Igice cya 1 — Intangiriro
GSAM 21.1Iyo tuvuga ukuza kwa kabiri kwa Kristo, tuba dukoze ku nsanganyamatsiko, mu by’ukuri yabaye ibyiringiro by’abantu b’Imana kuva ababyeyi bacu ba mbere birukanwa mu busitani bwa Edeni. Mu magambo yabwiye inzoka, ko urubyaro rw’umugore ruzamenagura umutwe wayo, harimo icyizere cy’uko amaherezo hazaza Umugarura, uzatsinda ubutegetsi bwa Satani kandi agasohoza umugambi w’Imana ku isi. Biratekerezwa ko Adamu na Eva batekerezaga ko uwo murimo wari gukorwa vuba cyane, kandi ko uwari gutsinda yari kuba umwe mu rubyaro rwabo rwa hafi. Nyamara muri gahunda y’Imana, isezerano ry’Umukiza wari kuzarokora abantu mu kurimbuka kwagaragaraga ryari rikubiyemo ibyo byose byaje gukura mu gusohoza umugambi wayo bwite n’ubuntu bwayo, twahawe muri Kristo Yesu mbere y’uko isi ibaho.1
GSAM 21.2Iyo Adamu na Eva bahabwa ako kanya kubona umubabaro n’agahinda byari kuzuzura isi mu bihe birebire byari hagati yo kurimbuka kwayo no kuyigarura, agahinda kabo kari kuba kadashobora kwihanganwa. Imana yo mu ijuru, mu mbabazi n’impuhwe zayo nyinshi, yabahishe iyo shusho, ibareka bagakomera ku byiringiro byiza byo kuzarokorwa vuba bakinjizwa mu mudendezo w’ikuzo w’abana b’Imana. Gutekereza ko gucungurwa kwegereje byari kubatera kugira umwete mwinshi wo kwitegura guhangana n’uwo munsi.
GSAM 22.1Ni na ko byagenze ku bantu b’Imana mu bisekuru byose kuva mu minsi ya Adamu. Bari bazi neza ko hari igihe mu gihe kizaza hazabaho ikintu gikomeye kandi cy’ingenzi—ko Kristo amaherezo azaza agashyiraho ubwami bwe. Na bo, kimwe na Adamu na Eva, bizeraga ko uwo munsi wegereje, kandi kimwe na bo ntibari bazi ibizabaho hagati y’igihe cyabo n’uwo munsi; iyo babimenya, bashoboraga gucika intege mu gukomeza gutera berekeza ku gihembo.
GSAM 22.2Iki gitekerezo gishobora gusobanurwa hakoreshejwe ibintu byabaye mu bintu bikomeye byavumbuwe. Ababanje kubitangiza, nubwo batabimenye, mu by’ukuri basohozaga umugambi w’Imana; nyamara bashishikazwaga n’ibitekerezo bitari bihuye mu buryo bwose n’ibitekerezo byabo bwite byari byarabateye gukora.
GSAM 22Ingaruka Ndende z’Ubuvumbuzi bwa Columbus
GSAM 22.3Montgomery, mu gitabo cye cy’amateka ya Amerika,2 avuga ku gitekerezo cyatumye Columbus atangira urugendo, no ku buryo yashyize mu bikorwa umugambi we wo kugera mu Burasirazuba bw’Ubuhinde agenda yerekeza iburengerazuba, agira ati:—
GSAM 22.4“Columbus yatekerezaga ko yashoboraga kunoza umugambi w’Umwami wa Porutugali. Yari azi neza ko hari inzira ngufi kandi nziza yo kugera mu Buhinde kuruta inzira Diaz yari yagaragaje. Umugambi w’umusare w’i Genoa [Columbus] wari ushize amanga nk’uko wari mushya. Aho kugenda yerekeza iburasirazuba, cyangwa mu majyepfo no mu burasirazuba, yasabye kugenda atumbiriye iburengerazuba. Yizeraga ko afite impamvu eshatu nziza kandi zikomeye zo gukora uwo mugambi: Mbere, kimwe n’abanditsi beza b’amakarita y’isi bo mu gihe cye, Columbus yari yemera ko isi itari igaragara nk’ikibaho, nk’uko abantu benshi babitekerezaga, ahubwo ko yari umubumbe. Icya kabiri, yatekerezaga ko uwo mubumbe wari muto cyane kuruta uko uri, kandi ko igice kinini cyawo cyari ubutaka aho kuba amazi. Icya gatatu, kubera ko nta cyo yari azi kandi nta cyo yakekaga ku kubaho k’umugabane wa Amerika cyangwa Inyanja ya Pasifika, yatekerezaga ko inkombe za Aziya cyangwa Ubuhinde zari zihanganye na Esipanye n’inkombe zo mu burengerazuba bw’Uburayi. Yabaze ko intera yose kugera i Cipango, cyangwa mu Buyapani, wenda itarenze mayili zigera ku bihumbi bine.”
GSAM 23.1“Umugambi we wari uyu: Yari gutangirira i Burayi; akerekeza ubwato bwe iburengerazuba yerekeza mu Buyapani, agakurikira umurongo w’umubumbe kugeza umugejeje ku cyo yashakaga. Mu bitekerezo bye byasaga n’ibyizewe kandi byoroshye nk’uko isazi yazenguruka pome.”
GSAM 23.2“Iyo urugendo rwe rugenda neza, yari kubona akarusho gakomeye: yari kwinjira mu Buhinde anyuze ku muryango w’imbere, aho kubugeramo azenguruka kandi anyuze nk’aho ari ku ruhande, nk’uko Abanyaporutugali bagombaga kubigenza.”
GSAM 23.3“Tubona ko uyu muntu, wari uzi imibare ikoreshwa, ubumenyi bw’isi n’ubw’ubwato neza nk’uwo ari we wese wo mu gihe cye, yari afite ukuri ku ngingo ya mbere—imiterere y’isi—ariko yibeshye rwose ku zindi ebyiri.”
