11 သီန့ၣ် သရၣ် C. L. Boyd ဒီးအဟံၣ်ဖိဃီဖိ၊ သရၣ် D. A. Robinson ဒီးအမါ၊ ဒီးပှၤမၤသကိးတၢ်အဂၤတဖၣ် လဲၤထီၣ်လၢ New York ဝ့ၢ် လၢကလဲၤဆူ အၤဖရံကၤ၊ ခီဖျိ Liverpool ဒီး London လီၤ။ သၢနံၣ်အလွဲၢ်ခံ၊ လၢတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢအထီကတၢၢ်အခါန့ၣ် မစ္စတာ P. W. B. Wessels စံးဝဲလၢ ဖဲပှၤမၤတၢ်တဖၣ် တုၤလၢ အၤဖရံကၤအခါ ပှၤအိၣ်ဝဲအဂၤ 40 ဃၣ်ဃၣ် လၢအပာ် မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ လၢတၢ်သိၣ်တၢ်သီအလွံၢ်တထံၣ်အပူၤန့ၣ် အဃိလၢ အဖးလံာ်ပရၢတဖၣ် ဘၣ်ဃးဒီးတၢ်ဂ့ၢ်အံၤ ဒီးလၢအဖး လံာ်စီဆှံအဃိလီၤ။
GSAM 424.4သရၣ် Robinson ဒီး Boyd စးထီၣ် မံၣ်ရှၢၣ်အတၢ်မၤလၢ Cape Town၊ ဒီးလၢအဝဲန့ၣ် တၢ်မၤအံၤလဲၤထီၣ်ဆူကလံၤစိးကလံၤထီၣ် လၢမံးလ် 800 ဃၣ်ဃၣ် တုၤလၢ Kimberley၊ လၢစိၣ်အလီၢ်အပူၤလီၤ။
GSAM 424.5တုၤလၢ 1889 နံၣ်အထီၣ်န့ၣ် သရၣ်အိၣ်ဝဲ 2 ဂၤ၊ သရၣ်လၢတၢ်ပာ်ထီၣ်တစိၤ 1 ဂၤ၊ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ် 4 ဖှိၣ် ဒီးပှၤအိၣ်ဖှိၣ်ဖိ 80 ဂၤသၢၣ်၊ ဒီးအဝဲသ့ၣ်ဟ့ၣ် တၢ်ဆံဖိတဖိ $2,798.36 လီၤ။ လၢနံၣ်အံၤ သရၣ် Ira J. Hankins လၢ အမဲရကၤ မၤတၢ်လၢ Cape Town ဒီးတၢ်အဘျုးအဖှိၣ်အိၣ်ဝဲလီၤ။ မစ္စတာ ဒီး မးစ် Druillard ဟဲလၢ Nebraska ဒ်သိးကပာ်ဖှိၣ်အသးဒီး တၢ်မၤဖဲအံၤ ဒီးကအိၣ်သကိး တၢ်မၤကီတၢ်မၤခဲ လၢအလီၤဘၣ် ပှၤလၢဘၣ်တၢ်ကိးအီၤ လၢကစးထီၣ်တၢ်မၤ လၢတၢ်မၤအလီၢ်သီအပူၤလီၤ။ မးစ် Druillard အတၢ်မၤန့ၣ် အိၣ်ကတီၢ်အါဒၣ်တက့ၢ် လၢလံာ်အကျိၤအကွာ်ဝဲၤလီၢ်၊ ဖဲတၢ်မၤအဝဲၤကျိၤအံၤ ဘၣ်တၢ်ပာ်လီၤန့ၢ်အီၤ လၢအကဟံးစုကဝဲၤအဂီၢ်လီၤ။ မစ္စတာ Druillard မၤတၢ်လၢ မံၣ်ရှၢၣ်အတၢ်မၤအဖှိၣ်အပူၤလီၤ။ လၢနံၣ်အံၤ လၢကဘီလၢအဟဲနုာ်ဆူ ကဘီဆိကတီၢ်လီၢ်အံၤအပူၤန့ၣ် အဝဲဆါလံာ်လၢအဘျုးအဖှိၣ် $750 လီၤ။
GSAM 425သရၣ် အက်စ်. အန်. ဟက်စကယ် လၢ အၤဖရံကၤ
GSAM 425.1လၢနံၣ်အံၤ လါအီကူးအပူၤန့ၣ် သရၣ် အက်စ်. အန်. ဟက်စကယ် တုၤလၢ Cape Town လီၤ။ အဝဲသူအဆၢကတီၢ် 5 လါ ဂ့ၤဂ့ၤဘၣ်ဘၣ် လၢအိၣ်သကိး ဒီးမၤတၢ်ဒီး ကရူၢ်ကရၢအကလုာ်ကလုာ် လၢ အၤဖရံကၤကလံၤထံးလီၤ။ ခီဖျိတၢ်အံၤ တၢ်မၤန့ၣ် ဘၣ်တၢ်မၤဂၢၢ်မၤကျၢၤ ဒီးတၢ်သူၣ်ထီၣ်အီၤ၊ ဒီးအဝဲန့ၣ် အသးဆူၣ်ထီၣ် မ့ၢ်လၢအထံၣ်ဘၣ် အတၢ်မၤအတၤသၣ်အဃိလီၤ။ တၢ်သးအိၣ်လၢ တၢ်သိၣ်လိၣ်အတၢ်မၤန့ၣ် ဘၣ်တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်အီၤဒိၣ်မး၊ တုၤဒၣ်လဲာ် ပှၤကၠိဖိ 12 ဂၤလၢ အၤဖရံကၤ ဟဲဆူ အမဲရကၤ ဒ်သိးကလဲၤထီၣ် တၢ်ကရူၢ်ကရၢအကၠိတဖၣ်လီၤ။
GSAM 425.2လၢဆၢကတီၢ်အဖၢမုၢ်န့ၣ် တၢ်ဆါလံာ်အတၢ်မၤ ဘၣ်တၢ်ပာ်လုၢ်ပာ်ပှ့ၤအီၤလီၤ။ တၢ်သိၣ်လိၣ်အတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်တခါ လၢတၢ်ဆါလံာ်အတၢ်မၤအဂီၢ် ဘၣ်တၢ်မၤအီၤလၢ Cape Town၊ ဒီးတၢ်မၤအီၤခီဖျိ မစ္စတာ E. M. Morrison၊ လၢအဟ့ၣ်တၢ်သးသီ ဒီးဂံၢ်ဘါသီ ဆူ တၢ်ကစီၣ်အတၢ်မၤအဒ့လၢအရ့ဒိၣ်အံၤလီၤ။ တၢ်သိၣ်လိၣ်လၢ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အံၤ ဟ့ၣ်အီၤဝံၤအလီၢ်ခံ ချ့ချ့န့ၣ် ပှၤဆါလံာ် 13 ဂၤ လၢလါဃုလါအပူၤ ဆါဒီးဟ့ၣ်လံာ်လၢအဘျုးအဖှိၣ် $5,621.28 လီၤ။ တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီန့ၣ် တၢ်အၢၣ်လီၤအိၣ်ဝဲအါမး တုၤဒၣ်လဲာ် အဝဲသ့ၣ် “မၤလီၤကွံာ်” London ဝဲၤလီၢ်၊ မ့ၢ်လၢတၢ်တၢ်ထုးထီၣ်လံာ် ချ့ချ့ တလၢပှဲၤဒီး တၢ်လိၣ်ဘၣ်အဂီၢ်ဘၣ်အဃိလီၤ။
GSAM 425.3လၢ 1892 နံၣ်အပူၤ သရၣ် A. T. Robinson ပာ်ဖှိၣ်အသးဒီး တၢ်မၤလၢ အၤဖရံကၤကလံၤထံးလီၤ။ ဆၢကတီၢ်အဝဲန့ၣ် တၢ်မၤန့ၣ် ဒိၣ်ထီၣ်တုၤလၢ လံာ်အကျိၤအကွာ်ဝဲၤလီၢ်သီ လိၣ်ဘၣ်ဝဲ ဒ်သိးကလဲၤပာ်လီၢ်ကွံာ် ဝဲၤလီၢ်လံၤန့ၣ်လီၤ။ အဃိ တၢ်သူၣ်ထီၣ်ဟံၣ်သီတဖျၢၣ် လၢအလဲၢ်အဝးလၢလၢပှဲၤပှဲၤ ဘၣ်တၢ်သူၣ်ထီၣ်အီၤ ဒ်သိးတၢ်ကအိၣ်ဒီးအလီၢ် လၢတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အဂီၢ်လီၤ။
GSAM 426ကၠိအဟံၣ် လၢ အၤဖရံကၤ
GSAM 426.1ဒ်န့ၣ်အသိး တၢ်မၤန့ၣ် ဆဲးလဲၤထီၣ် အကဆီအကဆီ၊ တုၤလၢ Claremont၊ Cape Town အဝ့ၢ်ချၢကဝီၤတခါ၊ တၢ်သူၣ်ထီၣ် ကၠိအဟံၣ်တဖျၢၣ် လၢအပှ့ၤ $35,000 လီၤ။ အမဲရကၤဒီပုၢ်ဝဲၢ်တဖၣ် အတၢ်မၤစၢၤလၢ တၢ်ဃ့န့ၣ် မ့ၢ်ထဲလၢကဆှၢ ပှၤသိၣ်လိတၢ်တဖု လၢအဘၣ်တၢ်ကွဲးလိာ်ကွဲးလၢ ကသိၣ်လိ ကၠိအတၢ်သိၣ်လိၣ်အဂီၢ်၊ ဒီးအဝဲသ့ၣ်ကဟ့ၣ်ဝဲ တၢ်လိၣ်ဘၣ်အပှ့ၤလီၤ။ တၢ်ဃ့အံၤ ဘၣ်တၢ်မၤလၢပှဲၤအီၤ ဒီးကၠိအံၤ အိးထီၣ်ဝဲ 1893 လါဖ့ၤဘြူၤအါရံၤ 1 သီလီၤ။
GSAM 426အၤဖရံကၤကလံၤထံး တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢ
GSAM 426.2အၤဖရံကၤကလံၤထံး တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢ ဘၣ်တၢ်ကရူၢ်ကရၢအီၤလၢ 1892 နံၣ်အပူၤလီၤ။ လၢ 1893 နံၣ် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢအထီကတၢၢ်အပူၤ တၢ်ဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်ခွဲးအီၤ လၢကနုာ်လီၤလၢ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢအထီကတၢၢ်အပူၤလီၤ။ ဆၢကတီၢ်အဝဲန့ၣ် အိၣ်ဒီး တၢ်အိၣ်ဖှိၣ် 5 ဖှိၣ်၊ ပှၤအိၣ်ဖှိၣ်ဖိ 138 ဂၤ၊ လၢအဟ့ၣ် တၢ်ဆံဖိတဖိ လၢနံၣ်လၢအပူၤကွံာ် $34,077.32 လီၤ။ လၢတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အံၤ အၤဖရံကၤကလံၤထံး တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢ ဘၣ်တၢ်နဲၣ်ဖျါအီၤခီဖျိ Peter Wessels၊ လၢအဟ့ၣ်လီၤဝဲ $16,000 ဆူ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢအထီကတၢၢ်၊ လၢအါန့ၢ်ဒံး တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢအထီကတၢၢ် ဟ့ၣ်လီၤဝဲ လၢတၢ်အိးထီၣ် တၢ်မၤလၢ အၤဖရံကၤကလံၤထံးအပူၤအဂီၢ်လီၤ။ ဒီးတၢ်ဟ့ၣ်အံၤအဖီခိၣ်န့ၣ် အဝဲ ဒီးအဒီပုၢ်ဝဲၢ်တဂၤ ဟ့ၣ်လီၤဝဲ $40,000 လၢကစးထီၣ် တၢ်ဟ့ၣ်ကသံၣ်အလီၢ်လၢအလီၢ်မဲ့ လၢ ဝ့ၢ် Chicago အပူၤလီၤ။
GSAM 426.3လၢ 1895 နံၣ် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢအထီကတၢၢ်အပူၤ ကီၢ်ချၢ မံၣ်ရှၢၣ်အနဲၣ်ရွဲၣ် စံးဝဲဘၣ်ဃးဒီး အၤဖရံကၤ တၢ်မၤအလီၢ် ဒ်အံၤလီၤ။
