Igice cya 2 — Gahunda y’Agakiza Yasobanuwe
GSAM 38.1“Icyiringiro gitinze gitera umutima kurwara, ariko iyo icyifujwe kibonetse kiba igiti cy’ubugingo.”1 “Kuko Uwiteka Nyiringabo avuga ati: Hasigaye igihe gito, maze nzongera rimwe gusa kunyeganyeza ijuru n’isi n’inyanja n’ubutaka bwumutse; kandi nzanyeganyeza amahanga yose, maze Uwifuzwa n’amahanga yose azaza; kandi iyi nzu nzayuzuza ubwiza, ni ko Uwiteka Nyiringabo avuga.”2
GSAM 38.2Kuva igihe Adamu yirukaniwe mu ngobyi ya Edeni akavanwa hafi y’igiti cy’ubugingo, amagambo yabwiwe Satani ku byerekeye urubyaro rw’umugore ngo: “Ruzagukomeretsa umutwe,” yatanze icyiringiro cy’uko amaherezo Satani azatsindwa, imigambi ye y’ubucakura igahindurwa ubusa, abantu bakongera kugera ku giti cy’ubugingo. Uwari ategerejwe, ari we Rubyaro rwasezeranyijwe, bityo yabaye “Uwifuzwa n’amahanga yose.”
GSAM 38.3Mu magambo ya Hagayi yavuzwe haruguru, bigaragara ko ukuza k’Uwo wifuzwa gufitanye isano n’igihe Uwiteka azanyeganyeza ijuru n’isi. Pawulo, yandikira Abaheburayo, yavuze ko uko kunyeganyezwa kuzaba mu gihe kizaza, agira ati: “Ngiye kongera rimwe gusa kunyeganyeza isi, kandi si yo yonyine, ahubwo n’ijuru. Iri jambo ngo ‘Ngiye kongera rimwe gusa’ risobanura gukurwaho kw’ibinyeganyezwa, kuko ari ibyaremwe, kugira ngo ibidashobora kunyeganyezwa bigumeho. Nuko rero, ubwo twakira ubwami butabasha kunyeganyezwa, tugire ubuntu budushoboza gukorera Imana uko ishima, tuyubaha kandi tuyitinya.”3 Aya magambo avuga uko kunyeganyezwa kumwe kukiri imbere asa n’agaragaza ko gufitanye isano ya bugufi n’ishingwa rya nyuma ry’ubwami bw’Imana buyobowe na Kristo, Urubyaro rwasezeranyijwe, “Uwifuzwa n’amahanga yose.”
GSAM 39.1Muri iyi minsi y’imperuka, abantu bose bafite Bibiliya yose irambuye imbere yabo bashobora kubona neza uko ibintu bizongera gutunganywa binyuze muri Kristo. Si ko byari bimeze ku bantu ba kera. Ijambo ry’Uwiteka ryabageragaho ari “itegeko ku rindi, itegeko ku rindi; umurongo ku wundi, umurongo ku wundi; aha hato, n’ahandi hato.”4 Ni ko no guhishurirwa gahunda y’agakiza kwabo kwari kumeze nk’inzira y’abakiranutsi, “imeze nk’umucyo urabagirana, ugenda urushaho kumurika kugeza ku manywa y’ihangu.”5 Bityo rero, birashishikaje cyane gukurikirana muri make uko iyo gahunda yagiye ihishurirwa ubwoko bwe bwa kera buhoro buhoro.
GSAM 39Gutinda ntikwahishuwe mu ntangiriro
GSAM 39.2Uwiteka ntiyahise abereka ko icyiringiro cyabo kizatinda, ngo ababaze imitima yabo abahishurira ko hazashira imyaka amagana mbere y’uko ibyo biringiraga mu Rubyaro rwasezeranyijwe bisohora rwose. Dushingiye ku byanditswe, twumva ko bemerewe gutekereza ko umwana wa mbere uzavuka ari we uzaba urwo Rubyaro; kandi ko bidatinze, mu buryo runaka, Edeni izongera kubaho nk’uko yari iri, na bo bakongera kugera ku giti cy’ubugingo. Kayini amaze kuvuka, Eva yaravuze ati: “Mbonye umwana w’umuhungu uturutse ku Uwiteka.”6 Bamwe mu bazi ururimi rw’Igiheburayo bemeza ko ayo magambo ahinduwe uko yakabaye kandi yuzuye agira ati: “Mbonye umwana w’umuhungu, ari we Uwiteka.” Ni ukuvuga ngo: Dore Urubyaro ruzakora uyu murimo w’ubutware wo gutsinda Satani. Nta hantu handitswe ko Eva yavuze amagambo nk’ayo igihe Abeli yavukaga. Yashoboraga gutekereza ko imfura ari yo izasohoza isezerano, kandi ibyo byari bisanzwe. Mbega ukuntu ibyiringiro bye bigomba kuba byaragabanutse, ndetse bikazima, uko imico ya Kayini yagendaga igaragara, akabona imyitwarire ye mibi amaherezo yatumye yica murumuna we! Mbere y’uko Abeli yicwa, bagomba kuba bari barahawe umucyo n’ubumenyi ku gitambo cyari kuzatambwa ku bwabo; kuko Abeli, nk’uko yari yarigishijwe n’Imana, yazanye umwana w’intama ho igitambo, naho Kayini, wari warigishijwe kimwe na murumuna we, akazana ituro ry’ibiva mu butaka, ndetse abikorana umwuka w’uburakari n’ishyari. Igitambo cya Abeli cyarushije icya Kayini kwemerwa, kuko cyatambwe “ku bwo kwizera,” kandi Pawulo amwandikaho ati: “Nubwo yapfuye, aracyavuga.”7
GSAM 40Mbese Seti ni we Rubyaro?