GSAM 23Ikosa ryagize amahirwe
GSAM 23.4“Nyamara, mu buryo butangaje, amakosa ye mu ruhande rumwe yaramufashije. Ikosa yakoze ku ntera ryabaye amahirwe akomeye cyane. Iyo Columbus yari kubara neza ubunini bw’umubumbe n’uburebure nyabwo bw’urugendo nk’urwo, birashoboka ko atari kugenda, kuko yari kubona ako kanya ko inzira y’Abaporutugali yari ngufi cyane kandi ihendutse kurushaho. Nanone, iyo yashoboraga gutekereza cyangwa kumenya mbere ko umugabane wa Amerika wari uri mu nzira ye, ibyo ubwabyo bishobora kuba bitaramuteye gutangira urugendo rw’ubuvumbuzi, kuko icyo yashakaga kitari ukubona igihugu gishya, ahubwo kwari ukubona inzira nshya igana ku gihugu cya kera.”
GSAM 23Ibyiringiro Bikomeye by’Ibihe Byose
GSAM 23.5Ni uko abantu b’Imana, banyuze mu bihe byose, bagiye bafite imbere yabo ibyiringiro byo kuza kwa Kristo “nk’igitsika umutima, gikomeye kandi kitajegajega.3 Nubwo kenshi bari hagati y’agahinda n’imibabaro bakarira bababaye bati, “Mwami, bizageza ryari ngo agakiza kaze?” bakomeje gutera imbere, kandi kimwe na Pawulo baravuze kandi baracyavuga bati, “Ibyiringiro byacu, cyangwa ibyishimo byacu, cyangwa ikamba twishimira ni ibiki? Si mwe kandi muzaba imbere y’Umwami wacu Yesu Kristo igihe azaza?”4
GSAM 24Pawulo Akomezwa n’Ibyiringiro
GSAM 24.1Ingero nke z’imbaraga zitera umuntu gukomera z’ibi byiringiro muri iyi ngingo zirahagije. Igihe Pawulo yari imbere ya Feliki kandi akemererwa kwivugira, yaravuze ati, “Nkurikije Inzira bita ubuyobe, ni ko nsengera Imana ya ba sogokuruza, nemera ibintu byose byanditswe mu mategeko no mu bahanuzi; kandi niringira Imana, nk’uko na bo ubwabo babyemera, ko hazabaho kuzuka kw’abapfuye, haba abakiranutsi n’abakiranirwa.”5
GSAM 24.2Mu mbwirwaruhame ye ikomeye igihe yari azanywe imbere ya Agripa, Pawulo yaravuze ati, “None mpagaze hano kandi ndacirwa urubanza ku bw’ibyiringiro by’isezerano Imana yasezeranyije ba sogokuruza; iryo sezerano ni ryo imiryango yacu cumi n’ibiri yiringira kugeraho, ikorera Imana amanywa n’ijoro idacogora. Ni ku bw’ibyo byiringiro, Mwami Agripa, nshinjwa n’Abayahudi. Kuki mwe mubona ko bidashoboka ko Imana izura abapfuye?”6 Amaherezo, igihe yari i Roma kugira ngo aburanishwe imbere ya Kayisari, yabwiye Abayahudi ati, “Kubera ibyiringiro bya Isirayeli ni byo mboshywe n’uyu munyururu.”7
GSAM 24.3Pawulo yavuze ku mugaragaro kuri ibyo byiringiro mu ibaruwa yandikiye Tito ati: “Ubuntu bw’Imana buzana agakiza bwabonekeye abantu bose, butwigisha kwanga kutubaha Imana n’irari ry’iby’isi, tukabaho twirinda, dukiranuka kandi twubaha Imana muri iyi si ya none, dutegereje ibyiringiro by’umugisha n’ubwiza bwo kuboneka kw’Imana ikomeye n’Umukiza wacu Yesu Kristo.”8
GSAM 24Petero Yishimira Ibyiringiro
GSAM 24.4Petero avuga kuri ibyo byiringiro bimwe agira ati: “Imana n’Umubyeyi w’Umwami wacu Yesu Kristo ahimbazwe, kuko ku bw’imbabazi zayo nyinshi yatubyaye ubwa kabiri kugira ngo tugire ibyiringiro bizima binyuze mu kuzuka kwa Yesu Kristo mu bapfuye, tugahabwa umurage utabora, udahumanye kandi udashira, wabikiwe mu ijuru ku bwanyu, mwebwe murindwa n’imbaraga z’Imana kubwo kwizera, kugeza ku gakiza kagiye guhishurwa mu gihe cya nyuma. Muri ibyo murishima cyane, nubwo ubu ari akanya gato, niba bikenewe, mukagira agahinda kubera ibigeragezo byinshi, kugira ngo kugeragezwa ko kwizera kwanyu, kurusha agaciro zahabu ibora nubwo igeragezwa n’umuriro, kuboneke ari uguhesha ishimwe, icyubahiro n’ikuzo igihe Yesu Kristo azaboneka.”9
GSAM 25Umugambi w’Imana mu Kurema
GSAM 25.1Ibyanditswe biduhishurira umugambi w’Imana wo kurema isi; kandi mu ijambo ry’ubuhanuzi twiga na none umugambi wayo ku by’igihe kizaza: “Uku ni ko Uwiteka avuga, ari we waremye ijuru, Imana ubwayo yabumbye isi ikayikora; yarayishimangiye, ntiyayihera ubusa, yayiremye kugira ngo iturweho.”10 Amaze kuyirema, yayihaye umuntu. Umwanditsi wa Zaburi aravuga ati, “Ijuru, ndetse n’amajuru, ni iby’Uwiteka; ariko isi yayihaye abana b’abantu.”11 Ariko igihe yayihaga umuntu, umuntu yari umukiranutsi, nk’uko umunyabwenge yabivuze ati, “Icyo nabonye ni iki gusa: Imana yaremye umuntu ari umukiranutsi; ariko bashatse imigambi myinshi.”12
