Igice cya 5 — Ubutumwa bw’Ukuza kwa Kabiri
GSAM 93.1“None nimwigire ku mutini uyu mugani: Ishami ryawo iyo rikiri ritoshye, rigatoha amababi, mumenya ko igihe cy’impeshyi kiri bugufi; nuko namwe nimubona ibyo byose, muzamenye ko biri hafi [mu ruhande rw’urupapuro, ko ari hafi], ndetse ku muryango. Ndababwira ukuri yuko ab’iki gihe batazashira kugeza aho ibyo byose bizasohorera. Ijuru n’isi bizashira, ariko amagambo yanjye ntazashira.”1
GSAM 93.2Muri iki cyanditswe twerekezwa ku gihe bishoboka kumenya ko ukuza kwa Kristo kuri “ku muryango”, tubyizeye nk’uko tumenya ko impeshyi iri bugufi iyo tubonye amababi ya mbere akiri mato kandi atoshye atangiye kumera. Dushobora kandi kumenya ko tugeze ku gisekuru kitazashira Kristo ubwe ataraza. Igihe cyo kwiga uwo mugani iyo kigeze, nta gushidikanya ko kiba ari igihe cy’Umwami cyo guhagurutsa abigisha bo kuwusobanura. Ikibazo intumwa yabajije ikindi gihe kirakwiriye no hano: “Bumva bate batagira ubabwiriza? Kandi babwiriza bate batatumwe?”2
GSAM 93Igihe cy’Ibimenyetso
GSAM 93.3Mu gice kibanziriza iki twabonye uko abantu bamenye ibyerekeye iherezo ry’igihe cy’iminsi 2300, kandi ko cyagezaga ku “isaha y’urubanza rwe”. Uyu mugani utugeza ku gihe Umwami yagennye kugira ngo uwo mugani n’ubutumwa bw’“urubanza” bitangarizwe isi. Amaze kuvuga iby’“umubabaro mwinshi” wari kuzagera ku bwoko bwe, iminsi yawo ikaba yari “kuzagabanywa”, Umukiza yaravuze ati: “Uwo mubabaro wo muri iyo minsi ukimara gushira, izuba rizijima, ukwezi ntikuzava umwezi wako, inyenyeri zizagwa zivuye mu ijuru, n’imbaraga zo mu ijuru zizanyeganyega; ni bwo ikimenyetso cy’Umwana w’umuntu kizabonekera mu ijuru.”3
GSAM 94.1Muzirikane ko kuri icyo kimenyetso cya nyuma havuzwe hatavugwa ko ari ikimenyetso cy’uko agiye kuza, ahubwo ko ari ikimenyetso cy’uko Umwana w’umuntu ari aho, agaragara aza. Ibyo uyu murongo uvuga nk’ibimenyetso byo gushingiraho ukwizera ko ukuza kwe kuri bugufi ni ibimenyetso byo mu zuba, mu kwezi no mu nyenyeri. Ibindi bikurikiraho biba bijyana n’ukuza kwe koko mu bicu byo mu ijuru. Bityo, ako kanya nyuma y’ikimenyetso cya gatatu muri ibyo—icyo mu nyenyeri—haza igihe cy’Umwami cyo guhagurutsa abigisha be kugira ngo bigishe ko ukuza kwa Kristo kuri ku muryango.
GSAM 94.2Ku byerekeye igihe ibyo bimenyetso byari kugaragarira: izuba ryari kwijima ako kanya nyuma y’umubabaro.4 Nk’uko Mariko abyandika, byari kuba “muri iyo minsi, hanyuma y’uwo mubabaro.”5 Umukiza wacu yari yaravuze ko iyo minsi yari kuzagabanywa. Binyuze mu iteka rya Maria Theresa no mu mategeko yo kwemerera abantu umudendezo mu by’idini yashyizweho kuva mu 1773 kugeza mu 1776, ubukana bw’akarengane kagirirwaga itorero bwaragabanyijwe. Nubwo ubutegetsi bwarenganyaga bwakomeje gutegeka inzego za leta kugeza mu 1798, kurenganya kwabwo kwarangiye ahagana mu 1773. Iyo tugereranyije amagambo y’Umukiza, tubona ko ikimenyetso cya mbere muri ibyo cyagombaga kuba hagati ya 1773 na 1798.
GSAM 94Umunsi n’Ijoro by’Umwijima
GSAM 94.3Ku wa 19 Gicurasi 1780, izuba ryarijimye mu buryo burenze kamere. Ntabwo ari ubwirakabiri bw’izuba bwabaye, kuko ku munsi wari wabanje ukwezi kwari kuzuye. Nyamara umwijima watwikiriye igice cyose cyo mu majyaruguru y’uburasirazuba bwa Leta Zunze Ubumwe za Amerika kuva saa 11:00 za mu gitondo kugeza saa 23:00 z’ijoro. Icyo gihe si izuba gusa ryijimye, ahubwo n’ukwezi ntikwasubije urumuri rw’izuba. Wari umwijima wabujije izuba kumurika ku buso bw’ukwezi. Kandi nk’uko Noah Webster yabivuze hashize imyaka myinshi, “Nta mpamvu isobanura neza uwo mwijima yigeze itangwa.”
