Adventist Pioneer
Library
aplib.orgIsomero
Ishakiro
10 / 31
10 / 31

Igice cya 7 — Iterambere Ryihuse ry’Ubutumwa

John Norton Loughborough

GSAM 126.1“Nuko mbona undi mumarayika ukomeye amanuka ava mu ijuru, yambaye igicu; umukororombya wari ku mutwe we, mu maso he hasa n’izuba, ibirenge bye bimeze nk’inkingi z’umuriro. Mu kuboko kwe yari afite agatabo kabumbutse; ashyira ikirenge cye cy’iburyo ku nyanja, n’icy’ibumoso ku butaka, arangurura ijwi rirenga nk’uko intare yivuga. Amaze kurangurura ijwi, inkuba zirindwi zivuga mu majwi yazo.... Nuko wa mumarayika nabonye ahagaze ku nyanja no ku butaka azamura ukuboko kwe agutunga mu ijuru, arahira Ihoraho iteka ryose, yaremye ijuru n’ibiririmo, n’isi n’ibiyirimo, n’inyanja n’ibiyirimo, ko igihe kitazongera kubaho; ahubwo mu minsi y’ijwi ry’umumarayika wa karindwi, ubwo azatangira kuvuza impanda, ubwiru bw’Imana buzaba busohoye, nk’uko yabibwiye abagaragu bayo b’abahanuzi.”1

GSAM 126Umumarayika ni ikimenyetso cy’intumwa z’abantu

GSAM 126.2Nk’uko byamaze kugaragazwa, umurimo wo kubwiriza ubutumwa bwiza washinzwe umuntu, kandi Umwami yasezeranyije guha umugisha abo akoresha muri uwo murimo kugeza ku “mperuka y’isi.”2 Bityo umumarayika utwaye ubu butumwa agomba kuba ari ikimenyetso cy’ubutumwa buvuga iby’igihe bugomba kubwirwa abatuye isi. Ubutumwa butangazwa buvuye mu gitabo “kibumbutse,” ibyo bikaba bigaragaza neza ko cyari cyarabanje gufungwa. Izo ntumwa zifite agaciro mu maso y’Imana; kuko “umukororombya,” ikimenyetso cy’isezerano ry’Imana, uri hejuru yazo, kandi zihagaze zambaye umucyo w’ubwiza bw’Imana, zigatangaza ubutumwa zishingiye ku bubasha bw’Umuremyi wa byose. Ibitangazwa hano ni ubutumwa buvuga iby’igihe, bwigeze “gushyirwaho ikimenyetso gifunga,” ariko ubu bukaba butangazwa buvuye mu gitabo “kibumbutse.”

GSAM 127.1Mu bice byabanje byagaragajwe ko Umwami yagennye igihe umucyo wari gutangwa werekeye iherezo ry’igihe kirekire cy’ubuhanuzi—iminsi 2300—kiganisha ku rubanza rw’igenzura; ko ubuhanuzi bwavugaga ko ubwenge buzagwira bwasohoye uko bwakabaye, binyuze mu guhagurutsa abantu benshi yahishuriye uwo mucyo; kandi ko yagennye n’igihe “umugani w’umutini” wari kwigwa, ahagurutsa abigisha be muri icyo gihe n’aho hantu kugira ngo bajye kwamamaza uwo mugani ku isi. Ni na ko yagennye neza igihe ubutumwa buvuga iby’igihe bwari kwiyongera bukageza ku ijwi rirenga, kandi ni na ko byasohoye neza.

GSAM 127Ijwi rirenga ry’ubutumwa bwa mbere

GSAM 127.2Igihe iryo tangazo ryari gutangirwa n’ijwi rirenga ni ikibazo gikwiriye kwitabwaho. Hano gishyizwe hagati yo kuvuza impanda ya gatandatu n’iya karindwi; ibyo bigaragarira aho iyi nkuru iri mu Byanditswe, ndetse no mu butumwa ubwabwo, buvuga buti: “Mu minsi y’ijwi ry’umumarayika wa karindwi, ubwo azatangira kuvuza impanda, ubwiru bw’Imana buzaba busohoye, nk’uko yabibwiye abagaragu bayo b’abahanuzi.” Icyo ni igihamya kidashidikanywaho ko igihe gitangazwa muri ubu butumwa kigera ku kuvuza impanda ya karindwi.