GSAM 40.1Abeli amaze gupfa, Seti yaravutse, maze icyiringiro kirongera kubyuka; kuko Eva yavuze ati: “Imana yampaye urundi rubyaro mu cyimbo cya Abeli, uwo Kayini yishe.”8 Nyuma yaho Seti yashyizwe mu gisekuru cy’abakomoka kuri Adamu. (Reba Itangiriro 5:3.) Kayini, ari we mfura nyayo, ntiyabariwe muri icyo gisekuru. Birashoboka cyane ko Eva yatekerezaga ko noneho Seti ari we Rubyaro rwasezeranyijwe. Mu byanditswe bigaragara ko nyuma y’ivuka rya Seti, abantu batangiye kwiyita izina ry’Uwiteka. (Reba amagambo yo ku ruhande rw’Itangiriro 4:26.) Ahari babikoraga bibwira ko Seti ari we uzaba umutware wa nyuma, Umwami, akarimbura ubutware Satani yari yarihaye atabufitiye uburenganzira.
GSAM 40Icyiringiro cyerekejwe kuri Nowa
GSAM 40.2Mu nkuru ngufi y’ibyabaye kuva mu gihe cya Adamu kugeza ku ivuka rya Nowa, nta bindi byinshi bitangwa uretse ibisekuru by’abantu. Nowa amaze kuvuka (“umukiranutsi,” nk’uko biri mu magambo yo ku ruhande), icyiringiro cyongeye kubyuka, abantu baravuga bati: “Uyu ni we uzaduhumuriza ku by’umurimo wacu n’umuruho w’amaboko yacu, bitewe n’ubutaka Uwiteka yavumye.”9 Ijambo ry’Imana ntirivuga uko bari biteze guhumurizwa cyangwa inzira byari kunyuramo; ariko bari bafite icyiringiro ko umuvumo wari ku isi uzoroshywa mu buryo runaka. Ntibahishuriwe ubugome bwari kuzaba mu gihe cya Nowa, igihe abantu bari kuzuza isi ibyaha n’urugomo ku buryo abantu bari gutsembwa ku isi n’umwuzure, Nowa n’umuryango we bonyine bakarokoka iryo rimbuka; nta nubwo bahishuriwe ko yagombaga kumara imyaka ijana na makumyabiri aburira isi iby’irimbuka ryari ryegereje.
GSAM 41Babeli yubakwa
GSAM 41.1Nyuma y’umwuzure, abantu bigishijwe binyuze kuri Nowa ko bagomba kuzura isi; ariko igihe batangiraga kugwira, banze gahunda y’Uwiteka yo kubategeka. Nimurodi yashinze ubwami bwa Babeli (nyuma bwiswe Babuloni, ari bwo bwa mbere mu butegetsi bwo ku isi).10 Nyuma y’igihe gito, abantu batangiye kubaka umunara wa Babeli kugira ngo bigire izina kandi babuze gutatanira mu isi, banyuranyije rwose n’ibyo Uwiteka yari yarabigishije binyuze kuri Nowa. Aho gutegereza bihanganye ko Uwiteka asohoza imigambi ye, bo ubwabo bashatse kubyikorera; ni bwo Imana yasobanyije ururimi rwabo, maze baratatana.