GSAM 95.1Ku byerekeye uwo munsi w’umwijima, Herschel, umuhanga mu by’inyenyeri, yaravuze ati: “Umunsi w’Umwijima muri Amerika ya Ruguru wari kimwe mu bintu bitangaje byo muri kamere abantu bazahora basoma bashishikaye, ariko ubuhanga bukaba bwarabuze uko bubisobanura.”
GSAM 95.2Abasobanuye umwijima wo mu ijoro ryo ku wa 19 Gicurasi 1780 bavuze ko, nubwo ukwezi kwari kuzuye, “iyo ikintu cyose kimurika mu isanzure kiba cyarakuweho, umwijima ntiwari gushobora kurushaho kuba mwinshi.”
GSAM 95Kugwa kw’Inyenyeri
GSAM 95.3Ikimenyetso cya gatatu muri ibyo, ari cyo kugwa kw’inyenyeri, cyasohoye ku wa 13 Ugushyingo 1833. Muri iryo joro, cyangwa se guhera ku masaha atanu mbere y’uko bucya, habaye imvura y’ibimuri byo mu kirere bamwe bagereranyije n’imigezi y’umuriro imanuka ivuye mu ijuru; abandi bayigereranya n’ibishashi bituruka ku kintu kinini gituritsa imiriro yo kurimbisha ikirere. Ibyo byabaye muri Amerika ya Ruguru yose, kuva ku Kigobe cya Megizike mu majyepfo kugeza ku Kigobe cya Hudson mu majyaruguru, no kuva ku Birwa bya Sandwich mu burengerazuba kugeza ahari hasigaye mayili magana make ngo ugere i Liverpool mu burasirazuba. Aho byagaragaye hose, yari ya mvura y’inyenyeri idahagarara, zigwa ari nyinshi nk’uduce twa shelegi mu muyaga ukomeye wa shelegi.
GSAM 95.4Ku byerekeye iyo mvura y’inyenyeri yo mu 1833, turongera gusubiramo amagambo yo mu kinyamakuru Indorerezi ya Connecticut cyo ku wa 25 Ugushyingo 1833:—
GSAM 95.5“Umwanditsi mukuru w’Umunyagihugu wa Kera afata iby’‘inyenyeri zaguye’ nk’ikintu gikomeye cyane. Aragira ati: ‘Turemeza ko imvura y’umuriro twabonye mu gitondo cyo ku wa Gatatu ushize ari ishusho iteye ubwoba, integuza idashidikanywaho, ikimenyetso cy’imbabazi, cy’uwo munsi ukomeye kandi uteye ubwoba abatuye isi bazabona igihe ikimenyetso cya gatandatu kizamenwa. Igihe kiri hafi rwose, nk’uko cyasobanuwe mu Isezerano Rishya no mu Isezerano rya Kera; kandi ntibyari gushoboka kubona ishusho irushijeho kugaragaza neza umutini uhungura imbuto zawo uhushwe n’umuyaga mwinshi.’”
GSAM 96Ibyo Thomas Burnett Yavuze ko Bizaba
GSAM 96.1Abantu bari barigishijwe n’abo mu bihe byashize gutegereza ko iki kimenyetso kizasohora uko cyavuzwe. Thomas Burnett, mu gitabo cye Inyigisho ku Isi, cyacapiwe i London mu mwaka wa 1697 nyuma ya Kristo, yavuze kuri Matayo 24:29 ati:—
GSAM 96.2“Nta gushidikanya ko icyo gihe hazabaho ibimuri byo mu kirere by’ubwoko bwose bisa n’umuriro; muri byo hazaba n’ibyitwa inyenyeri zigwa. Nubwo kimwe ukwacyo nta kintu kinini kiba kivuze, bibaye byinshi cyane, bikagwa nk’uko umuhanuzi avuga, nk’amababi ahanuka ku muzabibu cyangwa amatini ahanuka ku mutini, byaba ari ibintu bitangaje kubireba.... Ntitugomba gufata ibyo nk’imvugo zikabiriza n’amagambo y’ubusizi, ahubwo tugomba kubifata nk’ubuhanuzi bweruye, n’ibintu bizasohora uko byavuzwe.”
GSAM 96Ubuhamya bwa Porofeseri Olmstead
GSAM 96.3Porofeseri Olmstead wo mu Ishuri Rikuru rya Yale, muri Massachusetts, wiswe “umuhanga mu by’ikirere ukomeye kurusha abandi muri Amerika”, yavuze ku nyenyeri zaguye ku wa 13 Ugushyingo 1833 ati:—
GSAM 96.4“Imvura y’inyenyeri yo mu 1833 yagaragaye mu gice kinini cy’ubuso bw’isi, kuva hagati mu Nyanja ya Atalantika mu burasirazuba kugeza ku Nyanja ya Pasifika mu burengerazuba; no kuva ku nkombe yo mu majyaruguru ya Amerika y’Epfo kugeza mu turere tutagenwe neza two mu bihugu byategekwaga n’Abongereza mu majyaruguru. Izo nyenyeri zanyuraga mu kirere ntizagaragaraga gusa, ahubwo aho zari ziri hose zabonekaga kimwe.”