GSAM 426.3“အၤဖရံကၤကလံၤထံး တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢန့ၣ် ဘၣ်တၢ်ကရူၢ်ကရၢအီၤ အနံၣ်ခံနံၣ်ထဲလဲၣ်ဘၣ်ဆၣ်၊ လၢဆၢကတီၢ်အဝဲန့ၣ် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢအထီကတၢၢ် ဆှၢလီၤပှၤမၤတၢ် 12 ဂၤ ဆူတၢ်မၤအလီၢ်အံၤလီၤ။ အဝဲသ့ၣ်အကျါခံဂၤ လဲၤနုာ်လီၤဆူ ကီၢ်ခိၣ်ကျဲ ဒ်ပှၤမၤသကိးတၢ်လၢ အဝဲသ့ၣ်အနီၢ်ကစၢ် ဟ့ၣ်လီၤတၢ်လီၤ၊ ဒီးအဂၤတဖၣ် နုာ်လီၤမၤတၢ်လၢ ဝဲၤကျိၤအကလုာ်ကလုာ်လီၤ။ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢအံၤ အိၣ်ဒီး ကၠိလၢအဒိၣ်ထီၣ်၊ ဖိၣ်ဃဲအဟံၣ်၊ ဒီးတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့အဟံၣ် လၢတၢ်သူၣ်ထီၣ်အီၤဒံးလီၤ။ တၢ်နဲၣ်ဖျါတဖၣ် ပာ်ဖျါဝဲလၢ ပှၤအိၣ်ဖှိၣ်ဖိအနီၣ်ဂံၢ်န့ၣ် 184 ဂၤလီၤ။”
GSAM 426လံာ်ပရၢလၢ ဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ်လၢ အၤဖရံကၤကလံၤထံး
GSAM 426.4တၢ်ဂ့ၢ်ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်သဘျ့လၢ တၢ်ဘူၣ်တၢ်ဘါအပူၤ လၢ အၤဖရံကၤကလံၤထံးန့ၣ် ဒုးအိၣ်ထီၣ် ပှၤလၢပကရူၢ်အပူၤအသး လၢလါအဖီတၢၣ်အပူၤ ဒ်သိးကထုးထီၣ် လံာ်ပရၢခံဘ့ၣ်—တဘ့ၣ်လၢ Holland ကျိာ်၊ လၢအမံၤမ့ၢ် De Wachter၊ ဒီးအဂၤတဘ့ၣ်လၢ အဲးကလံးကျိာ်၊ လၢအမံၤမ့ၢ် The South African Sentinel and Gospel Echo လီၤ။ အခံတဘ့ၣ်အံၤ တၢ်ဆှၢလီၤအီၤ 4,000 ဘ့ၣ်လီၤ။
GSAM 427အၤဖရံကၤကလံၤထံး တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢပာ်ဖှိၣ်
GSAM 427.1လၢ 1903 နံၣ် လါယနူၤအါရံၤအပူၤ အၤဖရံကၤကလံၤထံး တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢပာ်ဖှိၣ် ဘၣ်တၢ်ကရူၢ်ကရၢအီၤ၊ ဒီးပာ်ဖှိၣ်ဝဲ Cape Colony ဒီး Natal-Transvaal တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢတဖၣ်၊ ဒီး Basutoland ဒီး Matabeleland မံၣ်ရှၢၣ်တဖၣ် လၢတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢပာ်ဖှိၣ် ပၢဝဲအဖီလာ်လီၤ။ လၢတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢအပူၤ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရူၢ်ကရၢအိၣ်ဝဲ 15 ဖှိၣ် ဒီးပှၤအိၣ်ဖှိၣ်ဖိ 595 ဂၤ၊ ကရူၢ်လၢတဘၣ်တၢ်ကရၢကရိအီၤဒံးဘၣ် 9 ဖှိၣ် ဒီးပှၤ 90 ဂၤ၊ ဒီးပှၤပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤလၢ အိၣ်ဝဲတဂၤတဂၤ 30 ဂၤ—စုကစီၣ် 715 ဂၤ၊ လၢအဟ့ၣ် တၢ်ဆံဖိတဖိ $7,850 လီၤ။ ပှၤမၤတၢ်အိၣ်ဝဲ 39 ဂၤ၊ အကျါ 21 ဂၤ ဒိးန့ၢ်အလဲ လၢတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢအကလုာ်ကလုာ်အအိၣ်လီၤ။
GSAM 427တၢ်မၤအလီၢ် လၢ ပိုလံၣ်နံးရှါ
GSAM 427.2လၢ 1876 နံၣ်အပူၤ သရၣ် ဂျိမ်းစ် ဝှိုက် ဒီးပှၤလၢအကွဲးလံာ်အံၤ ဆှၢလီၤဝဲ တၢ်ပနီၣ်လၢအဆၢကတီၢ် လံာ်တဘ့ၣ် ဒီးလံာ်ဖိတဖၣ်၊ လၢတၢ်ဆှၢလီၤအတူၢ်ကွၢ်အပူၤ၊ ဆူ Pitcairn ကၢ် ဒီးပာ်ဖှိၣ်အီၤဒီး လံာ်ပရၢတဘ့ၣ်လီၤ။ လံာ်တဖၣ်အံၤ ဘၣ်တၢ်ပာ်လီၤအီၤလၢ ကဘီလၢလဲၤဝး Cape Horn ဆူ New York အပူၤလီၤ။ တၢ်အၢၣ်လီၤပဝဲလၢ ကဘီအံၤ ကဆိလၢ Pitcairn၊ ဒီးဖဲန့ၣ် တၢ်ကဟ့ၣ်လီၤ လံာ်ထုးအံၤလီၤ။ ပမ့ၢ်တသ့ၣ်ညါ ပှၤတဂၤလၢကၢ်အံၤဘၣ်၊ ဒီးပတသ့ၣ်ညါ ကၢ်အံၤအဂ့ၢ်အကျိၤဘၣ်၊ မ့ၢ်ထဲလၢ ပနၢ်ဟူလၢ ပှၤလၢအအိၣ်ဖဲန့ၣ် မ့ၢ်ပှၤလၢအဟ့ၣ်လီၤအသးလၢယွၤ ဒီးအယူးယီၣ်ပာ်ကဲယွၤန့ၣ်လီၤ။ လံာ်တဖၣ် ဘၣ်တၢ်ဆှၢလီၤအီၤ လၢတၢ်သးနာ်အပူၤလီၤ။
GSAM 427တၢ်လဲၤအိၣ်သကိး Pitcairn
GSAM 427.3ပတဒိးန့ၢ် တၢ်ကစီၣ်လၢ ပှၤတဖၣ်အအိၣ် မ့တမ့ၢ် လၢပလံာ်တဖၣ်အဂ့ၢ် တုၤလၢ မစ္စတာ John I. Tay လဲၤအိၣ်သကိး ကၢ်အံၤ လၢ 1886 နံၣ်၊ လၢခံနံၣ် 10 အလီၢ်ခံ၊ ဖဲပသ့ၣ်ညါဝဲလၢ မ့ၢ်လၢအဖး တၢ်ပနီၣ်လၢအဆၢကတီၢ် လံာ်တဘ့ၣ် ဒီးလံာ်ဖိတဖၣ်အဃိ ကၢ်ဒီတကၢ်အံၤ လၢဆၢကတီၢ်တခါန့ၣ် ဃၣ်ဃၣ် ဘၣ်သူၣ်ဘၣ်သးဆီလဲ အတၢ်ဘူၣ်တၢ်ဘါအနံၤ လၢတနံၤအခီၣ်ထံး ဆူ မုၢ်နွံသီ၊ ဒီးပာ် ယွၤအမုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤလီၤ။ ဘၣ်ဆၣ် အဝဲသ့ၣ်တမၤဝဲဘၣ် တုၤလၢ မစ္စတာ Tay လဲၤအိၣ်သကိးတုၤန့ၣ်လီၤ။ အဝဲအိၣ်ဒီး တၢ်အိၣ်သးလၢအဂၢၢ်ကျၢၤ လၢကလဲၤအိၣ်သကိး ကၢ်အံၤ အဆၢကတီၢ်ဖးယံာ်၊ ဘၣ်ဆၣ် တသ့ၣ်ညါ ပှၤတဖၣ်အဂ့ၢ်ဘၣ် မ့တမ့ၢ် အဝဲသ့ၣ်အတၢ်သူၣ်အိၣ်သး လၢတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီအပူၤ လၢအစးထီၣ်အိၣ်ဝဲလံန့ၣ်ဘၣ်။
GSAM 428.1အဝဲဟဲက့ၤဆူ အမဲရကၤ ဝံၤအလီၢ်ခံ အဝဲဃ့ဆူၣ်ဆူၣ် လၢကဘီတဘ့ၣ်အဂီၢ် ဒ်သိးကဘီအံၤ ကဆှၢပှၤမၤသကိးတၢ်တဖၣ် လၢကၢ်တဘ့ၣ်ဆူတဘ့ၣ် လၢ Pacific ပီၣ်လဲၣ်အပူၤအဂီၢ်လီၤ။ အဝဲဟဲထီၣ်ဆူ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢအထီကတၢၢ် လၢဘၣ်တၢ်မၤအီၤလၢ 1889 နံၣ်အပူၤ ဒီးတၢ်ဆိကမိၣ်အံၤ အိၣ်ထီၣ်ဒိၣ်မးလၢအသးပူၤ၊ ဒီးဖဲန့ၣ် အဝဲဃ့ကတိၤ တၢ်ဂ့ၢ်ဘၣ်ဃးဒီး ပိုလံၣ်နံးရှါ ကၢ်တဖၣ်လီၤ။ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ကရၢ၊ အထံၣ်ဘၣ် တၢ်မၤအံၤအဘျုးအဖှိၣ်အဃိ၊ ဆၢတဲာ်ဝဲလၢ ကပာ်ဖှိၣ်တၢ်ဟ့ၣ်လီၤ $12,000 ဒ်သိးကသူၣ်ထီၣ် မ့တမ့ၢ် ပှ့ၤကဘီတဘ့ၣ် လၢကမၤတၢ်လၢ Pacific ပီၣ်လဲၣ်အကၢ်တဖၣ်အကျါလီၤ။
GSAM 428တၢ်သူၣ်ထီၣ်ကဘီ Pitcairn
GSAM 428.2ဒ်တၢ်ဆၢတဲာ်အံၤအကျဲအသိး ကဘီ Pitcairn ဘၣ်တၢ်သူၣ်ထီၣ်အီၤ လၢ 1890 နံၣ်တၢ်ကိၢ်ခါကတီၢ်အပူၤ၊ ဘူးဒီး Benicia၊ အယံၤဒီး အိုကလန့်၊ ကယ်လီဖိုးနီးယား 30 မံးလ်ဃၣ်ဃၣ်၊ လၢအပှ့ၤ $12,035.22 လီၤ။ လၢတနံၣ်အလွံၢ်ပူသၢပူအတီၢ်ပူၤ တၢ်ပာ်ဖှိၣ်န့ၢ်စ့အံၤဝံၤ၊ မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤကၠိတဖၣ် ဟ့ၣ်လီၤဝဲ စ့အံၤလၢတၢ်အံၤအဂီၢ်ထဲတခါဧိၤ၊ ဒီးတၢ်ဟ့ၣ်လီၤလၢ အသးအိၣ်ဒီးတၢ်သးခု ဒီးတၢ်သူၣ်ဆူၣ်သးဆူၣ် အါန့ၢ်ဒံးတၢ်ဟ့ၣ်အံၤ တအိၣ်နီတဘျီဘၣ်။ ကဘီအံၤ ဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်လီၤအီၤလၢယွၤအဂီၢ် လၢ အိုကလန့်၊ ကယ်လီဖိုးနီးယား၊ လါစဲးပတ့ဘၢၣ် 25 သီ၊ 1890 နံၣ်လီၤ။ ပှၤ 1500 ဂၤဃၣ်ဃၣ် စုကဝဲၤလၢကဘီ ဒီးကဘီစိာ်လီၢ် ဒ်သိးကထံၣ်ဘၣ် တၢ်မၤအံၤလီၤ။
GSAM 428Pitcairn အတၢ်လဲၤကဘီအခီၣ်ထံး
