Adventist Pioneer
Library
aplib.orgIsomero
Ishakiro
06 / 31
06 / 31

Igice cya 3 — Ukuza kw’Urubyaro Rwasezeranyijwe

John Norton Loughborough

GSAM 57.1“Igihe cyari gisohoye, Imana yohereje Umwana wayo, ... wavukiye munsi y’amategeko, kugira ngo acungure abari munsi y’amategeko, ngo duhabwe guhinduka abana.”1

GSAM 57.2“Noneho ufite ubushobozi bwo kubakomeza nk’uko ubutumwa bwanjye n’inyigisho za Yesu Kristo biri, nk’uko ibanga ryahishuwe, ryari ryarahishwe kuva kera, ariko ubu rikaba ryaragaragajwe, kandi rikamenyeshwa amahanga yose binyuze mu Byanditswe by’abahanuzi, nk’uko Imana ihoraho yabitegetse, kugira ngo abantu bumvire kandi bizere: Imana yonyine ifite ubwenge ni yo ihabwe icyubahiro binyuze kuri Yesu Kristo iteka ryose.”2

GSAM 57.3“Yamenyesheje ibanga binyuze mu guhishurirwa, nk’uko nabyanditse mbere mu magambo make, ... iryo mu bihe byahise ritamenyeshejwe abana b’abantu, none rikaba ryarahishuriwe intumwa n’abahanuzi be bera binyuze ku Mwuka.... Jyewe muto cyane kuruta abera bose, nahawe ubuntu bwo kubwiriza abanyamahanga ubutunzi bwa Kristo butarondoreka, no kumurikira abantu bose kugira ngo babone ubusabane bw’iryo banga, iryo kuva ku itangiriro ry’isi ryari ryarahishwe mu Mana yaremye ibintu byose binyuze kuri Yesu Kristo.”3

GSAM 57.4Byavuzwe ko mu Isezerano rya Kera ubutumwa bwiza bwari bwihishe, naho mu Isezerano Rishya bukagaragazwa. Undi yabivuze atya: “Igihe Abayahudi bahagarikaga gukurikira Imana, ahanini batakaje kumenya inyigisho z’umurimo w’imihango. Uwo murimo wari warashyizweho na Kristo ubwe. Muri buri gice cyawo wari ikimenyetso kimwerekezaho, kandi wari wuzuye ubuzima n’ubwiza bw’umwuka. Ariko Abayahudi batakaje ubuzima bw’umwuka mu mihango yabo, bakomera ku miterere yapfuye. Biringiye ibitambo n’amategeko ubwayo, aho kwishingikiriza kuri we byerekezagaho.”

GSAM 58Gushaka Ubutegetsi bwo ku Isi

GSAM 58.1“Nubwo Abayahudi bifuzaga ukuza kwa Mesiya, ntibari basobanukiwe umurimo we. Ntibashakaga gucungurwa ku cyaha, ahubwo bashakaga kubohorwa ku Baroma. Bategerezaga ko Mesiya aza nk’umuneshi, akica imbaraga z’uwabakandamizaga, agashyira Isirayeli ku butegetsi bw’isi yose. Ni uko inzira yateguwe kugira ngo bange Umukiza.”

GSAM 58.2“Abantu bari mu mwijima no gukandamizwa, n’abategetsi bafite inyota y’ububasha, bifuzaga ukuza k’uwari gutsinda abanzi babo no gusubiza ubwami Isirayeli. Bari barize ubuhanuzi, ariko badafite ubushishozi bw’umwuka. Ni cyo cyatumye birengagiza Ibyanditswe byerekeye gusuzugurwa kwa Kristo mu kuza kwe kwa mbere, bagahindura ibisobanuro by’ibivuga ubwiza bw’ukuza kwe kwa kabiri. Ubwibone bwabahumye amaso; basobanuye ubuhanuzi bakurikije ibyifuzo byabo byo kwikunda.”

GSAM 58.3“Mu gihe kirenga imyaka igihumbi, Abayahudi bari barategereje ukuza k’Umukiza. Kuri uko kuza ni ho bari barashingiye ibyiringiro byabo bikomeye. Mu ndirimbo no mu buhanuzi, mu mihango yo mu rusengero no mu masengesho yo mu ngo, bari barashyize izina rye mu cyubahiro. Nyamara igihe yageraga ntibamumenye. Uwo Ijuru rikunda yari kuri bo ‘nk’umuzi umeze nk’uwavuye mu butaka bwumutse’; ntiyari afite ‘isura cyangwa ubwiza’; ntibabonaga muri we ubwiza bwatuma bamwifuza. ‘Yaje mu bye, ariko abe ntibamwakiriye.’”4

GSAM 58Ku Murongo w’Urubyaro rwa Dawidi

GSAM 58.4Uko igihe Daniyeli yari yaravuze cyegerezaga, igihe “Mesiya Umutware”—Uwasizwe—yagombaga kubonekera, Abayahudi bashoboraga gutekereza, kandi nta gushidikanya ni ko babigenzaga, bati: Mesiya mu mubiri agomba kuba uwo mu nzu no mu rubyaro rwa Dawidi, bityo kuvuka kwe kugomba kuba muri uwo murongo; kandi hakurikijwe amategeko n’imigenzo by’Abayahudi, agomba gusigwa kugira ngo akore umurimo rusange afite imyaka mirongo itatu; niba agomba kwigaragaza nk’uwasizwe afite iyo myaka, kuvuka kwe kugomba kuba imyaka mirongo itatu mbere y’uko ibyumweru mirongo itandatu n’icyenda by’imyaka birangira, ibyo bikaba bigera ku kuza kwa Mesiya.

GSAM 59Ubuhanuzi bwa Simeyoni na Anna

GSAM 59.1Muri icyo gihe Isirayeli yose yari itegereje. Abigaga Ibyanditswe bafite umwete kandi biyeguriye Imana bategerezaga kuvuka k’uwari kuzaba Umutegetsi n’Umuyobozi wabo. Simeyoni wari ugeze mu za bukuru kandi wubaha Imana yari yarahishuriwe “na Mwuka Wera ko atazapfa atarabona Kristo w’Umwami.”5

GSAM 59.2Igihe Umukiza w’uruhinja yajyanwaga mu rusengero, Simeyoni yamenye ko uwo mwana ari we wavugwagaho—Kristo. “Nuko amuterura mu maboko ye, asingiza Imana ati: Mwami, noneho ureke umugaragu wawe ajye mu mahoro, nk’uko ijambo ryawe riri; kuko amaso yanjye abonye agakiza kawe wateguriye amahanga yose, umucyo wo kumurikira abanyamahanga n’icyubahiro cy’abantu bawe Isirayeli....