GSAM 96.5Ku byerekeye ibyo bintu bitangaje, byatangiye ahagana saa 23:00 zo ku wa 12 Ugushyingo bigakomeza kugeza ahagana saa 04:00 zo ku wa 13, uwo porofeseri aragira ati:—
GSAM 96.6“Abagize amahirwe yo kubona inyenyeri zanyuraga mu kirere mu gitondo cyo ku wa 13 Ugushyingo 1833, birashoboka ko babonye imiriro yo mu ijuru itangaje kurusha iyindi yose yigeze kuboneka kuva isi yaremwa, cyangwa se nibura mu bihe byanditswe mu bitabo by’amateka.”
GSAM 97Imvura y’Inyenyeri Yabonetse no mu Burayi
GSAM 97.1Mu gitabo cyasohowe na Leonard Heinrich Kelber i Stuttgart mu Budage, mu mwaka wa 1835, tumenya ko icyo kimenyetso cyongeye kuboneka ku rundi ruhande rw’Inyanja ya Atalantika, muri uko kwezi, ariko hashize iminsi mike. Aragira ati:—
GSAM 97.2“Ku wa 25 Ugushyingo 1833, ku mugabane w’Uburayi habonetse inyenyeri nyinshi zigwa, zishimishije kuzireba,” kandi “i Minsterburg muri Silesia, inyenyeri zaguye nk’imvura y’umuriro. Zaguye zijyana n’imibumbe y’umuriro, bituma ijoro rimurika cyane ku buryo abantu batekereje ko amazu yari hafi yabo yagombaga kuba arimo gushya.
GSAM 97.3“Muri icyo gihe kandi, i Prin muri Otirishiya, habaye kugwa kw’inyenyeri kwagaragaye ku buso burenze mayili kare magana atanu. Bamwe bavuze ko byasaga n’imigezi y’umuriro imanuka ivuye mu ijuru. Abandi babyise imvura y’umuriro. Amafarashi yarabikanze yikubita hasi. Abantu benshi bararwaye kubera ubwoba.”
GSAM 97Icyo Umugani Werekezaho
GSAM 97.4Dukomeje gukurikira uru ruhererekane rw’ubuhanuzi, tumaze kurenga ugusohora kw’ikimenyetso cya gatatu—kugwa kw’inyenyeri—Umukiza wacu aragira ati: “None nimwigire ku mutini uyu mugani.” Ayo magambo ntiyerekeye igisekuru cyariho igihe Umwami wacu yavugaga ayo magambo, ahubwo yerekeye igisekuru cyari kuzabona ibyo byasohoye—ntikibibona bigisohora, ahubwo cyarabibonye byasohoye. Ibyagombaga gusohora nk’ibimenyetso by’uko Kristo ari ku muryango ntibirimo kunyeganyega kw’ijuru igihe azaboneka aza koko. Ibyo bimenyetso by’uko ukuza kwe kuri bugufi birimo n’icyo kimenyetso cya gatatu, cyo mu nyenyeri. Igihe Umwami yagennye kugira ngo abantu bige umugani w’umutini gitangira nyuma ya 1833. Icyo ni cyo gihe cy’Umwami cyo gukangurira isi ukuri gukomeye kw’uko ukuza kwe kuri ku muryango, kandi ko azaza igisekuru cyumva uwo mugani kitarashira. Bityo tubona uko ubu buhanuzi bugaragaza igihe itangazo rikomeye ry’ukuza kwa Kristo ryagombaga kugezwa ku isi.
GSAM 98Itangazo ku Isi Yose
GSAM 98.1Mu gusohora k’ubwo buhanuzi, tubona ko icyo gihe nyine, mu 1833, Umwami yahagurutsaga intumwa ze cyangwa abakozi be mu bice bitandukanye by’isi. Kuva mu 1833 kugeza mu 1844, abo baranguruye bavuga ko ukuza kwa Kristo kuri bugufi, “ndetse ku muryango”; bigishaga umugani w’umutini, berekana ibyo bimenyetso by’ukuza kwe, nk’uko yari yarabibategetse. Ubu butumwa, bwatangwaga n’umwigisha ubwe cyangwa bukagezwa ku bantu n’inyandiko zacapwe, bwageze kuri buri kigo cy’ubumisiyoneri cyo ku isi, no kuri buri cyambu cyo ku isi.
GSAM 98.2Aho ubu butumwa bwageze hasobanuwe neza n’umwanditsi mukuru w’Ijwi ry’Ukuri ry’i Rochester, New York, mu nimero yo muri Mutarama 1845:—
GSAM 98.3“Ubutumwa bwiza bw’iteka ryose, nk’uko buvugwa mu Byahishuwe 14:6, 7, bwabwirijwe amahanga yose n’imiryango yose n’indimi zose n’amoko yose, buvuga n’ijwi rirenga buti: ‘Nimwubahe Imana, muyihimbaze, kuko igihe cyo gucira abantu urubanza gisohoye; muramye Iyaremye ijuru n’isi n’inyanja n’amasoko y’amazi.’ Nta kindi kintu gishobora kwemezwa n’ibihamya bisobanutse kurusha uko ubu butumwa bwagejejwe ku mahanga yose n’indimi zose munsi y’ijuru mu myaka mike cyane ishize, mu kubwiriza ko Kristo azaza mu 1843 [1843, hakurikijwe igihe cy’Abayahudi—mu gihe cyacu, 1844], cyangwa ko aza vuba. Binyuze mu nyigisho zatangirwaga mu ruhame no mu nyandiko zasohowe, ijwi ryageze mu isi yose, n’amagambo agera ku mpera y’isi.”