GSAM 127Igihe cy’ijwi rirenga

GSAM 127.3Igihe umumarayika wa karindwi avuza impanda, dusoma ko “urusengero rw’Imana rwo mu ijuru rwakinguwe, maze mu rusengero rwayo habonekamo isanduku y’isezerano ryayo.”3 Mu murimo wo mu buturo bwera bwo ku isi, icyumba cyarimo isanduku—Ahera Cyane—cyafungurwaga rimwe gusa mu mwaka; byari ku munsi w’impongano, hagamijwe guhanagura ibyaha—ari byo kweza ubuturo bwera. Igihe abahanuzi bavuze uwo murimo wo kweza wari gukorerwa na Kristo, ni ku iherezo ry’iminsi 2300.4 Bivugwa kandi ko igihe umumarayika wa karindwi avuza impanda, amajwi yo mu ijuru avuga ko igihe cyo gucira abapfuye urubanza kigeze.5

GSAM 128.1Iki kimenyetso cy’ubuhanuzi cyo mu Byahishuwe 10 kigaragaza igihe ubu butumwa bugomba kwamamazwa “n’ijwi rirenga,” hanyuma “nk’uko intare yivuga.” Dukurikije ubu buhanuzi, igihe ubutumwa bwari kwiyongera bukageza ku “ijwi rirenga” ryabwo, gihera ku iherezo ry’impanda ya gatandatu kikageza ku iherezo ry’igihe cy’ubuhanuzi kiganisha ku kweza ubuturo bwera, ni ukuvuga ku iherezo ry’iminsi 2300. Impanda enye za mbere zasohoreye mu ntambara z’Abagoti, Abavandali, Abahuni, n’abandi, zagabanyije Roma y’Iburengerazuba mo ibice icumi cyangwa ubwami icumi.

GSAM 128Impanda ya gatanu

GSAM 128.2Impanda ya gatanu igaragaza kuvuka kw’idini rya Isilamu n’igicu cyaryo cy’inyigisho z’ibinyoma, ariko by’umwihariko igaragaza igihe cy’“amezi atanu,” cyangwa imyaka ijana na mirongo itanu isanzwe, uhereye igihe “bari bafite umwami ubategeka.” Ku wa 27 Nyakanga 1299, Othman, washinze ubwami bw’Abotumani, yateye akarere ka Nicomedia. Kuva icyo gihe Abotumani bahoraga bahungabanya kandi “bababariza” ubwami bwa Roma y’Iburasirazuba kugeza ku wa 27 Nyakanga 1449, ari yo myaka ijana na mirongo itanu yo kuvuza impanda ya gatanu. Muri icyo gihe Abaturukiya bazanye ingabo zabo gutera umujyi wa Konsitantinopule ubwawo, bakoresha ifu y’imbunda mu ntambara zabo; kandi bakoresheje umuzinga uremereye cyane, uwo umuhanga mu by’amateka Gibbon avuga ko wakururwaga n’ibimasa mirongo itandatu, barashe amabuye manini ku nkike za Konsitantinopule.

GSAM 128Iherezo ry’impanda ya gatandatu

GSAM 128.3Muri icyo gihe ni bwo John Palleologus, uwo abahanga mu by’amateka banditse ko ari we mwami w’abami wa nyuma w’Umugiriki, yapfuye. Constantine Decozes ni we wari ufite uburenganzira bwo kuzungura ingoma, ariko bivugwa ko gutinya Amurath, sultani w’Abaturukiya wamurwanyaga muri iyo ntambara, byatumye asaba Amurath uruhushya rwo kwima ingoma. Igikorwa nk’icyo cyasa hafi no kwegurira Abaturukiya ingoma. Koko rero, nyuma y’igihe gito cyane, Abotumani bigaruriye umujyi wa Konsitantinopule n’ubwami bwa Roma y’Iburasirazuba. Bityo, mu bya politiki, “bishe” ubwo bwami bari barabanje “kubabariza.” Bagombaga “kubwica” mu gihe cy’“isaha imwe, n’umunsi umwe, n’ukwezi kumwe, n’umwaka umwe.”

GSAM 129.1Tubifashe nk’igihe cy’ubuhanuzi, umunsi umwe uhwanye n’umwaka umwe, byaba bingana n’igihe kingana iki? Kubibara biroroshye: umwaka umwe ni iminsi 360, cyangwa imyaka; ukwezi kumwe ni iminsi 30, cyangwa imyaka; n’umunsi umwe ni umwaka umwe,—byose hamwe ni iminsi 391, cyangwa imyaka 391 isanzwe. Isaha, ari kimwe cya makumyabiri na bine cy’umunsi, iyo ifashwe nk’ikimenyetso, yaba igice cy’ukwezi, cyangwa iminsi cumi n’itanu. Igihe cyose Abayisilamu bari kumara bategeka akarere ka Roma y’Iburasirazuba bigenga, cyaba rero imyaka 391 n’iminsi 15. Iyo ibyo byongewe ku wa 27 Nyakanga 1449, bitugeza ku wa 11 Kanama 1840, ari ryo herezo ry’igihe cy’ubwigenge bw’Abaturukiya cyerekanwa mu mpanda ya gatandatu.