GSAM 59.3“Simeyoni abaha umugisha [Yosefu na Mariya], abwira Mariya nyina ati: Dore uyu mwana yashyiriweho ko benshi muri Isirayeli bagwa bakongera bakabyuka, kandi akaba ikimenyetso kizavugwaho nabi (kandi inkota izagutobora mu mutima wawe), kugira ngo ibitekerezo byo mu mitima ya benshi bigaragare.

GSAM 59.4“Hariho na Anna wari umuhanuzikazi, umukobwa wa Fanuweli wo mu muryango wa Asheri.... Na we muri uwo mwanya araza, asingiza Umwami, avuga ibye ku bantu bose bari bategereje gucungurwa i Yerusalemu.”6

GSAM 59Abamarayika Basura Abungeri

GSAM 59.5Mbere y’aho, inkuru nziza y’ivuka ry’Umukiza yari yatangajwe n’abamarayika ku bungeri bari mu bibaya bya Betelehemu. Mu matwi y’abungeri bari bateze amatwi, abamarayika baririmbye indirimbo ziryoshye:—

GSAM 60.1“Mu ijuru icyubahiro kibe icy’Imana: Ku isi amahoro, kandi abantu bagirirwe neza.”

GSAM 60Abanyabwenge Basura i Betelehemu

GSAM 60.2Hanyuma haza abanyabwenge baturutse iburasirazuba bari barabonye “inyenyeri izamuka,” nk’uko Balāmu yari yarabihanuye. Bakurikije ubuyobozi bwayo bagera i Yerusalemu, aho byabaye ngombwa kubaza iby’Umwami wari umaze kuvuka. Bamaze kumenyeshwa ko Betelehemu ari ho Uwo bifuzaga yagombaga kuvukira, bakomeza urugendo; kandi inyenyeri yongeye kuboneka ibayobora aho Umukiza yari aryamye ahantu haciye bugufi. Aho baramuramya, bamuha impano z’izahabu, imibavu n’imira, hanyuma bafata urugendo rurerure basubira iwabo.

GSAM 60Umukiza afite Imyaka Cumi n’Ibiri

GSAM 60.3Kuva mu bwana kugeza ku myaka cumi n’ibiri, nta byinshi byanditswe kuri Kristo Umukiza, uretse ko yagendaga yiyongera mu bwenge no mu gihagararo, kandi akumvira ababyeyi be. Ariko afite imyaka cumi n’ibiri, amaze kujyana na Yosefu na Mariya i Yerusalemu kwizihiza umunsi mukuru wa buri mwaka, yatangaje abatambyi kubera ubumenyi bugaragarira mu bibazo yabazaga no mu bisubizo yatangaga ku bibazo bikomeye. Kuva icyo gihe kugeza atangiye umurimo we wo ku mugaragaro, umurimo woroheje wo kubaza ibiti yawubahishije akorana na Yosefu, umugabo wa Mariya.

GSAM 60Umurimo wa Yohana Umubatiza

GSAM 60.4Mu mezi atandatu mbere y’uko Kristo atangira umurimo we wo ku mugaragaro, umurimo we watangajwe na Yohana Umubatiza. Abantu baza ari benshi cyane kumva Yohana no kubatizwa na we. Kubera ko bari “bategereje [bategereje ko Mesiya aza] kandi bose bakibaza [“batekereza cyangwa bajya impaka,” nk’uko bigaragara ku ruhande] mu mitima yabo kuri Yohana niba ari Kristo cyangwa atari we; Yohana abasubiza bose ati: Jyewe ndabatiriza mu mazi; ariko haza undusha imbaraga, uwo ntakwiriye no kubohora umugozi w’inkweto ze; ni we uzababatiriza mu Mwuka Wera no mu muriro: afite urutaro mu ntoki, azasukura neza imbuga ye, akusanyirize ingano mu kigega cye, ariko ibishishwa azabitwika umuriro utazima.”7

GSAM 61Yesu Arabatizwa

GSAM 61.1Yohana ubwo yakoraga umuhango wo kubatiza, yabonye Yesu amusanga kugira ngo abatizwe, aravuga ati: “Dore Umwana w’Intama w’Imana ukuraho icyaha cy’isi.... Yohana arahamya ati: Nabonye Umwuka amanuka ava mu ijuru asa n’inuma, agatura kuri we. Jye sinari muzi, ariko uwantumye kubatiza mu mazi ni we wambwiye ati: Uwo uzabona Umwuka amanukaho kandi agatura kuri we, ni we ubatiza mu Mwuka Wera. Kandi narabibonye, ndahamya ko uyu ari Umwana w’Imana.”8

GSAM 61Ijwi rituruka mu Ijuru

GSAM 61.2Kuba Kristo ari Mesiya ntibyahamijwe gusa no kumanuka kugaragara k’Umwuka Wera mu ishusho y’umubiri umeze nk’inuma, ahubwo byanahamijwe n’ijwi ryaturutse mu ijuru. Mu Ivanjili ya Matayo dusoma tuti: “Yesu amaze kubatizwa, ahita azamuka ava mu mazi, maze ijuru rirakinguka, abona Umwuka w’Imana amanuka asa n’inuma, amujyaho; nuko ijwi riva mu ijuru riti: Uyu ni Umwana wanjye nkunda, nkamwishimira.”9

GSAM 61.3Nubwo “Yohana nta gitangaza yakoze,” abantu babonye imbaraga zikomeye zakurikiranaga umurimo wa Kristo, bibahatira kuvuga bati: “Ibintu byose Yohana yavuze kuri uyu muntu ni ukuri.”10

GSAM 61Kristo Yasizwe hakurikijwe Amategeko

GSAM 61.4Dufatanyije n’inyandiko ya Luka ivuga iby’umubatizo n’uko yasizwe n’Umwuka Wera umeze nk’inuma, dusoma tuti: “Yesu ubwe yari atangiye kugira imyaka nka mirongo itatu.”11

GSAM 62.1Nyuma y’uko Umwami wacu amara iminsi mirongo ine yiyiriza ubusa, n’ibigeragezo bikomeye bya Satani mu butayu byakurikiye umubatizo we ako kanya, “yaje i Nazareti, aho yari yararezwe; kandi nk’uko yari asanzwe abigenza, ku Isabato yinjira mu isinagogi, arahaguruka ngo asome.... Umwuka w’Umwami ari kuri jye, kuko yansize kugira ngo mbwirize abakene ubutumwa bwiza.... Atangira kubabwira ati: Uyu munsi iki Cyanditswe gisohoye mu matwi yanyu.”12

GSAM 62Igihe Kirangiye

GSAM 62.2Mariko, mu kwandika ibyabaye nk’ibyo, aravuga ati: “Igihe kirangiye, ubwami bw’Imana buraje; nimwihane kandi mwizere ubutumwa bwiza.”13 Igihe cyari cyarahanuwe ko Uwasizwe azagaragara cyari kigeze. Gusigwa n’Umwuka Wera byabereye ku mubatizo we, none yari atangiye umurimo we mu gihe no mu buryo abahanuzi bera ba kera bari barabihanuye.