GSAM 25.2Dusoma ku byo Uwiteka yakoreye abantu, ko “igihe yatandukanyaga bene Adamu, yashyiriyeho amahanga imbibi akurikije umubare w’abana ba Isirayeli,”13 Ni ukuvuga ko yabigenjeje akurikije umubare wa Isirayeli nyakuri uzaba amaherezo wakoranyirijwe ku isi nk’abaturage b’ubwami bwe bw’igihe kizaza. Pawulo yabivuze muri aya magambo: “Imana ... yaremye amahanga yose y’abantu ibakuye mu maraso amwe kugira ngo batuye ku isi yose, kandi yashyizeho ibihe byagenwe mbere n’imbibi z’aho batuye; kugira ngo bashake Uwiteka, wenda bamushakashake bamubone, nubwo atari kure y’umwe muri twe; kuko muri we ari ho tubeshaho, tugenda kandi tukagira ubugingo.”14 Iyo mugambi w’ibanze werekeye isi uzaba usohojwe, “abantu bawe bose bazaba abakiranutsi.”15 Nanone bivugwa kuri bo muri iyo mimerere ngo, “Umuturage ntazavuga ati, Ndwaye: abantu batuye muri uwo gihugu bazababarirwa gukiranirwa kwabo.”16 Icyo gihe ni bwo “abagwaneza bazaragwa isi, kandi bazishimira amahoro menshi.”17
GSAM 26Ukuza kwa Kabiri kwa Kristo si Umugani
GSAM 26.1Mu ibaruwa ya kabiri ya Petero havugwamo ko “tutakurikije imigani yahimbwe n’ubwenge bw’abantu igihe twabamenyeshaga imbaraga no kuza k’Umwami wacu Yesu Kristo, ahubwo twari abahamya biboneye ubwiza bwe. Kuko yahawe n’Imana Data icyubahiro n’ikuzo, igihe ijwi nk’iryo ryavuye mu ikuzo risumba byose rikamugeraho riti, Uyu ni Umwana wanjye nkunda, nkamwishimira. Kandi iryo jwi ryavuye mu ijuru twaryumvise igihe twari kumwe na we ku musozi wera. Dufite kandi ijambo ry’ubuhanuzi rirushijeho kwizerwa, mukora neza iyo muritaho nk’urumuri rumurikira ahantu hijimye, kugeza umuseke utambitse n’inyenyeri y’umuseke ikarasa mu mitima yanyu.”18
GSAM 26.2Muri iki cyanditswe intumwa yerekeza ku guhinduka kwa Yesu ku musozi nk’ikimenyetso cy’ukuza kwa kabiri kwa Kristo. Mbere y’iyo nkuru, Umukiza wacu yari yabwiye intumwa ze ati, “Hari bamwe bahagaze hano batazasogongera ku rupfu kugeza babonye Umwana w’umuntu aza mu bwami bwe”19—nk’uko Luka yabivuze ati, “Hari bamwe bahagaze hano batazasogongera ku rupfu kugeza babonye ubwami bw’Imana.”20
GSAM 26.3Iri sezerano ryasohoye uko ryakabaye mu guhinduka ubwako. Muri iri “iyerekwa” ryo ku musozi babonye Yesu afite ikuzo, nk’uko azaboneka igihe azaza mu bwami bwe. Babonye Eliya, wajyanywe mu ijuru atarasogongera ku rupfu, ahagarariye abazahindurwa—bakavanwa ku byapfa bakambara ukudapfa—“mu kanya gato, mu kanya ko guhumbya ijisho,” igihe Umwami azaza.21 Hari na Mose, uwari warapfuye, ahagarariye abazazurwa mu bapfuye kugira ngo bahure n’Umwami. Bityo muri iryo “iyerekwa” babonye Kristo aza mu bwami bwe, nk’uko yari yarabasezeranyije.
GSAM 27Ubuhanuzi ni Ijambo Rirushijeho Kwizerwa
GSAM 27.1Nubwo intumwa zari zabonye uwo mwanya w’ikuzo ku musozi wo guhindukiraho kandi zikumva ijwi ry’Imana ryemeza, intumwa Petero irashimangira iti: “Dufite ijambo ry’ubuhanuzi rirushijeho kwizerwa.” Iyo mvugo ntisuzugura ibyo babonye n’ibyo bumvise kuri uwo munsi wibukwa. Icyo gihe bumvise ijwi ry’Imana rimwe, ariko mu murongo mugari w’ubuhanuzi, ugera ku kuza kwa kabiri kwa Kristo, dufite ijwi ry’Imana risubirwamo kenshi. Mu by’ukuri, buri buhanuzi busobanutse bwasohoye cyangwa bwanditswe mu mateka ni ijwi ry’Imana ritubwira. Ni muri uwo mwumvire ijambo ry’ubuhanuzi rigomba kuba “rirushijeho kwizerwa.” Ubuhinduzi Bwasubiwemo burihindura ngo “rwemejwe.” Ubuhanuzi bwemezwa na buri kintu cyose cyavuzwe gisohoye. Buri kintu cyose cyahanuwe, iyo gisohoye, ni icyemezo ko ibindi bisigaye byahanuwe na byo bizasohora nta kabuza.
GSAM 27Imiterere y’Ubuhanuzi
GSAM 27.2Ubuhamya bukurikira bw’abigishwa ba Bibiliya bakomeye ku miterere y’ubuhanuzi burakomeye:—
GSAM 27.3Thomas Newton avuga ko “ubuhanuzi ari amateka yabanje kuvugwa kandi akagabanywa; amateka ni ubuhanuzi bwasohoye kandi bwagutse. Habayeho abahanuzi b’ibinyoma ku isi; ariko ubwenge bwose n’ubugome bw’abantu n’abadayimoni ntibishobora gutanga ubuhanuzi nk’ubwanditswe mu Byanditswe.”