GSAM 129Dogiteri Josiah Litch ahanura kugwa k’ubwami bw’Abotumani

GSAM 129.2Mu 1838, Dogiteri Josiah Litch wo muri Philadelphia, Pennsylvania, amaze kwakira ukuri kwatangazwaga na William Miller, yifatanyije mu murimo wo kurushaho kumenyekanisha ubutumwa. Yanditse inyandiko zo gusohorwa mu binyamakuru rusange, zivuga ku mpanda zirindwi zo mu Byahishuwe. Yemeje adaciye ku ruhande ko impanda ya gatandatu yari guhagarika kuvuga, ububasha bw’Abotumani bukagwa ku wa 11 Kanama 1840, kandi ko ibyo byari kwereka isi ko umunsi umwe wo mu buhanuzi bw’ibimenyetso ugereranya umwaka umwe w’igihe gisanzwe.

GSAM 129.3Bamwe muri bene data, ndetse n’abemeranyaga na we kuri iyo ngingo, bahindishwaga umushyitsi no gutekereza ingaruka zari kubaho “iyo bitasohora” nk’uko yabivugaga. Nyamara ibyo ntibyamuciye intege; ahubwo yakomeje gukora ibishoboka byose kugira ngo amenyekanishe uko yabonaga ikibazo cy’Abaturukiya. Ibinyamakuru rusange byakwirakwije ibyo yari yemeje kuri iyo ngingo. Amashyirahamwe y’abatemeraga Imana yabiganiriyeho mu nama zayo, aravuga ati: “Dore umuntu utinyutse kugira icyo yiyemeza; kandi ibi nibigenda nk’uko abivuga, bizemeza nta gushidikanya ibyo avuga ko umunsi umwe mu buhanuzi ugereranya umwaka umwe, kandi ko iminsi 2300 ari imyaka ingana ityo, ikazarangira mu 1844.”

GSAM 130.1Itangazwa ry’ikiganiro cya Dogiteri Litch ryateye impagarara mu bantu benshi; bityo abantu ibihumbi byinshi bashishikarizwa gukurikirana uko amakimbirane yari yadutse hagati ya Mehemet Ali, pasha wa Misiri, na sultani w’Abaturukiya yari kurangira. Abantu amagana baravuze bati: “Iki kibazo nikirangira nk’uko dogiteri yabyemeje, bizemeza ihame ry’uko umunsi uhwanye n’umwaka mu gusobanura igihe cy’ubuhanuzi bw’ibimenyetso, natwe tuzaba abadiventisiti.”

GSAM 130Sultani w’Abaturukiya arwana na pasha wa Misiri

GSAM 130.2Mu myaka myinshi yabanjirije 1840, sultani yari yarishoye mu ntambara na Mehemet Ali, pasha wa Misiri. Mu 1838, amakimbirane hagati ya sultani n’uwo mutegetsi wa Misiri wamuyobokaga yabaye ahagaritswe kubera ijambo ba ambasaderi b’amahanga bari bafite. Ariko mu 1839, imirwano yongeye gutangira, irakomeza kugeza ubwo, mu ntambara ikomeye yahuje ingabo za sultani n’iza Mehemet, ingabo za sultani zatsinzwe burundu zikarimburwa, kandi amato ye y’intambara agafatwa na Mehemet akajyanwa muri Misiri. Sultani yari yaraciwe intege cyane ku buryo, igihe intambara yongeraga gutangira muri Kanama, yari asigaranye amato abiri gusa y’intambara yo mu rwego rwa mbere n’amato atatu yo mu bwoko bwa furegate, ari yo yasigaye mu buryo bubabaje ku mato y’intambara y’Abaturukiya yari yarigeze kugira imbaraga. Mehemet yanze rwose kurekura ayo mato ngo ayasubize sultani, avuga ko ibihugu by’ibihangange nibigerageza kuyamwaka, azayatwika. Uko ni ko ibintu byari bimeze igihe, mu 1840, u Bwongereza, u Burusiya, Otirishiya na Prusiya byabyivangagamo, bikiyemeza gukemura icyo kibazo; kuko byagaragaraga ko, iyo Mehemet arekwa, yari kwigarurira intebe y’ubwami ya sultani bidatinze.