GSAM 41Aburahamu azaragwa isi
GSAM 41.2Iyo dukurikiranye iyo nkuru ngufi tukagera ku gisekuru cya cumi gikomoka kuri Nowa, dusanga umuhamagaro wa Aburahamu, uwo Uwiteka yabwiye ati: “Igihugu cyose ubona nzakiguha, wowe n’urubyaro rwawe, iteka ryose. Kandi nzagwiza urubyaro rwawe rungane n’umukungugu wo ku isi; ku buryo umuntu yabasha kubara umukungugu wo ku isi, ari na ko urubyaro rwawe rwabasha kubarwa. Haguruka, ugende muri iki gihugu mu burebure bwacyo no mu bugari bwacyo; kuko nzakiguha.”11 Nubwo Aburahamu yari yarasezeranyijwe gutunga icyo gihugu, Uwiteka yamumenyesheje adashidikanya ko azapfa. Pawulo avuga ko yagiye “ahantu yari kuzahabwa nyuma ho umurage.”12 Nta gushidikanya ko ikibazo cy’isohozwa ry’iryo sezerano cyasobanuriwe Aburahamu mu iyerekwa riturutse ku Mana, kuko “yategerezaga umurwa ufite imfatiro, uwo Imana yateguye ikubaka.”13 Mu Baroma 4:13 havuga ko isezerano ryari “ko azaragwa isi;” si isi uko iri ubu, ahubwo byari kuzaba nyuma y’igihe gito cyangwa kirekire, amaze kongera kubaho.
GSAM 42.1Aburahamu, abitekereje mu buryo bwa kimuntu, ntiyashoboraga kumva uko urubyaro rwasezeranyijwe rwaba urumukomokaho ubwe. Ni cyo cyatumye atanga igitekerezo ko Eliyezeri, igisonga cye, ari we wakwitwa urwo rubyaro. Uwiteka aravuga ati: Si ko biri; ahubwo azaba umwe “uzava mu nda yawe bwite.” Noneho Uwiteka atangira kumuhishurira ko umurimo wa nyuma w’urubyaro rwe utari guhita usohozwa. Yabwiye Aburahamu ati: “Urubyaro rwawe ruzaba abanyamahanga mu gihugu kitari icyabo, bakorere abaturage bacyo; na bo bazabababaza imyaka magana ane.... Naho wowe uzasanga ba sogokuruza amahoro; uzahambwa ushaje neza.”14
GSAM 42.2Umugore wa Aburahamu yazanye umugambi utarimo ubwenge wo kwihutisha isohozwa ry’isezerano; ariko Isaka amaze kuvuka, ari umwana nyakuri wa Aburahamu na Sara, umugore we wemewe, Uwiteka yavuze kuri Ishimayeli na nyina Hagari ati: “Irukana uyu muja n’umwana we.”
GSAM 42.3Mu kugeragezwa kw’ukwizera kwa Aburahamu igihe yatambaga Isaka ku gicaniro, yize isomo ku by’umuzuko w’abapfuye. Ibye bivugwa ngo: “Yatekereje ko Imana ishobora kumuzura [Isaka], ndetse no mu bapfuye; kandi ni na ho yamukuye akongera kumuhabwa mu buryo bw’ikigereranyo.”15
GSAM 42Urubyaro nyakuri
GSAM 42.4Hari igihe Aburahamu yigishijwe ko Urubyaro nyakuri amahanga yose yari kuzaherwamo umugisha, nubwo rwari kumukomokaho ku mubiri, mu by’ukuri rwari kuba Kristo w’Imana; kuko Uwiteka atamubwiye ngo: “Imbyaro, nk’aho ari benshi; ahubwo avuga umwe ati: No ku Rubyaro rwawe, ari rwo Kristo.”16 Intumwa Pawulo yavuze kuri ibi iti: “Ibyanditswe, kuko byamenye mbere y’igihe ko Imana izatsindishiriza abanyamahanga ku bwo kwizera, byabanje kubwira Aburahamu ubutumwa bwiza biti: Muri wowe ni mo amahanga yose azaherwa umugisha.”17 Isezerano ryahawe Aburahamu ryongeye guhabwa Isaka n’urubyaro rwe,18 ndetse na Yakobo.
GSAM 42.5Kubera ko Yakobo yari afite abahungu cumi na babiri, byari bisanzwe ko noneho habazwa hati: Ni nde muri bo igisekuru cy’Urubyaro nyakuri kizakomokaho? Mu buhamya Yakobo yatanze ku bahungu be ahumekewe n’Imana, icyo kibazo cyarakemutse: “Inkoni y’ubwami ntizava kuri Yuda, kandi ushyiraho amategeko ntazava hagati y’ibirenge bye, kugeza ubwo Shilo azaza; kandi kuri we ni ho amahanga azakoranyirizwa.”19 Ku by’isohozwa ry’ibi, birakwiriye kwibuka hano ko Abisirayeli, nubwo bategekwaga n’amahanga anyuranye, bari bemerewe kugira urukiko rwabo rwa Sanhedirini. Bityo Yuda, umuryango w’Abayuda witiriwe Yuda, yagize uruhare runaka mu butegetsi bwabo kugeza ubwo Shilo (Kristo) yaje koko.