GSAM 27.4Nyakubahwa Isaac Newton ahamya ko “kumvira abahanuzi ari ikimenyetso cy’ibanze cy’itorero ry’ukuri.”
GSAM 27.5Dogiteri A. Keith avuga ko “ubuhanuzi bungana n’igitangaza icyo ari cyo cyose, kandi ubwabwo ni igitangaza.... Ijwi ry’Ushobora byose ni ryo ryonyine ryahamagara abapfuye rikabakura mu mva,—ijwi ry’Uzi byose ni ryo ryonyine ryabwira umuntu ibintu byose byari bihishe mu kizaza cyijimye, kuri we kidashobora kwinjirwamo nk’aho ari ubuturo bw’abapfuye,—kandi byombi ni ijwi ry’Imana kimwe.”
GSAM 28.1Matthew Henry yavuze ko “mu gihe cy’Imana, ari cyo gihe cyiza kuruta ibindi, no mu nzira y’Imana, ari yo nzira nziza kuruta izindi, ubuhanuzi buzasohozwa nta kabuza. Buri jambo rya Kristo riratunganye cyane, bityo rikaba ryizewe cyane.”
GSAM 28Intego y’Ubuhanuzi
GSAM 28.2Dushobora kwigira ku magambo Kristo yabwiye intumwa ze imwe mu ntego y’Umwami mu gutanga ubuhanuzi. Avuga mu buryo bw’ubuhanuzi ku byari kuzabaho mu buzima bwa Yuda, yaravuze ati, “Ndababwira bitaraba, kugira ngo nibyaba muzizere ko ari jye.”22
GSAM 28.3Nanone Uwiteka yavuze binyuze ku muhanuzi Yesaya ati, “Ndi Imana, nta yindi duhwanye; ni jye utangaza iherezo nkiri ku ntangiriro, nkavuga no mu bihe bya kera ibitarakorwa, nti, Umugambi wanjye uzahagarara, kandi nzakora ibyo nshaka byose.”23
GSAM 28.4Nanone ati, “Natangaje ibya kera kuva mu ntangiriro, bivuye mu kanwa kanjye ndabigaragaza; narabikoze bitunguranye birasohora.... Kuva mu ntangiriro nabibwiye; mbere y’uko biba narabikweretse, kugira ngo utazavuga uti, Ikigirwamana cyanjye ni cyo cyabikoze, n’igishushanyo cyanjye kibajwe, n’igishushanyo cyanjye gishongeshejwe ni cyo cyabitegetse. Warabyumvise; dore ibi byose—ntimuzabitangaza? Nakweretse ibishya uhereye ubu, ndetse n’ibihishe, utari ubizi. Ubu ni bwo byaremwe, si kuva kera; ndetse mbere y’umunsi wabyumvise, ntiwari ubizi, kugira ngo utazavuga uti, Dore nari mbizi.”24
GSAM 28.5Muri aya magambo hagaragaramo imbaraga zo gusohoza ubuhanuzi nk’ikimenyetso cy’uko ubuhanuzi buturuka ku Mana, kandi ko ari igihamya cy’imbaraga z’Umwami zisumba imana zose z’abanyamahanga. Muri aya magambo hanagaragara ko ubuhanuzi bufite umwanya w’ingenzi cyane mu Byanditswe by’ukuri. Kubera ko ibyo bintu ari ukuri, biratangaje cyane ko abantu benshi baha agaciro gake cyangwa ntibaha agaciro na mba kwiga ibice by’ubuhanuzi byo mu Byanditswe Byera.
GSAM 29Ubuhanuzi Ntibwafunzwe
GSAM 29.1Abatazi ibintu bavuga ko batize, bityo ntibashobora gusobanukirwa n’ubuhanuzi. Ku rundi ruhande, benshi mu bize, ndetse bamwe muri bo bakaba bari mu murimo wo kubwiriza, bavuga bati: “Ubuhanuzi bwarafunzwe, kandi ntibushobora gusobanuka. Twese tuzi ko igitabo cy’Ibyahishuwe ari igitabo gifunze.”
GSAM 29.2Mu Byahishuwe, Yohana ukundwa yahawe itegeko ryihariye ryo kudafunga igitabo.25 Muri iki gitabo kandi, umugisha wavuzwe ku bantu “bumva amagambo y’ubu buhanuzi, bakubahiriza ibyo byanditswe muri bwo.”26 Ni gute ibintu biri mu gitabo gifunze byakubahirizwa niba bitarasobanuka kandi bidashobora gusobanuka? Uwiteka yavuze abinyujije kuri Mose ati: “Ibihishwe ni iby’Uwiteka Imana yacu; ariko ibyahishuwe ni ibyacu n’abana bacu iteka ryose, kugira ngo dukore amagambo yose y’aya mategeko.”27
GSAM 29.3Ko Uwiteka yashatse ko ubuhanuzi bwa Daniyeli busobanuka bigaragarira mu magambo yabwiye abigishwa be ku byerekeye ubwo buhanuzi. Turasoma tuti: “Nuko nimubona ikizira kirimbura cyavuzwe na Daniyeli umuhanuzi gihagaze ahera (usoma abyitegereze asobanukirwe),”28 ayo magambo asobanura rwose ati: Nimwumve Daniyeli umuhanuzi.