GSAM 98.4Abantu bamwe, batazi uko ibintu byagenze, batekereje ko umuryango w’ukuza kwa kabiri wagarukiye mu karere kamwe gusa, bakibwira ko wari umurimo wa William Miller n’ababwirizabutumwa magana make bafatanyaga na we mu gice cyo mu majyaruguru ya Leta Zunze Ubumwe za Amerika. Abo bashobora gutangazwa no kumenya ko uwo muryango wo muri Amerika, aho Abakuru Miller na Himes bari abayobozi bakomeye, wari agace gato gusa k’umuryango ukomeye wageze, nk’uko byavuzwe haruguru, “ku mpera z’isi.”
GSAM 99UKO UMURYANGO WATANGIYE MU MAHANGA ATANDUKANYE
GSAM 99.1Igihe cy’Umwami cyarageze kugira ngo iri tangazo rigezwe ku isi. Mu bice makumyabiri cyangwa birenga bitandukanye by’isi, hafi mu gihe kimwe, hahagurutse abagabo batari bazi umurimo wa bagenzi babo, bajya kurangururira ubwo butumwa mu bice byose by’isi. Abavuzwe mu gice cya 4, bahawe umucyo ku byerekeye iherezo ry’iminsi 2300, uretse umwe—A. Campbell—bose bakozwe ku mutima ngo batangaze ubutumwa bw’umumarayika wa mbere bwo mu Byahishuwe 14. Ibyo na byo byabaye ku bw’igikorwa kitaziguye cy’Umwuka w’Imana, aho kuba ku bwo gusangira uwo mucyo hagati yabo.
GSAM 99Kugereranya n’Ivugurura
GSAM 99.2Turamutse dusuzumye uyu muryango dukoresheje ihame D’Aubigné yakoresheje asuzuma intangiriro y’Ivugurura rikomeye ryo mu kinyejana cya cumi na gatandatu, nta gushidikanya ko twawufata nk’ubutumwa bw’Umwami bwaje mu gihe cy’Umwami. Ku byerekeye iryo Vugurura muri rusange, uwo mwanditsi w’amateka yaravuze ati:—
GSAM 99.3“U Budage si bwo bwagejeje ukuri ku Busuwisi, kandi u Busuwisi si bwo bwakugejeje ku Bufaransa, cyangwa ngo u Bufaransa bukugeze ku Bwongereza. Ibyo bihugu byose byakuhawe n’Imana, nk’uko igice kimwe cy’isi kitageza urumuri ku kindi, ahubwo wa mubumbe umwe urabagirana ari wo urugeza ku isi yose mu buryo butaziguye. Kristo, Umuseke uturutse mu ijuru, ushyizwe hejuru y’abantu bose bitagereranywa, mu gihe cy’Ivugurura, kimwe no mu itangizwa ry’Ubukristo, yari umuriro w’Imana wahaye isi ubugingo. Mu kinyejana cya cumi na gatandatu, inyigisho imwe yashingiwe icyarimwe mu ngo no mu matorero y’amahanga yari atandukanye cyane kandi aturanye kure cyane. Impamvu ni uko Umwuka umwe yakoreraga hose, atuma habaho ukwizera kumwe.
GSAM 99.4“Ivugurura ryo mu Budage n’iryo mu Busuwisi agaragaza uku kuri. Zwingle nta mibanire yari afitanye na Luther. Nta gushidikanya ko hari icyahuzaga abo bagabo bombi; ariko tugomba kugishakira hejuru y’isi. Uwo mu ijuru wahaye Luther ukuri ni na we waguhaye Zwingle. Imana ni yo yabahuzaga. Zwingle aragira ati: ‘Natangiye kubwiriza ubutumwa bwiza mu mwaka w’ubuntu wa 1516, ni ukuvuga igihe izina rya Luther ryari ritarigera ryumvikana mu gihugu cyacu. Inyigisho za Kristo sinazigishijwe na Luther, ahubwo nazigiye mu ijambo ry’Imana. Niba Luther abwiriza Kristo, akora ibyo nanjye nkora; ni ibyo gusa.’”6
GSAM 100.1Avuga ku murimo wa Farel na Lefèvre mu Bufaransa, uwo mwanditsi w’amateka aragira ati:—
GSAM 100.2“Bityo rero, Ivugurura ryo mu Bufaransa ntiryari ikintu cyazanywe kivuye mu mahanga. Ryavukiye ku butaka bw’Ubufaransa; ryatangiriye i Paris; imizi yaryo ya mbere yashingiye muri kaminuza ubwayo, yari urwego rwa kabiri rukomeye mu bihugu by’Abakristo byayoborwaga na Roma. Imana yashyize amahame y’uwo murimo mu mitima itaryarya y’abantu bo muri Picardy na Dauphiny mbere y’uko utangira mu kindi gihugu icyo ari cyo cyose.