GSAM 62Ikimenyetso Kigaragara cy’uko Kristo ari Mesiya

GSAM 62.3Umurimo wa Kristo waherekejwe no gukora ibitangaza ubudasiba; ku bantu, n’iyo batashoboraga gusobanukirwa neza imigani n’amagambo ye, ibyo byari ikimenyetso kigaragara ko ari Imanweli, cyangwa ko “Imana yari kumwe na we.”14 Muri ibyo bitangaza Kristo yahaga isi atari gihamya y’imbaraga z’Imana muri we gusa, ahubwo yanayihaga ikimenyetso gifatika cy’imico y’Imana n’ubugwaneza bwayo. Filipo amaze imyaka itatu abana na Kristo, abona ibitangaza bye bikomeye, aravuga ati: “Mwami, twereke Data wa twese, biraba bihagije.” Yesu aramubwira ati: “Mbese namwe tumaranye igihe kingana gutya nturamenya, Filipo? Uwambonye yabonye Data; none uvuga ute uti: Twereke Data? ... Nimunyizere ko ndi muri Data, na Data akaba muri jye; niba mutabyizera, nimwizere kubera imirimo ubwayo.”15

GSAM 63Yohana Ajijinganya

GSAM 63.1Nubwo ku mubatizo wa Kristo Yohana yari yarabonye kumanuka kugaragara k’Umwuka Wera, akumva ijwi ryo mu ijuru rivuga ko ari Umwana w’Imana, kandi ubwe yaravuze ko ari “Umwana w’Intama w’Imana ukuraho icyaha cy’isi,” ibintu byatangiye kugenda mu buryo butandukanye n’ibyo yari yiteze, bituma mu nzu y’imbohe ye yijimye agira umubabaro n’urujijo.

GSAM 63.2“Kimwe n’abigishwa b’Umukiza, Yohana Umubatiza ntiyari asobanukiwe imiterere y’ubwami bwa Kristo. Yari yiteze ko Yesu yicara ku ntebe y’ubwami ya Dawidi; ariko uko igihe cyagendaga, Umukiza ntasabe ubutegetsi bw’umwami, Yohana arumirwa kandi arahangayika.”16 “Ahamagara babiri mu bigishwa be, [Yohana] abatuma kuri Yesu ati: Mbese ni wowe wari ukwiriye kuza, cyangwa dutegereze undi?” “Muri uwo mwanya [Yesu] akiza benshi indwara n’ibyago byabo n’imyuka mibi; impumyi nyinshi aziha kubona. Yesu arabasubiza ati: Nimugende mubwire Yohana ibyo mwabonye n’ibyo mwumvise.”17

GSAM 63.3Byari bigoye ko Abayahudi, ndetse n’abigishwa, babona neza ukuri kwinshi Umukiza yavugaga, kuko bari barashinze imizi mu myizerere y’uko Mesiya naza azakuraho ingoyi y’Abaroma yabaremereraga cyane, agahita asubiza ubwami bwa Dawidi kandi akaganza nk’umwami wo ku isi.

GSAM 63.4Yesu yatangiye kubwiriza avuga ati: “Nimwihane, kuko ubwami bwo mu ijuru buri hafi.”18 Igihe intumwa ze cumi n’ebyiri zoherezwaga, zari zitwaye ubutumwa bumwe ziti: “Ubwami bwo mu ijuru buri hafi.”19 Nyuma yaho mu murimo we, igihe abo mirongo irindwi boherezwaga, boherejwe n’amagambo agira ati: “Ubwami bw’Imana bubegereye.”20

GSAM 64Abantu batangazwa n’Imirimo ya Kristo

GSAM 64.1Amagambo n’inyigisho bitangaje bya Kristo byatumye abantu bavuga bati: “Nta muntu wigeze avuga nka uyu muntu.”21 Igihe yakizaga umuntu wari impumyi akaba n’ikiragi, “abantu bose baratangara baravuga bati: Mbese uyu si we mwana wa Dawidi?”22 Mu yandi magambo bati: Mbese uyu si we rubyaro rwa Dawidi, Umukiza wasezeranyijwe? “Amaze kugera mu gihugu cye, abigishiriza mu isinagogi yabo, baratangara cyane baravuga bati: Uyu muntu yabonye he ubu bwenge n’iyi mirimo ikomeye? Mbese uyu si we mwana w’umubaji? Nyina ntiyitwa Mariya? Abavandimwe be na bo si Yakobo na Yosefu na Simoni na Yuda?”23

GSAM 64.2Hafi y’umwaka wa gatatu w’umurimo wa Kristo, igihe yari mu rusengero mu munsi mukuru wo kweza urusengero, Abayahudi baramukikiza baramubaza bati: “Uzageza ryari kudushidikanyisha? Niba uri Kristo, tubwire yeruye.”24 Mu mwaka wabanje, amaze gukora igitangaza gikomeye cyo kugaburira abantu ibihumbi bitanu akoresheje “imigati itanu ya sayiri n’udufi tubiri,” “yamenye ko bagiye kuza kumufata ku ngufu ngo bamugire umwami, [ni cyo cyatumye] yongera ajya ku musozi.”25

GSAM 64Kristo Yigisha Abigishwa be iby’Urupfu Rwe

GSAM 64.3Mu kwigisha abigishwa be, Kristo yashyize imbaraga ku gukuraho igitekerezo cy’ubutegetsi bwo ku isi bwari gutangira ako kanya, no kubereka ko yagombaga gupfa akazuka, akagenda kandi akagaruka. Ni cyo cyatumye ababaza ati: “None se muzagira mute nimubona Umwana w’umuntu azamuka akajya aho yari mbere?”26 Amaze kubategeka “ko batagira uwo babwira ko ari Yesu Kristo,” dusoma tuti: “Kuva icyo gihe Yesu atangira kwereka abigishwa be ko akwiriye kujya i Yerusalemu, akababazwa cyane n’abakuru n’abatambyi bakuru n’abanditsi, akicwa, akazazuka ku munsi wa gatatu. Nuko Petero amujyana ku ruhande atangira kumucyaha ati: Mwami, biragatsindwa; ibyo ntibizakubaho.”27