GSAM 29.4Uwiteka agaragaza ubuyobe bw’ikivugwa ko ubuhanuzi budashobora gusobanuka, muri aya magambo: “Iyerekwa ryose ryababereye nk’amagambo y’igitabo gifunze, abantu bagaha uwize bakamubwira bati ‘Soma ibi ndakwinginze,’ na we akavuga ati ‘Sinshobora, kuko gifunze’; igitabo kigahabwa utize bakamubwira bati ‘Soma ibi ndakwinginze,’ na we akavuga ati ‘Ntabwo nize.’ Ni cyo gituma Uwiteka yavuze ati: ‘Kubera ko aba bantu banyegera n’umunwa wabo, bakanyubaha n’iminwa yabo, ariko umutima wabo bakawushyira kure yanjye, kandi kunsenga kwabo bakakwigishwa n’amategeko y’abantu; dore ngiye gukorera aba bantu umurimo w’igitangaza, umurimo w’igitangaza n’ikintu gitangaje; ubwenge bw’abanyabwenge babo buzashira, kandi gusobanukirwa kw’abajijutse babo kuzahishwa.’”29 Iyo abantu umuhanuzi yavugaga bakurikira ijambo ry’ukuri ry’ubuhanuzi, ntibaba baratandukiriye amategeko y’Imana ngo basimbuze amabwiriza yayo amategeko y’abantu.
GSAM 30Ubuhanuzi Ntibusobanurwa ku Bwite
GSAM 30.1Si uko ubuhanuzi bufite igisobanuro cyimbitse, gihishwe kandi gitangaje, ku buryo benshi batabasha kubwumva. Intumwa Petero yaravuze iti: “Mubanze mumenye iki: nta buhanuzi bwo mu Byanditswe busobanurwa ku bwite. Kuko kera nta buhanuzi bwigeze buza ku bwende bw’umuntu, ahubwo abantu bera b’Imana bavugaga bayobowe n’Umwuka Wera.”30 Aya magambo agaragaza neza ko icy’ingenzi kugira ngo ubuhanuzi busobanuke ari kwakira uwo Mwuka wavugiye mu bahanuzi. Ku byerekeye uwo Mwuka wasezeranywe abawushaka bose, haranditswe ngo: “Azabayobora mu kuri kose.”31
GSAM 30Ubuhanuzi Bwarasohoye
GSAM 30.2Mu kwiga ubuhanuzi hari ibintu bimwe bigomba guhora byibukwa: Imana idashobora kwibeshya ni yo soko y’ubuhanuzi, kandi igihe cyo gusohora k’ubuhanuzi kigeze, ikintu nyirizina cyavuzwe kizabaho. Nanone, kubera ko Uwiteka afite ubushobozi bwo kumenya mbere neza ibyo abantu bazakora, iyo agaragaje igihe ikintu kizabera, igihe icyo gihe kigeze ubuhanuzi buba busohoye by’ukuri. Mu yandi magambo, gusohora kw’ikinyoma mu gihe cyagenwe mu cyimbo cy’ukuri ntibishoboka. Dushingiye kuri iri hame, dushobora kuvuga ko igihe cy’Uwiteka cyo guha isi ubutumwa bwe bw’ukuri kigeze, ubwo butumwa bugaragara buri gihe.
GSAM 30.3Igihe kimwe, ubwo umwanditsi yari amaze gutanga ikiganiro ku isohozwa ry’ubuhanuzi, umukerensa wari uhari yaje aravuga ati: “Ngomba kubashimira mwebwe basobanuzi b’ubuhanuzi kuko mufite amahirwe menshi. Mu kwiga amateka, bisa n’aho muhita mubona ikintu gihura neza n’ubuhanuzi.” Twaramusubije tuti: “Gihura na bwo kuko ari ko cyakorewe. Nujya mu iduka ry’uturindantoki kugura uturindantoki tubiri, ntiwiteze kubona utuzahuza ukuboko kwawe?” Na we ati: “Rwose, kuko twakorewe guhuza.” Umwanditsi ati: “Ni ko bimeze: Imana yari izi neza ibyo abantu bari gukora, ikora ubuhanuzi buberekeye; maze abo bantu bagaragara mu mateka bagakora neza ibyo yari yaravuze, umwanditsi w’amateka w’ukuri akandika ibikorwa byabo, maze iyo ubigereranyije n’ubuhanuzi bigahura neza.”
GSAM 31Ubuhanuzi ni Umucyo mu Mwijima
GSAM 31.1Intumwa Petero avuga ko tugomba kwitondera ubuhanuzi nk’umucyo umurikira ahantu hijimye. Hatariho itara ry’ubuhanuzi, ahazaza haba umwijima wose. Intego y’umucyo ni ukwirukana umwijima—iyo ugenda ahantu hijimye, ukakwereka inzira, kandi ukayikwereka neza kugira ngo ugenda abashe kuyibona no kuyihitamo intambwe ku yindi. Umwanditsi wa Zaburi avuga ati: “Ijambo ryawe ni itara ryo ku birenge byanjye, n’umucyo wo mu nzira yanjye.”32 Umunyabwenge avuga ati: “Inzira y’umukiranutsi imeze nk’umucyo urabagirana, urushaho kurabagirana kugeza ku manywa atunganye.”33 Bityo bigaragara ko uko tunyura mu ruhererekane rw’ibihe, ijambo ry’Imana, cyane cyane mu isohozwa ry’ubuhanuzi, rizagenda rifunguka kurushaho, rigatuma umwigishwa wa Bibiliya arushaho kumenya neza ko ari mu nzira ijya ku mucyo udashira no ku munsi w’iteka.