GSAM 131Ibihugu by’ibihangange byishyize hamwe biratabara

GSAM 131.1“Sultani yemeye uko gutabara kw’ibihugu by’ibihangange byishyize hamwe, bityo ku bushake bwe abishyira mu maboko icyo kibazo. Inama y’ibyo bihugu yabereye i Londres, shehe Effendi Bey Likgis ahari nk’intumwa y’Abotumani ifite ububasha busesuye. Hateguwe ubutumwa bwa nyuma busaba ko ibintu byubahirizwa, bwo gushyikirizwa pasha wa Misiri; muri bwo sultani yari kumusezeranya ubutegetsi bwa Misiri bwo kuzajya buhererekanywa mu rubyaro rwe, ndetse no gutegeka ubuzima bwe bwose igice cyose cya Siriya gihera ku Kigobe cya Suez kikagera ku Kiyaga cya Tiberiya, hamwe n’intara ya Acre; na we akavana ingabo ze mu bindi bice byose by’ibihugu bya sultani yari yigaruriye icyo gihe, kandi agasubiza amato y’intambara y’Abotumani. Iyo aza kwanga icyo sultani yamusezeranyaga, ibyo bihugu bine byagombaga kwifatira icyo kibazo mu maboko, bigakoresha ubundi buryo byari kubona ko bukwiriye kugira ngo bimwemeze kwemera ibyo asabwa.

GSAM 131.2“Byaragaragaraga ko ubwo butumwa bwa nyuma bukimara gushyikirizwa Mehemet Ali, icyo kibazo cyari guhita kiva burundu mu maboko y’uwa mbere [sultani], kandi ko kuva uwo mwanya ibyerekeye ibye byari kuzajya byemezwa n’ibihugu by’ibihangange by’amahanga.

GSAM 131Ubuhanuzi burasohora—Iherezo ry’ubwigenge bw’Abaturukiya

GSAM 131.3“Sultani yohereje Rifat Bey i Alegizandiriya mu bwato bwa leta bukoreshwa n’imbaraga z’umwuka w’amazi ashyushye, kugira ngo ageze ubwo butumwa bwa nyuma kuri pasha. Bwamushyikirijwe, arabwakira, ku wa 11 Kanama 1840! Kuri uwo munsi, sultani yoherereje ba ambasaderi b’ibyo bihugu bine urwandiko, ababaza umugambi wari gukurikizwa mu gihe pasha yaba yanze kubahiriza ibyo ubwo butumwa bwa nyuma bwamusabaga; na bo bamusubiza ko ibyari bikenewe byari byarateguwe, kandi ko atari ngombwa ko ahangayikishwa n’ikintu icyo ari cyo cyose cyashoboraga kubaho. Kuri uwo munsi igihe cy’imyaka 391 n’iminsi cumi n’itanu cyari cyaragenewe gukomeza k’ububasha bw’Abotumani cyararangiye; none se ubwigenge bwa sultani bwari he?—Bwari bwarashize!”6

GSAM 132.1Kuva uwo munsi kugeza uyu munsi, sultani yabaye agomba kugendera ku mabwiriza y’ibihugu by’ibihangange, akirebera uko ubwami bwe bucibwamo ibice, uko ibyo bihugu byagendaga byigarurira igice kimwe kimwe ngo bikoreshe ibyo byishakiye.

GSAM 132Abantu bashishikazwa n’ubuhanuzi

GSAM 132.2Uku gusohora gutangaje k’ubuhanuzi kwagize ingaruka zikomeye cyane ku bitekerezo by’abantu. Kwarushijeho kubatera gushaka kumva iby’ubuhanuzi bwari bwarasohoye n’ubwari burimo gusohora. Dogiteri Litch yavuze ko mu mezi make yakurikiye ku wa 11 Kanama 1840, yari yarabonye amabaruwa y’abatemeraga Imana bazwi barenga igihumbi, bamwe muri bo bakaba bari abayobozi b’amashyirahamwe y’abatemeraga Imana; muri ayo mabaruwa bavugaga ko bari bararetse kurwanya Bibiliya, bakayemera nk’ibyo Imana yahishuriye umuntu. Bamwe muri bo bihannye rwose bahindukirira Imana, kandi abatari bake babaye ababwiriza bashoboye mu muryango ukomeye w’ukuza kwa kabiri. Bamwe babwiye Dogiteri Litch batya bati: “Twavuze ko abasobanura ubuhanuzi bavuga ibikurwa mu mpapuro zishaje kandi zibombye z’amateka kugira ngo bashyigikire ibyo bavuga byerekeye gusohora k’ubuhanuzi; ariko kuri iyi nshuro dufite ibintu bibaho biri imbere y’amaso yacu.”