GSAM 65.1Muri uwo mwanya yababwiye ko hari bamwe bari bahagaze aho batari gupfa batabonye Umwana w’umuntu aza mu bwami bwe.28 Hashize nk’iminsi umunani, ubwo buhanuzi burasohora; intumwa Petero yerekeza kuri iryo yerekwa ryo kubona Kristo aza mu bwami bwe nk’ikimenyetso cy’uko ukuza kwa kabiri kwa Kristo nyakuri kuzaba mu gihe kizaza.29

GSAM 65.2Igihe kimwe Kristo n’abigishwa be bari i Galilaya, Yesu arababwira ati: “Umwana w’umuntu azagambanirwa agashyirwa mu maboko y’abantu; bazamwica, maze ku munsi wa gatatu azazuka. Barababara cyane.”30 Ariko na bwo ntibigeze basobanukirwa, ngo bumve icyo yashakaga kuvuga, kuko n’igihe yabashakaga gucengezamo ukuri gukomeye k’urupfu rwe n’izuka rye, bo barimo impaka hagati yabo ku waba ukomeye kuruta abandi mu bwami bwo mu ijuru.31

GSAM 65.3Ikindi gihe Petero abwira Yesu ati: “Twasize byose turagukurikira; none se tuzabona iki? Yesu arababwira ati: Ndababwira ukuri ko mwebwe mwankurikiye, mu gihe cyo kuvugurura ibintu, ubwo Umwana w’umuntu azicara ku ntebe y’ubwami y’icyubahiro cye, namwe muzicara ku ntebe cumi n’ebyiri, mucire imanza imiryango cumi n’ibiri ya Isirayeli.”32 Nyamara igitekerezo cy’ubwami bwari bugiye gushyirwaho ni cyo cyari cyuzuye mu mitima yabo, maze nk’abantu batagira aho batandukaniye n’abandi batangira gushaka umwanya ukomeye kuruta iyindi muri ubwo bwami.

GSAM 65.4Hanyuma haza nyina w’abahungu ba Zebedayo, Yakobo na Yohana, wari ufite irari ry’ubutegetsi, asaba Kristo ko abahungu be bahabwa imyanya ikomeye—umwe iburyo bw’intebe ye, undi ibumoso; cyangwa wenda umwe akaba Minisitiri w’Intebe, undi akaba Umunyamabanga wa Leta. Ariko Kristo avuga yeruye ati: “Ntimuzi icyo musaba.”33

GSAM 66Kwinjira i Yerusalemu mu Ntsinzi

GSAM 66.1Hafi y’icyo gihe habaye ikintu gikomeye kandi gitangaje. Byari ukuzura kwa Lazaro wari umaze iminsi ine mu mva. Igitangaza gikomeye nk’icyo cyakanguriye abantu cyane kandi kirabatangaza, bituma Abafarisayo bagira ubwoba; bo n’abatambyi bahita bahamagaza inama, maze mu biganiro byabo barabaza bati: “Tugire dute? Kuko uyu muntu akora ibitangaza byinshi. Nitumuha amahoro akomeza atya, abantu bose bazamwizera, maze Abaroma baze badutware ahacu n’igihugu cyacu.”34 Mu gihe imbaraga za Satani zaturukaga hasi zafataga abantu bashakaga kurimbura Kristo, imbaraga zituruka hejuru zari zitera rubanda kumuhimbaza no gusohoza ibyari byarahanuwe kuri we.

GSAM 66.2Ku kintu cyavuzwe haruguru, abantu bose barasohotse, atari ukureba Yesu gusa, ahubwo no kureba Lazaro yari yarazuye mu bapfuye. Noneho bo byasaga n’aho ari ukuri ko Yesu ari umwami bari bamaze igihe kirekire bategereje; bamubonye aza yerekeza i Yerusalemu yicaye ku mwana w’indogobe, amagambo yo mu Byanditswe ahita aza mu bitekerezo byabo ati: “Witinya, mukobwa w’i Siyoni; dore umwami wawe aje, yicaye ku mwana w’indogobe.”35 Muri iryo koraniro rinini humvikanye urusaku rukomeye rw’intsinzi, ruhagarika umutima Abafarisayo bari bafite imitima ikonje kandi babara byose. Barabwirana bati: “Mubona ko nta cyo mugeraho? Dore isi yose imukurikiye.”36 Ubwo bamusabaga ko Kristo yahagarika urwo rusaku, arabasubiza ati: “Ndababwira ko aba nibaceceka, amabuye ahita ataka.”37 Umwami yari yaravuze ko kuri uwo munsi abantu bagomba gutaka; niba badasohoje ijambo rye, yari gushyira ijwi mu mabuye yo ku muhanda, na yo agataka, kuko ijambo rye rigomba gusohora.

GSAM 66Kristo Agiye Kugenda Akongera Akagaruka

GSAM 66.3Umukiza wacu ntiyashakaga gusa kuyobora ibitekerezo by’abigishwa ku kuri kw’uko yagombaga gupfa akazuka, ahubwo yashakaga no kubigisha ko ubwami butazaza ataragenda ngo agaruke. Ku byerekeye kubambwa kwe yaravuze ati, “Nimara kuzamurwa nkava ku isi, nzireherezaho abantu bose. Ibyo yabivuze ashaka kugaragaza urupfu yagombaga gupfa. Abantu baramusubiza bati: Twumvise mu mategeko ko Kristo azahoraho iteka; none uvuga ute ngo Umwana w’umuntu agomba kumanikwa? Uwo Mwana w’umuntu ni nde?”38

GSAM 67.1Kugira ngo arusheho kwinjiza mu bitekerezo by’abigishwa ko yagombaga kugenda akagaruka mbere y’uko ubwami bwe bushyirwaho ku isi, yaravuze ati, “Bana bato, hasigaye igihe gito ndi kumwe namwe. Muzanshaka; kandi nk’uko nabwiye Abayuda nti: Aho njya ntimushobora kuhagera; ni ko mbabwiye none.... Simoni Petero aramubaza ati: Mwami, ujya he? Yesu aramusubiza ati: Aho njya ntushobora kunkurikira ubu, ariko uzankurikira hanyuma.”39 Hanyuma yakomeje imitima yabo yari ifite ubwoba n’agahinda, ababwira ati: “Ntimukemere ko imitima yanyu ihagarika umutima: mwizera Imana, nanjye nimunyizere. Mu nzu ya Data hari amazu menshi; iyo bitaba ibyo mba narabibabwiye. Ngiye kubategurira umwanya. Kandi nimara kugenda nkabategurira umwanya, nzagaruka mbajyane aho ndi, namwe muzabe aho ndi.”40