GSAM 100.3“Twabonye ko Ivugurura ryo mu Busuwisi ritakomotse ku Ivugurura ryo mu Budage. Ivugurura ryo mu Bufaransa na ryo ntiryakomotse kuri ayo yombi. Umurimo watangiriye icyarimwe muri ibyo bihugu bitandukanye, nta mushyikirano wari hagati yabyo; nk’uko mu rugamba imitwe yose itandukanye igize ingabo igendera icyarimwe, nubwo umwe utabwira undi kugenda, kuko bose bumva itegeko rimwe rivuye ku Mugaba Mukuru umwe. Igihe cyari gisohoye, abantu bari biteguye, nuko Imana itangira Ivugurura ry’itorero ryayo mu bihugu byose icyarimwe. Ibyo bigaragaza ko Ivugurura rikomeye ryo mu kinyejana cya cumi na gatandatu ryari umurimo w’Imana.”7
GSAM 100.4Ku byerekeye Ivugurura ryo mu Bwongereza, ryakozwe na Thos. Bilney, Fryth, Tyndale n’abandi, D’Aubigné akomeza avuga ati:—
GSAM 100.5“Bityo rero, Ivugurura ryo mu Bwongereza ryatangiye ridakomotse kuri Luther na Zwingle, ahubwo rikomotse ku Mana yonyine. Muri ibyo bihugu byose by’Abakristo, ijambo ry’Imana ryakoreraga icyarimwe. Intangiriro y’Ivugurura muri Oxford, Cambridge na London yari Isezerano Rishya ryo mu Kigiriki ryasohowe na Erasmus. [Tyndale na Thomas Bilney bavuye muri Cambridge mu mwaka wa 1519.] Haje umunsi u Bwongereza bwishimira iyo nkomoko ihebuje y’Ivugurura.”8
GSAM 101.1Itangazwa ry’ukuza kwa Kristo ryatangiye mu buryo busa n’ubw’Ivugurura bwasobanuwe haruguru. Abagabo bashishikarijwe guhaguruka icyarimwe mu bice by’isi byari birenze incuro enye umubare w’ibyatangiriyemo Ivugurura. Batari baziranye, nta n’ubwo basangiye ibitekerezo, batangiye gutangaza ukuri kumwe ko mu Byanditswe, batakubwira amahanga ane gusa yo ku isi, ahubwo bakubwira isi yose yari ifite umuco wateye imbere.
GSAM 101Imirimo ya Joseph Wolff
GSAM 101.2Aha birakwiye ko twita ku bintu bigaragaza aho kwamamaza ukuza kwa kabiri byari byarageze:—
GSAM 101.3“Mu 1831, Joseph Wolff, D.D., yoherejwe ava mu Bwongereza Bukuru ari umumisiyoneri wo gukorera mu Bayuda bo muri Palesitina. Nk’uko bigaragara mu nyandiko ze z’urugendo, kugeza mu mwaka wa 1845, yamamaje ko Umwami agiye kuza vuba muri Palesitina, mu Misiri, ku nkombe z’Inyanja Itukura, muri Mezopotamiya, muri Crimea, mu Buperesi, muri Georgia, mu Bwami bwa Ottoman bwose, mu Bugiriki, muri Arabiya, muri Turukiya, muri Bokhara, muri Afuganisitani, muri Kashimiri, muri Hindostani, muri Tibet, mu Buholandi, muri Ecosse, muri Irilande, i Constantinople, i Yerusalemu, ku kirwa cya Mutagatifu Helena, ndetse no mu mato yo mu Nyanja ya Mediterane, no mu mujyi wa New York, abibwira abo mu madini yose. Avuga ko yabwirije mu Bayuda, Abaturukiya, Abisilamu, Abaparisi, Abahindu, Abakaludaya, Abayezidi, Abasiriya, Abasabe, abwira abapasha, abasheki, abashahi, abami ba Organtsh na Bokhara, umwamikazi w’u Bugiriki, n’abandi.”9
GSAM 101.4Muri Yemeni, akarere gatuwe n’abakomoka kuri Hobabu, sebukwe wa Mose, Joseph Wolff yabonye igitabo avuga atya: “Abarabu b’aha hantu bafite igitabo cyitwa ‘Seera,’ kivuga iby’‘Ukuza kwa Kabiri kwa Kristo, n’Ubwami Bwe mu Cyubahiro!’”10
GSAM 102.1Muri Yemeni yamaze iminsi itandatu ari kumwe n’Abarekabu, abo avuga atya: “Ntibanywa divayi, ntibatera inzabibu, ntibabiba imbuto, baba mu mahema, kandi bibuka amagambo ya Yonadabu mwene Rekabu. Hamwe na bo hari Abisirayeli bo mu muryango wa Dani, batuye hafi ya Terim muri Hatramawt; kimwe n’abana ba Rekabu, bategereje ko Mesiya agiye kuza vuba ku bicu byo mu ijuru.”