GSAM 428.3ကဘီအံၤ လဲၤထီၣ်လၢ အတၢ်လဲၤအခီၣ်ထံး လၢ San Francisco ဆူ အတၢ်မၤအလီၢ်အယံၤ လါအီးကထိဘၢၣ် 20 သီလီၤ။ လၢကဘီအပူၤ ဒ်ပှၤမၤသကိးတၢ်တဖၣ်အိၣ်ဝဲ သရၣ် E. H. Gates ဒီးအမါ၊ သရၣ် A. J. Read ဒီးအမါ၊ John I. Tay ဒီးအမါ၊ ဒီးပှၤမၤသကိးတၢ်အဖု လၢ ကပတံ Marsh အဖီလာ်လီၤ။ ကဘီအံၤ လဲၤဆိဆူ Pitcairn ကၢ်၊ အိၣ်လၢ San Francisco အလံၤထံး 4,000 မံးလ်၊ ဒီးတုၤဝဲ လါနိဝ့ဘၢၣ် 25 သီလီၤ။ ဖဲကဘီဟးထီၣ်လၢကၢ်အံၤ လါဒံၣ်စဲဘၢၣ် 17 သီန့ၣ် ပှၤဒိၣ် 82 ဂၤ ဒိးဘျၢထံဝံၤ ဒီးဘၣ်တၢ်ကရူၢ်ကရၢအီၤ ဒ်တၢ်အိၣ်ဖှိၣ် မုၢ်နွံသီ ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံး အဖှိၣ်အသိးလီၤ။ ဝံၤအလီၢ်ခံ ကဘီအံၤ လဲၤဆူ Society၊ Hervey၊ Samoan၊ Friendly ဒီး Fiji ကၢ်ကရူၢ်တဖၣ်၊ ဒီးဟ့ၣ်လီၤ လံာ်ဘူၣ်တၢ်ဘါ ဒီးလံာ်ဖိဘၣ်ဃးဒီး တၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့ ဒီးတၢ်ပၢဆှၢသး ဆူပှၤလၢအကတိၤ အဲးကလံးကျိာ်တဖၣ်အအိၣ်လီၤ။ လၢလါဃိးလါ တုၤလၢ 1891 လါစဲးပတ့ဘၢၣ်န့ၣ် ပှၤမၤသကိးတၢ်တဖၣ် ဆါလံာ်လၢအဘျုးအဖှိၣ် $1,900 ဒီးဟ့ၣ်လီၤ လံာ်ဖးအဂၤအါမး လၢတလိၣ်ဘၣ်အပှ့ၤလီၤ။
GSAM 429.1ပှၤမၤသကိးတၢ်တဖၣ် ဘၣ်တၢ်ပာ်လီၤအီၤ ဒ်အံၤလီၤ။ သရၣ် Read လၢ Tahiti၊ သရၣ် Gates အိၣ်တ့ၢ်လၢ Pitcairn ဒ်သိးကဝံၤ တၢ်မၤလၢအစးထီၣ်ဝဲအံၤ၊ ဒီး မစ္စတာ Tay ဃုထၢလၢကမၤတၢ်လၢ Fiji ကၢ်အပူၤလီၤ။ လၢ Review လါအ့ဖြ့ၣ် 14 သီ၊ 1904 နံၣ်အပူၤ သရၣ် Fulton စံးဝဲဘၣ်ဃးဒီး တၢ်မၤလၢ Fiji ဒ်အံၤလီၤ။ “ခဲအံၤ ပှၤပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ လၢမံၣ်ရှၢၣ်တၢ်မၤအလီၢ်အံၤ အိၣ်ဝဲအါန့ၢ် 150 ဂၤလံ။” လၢ Fiji ကဘီအံၤ လဲၤဆူ Aukland၊ New Zealand၊ လၢတၢ်မၤဘှီမၤဂ့ၤ ဒီးတၢ်မၤသီအဂီၢ်၊ ဒီးလၢကဟံးန့ၢ် လံာ်တဖၣ်အဂီၢ်လီၤ။
GSAM 429ပှၤမၤသကိးတၢ်တဖၣ် သံဝဲ
GSAM 429.2အဝဲအိၣ်ယံၤ 1 နံၣ်၊ 11 လါ ဒီး 18 နံၤ ဝံၤအလီၢ်ခံ Pitcairn ဟဲက့ၤဆူ San Francisco၊ ဒီးတုၤဝဲ လါအီးကထိဘၢၣ် 9 သီ၊ 1892 နံၣ်လီၤ။ လၢဆၢကတီၢ်အဝဲန့ၣ် ကပတံ Marsh သံဝဲ ဒီးဘၣ်တၢ်ခူၣ်လီၤအီၤလၢ New Zealand ကၢ်အပူၤလီၤ။ မစ္စတာ Tay ဘၣ်တၢ်ဒုးအီၤလၢ ပနီၣ်မူၤသံၣ်၊ ဒီးအဝဲတက့ၤဘျါနီတဘျီဘၣ်။ အဝဲစ့ၢ်ကီး သံဝဲလၢတၢ်ဃူတၢ်ဖိးအပူၤ ဒီးဘၣ်တၢ်ခူၣ်လီၤအီၤလၢ Fiji ကၢ်အယံၤအပူၤလီၤ။ ဒ်န့ၣ်အသိး ပှၤလၢအလုၢ်ဒိၣ်ပှ့ၤဒိၣ်ခံဂၤ ဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်လီၤအီၤ ချ့ချ့ လၢ ပိုလံၣ်နံးရှါ မံၣ်ရှၢၣ်အဂီၢ်လီၤ။
GSAM 429.3ပှၤမၤသကိးတၢ်တဖၣ် လၢအိၣ်လၢ Tahiti ကၢ်၊ လၢ Papaete န့ၣ် ဘၣ်တၢ်ဆှၢအီၤ ဒ်သိးကသးခု လၢအထံၣ်ဘၣ် တၢ်မၤအတၤသၣ် ချ့ချ့န့ၣ်လီၤ။ အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် ဟ့ၣ်လီၤဆူ ဟံၣ်ကီၢ် တၢ်ကစီၣ်လၢအဒုးသးခု လၢအဆၢကတီၢ်အံၤ၊ လၢပှၤ 40 ဂၤ ဘၣ်တၢ်ဆီတလဲအသး ဒီးကရူၢ်ကရၢအီၤ ဒ်တၢ်အိၣ်ဖှိၣ် မုၢ်နွံသီ ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံး အသိးလီၤ။
GSAM 429Pitcairn အတၢ်လဲၤကဘီခံဘျီတဘျီ
GSAM 429.4ကဘီအံၤ ဟးထီၣ်လၢ San Francisco လၢအတၢ်လဲၤခံဘျီတဘျီ လါယနူၤအါရံၤ 17 သီ၊ 1893 နံၣ်၊ ဒီးပှၤမၤသကိးတၢ်တဖၣ်အံၤ လဲၤသကိးဝဲလီၤ။ B. J. Cady ဒီးအမါ၊ J. M. Cole ဒီးအမါ၊ E. C. Chapman ဒီးအမါ၊ ဒီး M. G. Kellogg, M.D. လီၤ။ မးစ်မုၣ် Hattie Andre လၢ Ohio န့ၣ် လဲၤသကိးအဝဲသ့ၣ် ဒ်ပှၤသိၣ်လိတၢ် လၢ Pitcairn ကၢ် အဂီၢ်လီၤ။ လၢ 1893 နံၣ် သ့ၣ်လၣ်လီၤဆှုအကတီၢ်အပူၤ မစ္စတာ Cady အိးထီၣ် ကၠိတခါလၢ Raiatea၊ လၢ Society ကၢ်ကရူၢ်အပူၤ၊ ဒီးပှၤကၠိဖိ 60 ဂၤလီၤ။ ဖဲတၢ်သိၣ်လိၣ်အခီၣ်ထံးဝံၤန့ၣ် အနီၣ်ဂံၢ်ဒိၣ်ထီၣ်တုၤလၢ 105 ဂၤလီၤ။ ဖဲတၢ်သိၣ်လိၣ်ခံဘျီတဘျီအခီၣ်ထံးန့ၣ် ပှၤကၠိဖိ 120 ဂၤ ဟဲထီၣ်ဝဲလီၤ။
GSAM 430Pitcairn အတၢ်လဲၤကဘီသၢဘျီတဘျီ
GSAM 430.1ကဘီအတၢ်လဲၤသၢဘျီတဘျီ ဘၣ်တၢ်မၤအီၤလၢ 1893-94 နံၣ်အပူၤလီၤ။ ပှၤမၤသကိးတၢ်လၢ တၢ်လဲၤအံၤအဂီၢ် မ့ၢ်ဝဲ G. O. Wellman ဒီးအမါ၊ ဒီး Lillian White၊ အဝဲသ့ၣ်ခဲလၢာ်ဟဲလၢ မိရှီဂန်၊ ဒီးဘၣ်တၢ်ပာ်လီၤအီၤ လၢ Raiatea၊ ဖဲအဝဲသ့ၣ်ကမၤစၢၤ သရၣ် Cady အတၢ်မၤန့ၣ်လီၤ။ မစ္စတာ Stringer ဒီးအမါ လဲၤဝဲ ဒ်ပှၤမၤသကိးတၢ်လၢ အဝဲသ့ၣ်အနီၢ်ကစၢ်ဟ့ၣ်လီၤတၢ်အသိးလီၤ။ အဝဲသ့ၣ်ဆိလၢ Rurutu လီၤ။ လၢ Raratonga (ဖဲပှၤတဖၣ် ပာ်မုၢ်နွံသီ ဒ်တနံၤအခီၣ်ထံးအသိး) န့ၣ် ဒီးကတာ Caldwell ဒီးအမါ ဘၣ်တၢ်ပာ်လီၤအီၤလီၤ။ သရၣ် Buckner ဒီးအမါ လၢကယ်လီဖိုးနီးယားန့ၣ် ဘၣ်တၢ်ပာ်တ့ၢ်အီၤလၢ Pitcairn လီၤ။ ဖဲအဝဲအိၣ်သကိး ပှၤတဖၣ်အံၤအဆၢကတီၢ် တၢ်မၤသီအကလုာ်ကလုာ် ဘၣ်တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်အီၤ၊ ဒီးလၢကျဲအါဘိ တၢ်အံၤကဲထီၣ်တၢ်ဘျုး လၢပှၤအိၣ်ကၢ်ဖိတဖၣ်အဂီၢ်လီၤ။ တၢ်မၤအခီၣ်ထံးမ့ၢ်ဝဲ တၢ်သူၣ်ထီၣ် စဲးလၢအလဲၤတၢ်လၢကလံၤအဂံၢ်အဘါ လၢကဂံၢ်ဘုခ့လၢဘၣ်တၢ်သူၣ်အီၤလၢကၢ်အံၤ၊ ဒီးလၢကလံၤအဂံၢ်အဘါတခါဃီတခီ စဲးဖီကဟၣ်ဖိတဖၣ် ဘၣ်တၢ်ဒုးလဲၤအီၤ၊ လၢအဆှၢန့ၢ်ဆူ တၢ်မၤသီအဂၤတဖၣ် လၢပှၤကၢ်ဖိတဖၣ် တသ့ၣ်ညါဝဲတခါလၢာ်ဘၣ်လီၤ။
GSAM 430Pitcairn အတၢ်လဲၤကဘီလွံၢ်ဘျီတဘျီ
GSAM 430.2လါဒံၣ်စဲဘၢၣ် 15 သီ၊ 1895 နံၣ်န့ၣ် ကီၢ်ချၢ မံၣ်ရှၢၣ်အနဲၣ်ရွဲၣ် စံးဝဲ—
GSAM 430.3“Pitcairn ဟဲအိၣ်လၢ ကဘီဆိကတီၢ်လီၢ် ခီဖျိအတၢ်လဲၤကဘီလွံၢ်ဘျီတဘျီလံ.... တၢ်မၤ ဘၣ်တၢ်သူၣ်ထီၣ်အီၤလၢ ကၢ်ကရူၢ် 9 ဖျၢၣ်အပူၤ၊ ဒီးပှၤမၤတၢ်တဖၣ် လၢလာ်အံၤ ဘၣ်တၢ်သူၣ်ထီၣ်အီၤလၢ တၢ်မၤတခါဃီအံၤအပူၤလီၤ။—”
GSAM 430.4“လၢ Pitcairn ကၢ် အပူၤ ပှၤသိၣ်လိတၢ်တဖၣ် မ့ၢ် E. S. Butz ဒီးအမါ၊ ဒီး Hattie Andre လီၤ။ Norfolk ကၢ် အပူၤ ပှၤမၤသကိးတၢ်လၢ အဝဲသ့ၣ်အနီၢ်ကစၢ်ဟ့ၣ်လီၤတၢ်တဖၣ် မၤတၢ်ဖဲအံၤ၊ အဝဲသ့ၣ်ဟဲလၢ အော်စတြေးလျလီၤ။ Society ကၢ်တဖၣ် အပူၤ သရၣ်တၢ်သးခုကစီၣ်မ့ၢ် B. J. Cady၊ ပှၤမၤသကိးတၢ်ဘၣ်ဃးဒီး ဆူၣ်ချ့မ့ၢ် မစ္စတာ ဒီး မးစ် R. A. Prickett လီၤ။ Raratonga အပူၤ ပှၤမၤသကိးတၢ်ဘၣ်ဃးဒီး ဆူၣ်ချ့မ့ၢ် ဒီးကတာ J. E. Caldwell ဒီးအမါ၊ မးစ်မုၣ်တဖၣ် Lillian White ဒီး Maude Young၊ ပှၤသိၣ်လိတၢ်မ့ၢ် G. O. Wellman ဒီးအမါ၊ သရၣ် J. D. Rice ဒီးအမါလီၤ။ Fiji အပူၤ သရၣ် J. M. Cole ဒီးအမါလီၤ။ Friendly ကၢ်တဖၣ် အပူၤ သရၣ် E. Hilliard ဒီးအမါလီၤ။ Rurutu အပူၤ မစ္စတာ ဒီး မးစ် Stringer၊ ပှၤမၤသကိးတၢ်လၢ အဝဲသ့ၣ်အနီၢ်ကစၢ်ဟ့ၣ်လီၤတၢ်လီၤ။ Hawaii အပူၤ သရၣ် E. H. Gates ဒီးအမါ၊ ပှၤသိၣ်လိတၢ် H. H. Brand ဒီးအမါလီၤ။ Samoa အပူၤ ဒီးကတာ F. E. Braucht ဒီးအမါလီၤ။ သရၣ် D. A. Owen ဒီးအဖိခွါ ဒီးအဖိမုၣ်၊ ပှၤမၤသကိးတၢ်လၢ အဝဲသ့ၣ်အနီၢ်ကစၢ်ဟ့ၣ်လီၤတၢ်လီၤ။