GSAM 67Umugani w’Umutegetsi w’Umukungu

GSAM 67.2Nanone Umukiza yashatse gukosora igitekerezo cy’ikosa cy’uko ubwami bwari hafi guhita bugaragara, akoresheje uyu mugani igihe we n’abigishwa bazamukaga bajya i Yerusalemu: “Hari umuntu w’umukungu wajya mu gihugu cya kure kwakira ubwami bwe, hanyuma akagaruka. Ahamagara abagaragu be icumi, abaha mina icumi, arababwira ati: Muzicuruze kugeza igihe nzagarukira.... Nuko amaze kugaruka, amaze kwakira ubwami, ategeka ko abo bagaragu yari yarahaye amafaranga bahamagazwa, kugira ngo amenye icyo buri wese yungutse mu bucuruzi.”41 Muri uyu mugani, Umwami yihagararaho nk’uwo mutegetsi w’umukungu. Yagombaga kujya mu gihugu cya kure—kuri Se—akakirirayo ubwami mbere yo kugaruka gutegeka.

GSAM 68.1Mu gusubiza ikibazo cy’abigishwa bati, “Ni iki kizaba ikimenyetso cyo kuza kwawe n’icy’imperuka y’isi?”42 Umukiza yabahaye urutonde rw’ibizaba kugeza ku makuba akomeye yari kuzagera ku itorero, n’ibimenyetso bizwi neza byari kuzabaho. Ibyo bimaze kugaragara, bari kumenya ko ukuza kwe kwegereje, ndetse ko ari ku muryango, kandi ko igisekuru kizabona ibyo bimenyetso kitazashira kugeza igihe azazira.43

GSAM 68Abigishwa Bose Baramutereranye

GSAM 68.2Nubwo Kristo yari yarahaye intumwa amabwiriza yose ku byerekeye urupfu rwe no gucishwa bugufi kwe, ntibashoboye na busa gusobanukirwa ukuri yari yarabigishije ku rubanza rwe no kubambwa kwe. Bari bafite imyumvire nke cyane ku kuri ku buryo igihe urubanza rwatangiraga ibyiringiro byabo byarapfuye, maze bose “baramutererana barahunga.”44 Ndetse na Petero, Petero wahoraga ashishikaye, wari wavuze yizeye cyane ko nubwo abantu bose bamutererana we atazigera abikora, nyuma y’amasaha make yahakanye Umwami we, arahira avuga ko atamuzi. Kuko batari basobanukiwe amagambo y’Umwami yavugaga ko ku munsi wa gatatu nyuma yo kubambwa kwe azazuka mu bapfuye, barabazanya kandi bajya impaka hagati yabo bati: “kuzuka mu bapfuye bisobanura iki?”45 Mu by’ukuri, bari badafite ukwizera ku buryo amaze gupfa, umubiri we ugashyirwa mu mva nshya ya Yosefu, bateguye kumusiga imibavu. Ibyiringiro byarashize—bihambwe hamwe na Kristo mu mva—mbega Isabato yagiriye abigishwa! Imitima yabo yari yuzuye agahinda no gutenguhwa, kandi nta Mukiza w’impuhwe n’ubugwaneza, wari wararangije ubuzima bwe akora ibikorwa by’urukundo n’imbabazi, wari hafi ngo abahumurize kandi abakomeze; mbega ukuntu bari babaye incike!

GSAM 69Ibintu Bitangaje mu Gitondo cyo Kuzuka

GSAM 69.1Umuseke w’umunsi wa mbere w’icyumweru uratambika! Mbega imvururu mu ijuru no ku isi! Umumarayika ukomeye amanuka mu bwiza ajya ku mva ya Yosefu, azanye itegeko risaba Umwana w’Imana kuzuka. “Nuko dore haba umutingito ukomeye, kuko umumarayika w’Umwami yamanutse mu ijuru, aza yubura ibuye ryo ku muryango w’imva araryicaraho. Isura ye yari imeze nk’umurabyo, imyambaro ye yera nk’urubura; kandi abarinzi batinya cyane baratigita, bahinduka nk’abapfuye.”46 “Imibiri myinshi y’abera bari basinziriye yarazutse, isohoka mu mva nyuma yo kuzuka kwe, ijya mu murwa wera, ibonekera benshi.”47 Tekereza abo bashyitsi nk’abo i Yerusalemu, ku miryango y’incuti zabo, bazanye ubutumwa ko Kristo wabambwe yazutse mu bapfuye, kandi ko na bo bazuwe n’imbaraga ze kugira ngo bahamye ibyerekeye kuzuka kwe. Mbega umurimo mwinshi mu bigishwa no mu bagore bera—biruka hirya no hino babwira inkuru nziza bati: “Yazutse mu bapfuye, kuko twamubonye tukaganira na we!”

GSAM 69Yesu Ajya mu Cyaro

GSAM 69.2“Nuko dore, babiri muri bo uwo munsi bajya mu mudugudu muto witwaga Emawusi, wari kure ya Yerusalemu nka sitadiya mirongo itandatu [imayire zirindwi n’igice]. Bagenda baganira ku byabaye byose. Nuko bakiri kuganira no kujya impaka, Yesu ubwe arabegera ajyana na bo. Ariko amaso yabo yari yabujijwe kumumenya. Arababaza ati: Ni ibiki muganiraho hagati yanyu muri kugenda, kandi mukaba mubabaye? Umwe muri bo witwaga Kirewopa aramusubiza ati: Mbese ni wowe wenyine w’umushyitsi i Yerusalemu utazi ibyahabereye muri iyi minsi? Arababaza ati: Ibyo bintu ibihe? Baramusubiza bati: Ni ibya Yesu w’i Nazareti, wari umuhanuzi ukomeye mu mirimo no mu magambo imbere y’Imana n’abantu bose; n’uko abatambyi bakuru n’abategetsi bacu bamutanze ngo acirwe urubanza rwo gupfa, bakamubamba. Twiringiraga ko ari we wari ugiye gucungura Isirayeli; kandi uretse ibyo byose, uyu munsi ni umunsi wa gatatu ibyo bintu bibaye. Kandi hari abagore bamwe bo muri twe badutangaje, kuko bazindukiye ku mva, maze batabonye umubiri we, baza bavuga ko babonye iyerekwa ry’abamarayika, bavuze ko ari muzima. Bamwe muri twe bajya ku mva basanga ari ko abagore bari babivuze; ariko we ntibamubonye.”