GSAM 31Ibyabaye Bitatu Bikomeye kuva Edeni kugeza ku Iherezo
GSAM 31.2Iyo dutekereje ku nzira y’abantu b’Uwiteka kuva i Edeni kugera ku iherezo, tuyirebeye mu mucyo w’Ibyanditswe, hari ibintu bitatu bigaragara cyane. Icya mbere ni ukuza kwa mbere kwa Kristo, kwambikwa umubiri, kuza kwa Emanweli, Imana yigaragarije mu mubiri; icya kabiri ni Ivugurura rikomeye ryakurikiye Ibihe by’Umwijima—imyaka 1260 yo gukandamizwa, aho ijambo ry’Uwiteka ryari ryarimwe rubanda hafi ya rwose—ari ukuvamo kw’itorero mu butayu bwaryo no gushyira Ibyanditswe aho bose bashoboraga kubisoma bakamenya ubushake bw’Imana; icya gatatu ni ukuza kwa kabiri k’Umwami wacu, kuzana ibihe byo gusubizwa mu buryo ibintu byose byavuzwe n’abahanuzi be bera kuva isi yabaho; ibyo bikarangiza “intambara y’ibihe,” intambara hagati y’icyaha no gukiranuka, bikazana igihe cy’ubwiza ibihe byose byagiye biganaho.
GSAM 32Ubuhanuzi Butanga Ibimenyetso by’Inzira Kugera ku Iherezo
GSAM 32.1Iyo twitondeye ijambo ry’ukuri ry’ubuhanuzi nk’umucyo ugomba kuyobora intambwe zacu, ukatwereka inzira nyayo hagati mu mwijima, nta kindi gishoboka uretse kubona ko mu ijambo ry’ubuhanuzi inzira yagaragajwe neza mu bihe byose kugeza ku ukuza kwa kabiri kwa Kristo. Ibyo bimeze bityo, abakurikira hafi umucyo w’ubuhanuzi ntibazamenya gusa ibimenyetso n’ibigaragaza ko umunsi ukomeye wegereje, ahubwo bazamenya n’umurimo w’Uwiteka ukomeza gutera imbere binyuze mu butumwa bw’ukuri bugomba gutegurira abantu kumusanganira mu mahoro igihe azaza.
GSAM 32.2Nubwo Ibyanditswe bivuga ko umunsi w’Uwiteka uzagera ku bantu benshi nk’“umujura nijoro,”34 binavuga ku bahagaze mu nama y’Uwiteka biti: “Bene data, ntabwo muri mu mwijima ngo uwo munsi ubatungure nk’umujura. Mwese muri abana b’umucyo n’abana b’umunsi.”35
GSAM 32Wibuke Ubuyobozi bw’Uwiteka
GSAM 32.3Mu kwibuka ubuyobozi bw’Uwiteka mu muryango w’ukuza kwa kabiri, ni byiza kumenya ko Imana yahoze ishaka ko abantu bayo bibuka uko yagaragaje ubuntu n’imbaraga zayo ibagirira. Mu gutanga impamvu zatumye Isirayeli isubira inyuma ikava ku Mana, umwanditsi wa Zaburi avuga ati: “Bibagiwe Imana Umukiza wabo, yari yarakoreye ibintu bikomeye muri Egiputa; imirimo itangaje mu gihugu cya Hamu, n’ibiteye ubwoba ku Nyanja Itukura.”36 Niba byari byiza ko Isirayeli yibuka ubuyobozi bw’Uwiteka kuri yo, natwe si byiza ko tubwibuka? Umwanditsi wa Zaburi yongeye kuvuga yishimye ati: “Himbaza Uwiteka, mutima wanjye, ntiwibagirwe ibyiza yakugiriye byose.”37
GSAM 33.1Mu bihe byose, Uwiteka yagiraga ukuri kw’ingenzi, kwabashaga, ku bw’ubuntu bwe, kuyobora abantu bakava mu bubata bw’icyaha no kubategurira kwinjira muri Kanani yo mu ijuru; kandi ni iby’ingirakamaro kwiga uko Uwiteka yagenzaga abatangaje uko kuri.
GSAM 33Ibisubizo Bikomeye Bituruka ku Buryo Buto—Ubuhamya bwa D’Aubigné
GSAM 33.2D’Aubigné, mu gitabo cye Amateka y’Ivugurura, aravuga ati: “Imana itegura umurimo wayo mu bihe byinshi, iyo igihe cyayo kigeze ikawusohoza ikoresheje ibikoresho bidakomeye. Gukora ibisubizo bikomeye hakoreshejwe uburyo buto cyane ni itegeko ry’Imana. Iri tegeko, rigenga hose muri kamere, riboneka no mu mateka.”38
GSAM 33.3Kera, ubwo Imana yatangiraga gutoranya ubwoko bwihariye kugira ngo ibugire ishyanga ryihariye ryayo, yahamagaye umuntu umwe—Aburahamu—wabaga hagati y’abapagani, i Uri y’Abakaludaya. Kuri we havuyemo urubyaro rwinshi; ariko igihe rwazamurwaga rukaba ishyanga, Imana yo mu ijuru yaravuze iti: “Uwiteka ntiyabakunze ngo abatoranye kuko mwari benshi kuruta andi mahanga; ahubwo mwari bake cyane mu mahanga yose.”39
GSAM 33.4Nanone, igihe yashakaga kuvana abantu bayo mu bubata bwo muri Egiputa, yahisemo kubayobora umuntu wahishwe amezi atatu mu nzu ya nyina akiri uruhinja, hanyuma agashyirwa mu isanduku yoroheje kandi itarimbishijwe, ikozwe mu rushanga kandi isizwe ubushishi, agashyikirizwa uruzi rwa Nili. Uwo Mose ariko, amaze gukura akagira ubwenge, yahisemo inzira yoroheje yo kubabarana n’abantu b’Imana aho kwishimira “ibinezeza by’icyaha by’igihe gito.”40