GSAM 431.1“Pitcairn ဆါလံာ် ဒီးဟ့ၣ်လီၤ လံာ်အါမး လၢအတၢ်လဲၤကဘီလွံၢ်ဘျီအပူၤလီၤ။ မ့ၢ်လၢတၢ်အံၤအဃိ ပှၤပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤတဖၣ် ပၢၢ်ထီၣ်လၢ လီၢ်အါတီၤလီၤ။ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်တဖၣ် ဘၣ်တၢ်ကရူၢ်ကရၢအီၤလၢ Pitcairn ကၢ်၊ Norfolk ဒီး Tahiti လီၤ။”
GSAM 431တၢ်ဆါကွံာ် ပ့တ်ကဲၣ်ကဘီ
GSAM 431.2ခဲအံၤ တၢ်လဲၤတုၤဆူ ပီလံနံၡါ တၢ်မၤအလီၢ်အဂီၢ် အိၣ်ဒီးကျဲလၢအညီတဖၣ် လၢတအိၣ်ဒံးဝဲ ဖဲတၢ်တ့ထီၣ်ကဘီအကတီၢ်န့ၣ်အဃိ၊ တၢ်ဆါကွံာ်ကဘီန့ၣ်လံ ဒီးသူဝဲကျဲအဂၤတဖၣ် လၢကမၤဆူညါတၢ်မၤအဂီၢ်လီၤ။ ခဲအံၤ သရၣ် အီး. အိတ်ချ်. ဂ့တ်စ် မ့ၢ်ပှၤကွၢ်ထွဲ ပီလံနံၡါ တၢ်မၤအလီၢ် ဒီးပာ်ဖျါဝဲ တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီ လၢကီးအကရူၢ်အကရူၢ်အပူၤလီၤ။
GSAM 431ဝဲးစ်အ့ၣ်ဒံးစ်
GSAM 431.3ဖဲ 1889 နံၣ် တၢ်ဂိၢ်ခါန့ၣ်၊ စီၤ ဝီလျံ အါနိလ်ဒ် လၢအမ့ၢ်ပှၤအမဲရကၤဖိတဂၤ စးထီၣ်မၤ ပှၤဆါလံာ်အတၢ်မၤ လၢဝဲးစ်အ့ၣ်ဒံးစ်လီၤ။ ဖဲအမၤတၢ်ဒ်အံၤအခါ အဝဲဒိးန့ၢ်ဘၣ် ပှၤ 1,200 ဂၤအမံၤဒီးအိၣ်ဆိးအလီၢ် ဒီးဆှၢထီၣ်ဝဲဆူ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် လံာ်ဖိအကရၢအအိၣ်၊ ဒ်သိးအကရၢန့ၣ်ကသူဝဲလၢ တၢ်မၤမံၣ်ရှၢၣ်အဂီၢ်လီၤ။ ခီဖျိတၢ်ကွဲးဆှၢလံာ်တၢ်ဆဲးကျိးလိာ်သး ဒီးတၢ်ဆှၢလံာ်ဖးတဖၣ်ဆူ အိၣ်ဆိးအလီၢ်တဖၣ်အံၤအဃိ၊ တၢ်သးစဲထီၣ်ဘၣ်ဃး တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီန့ၣ်ဟဲအိၣ်ထီၣ်ဝဲ၊ ဒီးကျဲအိးထီၣ်ဝဲလၢ တၢ်ကရၤလီၤတၢ်သးခုကစီၣ် ခီဖျိတၢ်စံၣ်တဲၤတဲလီၤယွၤအကလုၢ်ကထါလီၤ။
GSAM 431.4လၢတၢ်ကိးန့ၢ် ပှၤမၤတၢ်စံၣ်တဲၤတဲလီၤအတၢ်မၤအဃိ၊ သရၣ် ဒီ. အ့. ဘီလ် လဲၤဝဲဆူ ဘၣ်ဘ့ဒိၣ်စ် ဒီးတၢ်လီၢ်အဂၤတဖၣ်လၢကမၤတၢ်အဂီၢ် ဖဲ 1890 နံၣ် လါနိၣ်ဝ့ဘၢၣ်န့ၣ်လီၤ။ လၢအတၢ်ကျဲးစၢးအဃိ ပှၤတနီၤတူၢ်လိာ်ဝဲတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီလီၤ။ ဖဲ 1892 နံၣ် စီၤ ပဲးထၢၣ်စၢၣ် လၢခဲလံၣ်ဖိနယါ ဟးဆါဝဲ လံာ် «တၢ်ဖးလံာ်စီဆှံ» လၢကီးတဖၣ်အပူၤ ဒီးဒိးန့ၢ်တၢ်မၤအဘျုးအါမးလီၤ။ ဖဲ 1893 နံၣ် ဘံ. ဘံ. နယူမၢၣ် လဲၤလၢ ဖလီရံဒါ ဆူယမ့ၤကၤ ဒ်သိးကကွၢ်ထွဲတၢ်ဆါလံာ်အတၢ်မၤ ဖဲစီၤ အါနိလ်ဒ် တအိၣ်ဝဲအကတီၢ်န့ၣ်လီၤ။ စီၤ အဲဗၢၣ်စ် ဒီးစီၤ ဟဲးက့တ် စ့ၢ်ကီး လဲၤဆူအ့ၣ်ဒံးစ် လၢနံၣ်အဝဲန့ၣ်အပူၤ လၢကမၤတၢ်မၤအကျိၤအံၤလီၤ။ ဖဲလါမ့ၤန့ၣ် သရၣ် ဟ့စ်မၢၣ် ဒီးအမါ လဲၤနုာ်ဆူတၢ်မၤအလီၢ်အံၤ ဒ်သိးကမၤတၢ်ဖဲကျဲအိးထီၣ်အဖီခိၣ်လီၤ။ တယံာ်ဘၣ်ဒီး စီၤ အါနိလ်ဒ် ဟဲက့ၤဝဲ ဒီးတဘျီအံၤ ဟးဆါဝဲလံာ်လၢ ဘၣ်ဃးတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့လီၤ။ တုၤ 1895 နံၣ် လါယူၤလံန့ၣ် လံာ်အကလုာ်အံၤ တၢ်ဆါဝဲလၢယမ့ၤကၤတခါဧိၤ အပှ့ၤအိၣ်ဝဲ $8,200၊ ဒီးလံာ်လၢဘၣ်ဃးတၢ်ဘူၣ်တၢ်ဘါန့ၣ် တၢ်ဆါဝဲအပှ့ၤအိၣ်ဝဲ $7,654၊ ခဲလၢာ် $15,854 လီၤ။ တၢ်ရၤလီၤလံာ်အါအါဂီၢ်ဂီၢ်ဒ်အံၤ မၤစၢၤဝဲဒိၣ်မးလၢ တၢ်သူၣ်ထီၣ်တၢ်အိၣ်ဖှိၣ် လၢအရဲၣ်လီၤကျဲၤလီၤအသးဂ့ၤဂ့ၤ ဒီးအိၣ်ဒီးကရၢဖိ 75 ဂၤ လၢက့ၣ်စတၢၣ် (Kingston)န့ၣ်လီၤ။ မၤစၢၤစ့ၢ်ကီးဝဲလၢ တၢ်အိးထီၣ်ကျဲ လၢတၢ်စံၣ်တဲၤတဲလီၤအတၢ်မၤအဂီၢ် လၢကီးအဂၤတၢ်လီၢ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 432ထြံနံဒဲးဒ်
GSAM 432.1တၢ်မၤအိၣ်ထီၣ်လၢတၢ်လီၢ်အံၤ အကျဲန့ၣ် လီၤဂာ်ဒီးလၢယမ့ၤကၤလီၤ။ ဖဲ 1889 နံၣ်န့ၣ် တၢ်ကွဲမုာ် စီၤ အဲဖ်. ဘံ. ကြဲၣ်တ် ဒီးအမါ လၢကဟးဆူကီးအံၤ ဒ်သိးကဒုးသ့ၣ်ညါ ပတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အလံာ်လဲၢ်တဖၣ်လီၤ။ တၢ်ကွဲမုာ်အဃိ သရၣ် ဖလါဝၢၣ်စ် ဒီးအမါ လဲၤပိာ်ထွဲထီၣ်အဝဲသ့ၣ်ချ့ချ့ လၢကမၤတၢ်ဖဲကျဲအိးထီၣ်အဖီခိၣ်လီၤ။ အဝဲသ့ၣ်ဒိးန့ၢ်ဘၣ် တၢ်မၤအဘျုးဂ့ၤမး တုၤလၢသရၣ် ဖလါဝၢၣ်စ် ဘၣ်တၢ်ဆါလိၤကိၢ် ဒီးသံဝဲ ဖဲ 1894 နံၣ် လါယူၤ 29 သီလီၤ။ တၢ်ဃုထၢထီၣ် သရၣ် အီး. ဒၣ်ဘလျူ. ဝဲးဘ်စတၢၣ် ဒ်အပှၤဆက်တၢ်မၤတဂၤအသိး၊ ဒီးဖဲ 1895 နံၣ် လါအီကူးန့ၣ် အဝဲထီၣ်ကဘီဟးထီၣ်လၢ နယူယီးလီၤ။
GSAM 432.2ဖဲ 1896 နံၣ် ပှၤမၤတၢ်လၢဝဲးစ်အ့ၣ်ဒံးစ်န့ၣ် မ့ၢ်ပှၤတဖၣ်အံၤလီၤ။ လၢယမ့ၤကၤန့ၣ် သရၣ် အ့. ဂျေ. ဟ့စ်မၢၣ် ဒီးဒၣ်ဘလျူ. ဒၣ်ဘလျူ. အံစ်ထ်မၢၣ် အိၣ်ဝဲ၊ ဒီးပှၤဆါလံာ်တနီၤ အိၣ်ဝဲလၢဘဟါမါကီးတဖၣ်န့ၣ်လီၤ။ လၢအဲၣ်တံလံးစ်ကီးဖိတဖၣ်န့ၣ် သရၣ် အီး. ဗဲၣ် ဒူစၢၣ် ဒီးအမါ အိၣ်ဝဲ၊ ဒီးစံ. အဲဖ်. ဖါမလံ ဒီးအမါ မ့ၢ်ပှၤမၤလံာ်စီဆှံအတၢ်မၤ၊ စီၤ ဘံၣ် ဒီးစီၤ ဟဲးက့တ် မ့ၢ်ပှၤဆါလံာ်တဖၣ်လီၤ။ လၢထြံနံဒဲးဒ်န့ၣ် သရၣ် အီး. ဒၣ်ဘလျူ. ဝဲးဘ်စတၢၣ် ဒီးအမါ အိၣ်ဝဲ၊ ဒီးနီၢ် စတဲလၣ် ခိလ်ဗ့ၣ် မ့ၢ်ပှၤမၤကသံၣ်ကသီမံၣ်ရှၢၣ်အတၢ်မၤလီၤ။ တၢ်မၤအဘျုးန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲ ပှၤပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ 110 ဂၤလၢယမ့ၤကၤ ဒီးပှၤပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ 50 ဂၤလၢထြံနံဒဲးဒ်၊ လၢအအိၣ်ဖှိၣ်ဝဲလၢ ခူဗၣ် အခိၣ်အဃၢၤန့ၣ်လီၤ။ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်တဖု အိၣ်ဝဲလၢဘၣ်ဘ့ဒိၣ်စ် ဒီးပှၤနာ်တၢ်တဖု အိၣ်ဝဲလၢအဲၣ်ထံဂွၣ်၊ လၢအဲၣ်တံလံးစ်ကီးဖိတဖၣ်အပူၤလီၤ။
GSAM 432အမဲရကၤအခၢၣ်သး
GSAM 432.3ဖဲ 1891 နံၣ် လါနိၣ်ဝ့ဘၢၣ် 16 သီန့ၣ် သရၣ် အဲဖ်. ဂျေ. ဟတ်ခၠ့ၣ်စ် ဒီးအမါ ဟးထီၣ်လၢကီၢ်အမဲရကၤစၢဖှိၣ် ဆူဘ့ကီးတဖၣ်လီၤ။ လၢအကတီၢ်အံၤ၊ အါတက့ၢ်လၢရူအါတၣ်န့ၣ်၊ ပှၤအိၣ်အဂၤ 20 ဃၣ်ဃၣ် လၢအပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ လၢတၢ်သိၣ်တၢ်သီလွံၢ်ဘ့ၣ်တဘ့ၣ်အပူၤ၊ ဒ်တၢ်သိၣ်တၢ်သီတဆံဘ့ၣ်စံးဝဲအသိးလီၤ။ အဝဲသ့ၣ်သ့ၣ်ညါဆိတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီအံၤ ခီဖျိလံာ်ဖးလၢ တၢ်ဆှၢန့ၢ်အဝဲသ့ၣ်လၢလံာ်ပရၢကျဲန့ၣ်လီၤ။ သၢနံၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံ ဖဲ 1894 နံၣ်န့ၣ် ဒၣ်ဘလျူ. အ့. မီလၢ ဒီးအမါ ဟးထီၣ်လၢခဲလံၣ်ဖိနယါ ဆူဘိနဲးကၣ်လီၤ။ ဖဲန့ၣ် အဝဲသ့ၣ်မၤသကိးတၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့အတၢ်မၤ ဒ်ကၠိသရၣ်သိၣ်လိတၢ်လၢ ကၠိတဖျၢၣ်အပူၤလီၤ။ ကၠိအံၤအိးထီၣ်ဝဲဖဲ 1894 နံၣ် လါယူၤလံ 4 သီ လၢကၠိအဟံၣ်လၢ ပှၤမုၢ်နွံသီ ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ် တ့ထီၣ်ဝဲအပူၤလီၤ။ လၢကၠိအဆၢကတီၢ်အခီၣ်ထံးတကတီၢ်အပူၤန့ၣ် ပှၤထီၣ်ကၠိအနီၣ်ဂံၢ် လၢတၢ်ထိၣ်ဃူအဖီခိၣ် အိၣ်ဝဲ 34 ဂၤလီၤ။ ဖဲ 1895 နံၣ် တၢ်စံးဝဲလၢ ကၠိအံၤလုၢ်အီၣ်အသးဒၣ်ဝဲသ့လံ၊ မ့ၢ်လၢကၠိဖိအနီၣ်ဂံၢ်အါထီၣ်တုၤ 45 ဂၤလံအဃိလီၤ။