GSAM 102.2Ibyo tumaze kuvuga bitwereka ko muri iyo myaka cumi n’ine, Wolff ubwe yari yaramamaje inkuru y’uko ukuza kwa Kristo kuri hafi, ku rugi, mu bihugu bitandukanye birenga makumyabiri. Muri icyo gihe kandi, iyo nyigisho yaganirwagaho cyane mu Budage, cyane cyane mu majyepfo, mu Bamorave.
GSAM 102Ubutumwa mu Budage no mu Burusiya
GSAM 102.3Umwanditsi w’Umwongereza witwa Mourant Brock atubwira ko “muri Württemberg hari umudugudu w’Abakristo babarirwa mu magana, bari bategereje ukuza kwa Kristo kwa vuba.” Iyo nyigisho yamamajwe no mu tundi turere tw’u Budage na Hengstenberg, wavugwagaho icyo gihe ko ari we muhanga mu by’Imana ufite impano kurusha abandi mu Budage.
GSAM 102.4Mu Isubiramo n’Umubwirizabutumwa yo ku wa 13 Ukuboza 1892, Pasiteri L. R. Conradi wo mu Budage avuga ati:—
GSAM 102.5“Mu Budage, Bengel yakongeje mu mitima ya benshi urukundo rwo gutegereza kuboneka k’Umwami wacu, bituma abantu ibihumbi biga ijambo ry’ubuhanuzi kurusha uko bari barigeze kuriga.... Umucyo wamuritse mu Budage, kandi inyandiko zerekana uko iminsi 2300 yasohoraga zarahakwirakwijwe. Hakurikiyeho gukanguka mu by’idini, cyane cyane muri Württemberg; maze ubwo kurenganywa byatangiraga, imiryango amagana yimukira mu majyepfo y’u Burusiya, ihakwirakwiza ubwo butumwa mu benegihugu bayo bari barimukiyeyo imyaka myinshi mbere yaho. Kubera ko abapasiteri babakingiye amatorero yabo, uretse bake cyane, bakoreraga ‘stunden’ zabo, cyangwa amateraniro y’‘isaha,’ mu ngo zabo, maze abantu amagana barihana. Ndetse no muri icyo gihe baganiraga ku Isabato, ariko kubera ko nta muntu watangiye kuyikurikiza, iyo ngingo irazima. Umuhinzi w’Umurusiya yihannye muri izo ‘stunden,’ maze atangira umurimo nk’uwo mu Barusiya. Ibyo amaherezo byabyaye umuryango ukomeye w’Abastundisiti wo muri iki gihe, ufite imbaraga zigera mu duce twa kure cyane twa Siberiya no hakurya y’imisozi ya Caucase.”
GSAM 103.1Mu Isubiramo n’Umubwirizabutumwa yo ku wa 31 Nyakanga 1891 harimo amagambo ya Pasiteri Conradi yerekeye mwene data Schäche wo muri Ositaraliya. Mu gihe avuga, Schäche yari atuye muri Silesia, kandi igice cy’igihe cye yagikoreshaga mu murimo w’ivugabutumwa mu gihugu cyabo wa Padiri Gosner, umuhanga mu by’Imana w’Umudage wari uzwi cyane mu ivugabutumwa. Atanga aya magambo ya mwene data Schäche ku byerekeye igitabo cya Kelber:—
GSAM 103.2“Nyuma ya 1836, ni ukuvuga igihe Ibarura rya Bengel ryari ryarangiye, mu kinyamakuru cy’intara ya Schweidnitz hasohotse itangazo riturutse mu iduka ry’ibitabo rya Bwana Sommerfeldt ryaho, rivuga igitabo cya L. Henry Kelber cyerekeye ibintu bikomeye kandi bishimishije byagombaga kuba mu myaka ya 1843 na 1844. Sinibuka neza umutwe w’icyo gitabo. Twakibonye, maze mu mwaka wa 1839-40 tugisomana n’abantu benshi bari bagishishikariye, twakinze inzugi. Icyo gitabo cyerekanaga, gishingiye kuri Daniyeli, Ibyahishuwe na Matayo 24, ko imperuka yari hafi, kandi cyarimo n’imbonerahamwe y’ibarura yerekana uko bageze ku gihe cyavuzwe haruguru.”
GSAM 103Ubutumwa mu Bwongereza Bukuru
GSAM 103.3Mu nyandiko yo mu Bwongereza yitwa Imyaka Igihumbi, havugwa ko “abavugabutumwa magana arindwi bo mu Itorero ry’u Bwongereza barangururaga ijwi ryo kugaruka k’Umucunguzi.” Mu bavugabutumwa b’icyo gihe bari bafite impano nyinshi harimo abamamaje inyigisho y’ukuza kwa kabiri mu Bwongereza kuva mu 1840 kugeza mu 1844. Muri abo turavuga amazina ya Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dogiteri Nisbett, Pasiteri A. Dallas, M.A. [mu gitabo cye, Nimurebe i Yerusalemu, urupapuro rwa 114, yerekeza umugani wo muri Matayo 24 kuri iki gisekuru], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, n’abandi.