GSAM 34Intsinzi ya Gideyoni
GSAM 34.1Nyuma yaho, igihe Uwiteka yashakaga gukiza Isirayeli Abamidiyani n’Abamaleki, bazaga mu gihugu cyabo “ari benshi nk’inzige,” bakangiza umusaruro w’ubutaka, ntibasigire Isirayeli “nta biribwa na mba, habe intama, inka cyangwa indogobe,” Uwiteka yohereje marayika kuri Gideyoni. Uyu mwana wa Yowashi yari yarageze mu bukene bukabije, asigaye ahura ingano nke akazihisha abanzi be. Marayika amaze kumubwira ko azakiza Isirayeli, Gideyoni abura uko abyumva arabaza ati: “Nzabasha nte gukiza Isirayeli? Dore umuryango wanjye urakennye muri Manase, kandi jye ndi muto mu nzu ya data.”41 Uwo mugabo woroheje kandi w’umukene yagiye hamwe n’abantu be magana atatu, bafite amatara n’ibibindi byoroheje (igikorwa cyasaga n’ubupfapfa ku mitekerereze y’umuntu), maze bagira Imana imbaraga zabo, batsinda intsinzi ikomeye. Mbere yo gukizwa kwabo, Gideyoni yari ashobora kuvuga amaganya nk’ay’umuhanuzi Amosi igihe yabazaga ati: “Ni nde wazura Yakobo? Kuko ari muto.”42
GSAM 34Umwana mu Muvure
GSAM 34.2Igihe Uwiteka yari yarageneye kigeze, Umukiza w’abantu aravuka, abungeri bamubona aryamye mu muvure. Bene wabo bo ku isi bakurikizaga imirimo yoroheje ariko yubahitse. Ku bukene bwe bwo ku isi, Umukiza yaravuze ati: “Ingunzu zifite imyobo, n’inyoni zo mu kirere zifite ibyari; ariko Umwana w’umuntu nta ho afite yo kurambika umutwe.”43 Yatoranyije intumwa ze “mu bantu bo ku rwego rwo hasi, nubwo atari urwo hasi cyane, rutagera ku rwego rw’abari mu rwego rwo hagati. Ibyo byose byari bigamije kugaragariza isi ko umurimo utari uw’umuntu ahubwo ko ari uw’Imana.”
GSAM 35Ntabwo Abanyabwenge Benshi Bahamagarwa
GSAM 35.1Pawulo yavuze ku murimo wo mu minsi y’itorero rya mbere ati: “Ubupfapfa bw’Imana buruta ubwenge bw’abantu, kandi intege nke z’Imana ziruta imbaraga z’abantu. Kuko mubona guhamagarwa kwanyu, bene data, ko hadahamagarwa benshi b’abanyabwenge mu buryo bw’umubiri, cyangwa abakomeye benshi, cyangwa abanyacyubahiro benshi; ahubwo Imana yatoranyije ibipfapfa byo ku isi kugira ngo ikorere isoni abanyabwenge; Imana yatoranyije ibintege nke byo ku isi kugira ngo ikorere isoni ibikomeye; kandi ibintu bisuzuguritse byo ku isi ni byo Imana yatoranyije, ndetse n’ibitariho, kugira ngo ihindure ubusa ibiriho, ngo hatagira umuntu wishimira imbere yayo.”44
GSAM 35Abantu Bicisha Bugufi mu Ivugurura
GSAM 35.2Tubona iri hame nyine rigaragara mu mibereho y’Abavugurura bakomeye bo mu kinyejana cya cumi na gatandatu. Umwanditsi w’amateka aravuga ati: “Umuvugurura Zwingle yavuye mu kazu k’umwungeri wo mu misozi ya Alpes; Melanchthon, umuhanga mu by’iyobokamana w’Ivugurura, yavuye mu iduka ry’umukora intwaro; Lutheri na we yavuye mu kazu k’umucukuzi w’umukene.” Lutheri ubwe yaravuze ati: “Ababyeyi banjye bari abakene cyane. Data yari umutema inkwi w’umukene (nyuma aza kuba umucukuzi), kandi mama yakundaga gutwara inkwi ku mugongo kugira ngo abone ibitunga abana be. Bihanganiye imirimo ikomeye cyane ku bwacu.”
GSAM 35.3Intumwa Yakobo, avuga ku guhamagarirwa kw’abantu gukorera Uwiteka, aravuga ati: “Nimwumve, bene data nkunda, Imana ntiyatoranyije abakene bo kuri iyi si ngo babe abatunzi mu kwizera kandi babe abaragwa b’ubwami yasezeranyije abayikunda?”45
GSAM 35Abametodisti ba Mbere
GSAM 35.4Iyo turebye umurongo w’Abavugurura ugana ku minsi ya mbere y’Abametodisti, igihe inyigisho y’ubuntu bw’Imana yabwirizwaga cyane, tubona ko yari iherekejwe n’imbaraga z’Imana. Iyo yashyirwaga imbere y’abantu mu budahemuka, hamwe n’urukundo rwuje ubwuzu rwa Kristo, kandi abizera bakayakira bafite ukwizera kuzima, ntibabonaga gusa kubabarirwa ibyaha byashize, ahubwo babonaga n’imbaraga zeza z’Imana zabashobozaga kubaho ubuzima bwera. Ubumetodisti bwatangiriye mu buryo bworoheje, buhabwa umugisha hakurikijwe ukwizera no kwiringira kworoheje kw’ababwirizabutumwa n’abalayiki.