GSAM 433.1ဖဲတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အထီကတၢၢ် လၢတၢ်မၤဝဲဖဲ 1895 နံၣ်န့ၣ်၊ သရၣ် ဟတ်ခၠ့ၣ်စ် ပာ်ဖျါဝဲလၢ ပှၤအဂၤ 100 လၢကီးတဖၣ်အပူၤ ဒိကနၣ်ဝဲတၢ်ကစီၣ်၊ ဒီးစံးစ့ၢ်ကီးဝဲလၢ တၢ်တ့ထီၣ်တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အဟံၣ်ခံဖျၢၣ် လၢအမ့ၢ် ပှၤမုၢ်နွံသီ ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ် အတၢ်ပိာ်တၢ်လီလီၤ။ မ့ၢ်လၢဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်စှၤအဃိ၊ ဟီၣ်ခိၣ်လၢတၢ်သူဝဲလၢတၢ်သူၣ်တၢ်ဖျးအဂီၢ်န့ၣ် အပှ့ၤဒိၣ်မးဝဲ၊ အဃိတၢ်ဘါယွၤအဟံၣ်တဖျၢၣ်လၢ ဟံၣ်တဖၣ်အံၤအကျါန့ၣ် တၢ်တ့ထီၣ်ဝဲလၢထံအဖီခိၣ်လီၤ။ ဟံၣ်ခံဖျၢၣ်အံၤ ဒီးကၠိအဟံၣ်န့ၣ် တၢ်ဆဲးလံာ်အၢၣ်လီၤပာ်ပနီၣ်လၢ အမ့ၢ်တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အထီကတၢၢ်အကရၢ အတၢ်ပိာ်တၢ်လီလီၤ။ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အတၢ်ပိာ်တၢ်လီလၢ ကီးအံၤအဖီခိၣ်အပှ့ၤန့ၣ် တၢ်တယာ်ဝဲ $1,789.60 လီၤ။ တုၤလၢ 1895 နံၣ်န့ၣ် လံာ်လၢတၢ်ဆါဝဲအပှ့ၤအိၣ်ဝဲ $2,243 လီၤ။
GSAM 433ကဘီဖိလၢ အမဲရကၤအခၢၣ်သးအဂီၢ်
GSAM 433.2တၢ်အိၣ်ဖှိၣ် သ့ၣ်ညါဘၣ်လၢ တၢ်အိၣ်ဒီးကဘီဖိတဘ့ၣ် လၢကစိာ်ပှၤမၤမံၣ်ရှၢၣ်တဖၣ် လၢကီးတဖျၢၣ်ဆူအဂၤတဖျၢၣ်န့ၣ် ကညီဝဲဒီးကဲဘျုးဝဲအဃိ၊ တၢ်ဟ့ၣ်တၢ်ဖးဆၢတဲာ်ဝဲလၢ ကတ့ထီၣ်ကဘီဖိဒ်န့ၣ်တဘ့ၣ် လၢတၢ်မၤလၢဘ့ကီးတဖၣ်အကျါအဂီၢ်၊ ဒီးအတၢ်လၢာ်ဘူၣ်လၢာ်စ့န့ၣ် တဘၣ်အါန့ၢ် $3,000 ဘၣ်လီၤ။
GSAM 433.3ဖဲ 1896 နံၣ် ပှၤမၤတၢ်လၢအမဲရကၤအခၢၣ်သးန့ၣ် အိၣ်ထဲလွံၢ်ဂၤဧိၤလီၤ။ မ့ၢ်ဝဲ သရၣ် အဲဖ်. ဂျေ. ဟတ်ခၠ့ၣ်စ် ဒီးအမါ၊ ဒီးသရၣ် ဂျေ. အ့. မီရိၣ် ဒီးအမါလၢ စပ့ၣ်အဟီၣ်ဒူရါစ်န့ၣ်လီၤ။ လၢဘလံးစ် လၢအမ့ၢ်ဘြံးတံၣ်အဟီၣ်ဒူရါစ်အဝ့ၢ်ခိၣ်န့ၣ် ပှၤနာ်တၢ်တဖုအိၣ်ဝဲ လၢအပာ်မုၢ်နံၤနွံသီတသီ ဒ်တၢ်သိၣ်တၢ်သီလွံၢ်ဘ့ၣ်တဘ့ၣ်စံးဝဲအသိးလီၤ။ တၢ်မၤအါတက့ၢ် လၢတၢ်မၤအလီၢ်အံၤန့ၣ် တၢ်မၤဝဲလၢခဲရံဘံယၢၣ်ပီၣ်လဲၣ် အကီးတဖၣ်အပူၤလီၤ။ ဖဲအံၤ လံာ်လၢအပှ့ၤအိၣ် ဒီလၣ်လၢအကထိတဖၣ်န့ၣ် တၢ်ဆါဝဲလံ၊ ဒီးပှၤအဂၤ 60 သးခုဝဲလၢ မူခိၣ်ကလူးသၢဂၤတဂၤ အတၢ်ကစီၣ်အတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီအပူၤလီၤ။
GSAM 434သရၣ် ဟတ်ခၠ့ၣ်စ် အတၢ်သံ
GSAM 434.1သရၣ် အဲဖ်. ဂျေ. ဟတ်ခၠ့ၣ်စ် မၤတၢ်လၢအမဲရကၤအခၢၣ်သးအတၢ်မၤအလီၢ် လၢတၢ်သးတီဒီးတၢ်ကျဲးစၢးဒိၣ်မး အိၣ်ဝဲ 12 နံၣ်ဃၣ်ဃၣ်လီၤ။ လၢခံကတၢၢ် အဂံၢ်အဘါလၢကတူၢ်တၢ်အဂီၢ်န့ၣ် လီၤစှၤဝဲ၊ ဒီးအဝဲသံဝဲလၢတၢ်ဆူးတၢ်ဆါအဃိလီၤ။ ခဲအံၤ အဝဲအိၣ်ဘှံးဝဲလၢတၢ်မံအပူၤ ဒီးအိၣ်ခိးကစၢ်အတၢ်ကိး၊ တၢ်ကိးလၢ ကဒုးဖုသံနီၣ်ထီၣ်က့ၤပှၤသးတီတဖၣ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 434အမဲရကၤအကလံၤထံး
GSAM 434.2ပှၤမုၢ်နွံသီ ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ် အတၢ်ထံၣ်တဖၣ် တၢ်ဒုးသ့ၣ်ညါဆိဝဲလၢ အမဲရကၤအကလံၤထံးန့ၣ် ခီဖျိလံာ်လၢတၢ်စဲကျံးဝဲတဖၣ်လီၤ။ ဖဲ 1891 နံၣ် လါအီးကထိဘၢၣ်န့ၣ် စီၤ စနိုက်ဒၢၣ်၊ စတီဖၢၣ် ဒီးနိၣ်လ့ၣ် စးထီၣ်အတၢ်မၤ ဒ်ပှၤဆါလံာ်အသိးလၢ အၣ်ဂၠ့ၣ်တံနါလီၤ။ ဖဲ 1893 နံၣ် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အထီကတၢၢ် အတၢ်ဟ့ၣ်တၢ်ဖးဆၢတဲာ်အဃိ၊ သရၣ် အဲဖ်. အိတ်ချ်. ဝဲးစ်ဖါလ် လၢအံၣ်လံနွဲ၊ လၢအမ့ၢ်ပှၤယၢၣ်မနံၣ်ဖိသရၣ်တဂၤန့ၣ်၊ ဟဲမၤသကိးတၢ်လၢ မံၣ်ရှၢၣ်အတၢ်မၤအလီၢ်အံၤလီၤ။ ဖဲ 1894 နံၣ် ဖရဲၣ်ခ် ခဲလံ လၢခဲလံၣ်ဖိနယါ လဲၤဆူခိလံဘံယါစၢဖှိၣ်ကီၢ် ဒ်ပှၤမၤမံၣ်ရှၢၣ်လၢ အလုၢ်အီၣ်လီၤအသးအသိးလီၤ။ လါတနီၤဝံၤအလီၢ်ခံ ပှၤမၤတၢ်အဂၤတဖၣ် လဲၤပိာ်ထွဲအဝဲသ့ၣ်၊ ဒီးမံၣ်ရှၢၣ်အသီအံၤ စးထီၣ်အသးဒ်အံၤလီၤ။ ဖဲ 1896 နံၣ်န့ၣ် တၢ်ပာ်ဖျါထီၣ် တၢ်မၤလၢတၢ်လီၢ်အံၤဒ်အံၤလီၤ။ လၢခၠံလံန့ၣ် သရၣ်တဂၤအိၣ်ဝဲ၊ မ့ၢ်သရၣ် ဂျီ. အိတ်ချ်. ဘ့ဘၢၣ် လၢအတုၤဝဲဖဲ 1895 နံၣ် လါအီးကထိဘၢၣ် 19 သီ၊ ဒီးပှၤဆါလံာ်ခံဂၤ အဲဖ်. ဒၣ်ဘလျူ. ရံခၠၢၣ်ဒ်စ် ဒီးအဲဖ်. အိတ်ချ်. ဒ့ဗ့စ်လီၤ။ လၢအၣ်ဂၠ့ၣ်တံနါန့ၣ် သရၣ်ခံဂၤအိၣ်စ့ၢ်ကီးဝဲ၊ အဲဖ်. အိတ်ချ်. ဝဲးစ်ဖါလ် ဒီးဂၠၣ် ဗွံလံမံယ့ၣ်၊ ဒီးပှၤဆါလံာ်ခံဂၤ အိၣ်ဝဲ၊ အိၣ်. အိးပဂၢၣ်ဒ် ဒီးစံ. အ့. နိၣ်လ့ၣ်လီၤ။ လၢအဝဲသ့ၣ်အမဲာ်ညါ ပှၤမၤလံာ်စီဆှံအတၢ်မၤလွံၢ်ဂၤ အိၣ်ဝဲ၊ မ့ၢ်ဝဲ လူစံ ဖိၣ်စ်တ်၊ စီၤ စနိုက်ဒၢၣ် ဒီးအမါ၊ ဒီးယိၤဟၣ် မၢၣ်ခါသံလီၤ။ လၢဘြၣ်စံန့ၣ် သရၣ်ခံဂၤအိၣ်ဝဲ၊ သရၣ် ဒၣ်ဘလျူ. အိတ်ချ်. သၢၣ်စတၢၣ် ဒီးအိတ်ချ်. အဲဖ်. ဂရါဖ်၊ ဒီးပှၤဆါလံာ်သၢဂၤ အ့. ဘံ. စတီဖၢၣ်၊ ဂျေ. အဲဖ်. ဒီးဂျေ. အ့. ဘၢၣ်ဂၢၣ်လီၤ။ လၢဘြံးတံၣ်အဂံၤအါနါန့ၣ် သရၣ်ခံဂၤအိၣ်ဝဲ၊ သရၣ် ဒၣ်ဘလျူ. ဂျီ. နံလၢၣ်ဒ် ဒီးသရၣ် ပံ. ဂ့ဒ့ၣ်စ်၊ ဒီးပှၤမၤကသံၣ်ကသီမံၣ်ရှၢၣ်အတၢ်မၤခံဂၤ ကသံၣ်သရၣ် ဘံ. ဂျေ. ဖၢၣ်ခွဲတ် ဒီးအမါန့ၣ်လီၤ။
GSAM 435.1ဖဲ 1896 နံၣ်န့ၣ် လံာ်လၢအပှ့ၤအိၣ် ဒီလၣ် 1,000 တၢ်ဆါဝဲလၢခၠံလံလံ၊ ဒီးပှၤပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ 30 ဂၤ တူၢ်လိာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ ဒီးတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီလၢ အဘၣ်ထွဲလိာ်အသးဒီးအီၤတဖၣ် ခီဖျိအတၢ်ဖးလံာ်လဲၢ်လၢ အပှ့ၤန့ၢ်ဝဲလၢပှၤဆါလံာ်တဖၣ်အအိၣ်လီၤ။ လၢဘြၣ်စံဒီးအၣ်ဂၠ့ၣ်တံနါန့ၣ် လံာ်လၢအပှ့ၤအိၣ် ဒီလၣ် 10,000 တၢ်ဆါဝဲလံ၊ ဒီးတၢ်လၢအဂ့ၤန့ၢ်အန့ၣ်ဒံးန့ၣ် ပှၤ 100 ဂၤ ပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤလီၤ။ တၢ်ရဲၣ်ကျဲၤပာ်ထီၣ် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်တဖု ဒီးမုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤကၠိယဲၢ်ဖုလီၤ။ လၢအၣ်ဂၠ့ၣ်တံနါန့ၣ် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢ တၢ်ရဲၣ်ကျဲၤပာ်ထီၣ်ဝဲသၢဖုအိၣ်ဝဲ၊ လၢဘွဲနိၣ်စ် အါယရ့စ်၊ ခြ့စ်ပိၣ် ဒီးစၣ် ခြံစတိဘၣ် တဖုစုာ်စုာ်လီၤ။ လၢဘြံးတံၣ်အဂံၤအါနါန့ၣ် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢတၢ်ရဲၣ်ကျဲၤပာ်ထီၣ်ဝဲတဖု ဒီးပှၤပာ်မုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤ 50 ဂၤအိၣ်စ့ၢ်ကီးဝဲလီၤ။ အဃိလၢအမဲရကၤအကလံၤထံးန့ၣ် ပှၤမုၢ်နွံသီ ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ် အိၣ်ဝဲခဲလၢာ် 150 ဂၤလီၤ။