GSAM 70.1“Nuko arababwira ati: Yemwe bapfapfa, imitima yanyu itinda kwizera ibyo abahanuzi bavuze byose! Mbese ntibyari ngombwa ko Kristo ababara ibyo byose, akinjira mu bwiza bwe? Ahera kuri Mose no ku bahanuzi bose, abasobanurira mu Byanditswe byose ibimwerekeyeho.”48 Igihe yari hafi gusangira na bo, amanyura umugati arashima, “amaso yabo arafunguka, baramumenya.... Barabwirana bati: Mbese imitima yacu ntiyatwitse muri twe igihe yatuganirizaga turi mu nzira, akadusobanurira Ibyanditswe?”49

GSAM 70.2Noneho, amaherezo, abigishwa bashobora kubona, ikibazo kimaze kubasobanurirwa neza, ko umurimo w’Umukiza wari urimo urupfu n’izuka. Ariko ikibazo cy’ubwami bwe bazagifata bate?

GSAM 70.2“Yiyeretse ari muzima nyuma yo kubabara kwe, abereka ibimenyetso byinshi bitavuguruzwa, amara iminsi mirongo ine aboneka kuri bo kandi avuga ibyerekeye ubwami bw’Imana; kandi bari bateraniye hamwe, abategeka kutava i Yerusalemu, ahubwo gutegereza isezerano rya Data, iryo yavuze ati mwaryumvise kuri jye. Kuko Yohana yabatije mu mazi, ariko mwebwe muzabatizwa mu Mwuka Wera hashize iminsi mike.”

GSAM 71Mbese Noneho Uzongera Kugarura Ubwami?

GSAM 71.1“Nuko bamaze guteranira hamwe baramubaza bati: Mwami, muri iki gihe ni bwo ugiye kongera kugarurira Isirayeli ubwami? [ni nk’aho bavugaga bati: Twamenye ko byari ngombwa ko ubambwa ukazuka mu bapfuye nk’uko Ibyanditswe bivuga, ariko none ntugiye kugarura ubwami?] Arabasubiza ati: Si ibyanyu kumenya ibihe cyangwa ibihe byagenwe Data yashyize mu bubasha bwe. Ahubwo muzahabwa imbaraga Umwuka Wera nabamanukiraho, kandi muzaba abahamya banjye i Yerusalemu, muri Yudaya yose, i Samariya no kugeza ku mpera y’isi. Amaze kuvuga ibyo, bakireba, azamurwa, igicu kimwakira kimukura mu maso yabo. Bakireba ijuru atangiye kuzamuka, babona abagabo babiri bahagaze iruhande rwabo bambaye imyenda yera, barababwira bati: Yemwe bagabo b’i Galileya, ni iki gitumye muhagaze mureba mu ijuru? Uwo Yesu wakuwe muri mwe akajyanwa mu ijuru, azagaruka atyo nk’uko mumubonye ajya mu ijuru.”50

GSAM 71Yesu Azaguma mu Ijuru Kugeza ku Gusubizaho Ibintu Byose

GSAM 71.2Noneho Umukiza amaze kubasiga, kandi koko bakaba bari bamubonye “azamuka ajya aho yari ari mbere,” bari bafite icyizere ko Umwuka Wera wari kubigisha igihe ubwami buzazira. Ni yo mpamvu Petero, mu mabwiriza yahaga abantu amaze kwakira Umwuka, yavuze ati: “Azohereza Yesu Kristo wabanje kubwirizwa kuri mwe; uwo ijuru rigomba kwakira kugeza ku bihe byo gusubizaho ibintu byose, Imana yavugiye mu kanwa k’abahanuzi bayo bera bose kuva isi yatangira.”51

GSAM 71.3Intumwa Petero yahawe kandi n’Umwuka Wera ukuri kwerekeye isi eshatu: Icya mbere, isi yabayeho mbere y’umwuzure, yarimbuwe n’amazi; icya kabiri, isi y’ubu ibikiwe umuriro—umuriro ubitswe mu isi, nk’uko Bibiliya Ivuguruye ibivuga—umuriro uzaba irimbukiro, ugusenyuka n’ukurimbuka kw’abantu batubaha Imana; icya gatatu, isi nshya, “aho gukiranuka kuba,” cyangwa, nk’uko bamwe babihindura, “aho abakiranutsi bazatura.”52

GSAM 72.1Intumwa Pawulo yagaragaje izuka ry’abantu b’Imana n’uko abera bayo bose bazahindurwa bave ku kuba abapfa babe abadapfa, “mu kanya gato, ku mpanda ya nyuma.” Yabwiye Abakorinto ko ubu Kristo ari ku ntebe ya Se, kandi ko azagumayo kugeza ubwo abanzi be bose bazashyirwa munsi y’ibirenge bye. Ni ukuvuga ko azahabwa ubwami—ubwami bwe—na Se akabushyira mu maboko ye, nk’uko byahanuwe muri Daniyeli 7:13, 14 na Zaburi 2:8, 9. Itorero ry’i Tesalonike yarigaragarije ukuza kwa Kristo n’izuka nk’ibyiringiro byabo byonyine, kandi nk’ibihumuriza by’ukuri igihe abo bakundaga batandukanywaga na bo n’urupfu.53

GSAM 72Igihe cyo Kugaruka k’Umwigisha Ntikizwi

GSAM 72.2Kugeza icyo gihe itorero nta bumenyi busobanutse ryari rifite ku gihe Umwigisha azagarukira. Igihe intumwa mu rwandiko rwayo rwa mbere yandikiye Abatesalonike yavugaga iti, “twebwe abazaba turiho tugasigara tuzazamurwa,” abavandimwe basobanuraga ko Kristo yari kuza bamwe muri bo bakiri bazima. Mu rwandiko rwe rwa kabiri akosora imyumvire yabo itari yo ku ibaruwa ye, akababwira ko “uwo munsi utazaza, keretse habanje kubaho gutandukana n’ukwizera, hakagaragazwa umuntu w’ibyaha, umwana wo kurimbuka, urwanya kandi yishyira hejuru y’ibitwa Imana byose cyangwa bisengwa.”54