GSAM 36.1Mu gukurikirana ibintu n’ibyabaye bifitanye isano n’umuryango w’ukuza kwa kabiri, tubona ko, nk’uko bigenda muri buri murimo w’Uwiteka umuntu abereye igikoresho, inkomoko yawo yari mu bakene no mu batamenyekana; ariko ntihakagire uwawuciraho iteka kubera iyo mpamvu atabanje gusuzuma neza ibimenyetso uwo murimo ukomeye ushingiyeho, kugira ngo atazasangwa mu mwanya w’abo Uwiteka yabajije ati: “Ni nde wasuzuguye umunsi w’ibintu bito?”46
GSAM 36Igisubizo cya Eck kuri Lutheri
GSAM 36.2Ku bw’inyungu z’abashobora gushaka gufata umwanzuro w’uko inyigisho ari ukuri cyangwa ari ikinyoma bashingiye ku mubare w’abayemera—bake cyangwa benshi—tugiye kuvuga igice cy’impaka zabaye hagati ya Lutheri na Eck. Kubera ko Lutheri yari yashingiye ku Byanditswe kandi akagira ubutwari bwo kujya impaka ku burenganzira bw’abantu bwo gushyira ibitekerezo byabo hejuru y’ijambo ry’Imana, Eck yamusubije mu magambo y’ugushinyagura ati: “Natangajwe n’ubwiyoroshye n’ubupfura uwo Dogiteri wubahwa agaragaza ubwo yiyemeje kurwanya wenyine ba se benshi b’ibyamamare, akigira nk’uwuzi ibirenze abapapa bakuru, inama nkuru, abigisha n’amashuri makuru! ... Nta gushidikanya byaba bitangaje Imana iba yarahishe ukuri abera benshi n’abahowe Imana kugeza igihe uwo Mubyeyi wubahwa yazaga.”
GSAM 36.3Iki gisubizo cyashoboraga gusubizwa neza n’icyo Zwingle yabwiye John Faber i Zurich, igihe uyu wa nyuma yavugaga ko “atangajwe n’aho ibintu bigeze, igihe imigenzo ya kera yari imaze ibinyejana cumi na bibiri irekewe, kandi bikemezwa neza ko Abakristo bari bamaze imyaka igihumbi na magana ane bari mu buyobe.” Zwingle yahise asubiza ko “ikinyoma kitaba gito mu kuba ikinyoma kubera ko kukizera byamaze imyaka igihumbi na magana ane, kandi ko mu gusenga Imana ubukuru bw’imigenzo nta cyo bumaze keretse habonetse ishingiro cyangwa icyemezo cyabwo mu Byanditswe Byera.”47
GSAM 37Ijambo ry’Uwiteka n’Ubwenge bw’Abantu
GSAM 37.1Akaga ko gushingira ku bitekerezo by’abantu aho gukemura ikibazo ngo “Ukuri ni iki?” dushingiye ku ijambo ry’Uwiteka, kagaragazwa cyane n’umuhanuzi Hoseya igihe avuga ati: “Mwahinze ibibi, musarura gukiranirwa, murya imbuto z’ibinyoma; kuko mwiringiye inzira yanyu n’ubwinshi bw’intwari zanyu.”48 Umutima w’umuntu wahoze ukunda kwiringira umuntu; ariko uko twegera igihe Uwiteka “azahaguruka agatigisa isi bikomeye,” umuhanuzi Yesaya araduhugura ati: “Mureke kwiringira umuntu, umwuka we uba mu mazuru ye; kuko se afite agaciro ki?”49
GSAM 37.2Kubera ko Ibyanditswe byatuburiye gutyo ku kaga kari muri iyo nzira, ntihakagire uhutira guciraho iteka umuryango w’ukuza kwa kabiri, nk’aho udakwiye kwitabwaho kubera ko watangiriye mu buryo bworoheje, cyangwa kubera ko abafatwa nk’abakomeye mu maso y’isi batashyigikiye uwo murimo. Ahubwo buri wese nasuzume neza ibyo ushingiraho. Ukuri gufite agaciro katagereranywa; ugereranyije na ko, ibitekerezo by’abantu gusa ni nk’ibishingwe bidafite agaciro.
Notes
- 2 Timoteyo 1:9 ↩
- David H. Montgomery, Ibintu by’Ingenzi by’Amateka y’Amerika, igitabo cyo mu 1902, ku mapaji ya 8, 9, ↩
- Abaheburayo 6:19. ↩
- 1 Abatesalonike 2:19. ↩
- Ibyakozwe n’Intumwa 24:14, 15. ↩
- Ibyakozwe n’Intumwa 26:6-8. ↩
- Ibyakozwe n’Intumwa 28:20. ↩
- Tito 2:11-13. ↩
- 1 Petero 1:3-7. ↩
- Yesaya 45:18. ↩
- Zaburi 115:16. ↩
- Umubwiriza 7:29. ↩
- Gutegeka kwa Kabiri 32:8. ↩
- Ibyakozwe n’Intumwa 17:26-28. ↩
- Yesaya 60:21. ↩
- Yesaya 33:24. ↩
- Zaburi 37:11. ↩
- 2 Petero 1:16-19. ↩
- Matayo 16:28. ↩
- Luka 9:27. ↩
- 1 Abakorinto 15:51, 52 ↩
- Yohana 13:19 ↩
- Yesaya 46:9-10 ↩
- Yesaya 48:3-7 ↩
- Ibyahishuwe 22:10 ↩
- Ibyahishuwe 1:3 ↩
- Gutegeka kwa Kabiri 29:29 ↩
- Matayo 24:15; ↩
- Yesaya 29:11-14. ↩
- 2 Petero 1:20, 21. ↩
- Yohana 16:13 ↩
- Zaburi 119:105. ↩
- Imigani 4:18. ↩
- 1 Abatesalonike 5:2; 2 Petero 3:10, ↩
- 1 Abatesalonike 5:4, 5 ↩
- Zaburi 106:21, 22. ↩
- Zaburi 103:2 ↩
- Amateka y’Ivugurura, igitabo cya 2, igice cya 1, paragarafu ya 1 ↩
- Gutegeka kwa Kabiri 7:7 ↩
- Abaheburayo 11:25 ↩
- Abacamanza 6:4, 5, 15. ↩
- Amosi 7:2 ↩
- Matayo 8:20. ↩
- 1 Abakorinto 1:25-29 ↩
- Yakobo 2:5 ↩
- Zekariya 4:10 ↩
- Amateka y’Abaporotesitanti ya Wylie, igice cya 12, paragarafu ya 16, 17; integuro ya Cassel, p. 458 ↩
- Hoseya 10:13. ↩
- Yesaya 2:22 ↩