GSAM 435ကလံၤထံး မံၣ်ရှၢၣ်အကရၢ
GSAM 435.2ပမ့ၢ်ကတိၤလီၤတံၢ်လီၤဆဲးန့ၣ် ပကိးအကရၢအံၤလၢ တခီဘီမုၢ်အကရၢတသ့ဘၣ်၊ ဘၣ်ဆၣ် အမၤဝဲတၢ်သးခုကစီၣ်အတၢ်မၤ လၢပှၤတခီဘီမုၢ်ဖိတဖၣ် (ပှၤအၤဖရံၤကၤဖိတဖၣ်) အကျါ လၢပနီၢ်ကစၢ်အထံကီၢ်အပူၤလီၤ။ တၢ်မၤအဘျုးလၢတၢ်ဒိးန့ၢ်လံတဖၣ်အဃိ၊ တၢ်ကြၢးပတြၢၤအါအါ သရၣ် ဂျေ. အီး. ဝှိုက် အတၢ်ကျဲးစၢးလၢအဝံသးစူၤမၤဝဲ လၢယွၤအတၢ်ဆိၣ်ဂ့ၤအဖီလာ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 435.3ဖဲ 1893 နံၣ် တၢ်ဂိၢ်ခါ၊ ယမၤတၢ်ဒ် အံၣ်လံနွဲတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အပှၤပၢၤလီၢ်ဆ့ၣ်နီၤအသိးအခါ၊ သရၣ် ဝှိုက် ဟဲဆူယအိၣ် ဒီးအသူၣ်အိၣ်သးအိၣ်ဒိၣ်မး လၢပှၤသူဖံးဖိတဖၣ် လၢကလံၤထံးကီၢ်စဲၣ်တဖၣ်အပူၤအဂီၢ်လီၤ။ ဖဲအဝဲအိၣ်ဝဲစှၤနွံဖဲ ဝ့ၢ်ခၠံကါကိၣ်အခါ၊ အဝဲဃ့ဝဲတၢ်ခွဲးယာ် လၢကမၤတၢ်လၢပှၤသူဖံးဖိ လၢအအိၣ်လၢဝ့ၢ်ပူၤတဖၣ်အဂီၢ်လီၤ။ တၢ်တူၢ်လိာ်အတၢ်ဃ့ထီၣ်အံၤ လၢတၢ်သးခုဒိၣ်မးအပူၤ၊ ဒီးဖဲန့ၣ် အဝဲအတၢ်မၤလၢ ပှၤဘၣ်ကီဘၣ်ခဲတဖၣ်အံၤအဂီၢ် စးထီၣ်အသးနီၢ်နီၢ်လီၤ။
GSAM 435သရၣ် ဝှိုက် အမံၣ်ရှၢၣ်ကဘီသဝီ
GSAM 435.4စးထီၣ်လၢအဆၢကတီၢ်န့ၣ် အဝဲထုကဖၣ်ဒီးရဲၣ်ကျဲၤဝဲ လၢကလံၤထံးတၢ်မၤအလီၢ်အဂီၢ်လီၤ။ ဖဲအဃုထံဆိကမိၣ်ဝဲအခါ၊ အတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤလၢပှဲၤထီၣ်ဝဲ၊ ဒီးလၢခံကတၢၢ် အတ့ထီၣ်ကဘီသဝီတဘ့ၣ် လၢထံကွံၣ် မိရှီဂန် အဃၢၤ ဒီးကိးအမံၤလၢ «မုၢ်ဂီၤအဆၣ်» လီၤ။ အိၣ်ဒီး «ဘ့ၤသ့လး» လၢအယွၤလၢထံကျါအံၤဒီး အဝဲလဲၤဆူခၠံကါကိၣ်၊ လၢန့ၣ်လဲၤလီၤဝဲလၢ အံၣ်လံနွဲဒီးမံးစံးစံပံထံကျိတဖၣ် ဒီးတုၤဆူဗ့က်စ်ဘၢၣ်၊ ကီၢ်စဲၣ်မံးစံးစံပံ ဖဲ 1895 နံၣ် လါယနူၤအါရံၤ 10 သီလီၤ။ လၢတၢ်လီၢ်အံၤ အဝဲဒီးအပှၤမၤသကိးတၢ်စှၤဂၤ စးထီၣ်မၤတၢ်လၢ တၢ်လီၢ်လၢတၢ်တမၤဒံးတၢ်ဘၣ်အပူၤလီၤ။
GSAM 436ကလံၤထံး မံၣ်ရှၢၣ်အကရၢ အတၢ်မၤ
GSAM 436.1ပဟံးန့ၢ်တၢ်ကတိၤလၢ တၢ်ပာ်ဖျါလၢသရၣ် ဝှိုက် မၤဝဲဖဲတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အထီကတၢၢ်၊ ဖဲ 1903 နံၣ် လါအ့ဖြ့ၣ် 9 သီန့ၣ်လီၤ။ တၢ်ပာ်ဖျါအံၤ ဒုးသ့ၣ်ညါတၢ်မၤအဘျုးတဖၣ် ဒီးပာ်ဖျါကလံၤထံးမံၣ်ရှၢၣ်အတၢ်မၤ အတၢ်အိၣ်သးလၢ မုၢ်နံၤအဝဲန့ၣ်ဒ်အံၤလီၤ။—
GSAM 436.2“ပကရၢတ့ထီၣ်ကၠိယဲၢ်ဖျၢၣ် လၢမံးစံးစံပံ ဒီးခဲအံၤကွၢ်ထွဲမၤဝဲကၠိတဖၣ်န့ၣ်လီၤ။.... ကၠိတဖၣ်အံၤ အိၣ်ဝဲလၢဗ့က်စ်ဘၢၣ်၊ ယၣ်စူစံထံၣ်၊ ခိလၢၣ်ဘၢးစ် ဒီးဂၠဲးက်စၢၣ်လီၤ။.... ပပှၤမၤတၢ်တဖၣ် မၤဆူညါတၢ်မၤစ့ၢ်ကီးလၢ နဲၡ်ဗ့လ်၊ မဲၣ်ဖ့စ် ဒီးအဲဒ်ဂၠ်ဖံလ်ဒ် ဂၠၢၣ်ၡၢၣ် လၢထဲၣ်နစံကီၢ်စဲၣ်အပူၤ၊ ဒီးလၢလူၣ်ဝံလ် ဒီးဘိလ့ၣ်ကြံၣ် လၢခဲၣ်ထါကံကီၢ်စဲၣ်အပူၤလီၤ။
GSAM 436ပှၤမၤတၢ်လၢ ကလံၤထံး
GSAM 436.3“ခဲအံၤ ပှၤမၤတၢ်အိၣ်ဝဲ 27 ဂၤ လၢအကရၢအဝဲၤကျိၤလီၤဆီတဖၣ်အပူၤလီၤ။ သရၣ်တၢ်သးခုကစီၣ်လၢဘၣ်တၢ်ပာ်ထီၣ် ယဲၢ်ဂၤ ဒိၣ်ထီၣ်ဝဲလၢ ကလံၤထံး မံၣ်ရှၢၣ်အကရၢ အတၢ်မၤအပူၤလီၤ။.... ကၠိသရၣ် 13 ဂၤ ဘၣ်တၢ်ကတဲာ်ကတီၤအဝဲသ့ၣ် လၢကျဲလီၤဆီတဖၣ် လၢအတၢ်မၤအဂီၢ်လီၤ။.... ပှၤသးစၢ်ခွါတဂၤန့ၣ် အကရၢဒုးမၤလိအီၤလၢ ကကဲထီၣ်ကသံၣ်သရၣ် လၢမဲဟါရံကသံၣ်ကသီခီလ့ၣ်ကၠိ လၢနဲၡ်ဗ့လ်အပူၤ၊ ဒီးပှၤအဂၤတဂၤန့ၣ် တၢ်မၤစၢၤအီၤလၢ အတၢ်မၤလိလၢကၠိအဝဲန့ၣ်အပူၤလီၤ။.... ပှၤမၤလံာ်စီဆှံအတၢ်မၤလၢ အဂ့ၤတနီၤ ဒိၣ်ထီၣ်ဝဲလံ။ ကၠိသရၣ်တနီၤစ့ၢ်ကီး ကဲထီၣ်ပှၤမၤတၢ်လၢ အစဲၤနီၤလၢတၢ်မၤအကျိၤအံၤအပူၤလီၤ။
GSAM 436ကဘီသဝီ «မုၢ်ဂီၤအဆၣ်»
GSAM 436.4“မုၢ်ဂီၤအဆၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ယနီၢ်ကစၢ်အတၢ်ပိာ်တၢ်လီ၊ တၢ်တ့ထီၣ်ဝဲလၢ ယနီၢ်ကစၢ်အစ့လီၤ။ အါန့ၢ်အန့ၣ်ဒံးန့ၣ် ကဘီအံၤအတၢ်ဟးထီၣ်ဟးလီၤအတၢ်လၢာ်ဘူၣ်လၢာ်စ့ခဲလၢာ်န့ၣ် တၢ်ဟ့ၣ်ဝဲလၢယစ့ဟဲနုာ်ဒၣ်ယဲလီၤ။ ယကစံးစ့ၢ်ကီးလၢ တၢ်အိၣ်တၢ်ဆိးအတၢ်လၢာ်ဘူၣ်လၢာ်စ့ လၢကဘီအပူၤန့ၣ် ယဟ့ၣ်ဒၣ်ယဲထီဘိလီၤ။ အါဘျီန့ၣ် ပှၤတဖုအံၤအနီၣ်ဂံၢ်အိၣ်ဝဲ လၢ 10 ဂၤတုၤ 18 ဂၤလီၤ။.... ပှၤမၤတၢ်ခဲလၢာ်လၢ အကရၢမၢမၤတၢ်န့ၣ်၊ အလါလဲတဖၣ်ဒၣ်လဲာ် လၢနံၣ်တဖၣ်အပူၤ တၢ်တဟံးန့ၢ်ဝဲလၢတၢ်မၤဘူၣ်အစ့ဘၣ်၊ မ့မ့ၢ်လၢ ယနီၢ်ကစၢ်အစ့ဟဲနုာ်ဒၣ်ယဲလီၤ။
GSAM 437စ့ဟဲဝဲဒ်လဲၣ် လၢကလံၤထံးမံၣ်ရှၢၣ်အဂီၢ်
GSAM 437.1“ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် ပှၤကသံကွၢ်လၢ ‘နဒိးန့ၢ်ဘၣ်စ့အံၤဖဲလဲၣ်။’ ကစၢ်ဟ့ၣ်ပှၤစ့အံၤလီၤ။ တၢ်ထုးထီၣ်လံာ်ဖိတနီၤလီၤ။ အဆိကတၢၢ်မ့ၢ်ဝဲ «တၢ်သးခုကစီၣ်အခီၣ်ထံးလံာ်»၊ လၢအတၢ်တိာ်အခီၣ်ထံးန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲလၢကသူအီၤ လၢတၢ်သိၣ်လိပှၤသူဖံးဖိတဖၣ်အဂီၢ်လီၤ။ ပမုၢ်လၢ်လၢ ပကဆါန့ၢ်လံာ်စှၤကထိဘ့ၣ်လီၤ၊ ဘၣ်ဆၣ်ပကမၢကမၣ်ဘၣ် မ့ၢ်လၢအနီၣ်ဂံၢ်တုၤလံာ် 1,000,000 ဘ့ၣ်ဘူးထီၣ်လံအဃိလီၤ။
GSAM 437.2“မိၢ် [မးစ်. အီး. ဂျီ. ဝှိုက်] မၤစၢၤပှၤလၢ လံာ် «ခရံာ် ပတၢ်အုၣ်က့ၤခီၣ်က့ၤကစၢ်»၊ လၢတၢ်ဆါဝဲအိၣ် 300,000 မ့တမ့ၢ် 400,000ဘ့ၣ်လီၤ။ လံာ် «ပူလၢအဂ့ၤကတၢၢ်တဖၣ်» န့ၣ် တၢ်ဆါဝဲအိၣ် 200,000 မ့တမ့ၢ် 300,000ဘ့ၣ်လံ။ တၢ်တယာ်ဝဲလၢ လံာ် «စီၤပၤလၢအကဟဲ» လၢတၢ်ရၤလီၤဝဲတဖၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ပာ်ထီၣ်အီၤတဘ့ၣ်လၢတဘ့ၣ်အဖီခိၣ် ကကဲထီၣ်ထူၣ်တထူၣ်လၢ အထီအိၣ်လွံၢ်မံးလာ်လီၤ။ လၢစ့လၢပဒိးန့ၢ်လၢ ပတၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်အိၣ်လၢလံာ်တဖၣ်အံၤအဃိန့ၣ်၊ ပမၤတၢ်ဖံးတၢ်မၤဒီးတၢ်မၤအကျိၤအဂၤအါမးအမဲာ်ညါ ပတ့ထီၣ်ဝဲ မုၢ်ဂီၤအဆၣ်လီၤ။”
GSAM 437လၢထံကီၢ်အါဘ့ၣ်အပူၤ
GSAM 437မဲးကစံကိၣ်