GSAM 72Ubuhakanyi

GSAM 72.3Kandi itorero ryari rigisigaye rishakisha mu mwijima igihe cyo kuza kwa kabiri kwa Kristo. Abavandimwe bari baramenye ko hazabaho ubuhakanyi, ariko ikibazo cyari ukumenya igihe wari kuzamara. Nyuma yaho Yohana yahawe igisubizo mu iyerekwa ku kirwa cya Patimo, mu bimenyetso biri mu bice bya cumi na bibiri n’icumi na gatatu by’Ibyahishuwe—“igihe, ibihe n’igice,” “amezi mirongo ine n’abiri,” “iminsi igihumbi na magana abiri na mirongo itandatu” (imyaka); ariko icyo gihe nta kintu cyari cyabaho cyerekana itangiriro ry’icyo gihe kirekire. Bityo itorero ryari rigikomeza kwiringira no gutegereza ukuza kwa Kristo ridafite ubumenyi bwuzuye ku gihe nyacyo cyo kugaragara kwe; kuko nyuma y’icyo gihe cy’amakuba, igihe gito cy’intambara n’insinzi cyari gisigaye ku itorero ry’“abasigaye.”55

GSAM 73.1Iyo nyandiko zo mu Isezerano Rishya zirangiye, insanganyamatsiko y’ukuza kwa kabiri kwa Kristo yashyizwe imbere yacu mu buryo busobanutse. Hafi umurongo umwe kuri mirongo itatu uvuga mu buryo bumwe cyangwa ubundi ukuza kwa kabiri k’Umwami wacu Yesu Kristo. Ku byerekeye ibyo, n’umwanya w’itorero urebana n’icyo cyiringiro mu bihe byose byakurikiye kugeza mu bihe by’ubu, Robert Patterson, D.D., yabivuze mu nyandiko yitwa The Interior, munsi y’umutwe “Icyiringiro Cyahirwa,” agira ati:—

GSAM 73Ikinyagihumbi cy’Isi—Patterson

GSAM 73.2“Igihe Umwami wacu yasigaga itorero rye ku isi akajya kwa Se, yaririsize mu mimerere ibabaje. Abigishwa be magana atanu bari bakikijwe n’isi yose y’abanzi be, bari barishyize hamwe mu madini n’ubutegetsi birwanya Kristo, bayobowe n’umwe mu bafite ubwenge buhanitse kurusha abandi bose, ukangurwa n’ubugome bukabije kandi wigishijwe n’ubunararibonye bw’imyaka myinshi uburyo bwo kurimbura bukomeye kurusha ubundi. Umwami ntiyari atazi akaga kacu; kandi mu biganiro bye bya nyuma ntiyagapfobeje, nta nubwo yasezeranyije ko urwango rw’isi n’amakuba y’itorero bizagabanuka. Ahubwo yasezeranyije ko ubwe azagaruka agatsinda abanzi be, kandi ko azadushyigikira kugeza kuri uwo munsi w’umugisha. ‘Isi irabanga. Mu isi muzagira amakuba. Muzarira kandi muboroge, ariko isi izishima. Muzagira agahinda, ariko agahinda kanyu kazahinduka ibyishimo.... None mwebwe mufite agahinda, ariko nzongera mbabone, imitima yanyu izishima, kandi nta muntu uzabambura ibyishimo byanyu. Nindagenda, nzagaruka mbajyane aho ndi, namwe muzabe aho ndi.’”

GSAM 74.1“Icyo ni cyo cyiringiro cyahirwa cy’ukugaruka kwe ku giti cye yahumurijemo itorero rye igihe yarivaga. Mu gihe cyose atari ahari, yavuze ko tugomba kugira amakuba; kandi ni ko byagenze. Niba mu gihe atari ahari tugomba kugira igihe cy’amahoro yo hanze, niba itorero rye rigomba kubohorwa ibitero by’isi, niba hagomba kubaho igihe cy’ubuziranenge aho urukungu rutazakura mu ngano, cyangwa niba igihe azazira azakirwa n’abatuye isi yuzuye ubwiza bw’Umwami, ndetse akabasha kubona ukwizera ku isi, ibyo kuri we byaba igitangaza kitari yiteze. Yesu ntiyari azi iby’icyo kinyagihumbi. Turavuga ko atari akizi kuko atatubwiyeho; kandi yaravuze ati: ‘Nabahamagaye incuti, kuko ibyo numvise kuri Data byose nabibamenyesheje.’ Ariko mu biganiro bye byose no mu migani ye nta n’agace gato kerekana ko tugomba gutegereza igihe cy’amahoro cyangwa ubwiza mbere y’uko aza. Intumwa na zo ntizari zizi ikinyagihumbi kitagira Kristo. Mu myaka magana atatu nyuma y’uko Umwami wacu agiye, icyiringiro cyahirwa cy’itorero cyari ukumwitega kugaruka.”

GSAM 74.2“Ariko mu gihe ubuhakanyi bwe bwari bwarahanuwe bukomeza, umugeni wa Kristo yatangiye kwihumuriza mu gihe adahari yishingikirije ku bucuti bw’abami b’isi; ni ibisanzwe ko yakuye amaso ku kirere cy’iburasirazuba no ku kugaruka k’Umwami we, kwari kuzarangiza ubukuru bwe bwo mu isi. Igihe Abavugurura bashyiraga impanda y’ubutumwa bwiza ku munwa ... inzozi z’ikinyagihumbi kitagira Kristo zahise zivaho, ... maze itorero ritangira kongera gutegereza ukuza k’Umwami kurimbura antikristo.... Mu mabaruwa yabo, mu nyigisho no mu byemezo by’ukwizera, Abavugurura batangaje ibyiringiro byabo byo kuza kwe mbere y’ikinyagihumbi.”

GSAM 74.3“Inteko y’i Westminster isoza ibyemezo byayo by’ukwizera itangaza ko yizera ukuza kwa kabiri k’Umwami mu magambo agaragaza neza ukwizera kw’abemera ko azaza mbere y’ikinyagihumbi. Batangaje aya magambo aremereye bati: ‘Nk’uko Kristo ashaka ko twemera tudashidikanya ko hazabaho umunsi w’urubanza, kugira ngo abantu bose baburizwemo gukora ibyaha kandi abakiranutsi bahumurizwe kurushaho mu makuba yabo, ni ko ashaka ko uwo munsi utamenyekana ku bantu, kugira ngo bareke umutekano w’umubiri kandi bahore bari maso, kuko batazi igihe Umwami azazira; bityo bahore biteguye kuvuga bati: Ngwino Mwami Yesu; ngwino vuba!’56

GSAM 75.1“Abakurambere bacu b’Abavugurura bakomezaga imitima yabo bategereje ukuza k’Umwami, kandi bagaterana umwete babwirana bati: ‘Mugume ku birindiro! kuko ari hafi kuza azanye ingabo nyinshi zo kudutabara,’ igitekerezo giherutse gushyirwa mu ndirimbo izwi yo kubyutsa abantu, ariko cyari gisanzwe kizwi n’Abasezerano ba kera bo muri Scotland.”