GSAM 104Ubutumwa mu Buholandi
GSAM 104.1Inyigisho y’ukuza kwa kabiri yamamajwe mu Buholandi na Hentzepeter, wavugwagaho ko icyo gihe ari we muvugabutumwa ushoboye kurusha abandi muri icyo gihugu. Yari umubitsi w’Inzu Ndangamurage y’Umwami i La Haye, yarashyizweho n’umwami. Mu ibaruwa yandikiye umwanditsi w’Ijwi ryo mu Gicuku muri Kamena 1844, avuga ko yatangiye kwita kuri iyo ngingo abitewe n’inzozi zamukoze ku mutima cyane. Yashakashatse mu Byanditswe ibyerekeye iyo ngingo, maze mu mwaka wa 1830 asohora agatabo gasobanura iyo nyigisho. Mu 1841 yasohoye akandi gatabo kerekeye iherezo ry’isi. Muri iyo baruwa kandi avuga ko inkuru ya mbere yumvise yerekeye William Miller n’abandi bamamazaga ku mugaragaro inyigisho y’uko ukuza kwa Kristo kwegereje cyane, yayumvise mu 1842, ubwo yaganiraga n’umuntu wari waje mu Buholandi avuye muri Amerika.
GSAM 104Ubutumwa muri Tartariya
GSAM 104.2Mu 1821, inyigisho yo kuza k’Umwami yari isanzwe yemerwa kandi yigishwa muri Tartariya. Muri icyo gihe, umumisiyoneri w’Umunyairilande yoherejwe muri icyo gihugu, maze umutambyi w’Umutatari aramubaza ati: “Kristo azaza ryari ubwa kabiri?” Yasubije ko nta cyo yari abiziho na gato, bituma uwo mutambyi atangazwa cyane n’igisubizo nk’icyo kivuye ku mumisiyoneri wari waje kubigisha inyigisho za Bibiliya, maze avuga ko yatekerezaga ko “umuntu wese ufite Bibiliya yashoboraga kubimenya.” Uwo mutambyi yahise asobanura uko yabyumvaga, avuga ko yatekerezaga ko Kristo azaza ahagana mu mwaka wa 1844 nyuma ya Kristo. Iyo nkuru iboneka mu Kinyamakuru cya Irilande cyo mu 1821.
GSAM 104Ubutumwa muri Amerika, mu Buhinde no ku Mugabane w’u Burayi
GSAM 104.3Mu Dutabo tw’Ukuza kwa Kabiri, umuzingo wa 2, urupapuro rwa 135, 1844, Mourant Brock wo mu Bwongereza avuga ati:—
GSAM 105.1“Mu Bwongereza Bukuru si ho honyine abantu bategereje kugaruka k’Umucunguzi kwa vuba kandi barangurura ijwi ryo kuburira; ni no muri Amerika, mu Buhinde no ku mugabane w’u Burayi. Muri Amerika, abakozi b’ijambo bagera kuri magana atatu barabwiriza ‘ubu butumwa bwiza bw’ubwami;’ naho muri iki gihugu, abagera kuri magana arindwi bo mu Itorero ry’u Bwongereza barangurura iryo jwi na bo.”
GSAM 105Kuri Buri Cyambu cyo ku Isi
GSAM 105.2E. R. Pinney wo muri Seneca Falls, N.Y., umuvugabutumwa w’Umubatisita wari waritanze kandi yareguriye ubuzima bwe kwamamaza inyigisho y’ukuza kwa kabiri, mu gitabo cye Gusobanura Matayo 24, ku mpapuro za 8, 9, yaravuze ati:—
GSAM 105.3“Mu 1842, inyandiko z’ukuza kwa kabiri zari zaroherejwe kuri buri kigo cy’ubumisiyoneri mu Burayi, muri Aziya, muri Afurika no muri Amerika, ku mpande zombi z’imisozi ya Rocky.... Abayobozi b’amato yacu n’abasare batubwira ko nta cyambu bageraho ngo basange ubwo butumwa butarababanjirije kuhagera, kandi bakunze kubazwa ibyabwo.”
GSAM 105Ibihumbi Bitatu Bamamaza Ubutumwa
GSAM 105.4Pasiteri G. W. Mitchel wo muri Zanesville, Ohio, undi muvugabutumwa na we wamamaje iyo nyigisho, yabwiye umwanditsi w’iki gitabo, mu kiganiro bagiriye i Newark, Ohio, ku wa 8 Kanama 1894, ko Umukuru William Miller yari yaramubwiye, mu kiganiro bagiriye i McConnellsville, Ohio, muri Nzeri 1844, ko yari afite “amazina n’aho babarizwa by’abavugabutumwa ibihumbi bitatu mu turere dutandukanye tw’isi, bamamazaga bati: ‘Nimwubahe Imana muyihimbaze, kuko igihe cyo guca urubanza kwayo gisohoye,’ kandi abenshi muri bo bari muri Amerika ya Ruguru no mu Bwongereza Bukuru.”