GSAM 437.3ပတၢ်မၤလၢထံကီၢ်အံၤ စးထီၣ်အသးဖဲ 1894 နံၣ် ခီဖျိတၢ်သူၣ်ထီၣ် ကသံၣ်ကသီမံၣ်ရှၢၣ်အတၢ်မၤ လၢဂွါဒါလါဟါရါန့ၣ်လီၤ။ ဖဲ 1896 နံၣ်န့ၣ် တၢ်ပာ်ဖျါပှၤမၤတၢ်အဂံၢ်အဘါ ဒ်အံၤလီၤ။ သရၣ် ဒီ. တီ. ဂၠိၣ်စ် ဒီးအမါ ကွၢ်ထွဲဝဲမံၣ်ရှၢၣ်လီၤ။ ပှၤသိၣ်လိတၢ်တဖၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲ အိၣ်ရၣ် အ့. အီးစ်ဘိၣ်၊ နီၢ် အ့. ခူပၢၣ်၊ ခ့တ် ရီစ် ဒီးပှၤမၤစၢၤတၢ်လၢ ထံကီၢ်ပူၤတဂၤလီၤ။ ပှၤမၤကသံၣ်ကသီမံၣ်ရှၢၣ်အတၢ်မၤတဖၣ် မ့ၢ်ဝဲ ကသံၣ်သရၣ် ဂျေ. အ့. နံလ်၊ အ့. ခူပၢၣ်၊ နီၢ် အ့. ဂျေ. ရိုက်စ်၊ နီၢ် ဘါတ်လဲတ် ဒီးနီၢ် ရ့ခၠၢၣ် ဖလါဝၢၣ်စ်လီၤ။ ပှၤဆါတနံၤ 40 ဂၤ ဟဲဒိးကူစါအသးလၢမံၣ်ရှၢၣ်န့ၣ်၊ ဒီးကၠိဖိ 40 ဂၤ ထီၣ်ဝဲမံၣ်ရှၢၣ်အကၠိလီၤ။ ဖဲအဆၢကတီၢ်အံၤ တၢ်တ့ထီၣ်ဝဲ တၢ်ကူစါယါဘျါဒီးအိၣ်ဘှံးအလီၢ်အသီတဖျၢၣ် လၢအစ့လၢာ်ဝဲ $12,000 လီၤ။
GSAM 437အၤဖရံၤကၤအခၢၣ်သး
GSAM 437.4ဖဲ 1893 နံၣ်န့ၣ် မူခိၣ်ကလူးသၢဂၤတဂၤ အတၢ်ကစီၣ်အတၢ်မၤ လဲၤထီၣ်လဲၤထီတုၤလၢ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အထီကတၢၢ်အကမံးတံာ် ထံၣ်ဝဲလၢအကြၢးဟ့ၣ်ကူၣ်လၢ တၢ်ကသူၣ်ထီၣ်မံၣ်ရှၢၣ် လၢအၤဖရံၤကၤအခၢၣ်သးလီၤ။ အဃိ တၢ်ဟ့ၣ်တၢ်ဖးဆၢတဲာ်ဝဲလၢ “ဖဲတၢ်မၤအီၤသ့အဆိအချ့န့ၣ် တၢ်ကဘၣ်အိးထီၣ်မံၣ်ရှၢၣ်တခါ လၢမါတၣ်ဘဲလံလဲၣ်ဒ်လီၤ။” ဒ်တၢ်ဆၢတဲာ်အံၤအသိး ပှၤမုၢ်နွံသီ ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ်တဖု လဲၤနုာ်ဆူထံကီၢ်အဝဲန့ၣ်ဖဲ 1894 နံၣ် ဒီးဃုထၢဝဲစံာ်လီၢ် လၢအဲခၢၣ် 12,000 လီၤ။ ဖဲတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢ 1895 နံၣ်န့ၣ် တၢ်ဃုထၢ သရၣ် စံ. ဘံ. ထြ့ပ် ဒီးအမါ၊ ဒၣ်ဘလျူ. အိတ်ချ်. အဲၣ်ဒၢၣ်စၢၣ် ဒီးအမါ၊ ဒီးကသံၣ်သရၣ် အ့. အက်စ်. ခါမိုက်ခၢၣ် ဒ်ပှၤမၤမံၣ်ရှၢၣ်လၢ တၢ်မၤအလီၢ်လၢအယံၤအံၤအဂီၢ်လီၤ။ တဘျီဃီအဝဲသ့ၣ်စးထီၣ် ကတဲာ်ကတီၤသးလၢအတၢ်လဲၤကျဲဖးယံၤအဂီၢ်၊ ဒီးလဲၤကဘီလၢတၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢအပူၤဝံၤန့ၣ် အဝဲသ့ၣ်တုၤဝဲဆူအလီၢ်အကျဲ ဖဲ 1895 နံၣ် လါယူၤလံ 26 သီလီၤ။
GSAM 438ထူပီၣ်လဲၣ်နံၤ
GSAM 438.1လၢနံၣ်တနီၤအပူၤ တၢ်ဃ့တၢ်မၤစၢၤအတၢ်ကိး ဒ်မၤက့းဒနံဖိတဖၣ်အတၢ်ကိးအသိး ဟဲတုၤဆူ ပှၤမုၢ်နွံသီ ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ်အအိၣ် လၢအၤဖရံၤကၤအမုၢ်နုာ်ပီၣ်လဲၣ်နံၤလီၤ။ ခီဖျိတၢ်ဖး ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးအလံာ်ထုးထီၣ်တဖၣ်အဃိ တၢ်သးစဲတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီ ဟဲအိၣ်ထီၣ်ဝဲလံ၊ ဘၣ်ဆၣ် တၢ်ဆှၢတၢ်မၤစၢၤတုၤလၢ 1894 နံၣ် မ့တမ့ၢ်အနံၣ်အဝဲန့ၣ်ဃၣ်ဃၣ်မးလီၤ။ ဖဲန့ၣ် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အထီကတၢၢ်အကမံးတံာ် ကွဲမုာ် သရၣ် စဲၣ်ဖၢၣ်ဒ် ဒီးစီၤ ရူဒိလ်ဖ် လၢကမၤတၢ်မၤလၢ အအိၣ်ခိးတၢ်ဖးယံာ်အံၤလီၤ။ အဝဲသ့ၣ်လဲၤနုာ်ဆူတၢ်မၤအလီၢ် လၢတၢ်သးဆူၣ်ဒီးတၢ်သးဒူအပူၤလီၤ။ ဘၣ်ဆၣ် တယံာ်ဘၣ်ဒီး သရၣ် စဲၣ်ဖၢၣ်ဒ် ဘၣ်တၢ်ဆါလိၤကိၢ်၊ တၢ်ဆါလၢအအိၣ်အါမးဖဲန့ၣ် တုၤလၢပှၤကိးထံကီၢ်န့ၣ်လၢ “ပှၤဝါဖံးဖိအတၢ်သွၣ်ခိၣ်” လီၤ။ အဝဲဘၣ်တၢ်ဆါသၢဘျီ၊ ဒီးလၢကမူဘၣ်အဂီၢ် အဝဲဘၣ်ဟဲက့ၤဆူအမဲရကၤလီၤ။ တၢ်ဆှၢပှၤအဂၤတဖၣ်ဆူ မုၢ်နုာ်ပီၣ်လဲၣ်နံၤ၊ ဒီးလၢအဝဲသ့ၣ်အကျါ အိၣ်ဝဲ သရၣ် ဒီ. ယူ. ဟ့လ်၊ ဂျီၣ်ဂၠ် အဲဖ်. ခၢၣ် ဒီးအမါ၊ ဒီးဂျီ. ပံ. ရ့ဂ်စ်လီၤ။ ဘၣ်ဆၣ် ပှၤလၢအခံကတၢၢ်တဂၤန့ၣ် တၢ်ဆါမၤစၢ်လီၤအဂံၢ်အဘါဒိၣ်မး တုၤလၢပှၤတမုၢ်လၢ်လၢအကမူဘၣ်၊ ဒီးအဝဲဃ့ၢ်ဆူအဲကလံး လၢတၢ်မုၢ်လၢ်လၢ တၢ်ဆီတလဲမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤ ကမၤဂ့ၤထီၣ်အီၤလီၤ။ အဝဲဒီးအတံၤသကိးတဖၣ် သးဟးဂီၤဘၣ်လၢတၢ်အံၤ၊ မ့ၢ်လၢအဂံၢ်အဘါလီၤစှၤဝဲကယီကယီ ဒီးလၢခံကတၢၢ်သံဝဲ၊ ဒီးတၢ်ခူၣ်လီၤအီၤဖဲန့ၣ်အဃိလီၤ။ အဝဲစ့ၢ်ကီး အိၣ်ခိးဝဲ ပှၤဟ့ၣ်တၢ်မူအတၢ်ဟဲန့ၣ်လီၤ။
GSAM 438အ့ၣ်ဒံယါ
GSAM 438.2ဖဲ 1890 နံၣ် လါယနူၤအါရံၤ 12 သီန့ၣ် သရၣ် ဟက်စကယ် ထီၣ်ကဘီဟးထီၣ်လၢ ဒၢၣ်ဘၢၣ်ကဘီသန့၊ လၢအၤဖရံၤကၤအမုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးပီၣ်လဲၣ်နံၤ၊ ဒီးလဲၤဆူခဲလ်ခါတၣ်လၢအ့ၣ်ဒံယါ၊ တရူး ဒီးယပၣ်လီၤ။ တချုးမုၢ်နံၤအံၤန့ၣ် ဖၢၣ်စံ တီ. မဂၣ်၊ အပှၤကွဲးလံာ်၊ ဟဲမၤသကိးတၢ်ဒီးအီၤလံ။ တၢ်လဲၤဆူအ့ၣ်ဒံယါတဘျီအံၤ အတၢ်တိာ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ် “လဲၤဃုကွၢ်ဆိတၢ်” လၢကဒိးန့ၢ်တၢ်သ့ၣ်ညါ၊ ဒ်သိးအဝဲသ့ၣ်ကဟ့ၣ်တၢ်ကူၣ်လိာ်ဒီးတၢ်နဲၣ်လီၤသ့ ဖဲပှၤမုၢ်နွံသီ ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ် ကစးထီၣ်မၤမံၣ်ရှၢၣ်အတၢ်မၤနီၢ်နီၢ် လၢတၢ်မၤအလီၢ်န့ၣ်လီၤ။ လၢတၢ်ဆိကမိၣ်လၢ ကသူၣ်ထီၣ်မံၣ်ရှၢၣ်လၢအ့ၣ်ဒံယါအဃိ၊ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အထီကတၢၢ် ဟ့ၣ်ကူၣ်ဝဲဖဲ 1893 နံၣ် လၢဝီလျံ လဲၣ်ခၢၣ် ကလဲၤဆူထံကီၢ်န့ၣ် ဒ်ပှၤဆါလံာ်အသိးလီၤ။ ဒ်တၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ်အံၤအသိး အဝဲလဲၤဆူအ့ၣ်ဒံယါ ဒီးဒုးသ့ၣ်ညါပှၤလၢ ပှၤမုၢ်နွံသီ ခရံာ်ဖိ အဲးဒ်ဝဲၣ်တံးတဖၣ် အလံာ်လဲၢ်လီၤ။ လၢခံကတီၢ်တကတီၢ်န့ၣ် စီၤ လဲၣ်ခၢၣ် ပာ်ဖျါဝဲလၢ တုၤ 1896 နံၣ်န့ၣ် အဝဲဒီးပှၤအဂၤလွံၢ်ဂၤ ဟးဆါလံာ်လၢအ့ၣ်ဒံယါတၢ်လီၢ်အါတီၤ ဒီးဆါဝဲလံာ်ထုးထီၣ်တဖၣ်အပှ့ၤအိၣ်ဝဲ $10,000 လီၤ။ ဒ်သိးကပာ်ဖျါ တၢ်သးစဲလၢဟဲအိၣ်ထီၣ် ခီဖျိလံာ်လၢတၢ်ဆါဝဲတဖၣ်အဃိန့ၣ် အဝဲစံးအါထီၣ်ဝဲလၢ ဖဲအဟးဆါလံာ်လၢ မဒြးစ်အခိၣ်အဃၢၤ၊ လၢအ့ၣ်ဒံယါအမုၢ်နုာ်ပီၣ်လဲၣ်နံၤအခါ၊ “ပှၤစံၣ်တဲၤတဲလီၤတၢ်လၢထံကီၢ်ပူၤတဂၤ ဟးဝဲအခီၣ် မံးလာ် 60 လၢကပှ့ၤန့ၢ် လံာ် «တၢ်ဆိကမိၣ်လၢလံာ်ဒၤနံးယ့လးဒီးလံာ်လီၣ်ဖျါအဖီခိၣ်» တဘ့ၣ်အဂီၢ်လီၤ။”
GSAM 439ဂၠီၣ်ဂၠါ ဘၢၣ်ရၢးစ် လၢအ့ၣ်ဒံယါ
GSAM 439.1ဖဲ 1895 နံၣ် နီၢ် ဂၠီၣ်ဂၠါ ဘၢၣ်ရၢးစ် ဟးထီၣ်လၢခဲလံၣ်ဖိနယါ ဆူအ့ၣ်ဒံယါလီၤ။ ဖဲအတုၤဖဲန့ၣ်န့ၣ် တဘျီဃီအဝဲစးထီၣ်မၤလိ ဘဲၣ်ကလံးကျိာ်၊ ဒီးတယံာ်ဘၣ်ဒီး စးထီၣ်မၤမံၣ်ရှၢၣ်အတၢ်မၤလီၤ။ တုၤ 1896 နံၣ်န့ၣ် ခီဖျိတၢ်ရ့လိာ်သးဒီး ပပှၤမၤတၢ်တဖၣ်အဃိ ပှၤတနီၤစးထီၣ်ပာ် ကစၢ်အမုၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤလံ။
GSAM 439.2ပှၤမၤတၢ်လၢတၢ်မၤအလီၢ်အံၤ ဖဲ 1896 နံၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲ သရၣ် ဒီ. အ့. ရိဘ့ၣ်စၢၣ် ဒီးအမါလီၤ။ နီၢ် မ့ၤ ထ့လၢၣ် ဒီးနီၢ် ဂၠီၣ်ဂၠါ ဘၢၣ်ရၢးစ် မ့ၢ်ပှၤမၤလံာ်စီဆှံအတၢ်မၤလီၤ။ စီၤ လဲၣ်ခၢၣ် ဒီးစီၤ မါစတၢၣ်စ် မ့ၢ်ပှၤဆါလံာ်လီၤ။ ဟံၣ်လၢအကြၢးတဖျၢၣ်န့ၣ် တၢ်ဒိးန့ၢ်ဝဲလၢ မံၣ်ရှၢၣ်အဟံၣ်အဂီၢ်လံ၊ ဒီးတၢ်ဆှၢတၢ်ကိးဆူ နီၢ်ကစၢ်အထံကီၢ် လၢကသံၣ်သရၣ်၊ ပှၤကွၢ်ပှၤဆါ ဒီးတၢ်မၤစၢၤအါထီၣ်အဂီၢ် ဒ်သိးကမၤပှဲၤ တၢ်လိၣ်ဘၣ်လၢအဆီၣ်သနံးအဝဲသ့ၣ်လီၤ။ သရၣ် ဘြီၣ် ဒီးပှၤအဂၤတဖၣ် တူၢ်လိာ်တၢ်ကိးအံၤလီၤ။ အဝဲဒီးသရၣ် ဒီ. အ့. ရိဘ့ၣ်စၢၣ် ခံဂၤလၢာ် သံဝဲလၢခါမါတါ၊ ဘဲၣ်ကလံး၊ အ့ၣ်ဒံယါ ဖဲ 1899 နံၣ် လါဒံၣ်စ့ဘၢၣ်အကတၢၢ်လီၤ။