GSAM 75.2“Ariko bidatinze ubuhakanyi bwa kabiri buva ku kwizera bwadutse mu matorero yavuguruwe. Muri Scotland bwitwaga Moderatizimu; mu Bwongereza bwitwaga Ariyaniyizimu, kandi vuba aha bwitwa inyigisho y’Itorero Ryagutse; muri Amerika bwiyitaga Unitarianizimu; naho mu Budage bwitwa Rationalizimu. Kubera gushyira ubwenge bw’umuntu nk’umucamanza, no gufata ibyo tureba mu gihe cyacu gito cyane nk’ibimenyetso, no guhakana ko hari ikintu gishobora kubaho kitanyuze mu mategeko y’ibidukikije yagaragaye, bwamanuriye Yesu ku rwego rw’umwarimu w’Abayuda, wari imbere gato y’igihe cye ariko utazi na mba ubumenyi bwa none. Birumvikana ko igitekerezo cy’umuntu nk’uwo wagaruka ava mu isi itagaragara agategeka isi cyasubijwe mu migani y’Abaheburayo.”

GSAM 75Daniel Whitby ku Kinyagihumbi

GSAM 75.3“Amasezerano yo kugaruka kwe bwa kabiri no gutegeka ku isi yasobanuwe ko asobanura gusa gukwirakwira k’ubutumwa bwe bwiza no kugandukira ubukristo kw’igice kinini cy’isi mu gihe cy’imyaka igihumbi, cyangwa, nk’uko bamwe babitekerezaga, imyaka 360.000; muri icyo gihe abantu bari gutera imbere mu buhanzi bw’umuco n’iterambere, bakagira amahoro n’ubukungu bitigeze bibaho. Kandi icyo gihe kirekire kirangiye, cyari kinini cyane ku buryo ubwenge busanzwe butashoboraga kukireba, wenda hari kubaho ihinduka rikomeye ry’ibidukikije, maze bikavugwa ko Umwami aza kurimbura isi agacira urubanza abantu bose. Iyi nyigisho yasobanuwe kandi ikamamazwa n’umusobanuzi w’Umwongereza witwaga Whitby [Daniel Whitby yapfuye mu 1726], wandikiranye amabaruwa bigaragaza ko yari umu-Ariyani, ariko ibitabo bye bisobanura Ibyanditswe bikamamazwa n’abo mu itsinda rye, kandi kinyagihumbi cye cy’imigani cyakiriwe neza n’abagenerwabikorwa benshi b’inyigisho zemewe n’incuti z’amatorero y’igihugu y’i Burayi, kuko cyabasezeranyaga igihe kirekire cyo kubona kimwe cya cumi n’icyubahiro. Binyuze ku ngaruka zabo, iyi nyigisho yazanywe muri Amerika, aho yahise ikoreshwa nk’ibikoresho by’amagambo meza y’imbwirwaruhame n’imvugo zo gusoza.”

GSAM 76.1Izo ni zo nyigisho zari mu bice bitandukanye by’isi uko twegeraga igihe Umwami yoherezaga umuburo ukomeye w’ukuza kwe, ndetse ko yari “ku muryango.”

Notes

  1. Abagalatiya 4:4, 5. ↩
  2. Abaroma 16:25-27. ↩
  3. Abefeso 3:3-9. ↩
  4. Uwifuzwa Ibihe Byose, pp. 29, 30-34. ↩
  5. Luka 2:26. ↩
  6. Luka 2:28-38. ↩
  7. Luka 3:15-17. ↩
  8. Yohana 1:29-34. ↩
  9. Matayo 3:16, 17. ↩
  10. Yohana 10:41. ↩
  11. Luka 3:23. ↩
  12. Luka 4:16-21. ↩
  13. Mariko 1:15. ↩
  14. Ibyakozwe n’Intumwa 10:38; Yohana 3:2. ↩
  15. Yohana 14:8-11. ↩
  16. Uwifuzwa Ibihe Byose, p. 215. ↩
  17. Luka 7:19-22; Matayo 11:4. ↩
  18. Matayo 4:17. ↩
  19. Matayo 10:7. ↩
  20. Luka 10:9. ↩
  21. Yohana 7:46. ↩
  22. Matayo 12:23. ↩
  23. Matayo 13:54, 55. ↩
  24. Yohana 10:24. ↩
  25. Yohana 6:15. ↩
  26. Yohana 6:62. ↩
  27. Matayo 16:20-22; Mariko 9:31. ↩
  28. Matayo 16:28; Luka 9:27. ↩
  29. 2 Petero 1:16-19. ↩
  30. Matayo 17:22, 23. ↩
  31. Matayo 18:1; Mariko 9:33, 34. ↩
  32. Matayo 19:27, 28; Luka 22:28-30. ↩
  33. Matayo 20:20-24. ↩
  34. Yohana 11:47, 48. ↩
  35. Yohana 12:15. ↩
  36. Yohana 12:19. ↩
  37. Luka 19:40. ↩
  38. Yohana 12:32-34. ↩
  39. Yohana 13:33-36. ↩
  40. Yohana 14:1-3. ↩
  41. Luka 19:11-15. ↩
  42. Matayo 24:3, ↩
  43. Matayo 24: Luka 21; Mariko 13. ↩
  44. Mariko 14:50. ↩
  45. Mariko 9:10. ↩
  46. Matayo 28:2-4. ↩
  47. Matayo 27:52, 53. ↩
  48. Luka 24:13-27. ↩
  49. Luka 24:31, 32. ↩
  50. Ibyakozwe n’Intumwa 1:6-11. ↩
  51. Ibyakozwe n’Intumwa 3:20, 21. ↩
  52. 2 Petero 3:5-13. ↩
  53. 1 Abatesalonike 4:13-18. ↩
  54. 2 Abatesalonike 2:3, 4. ↩
  55. Ibyahishuwe 12:17. ↩
  56. Ibyemezo by’Ukwizera, igice cya 33, agace ka 3. ↩

Icyitonderwa

Subira inyuma