GSAM 105.5William Miller, avuga uko iryo “jwi” ryari ryarakwirakwiye cyane, yaravuze ati:—
GSAM 105.6“Umuntu umwe cyangwa babiri muri buri gice cy’isi bamamaje iyo nkuru, kandi bose bahuriza ku gihe kimwe,—Wolff wo muri Aziya; Irving wahoze mu Bwongereza; Mason wo muri Ecosse; Davis wo muri Carolina y’Amajyepfo; n’abantu batari bake muri aka karere, baracyarangurura iryo jwi cyangwa bararyaranguruye.”11
GSAM 106Ijwi rya Eliya rya Hutchinson Ryoherezwa Hose
GSAM 106.1Mu 1837, Umukuru R. Hutchinson yoherejwe ava mu Bwongereza ari umumisiyoneri w’Umuwesileya ajya muri Kanada. Amaherezo yatuye i Montreal. Yari azi abantu benshi cyane mu bihugu by’amahanga. Mu myaka ya 1843 na 1844 yasohoye ikinyamakuru cyitwa Ijwi rya Eliya, cyavugaga ku nyigisho y’ukuza kwa kabiri. Kubera ko yashoboraga kubona bitamugoye amato yajyaga mu mahanga, kandi akaba yari yemerewe kohereza imizigo minini y’ibinyamakuru bye atishyuye amafaranga y’iposita, yabyohereje ari byinshi cyane mu turere twose tw’isi. Avuga umurimo we bwite, yavuze ko yabyoherezaga ku buntu muri Nova Scotia, muri New Brunswick, muri Newfoundland, mu Bwongereza, muri Irilande, muri Ecosse, muri Wales, mu Bufaransa, mu Budage, i Constantinople, i Roma, no mu turere twose tw’ubwami bw’u Bwongereza n’ibihugu bwakolonizaga.
GSAM 106Mu Birwa bya Sandwich
GSAM 106.2Mu Ijwi ryo mu Gicuku yo ku wa 12 Ukwakira 1843, harimo ibaruwa ya Madamu O. S. Burnham wo muri Kaloa, ku kirwa cya Kaui, mu Birwa bya Sandwich. We n’umugabo we bari abarimu b’ishuri aho hantu. Bemeye inyigisho y’ukuza kwa kabiri kandi barayihamamazaga, maze itsinda ry’abizera ryifatanyaga na bo kuramya Imana kuri ibyo birwa.
GSAM 106Kugereranya Ubutumwa n’Ubwa Yohana Umubatiza
GSAM 106.3Bityo tubona ko inyigisho y’ukuza kwa kabiri yamamajwe ku rugero ruhagije rwose kugira ngo ubuhanuzi bwo mu Byanditswe buyerekeye busohore.
GSAM 106.4Ubutumwa bwagombaga gutangaza ukuza kwa mbere kwa Kristo bwavuzwe n’umuhanuzi Yesaya muri aya magambo: “Ijwi ry’urangururira mu butayu riti: Nimutunganye inzira y’Uwiteka, mugororere Imana yacu inzira nyabagendwa mu kidaturwa. Igikombe cyose kizuzuzwa, n’umusozi wose n’agasozi bizacishwa bugufi; ahagoramye hazagororwa, n’ahantu h’impatanwa hazaringanizwa; kandi icyubahiro cy’Uwiteka kizahishurwa, abantu bose bazakibonera hamwe, kuko akanwa k’Uwiteka ari ko kabivuze.”12 Ubu buhanuzi bwasohoreye mu mirimo ya “Yohana Umubatiza, abwiriza mu butayu bwa Yudaya, avuga ati: Nimwihane, kuko ubwami bwo mu ijuru buri hafi.”13
GSAM 107.1Uyu muntu wenyine, mu mezi atandatu y’umurimo mu gihugu kimwe cya Yudaya, yasohoje ubu buhanuzi butangaje. Nubwo ubu buhanuzi bwagaragazaga igihe n’ahantu umurimo wa Yohana wari kugarukira, si ko bimeze ku buhanuzi bwerekeye gutangaza ukuza kwa kabiri, kuko uwo murimo wagombaga gukorwa mu “ijwi rirenga,” ukagera ku isi yose.
GSAM 107.2Bityo, dushingiye ku bintu byagaragajwe, tubona ukuntu ubuhanuzi bwerekeye ubutumwa bw’ukuza kwa kabiri bwasohoye neza. Igihe Imana yagennye cyarageze kugira ngo umugani w’umutini wigishwe, n’ubutumwa bw’umumarayika wa mbere butangire kwamamazwa; maze ihagurutsa intumwa zayo kugira ngo zirangururire iryo jwi amahanga yose, n’amoko yose, n’indimi zose.
Notes
- Matayo 24:32-35. ↩
- Abaroma 10:14, 15. ↩
- Matayo 24:29, 30. ↩
- Matayo 24:29. ↩
- Mariko 13:24. ↩
- Amateka y’Ivugurura, Igitabo cya 8, igice cya 1, ibika bya 2, 3. ↩
- Muri icyo gitabo, Igitabo cya 12, igice cya 3, igika cya 10. ↩
- Muri icyo gitabo, Igitabo cya 18, igice cya 2, igika cya 12. ↩
- Ijwi ry’Itorero, urup. 343. ↩
- Ubutumwa bwa Wolff i Bokhara. ↩
- Ibibwiriza bya William Miller, urup. 238, 1843. ↩
- Yesaya 40:3-5. ↩
- Matayo 3:1, 2. ↩