GSAM 439ဟဝါအံၣ်၊ စဲၣ်ဝ့ခၠ်ကီးတဖၣ်
GSAM 439.3ဖဲ 1884 နံၣ်န့ၣ် စီၤ လါ ရူ ဒီးဟဲၣ်ရံၣ် စကီးတ် လဲၤဆူဟဝါအံၣ် ဒ်ပှၤမၤမံၣ်ရှၢၣ်အသိး လၢအနီၢ်ကစၢ်အစ့ဒၣ်ဝဲလီၤ။ အဝဲသ့ၣ်စးထီၣ်အတၢ်မၤ ခီဖျိတၢ်မၤမံၣ်ရှၢၣ်အတၢ်မၤလၢ ပှၤတဂၤဒီးတဂၤအကျါ ဒီးတၢ်ဆါလံာ်လီၤ။ တၢ်အံၤဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်သးစဲလၢကီးအပူၤ တုၤလၢတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အထီကတၢၢ် ဟ့ၣ်တၢ်ဖးဆၢတဲာ်ဝဲဖဲ 1885 နံၣ် လါနိၣ်ဝ့ဘၢၣ် လၢသရၣ် ဝီလျံ ဟံလံ ကလဲၤမၤတၢ်ဆူဟဝါအံၣ် လၢဆၢကတီၢ်လၢခံတခါအပူၤ၊ ဒီးကဃ့လၢ ခဲလံၣ်ဖိနယါတၢ်အိၣ်ဖှိၣ် အအိၣ်လၢ ကဒုးလိဒဲတဖျၢၣ် လၢတၢ်တိာ်အံၤအဂီၢ်လီၤ။ လၢတၢ်ကတဲာ်ကတီၤဒ်အံၤအဃိ၊ သရၣ် ဟံလံ ဒီးပှၤလၢအအိၣ်လၢကီးအပူၤလံတဖၣ် မၤဝဲတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်လၢဒဲပူၤ ဖဲ 1886 နံၣ် တၢ်ကိၢ်ခါလီၤ။ တၢ်ကျဲးစၢးအံၤအဃိ ပှၤတနီၤတူၢ်လိာ်ဝဲတၢ်ကစီၣ်လီၤ။ စီၤ လါ ရူ အိၣ်လၢဟိနိလူလူ တုၤလၢ 1889 နံၣ်၊ ဖဲန့ၣ် အဝဲထီၣ်ကဘီလဲၤဆူ ဟီၣ်ကီၣ်၊ ကီၢ်တရူးန့ၣ်လီၤ။
GSAM 440တၢ်မၤလၢပှၤတရူးဖိအဂီၢ် လၢဟဝါအံၣ်
GSAM 440.1တၢ်စံၣ်တဲၤတဲလီၤအတၢ်မၤလၢကီးအံၤအဂီၢ်န့ၣ် အိၣ်ထဲစှၤကိာ် တုၤတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အထီကတၢၢ် အိၣ်ဖှိၣ်ဝဲဖဲ 1895 နံၣ် လါမးရှးလီၤ။ ဖဲအကတီၢ်န့ၣ် တၢ်ဟ့ၣ်တၢ်ဖးဆၢတဲာ်ဝဲလၢ “သရၣ် ဂ့တ်စ် ဒီးအမါ၊ ဃုာ်ဒီးစီၤ ဘြဲၣ်ဒ် ဒီးအမါ ဒ်ပှၤသိၣ်လိတၢ်လၢ ပှၤတရူးဖိအဂီၢ်အသိး၊ ကလဲၤဆူဟိနိလူလူ လၢကမၤမံၣ်ရှၢၣ်အတၢ်မၤလီၤ။” တၢ်သိၣ်လိအတၢ်မၤန့ၣ် စးထီၣ်အသးတဘျီဃီ၊ ဒီးသရၣ် ဂ့တ်စ်န့ၣ် အတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့မ့ၢ်စၢ်ဒၣ်လဲာ် အဝဲမၤဝဲဒ်အမၤသ့အသိး လၢတၢ်မၤကလဲၤထီၣ်လဲၤထီအဂီၢ်လီၤ။ ကသံၣ်သရၣ်တဂၤ ဒီးပှၤကွၢ်ပှၤဆါတဖၣ် ဟဲပိာ်ထွဲပှၤမၤမံၣ်ရှၢၣ်တဖၣ်တယံာ်ဘၣ်၊ ဒီးတၢ်ကစီၣ်အတၢ်မၤလၢ အကျိၤအံၤန့ၣ် စးထီၣ်အသးဂ့ၤဂ့ၤလီၤ။
GSAM 440မံၣ်ရှၢၣ်တဖၣ်အတၢ်ပာ်ဖျါအဖုၣ်ကိာ်၊ 1903 နံၣ် လါယနူၤအါရံၤ 1 သီ
GSAM 440.2တခီဘီမုၢ်မံၣ်ရှၢၣ်အပှၤကွဲးလံာ် အတၢ်ပာ်ဖျါလၢအဆှၢထီၣ်ဝဲဖဲ 1902 နံၣ် လါဒံၣ်စ့ဘၢၣ် 31 သီန့ၣ် ပာ်ဖျါတၢ်ကစီၣ်အတၢ်မၤလၢ တၢ်မၤဝဲလၢကီၢ်အမဲရကၤစၢဖှိၣ်အချၢ ဒ်အံၤလီၤ။—
GSAM 440.3အီးစထြ့လယါတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်စၢဖှိၣ်န့ၣ် ပာ်ဃုာ်ဝဲ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်တဖၣ်လၢ ဗ့ထိရံယါ၊ နယူစီၣ်သ်ဝ့လ်စ်၊ နယူစံလၢၣ်၊ ခွံၣ်စ်လၢၣ်၊ အီးစထြ့လယါအကလံၤထံး၊ ထဲးစ်မ့နံယါ ဒီးအီးစထြ့လယါအမုၢ်နုာ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 440.4ယိၤရပၤတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အထီကတၢၢ်န့ၣ် ပာ်ဃုာ်ဝဲ ယၢၣ်မနံၣ်တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်စၢဖှိၣ်၊ ယၢၣ်မနံၣ်အမုၢ်နုာ်၊ ယၢၣ်မနံၣ်အမုၢ်ထီၣ်၊ ယၢၣ်မနံၣ်အကလံၤထံး၊ ဟီလၢၣ်ဒီးဘဲလ်ဂၠံယၢၣ်အဖလဲမ့ၡ်အဟီၣ်ကဝီၤ၊ အီၣ်စထြံယါ-ဟၣ်ဂရံၣ် ဒီးဘီလ်ကၣ်ထံကီၢ်တဖၣ်၊ စွံးစ်အပှၤကတိၤယၢၣ်မနံၣ်ကျိာ်အဟီၣ်ကဝီၤ၊ ရၢၡၢၣ်အကလံၤထံး၊ ရၢၡၢၣ်အကလံၤစိး ဒီးရၢၡၢၣ်အခၢၣ်သးတဖၣ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 440.5စကဲၣ်ဒံန့ဗံယါတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်စၢဖှိၣ်န့ၣ် ပာ်ဃုာ်ဝဲ ဒ့ၣ်မး၊ နီၣ်ဝ့၊ စွံၣ်ဒၢၣ်၊ ဖ့ၣ်လၢၣ် ဒီးအဲၣ်စ်လၢၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 441.1ဘြံးတံၣ်တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်စၢဖှိၣ်န့ၣ် ပာ်ဃုာ်ဝဲ အဲကလံးအကလံၤစိး၊ အဲကလံးအကလံၤထံး၊ အဲၣ်ယၢၣ်လၢၣ်၊ စကီးတ်လၢၣ် ဒီးဝ့လ်စ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 441.2ဖရၣ်စ့ၣ်-လၣ်တ့ၣ်တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်စၢဖှိၣ်န့ၣ် ပာ်ဃုာ်ဝဲ စွံးစ်အပှၤကတိၤဖရၣ်စ့ၣ်ကျိာ်အဟီၣ်ကဝီၤ၊ ဖရၣ်စ့ၣ် ဒီးအံၣ်တလံၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 441.3မုၢ်ထီၣ်မံၣ်ရှၢၣ်န့ၣ် ပာ်ဃုာ်ဝဲ အဲၤကူပတူး၊ စူၤရံ ဒီးတၢၣ်ကံၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 441.4အၤဖရံၤကၤအကလံၤထံးတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်စၢဖှိၣ်န့ၣ် ပာ်ဃုာ်ဝဲ ခ့ပ်ခိၣ်လိနံၣ်၊ နတါလ်-ထြဲၣ်စ်ဗါလ်၊ ဘစူထိလၢၣ် ဒီးမါတၣ်ဘဲလံလဲၣ်ဒ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 441.5တၢ်လီၢ်အဂၤတဖၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲ ဘၢၣ်မူဒါ၊ ဘြၣ်စံ၊ ဘြံးတံၣ်ဒီးဒါတ်ခၠ်အဂံၤအါနါ၊ အမဲရကၤအခၢၣ်သး (အကလံၤထံး)၊ တရူး၊ ဖံကၠံၣ်၊ အ့ၣ်ဒံယါ၊ ယမ့ၤကၤ၊ ယပၣ်၊ အဲၣ်တံလံးစ်ကီးဖိတဖၣ်၊ မဲးကစံကိၣ်၊ နယါစၣ်လၢၣ်၊ ပ့တ်ကဲၣ်၊ ပိၣ်ထိၣ်ရံကိၣ်၊ ရံဗၢၣ်ပလ့တ်၊ ရါရါထီၣ်ကၣ်၊ စၣ်မိၣ်အါ၊ စိၣ်စဲၣ်ယထံၣ်ကီးတဖၣ်၊ စူမါထြါ၊ ထီၣ်ကၣ်၊ ထြံနံဒဲးဒ်၊ မုၢ်နုာ်ပီၣ်လဲၣ်နံၤ (အမဲရကၤအကလံၤထံး) ဒီးမုၢ်နုာ်ပီၣ်လဲၣ်နံၤ (အၤဖရံၤကၤ) တဖၣ်န့ၣ်လီၤ။
GSAM 441.6ပှၤလၢအမၤတၢ်နီၢ်နီၢ် လၢတၢ်မၤအလီၢ်လီၤဆီတဖၣ်အံၤအပူၤ၊ ပာ်ဃုာ်သရၣ်တဖၣ်၊ ပှၤလၢအဒိးန့ၢ်တၢ်ပျဲလၢ ကစံၣ်တဲၤတဲလီၤတၢ်တဖၣ်၊ ပှၤမၤလံာ်စီဆှံအတၢ်မၤတဖၣ်၊ ဒီးပှၤဆါလံာ်ဒီးပှၤဟးဆါလံာ်တဖၣ်၊ အနီၣ်ဂံၢ်အိၣ်ဝဲ 754 ဂၤလီၤ။
GSAM 441တၢ်သူၣ်ထီၣ်တၢ်မၤအလီၢ်လၢ အကါဒိၣ်တဖၣ်
GSAM 441.7ခီဖျိတၢ်ပာ်ဖျါအဖုၣ်ကိာ်တဖၣ်အံၤ ဘၣ်ဃးပမံၣ်ရှၢၣ်တဖၣ်န့ၣ်၊ ပစံးသ့ဒ် တခီဘီမုၢ်မံၣ်ရှၢၣ်အပှၤကွဲးလံာ် စံးတ့ၢ်ဝဲဖဲ 1896 နံၣ်အသိးလီၤ။
GSAM 441.7“ခဲအံၤ တၢ်ကစီၣ်တုၤဆူ တၢ်လီၢ်လၢအကါဒိၣ်တဖၣ်အံၤ လၢဟီၣ်ခိၣ်ကိးကပၤဃၣ်ဃၣ်လံအဃိ၊ ယွၤမၤလၢပှဲၤ တၢ်မၤဖးဒိၣ်လၢအိၣ်ဒီးအစိအကမီၤ သ့ဝဲလၢအတၢ်စိတၢ်ကမီၤ လၢအတအိၣ်ဒီးအကတၢၢ်အဃိ လၢအဆၢကတီၢ်ဖုၣ်ကိာ်ဖိအပူၤလီၤ။ အဝဲကမၤဖုၣ်လီၤအတၢ်မၤ လၢတၢ်တီတၢ်လိၤအပူၤလီၤ။”
Notes
- ရိမ့ၤ 15:21. ↩