GSAM 132.3Kugira ngo nerekane uko, ku iherezo ry’impanda ya gatandatu nyirizina, ubutumwa bw’ukuza kwa kabiri bwatangiye kwamamazwa “n’ijwi rirenga,” ndavuga ibyabaye nabwiwe n’umwe mu bagize uruhare muri ubu butumwa.

GSAM 132.4Mu mwaka wa 1840, E. C. Williams, wakoraga amahema n’ibitambaro by’amato ku bwinshi, wo muri Rochester, New York, yemeye ubutumwa, maze atumira Abakuru Miller na Himes ngo baze i Rochester bavugane n’abantu ibihumbi bo muri uwo mujyi. Bamusubije ko batari bafite amafaranga yo kubona icyumba cy’amateraniro kinini bihagije cyakwakira abantu. Arabasubiza ati: “Mfite ihema ry’uruziga rifite umurambararo wa futi 120. Nzarishinga, nshyiremo intebe, ndyiteho, byose ku buntu. Nimuze mutangaze ubutumwa.” Yarambwiye ati: “Baraje, ariko ihema ntiryashoboraga no kwakira kimwe cya kabiri cy’abazaga kumva; nuko nongeramo igice cya futi mirongo ine, bituma ihema rigira ubunini bwa futi 160 x 120. Iryo hema ryuzuraga abantu buri munsi, kandi abandi amagana bakabyiganira hafi yaryo hanze, bose bashishikajwe no kumva ijambo.”

GSAM 133Abantu amagana batangaza ubutumwa

GSAM 133.1Kugira ngo bashobore gufasha abantu barushagaho gushishikarira kumva, bakoreshaga amahema manini, kandi mu mpeshyi bagateranira mu dushyamba. Mu gihe cy’imbeho bakoreshaga zimwe mu nsengero nini kurusha izindi n’ibyumba binini by’amateraniro bya rubanda, kandi byose byaruzuraga abateze amatwi bashishikaye kugeza aho bitari bigishobora kwakira abandi. Aho kugira ngo Umukuru Miller akomeze gutangaza ubutumwa “hafi ya wenyine,” nk’uko byari bimeze mbere ya 1840, icyo gihe abantu nka magana atatu bifatanyije na we mu gutangariza abantu ku mugaragaro iherezo ry’igihe cy’iminsi 2300, no kurangurura bati: “Igihe ntikizongera kubaho,” kandi bati: “Igihe cyo guca imanza kwe kirasohoye.” Bityo turabona uko, ubwo igihe cy’Umwami cyageraga ngo ubutumwa butere imbere bukwire isi yose, ijambo rye ryasohoye, abantu babarirwa muri za miriyoni bakagira icyifuzo cyo kumva iryo rarika.

GSAM 133.2Ibyabaye mu muryango w’ukuza kwa kabiri muri Amerika byabaye no mu bindi bihugu. Kuva mu mwaka wa 1840, aho kugira ngo abantu bake abe ari bo bakwirakwiza inyandiko zabo, abantu benshi bahagurukiraga icyarimwe, mbese nk’abajya ku ruhembe, kugira ngo batangaze iryo jwi. Mu Bwongereza hari ababwirizabutumwa magana arindwi bo mu Itorero ry’u Bwongereza ryonyine batangazaga ubutumwa, tutavuze abandi benshi bakoraga uwo murimo. Mu bihugu by’ingenzi birenga makumyabiri byo ku isi, ubutumwa bwakwirakwiraga bufite ishyaka ryatumaga ababyitegerezaga bavuga bati: “Aba bantu biyemeje bikomeye cyane.”

Notes

  1. Ibyahishuwe 10:1-7. ↩
  2. Matayo 28:19, 20. ↩
  3. Ibyahishuwe 11:19. ↩
  4. Daniyeli 8:14. ↩
  5. Ibyahishuwe 11:18. ↩
  6. Reba Ibitekerezo kuri Daniyeli n’Ibyahishuwe, ku mp. 497, 498. ↩

Icyitonderwa

Subira inyuma