GSAM 43Igihe cyari gihishwe
GSAM 43.1Abakurambere bari bafite ubumenyi bumwe ku byerekeye kongera gutunganywa kw’ibintu n’Urubyaro rwasezeranyijwe; ariko igihe ruzazira cyangwa uko igihe gisigaye kingana bari bakibihishiwe. Uko abakomoka kuri Yakobo bagwiraga mu Misiri, kandi Umwashuri, ari we Farawo (Yesaya 52:4), “utamenye Yosefu,”20 akabakandamiza, byari bisanzwe ko bongera gutekereza ku myaka 400 (mu by’ukuri 430) yari yarabwiwe Aburahamu ko ari igihe bazamara bababazwa kandi batuye nk’abanyamahanga, biringiye ko gukurwa muri ibyo byari gutuma bahabwa umurage wasezeranyijwe.
GSAM 43.2Mose amaze kuvuka, ababyeyi be babonye ko “yari umwana mwiza.”21 Bagomba kuba barahawe umucyo ko, ayobowe n’Imana, ari we wari kuzakura Abisirayeli mu bubata bwabo bukaze. Nta gushidikanya ko ubwo bumenyi bwagejejwe kuri Mose; kuko igihe yari afite imyaka mirongo ine, yiyemeje rwose kujyana n’Abisirayeli bakandamizwaga no kubabarana na bo aho kwitwa umwana w’umukobwa wa Farawo n’umuragwa w’intebe y’ubwami bwa Misiri,22 maze agatangira kurengera ubwoko bwe, akica Umunyamisiri abutabara, yatangajwe cyane n’uko batamenye umurimo we; “kuko yibwiraga ko bene wabo bari gusobanukirwa ko Imana izabakiza ibinyujije mu kuboko kwe.”23
GSAM 44.1Igihe cy’Uwiteka cyo kuvana Abisirayeli mu Misiri kigeze, barahavuye, kandi ku gihe cyari cyarahanuwe, ku munsi wacyo nyirizina. Kuva 12:40, 41. Ntibashoboraga kubona Mose nk’umutware wabo wa nyuma n’urubyaro rwahawe isezerano, kuko yari uwo mu muryango wa Lewi; kandi se Yakobo ntiyari yaravuze mu buhanuzi bwe ahumekewe n’Imana ko Yuda ari we uzabategeka kugeza ubwo Shilo azaza?
GSAM 44“Nzamubona, ariko si ubu.”
GSAM 44.2Igihe Abisirayeli bari mu nzira bajya i Kanani, Balaki, umwami wa Mowabu (wakomokaga kuri Loti), yahamagaye Balamu ngo avume Abisirayeli. Uwiteka yahinduye umuvumo we umugisha, maze binyuze muri wo bahabwa undi mucyo wagombaga kubavanamo igitekerezo cy’uko gukurwa burundu mu butware Satani yari yarihaye atabufitiye uburenganzira byari guhita biba bakigera i Kanani. Inkuru y’Ibyanditswe ibivuga itya: Balamu, mu iyerekwa riturutse ku Mana, yaravuze ati: “Nzamubona, ariko si ubu; nzamwitegereza, ariko ntari hafi: Inyenyeri izakomoka kuri Yakobo, n’Inkoni y’ubwami izava muri Isirayeli, izakubita impande za Mowabu, irimbure abana ba Seti bose.”24
GSAM 44.3Uru rubyaro rwinshi rwakomotse kuri Aburahamu, Pawulo aruvuga atya: “Ni cyo cyatumye ku muntu umwe, kandi wari umeze nk’uwapfuye, hakomoka abantu benshi bangana n’inyenyeri zo mu ijuru, kandi batabarika nk’umusenyi wo ku nkombe y’inyanja. Abo bose bapfuye bizera, batarahabwa ibyasezeranyijwe, ariko barabibonye biri kure, barabyemezwa, barabyakira, kandi bemera ko ari abanyamahanga n’abagenzi mu isi.”25
GSAM 44.4Umutima wa Isirayeli ntiwagombaga gucika intege cyangwa kwiheba kubera ubuhanuzi bwa Balamu bw’uko isohozwa ry’ibyiringiro byabo ritari “ubu,” kandi ritari “hafi;” kuko igihe gito mbere y’ubwo buhanuzi, Uwiteka yari yararahiye ubugingo bwe bwite ko amaherezo ibihe by’ubwiza bizagera. Binyuze kuri Mose yaravuze ati: “Ariko ndahiye kubaho kwanjye, isi yose izuzura ubwiza bw’Uwiteka.”26 Mu minsi y’umuhanuzi Habakuki, nyuma y’imyaka 863, uko kuri kongeye kuvugwa, ariko kuvugwa nk’ibyari bikiri imbere: “kuko isi izuzura kumenya ubwiza bw’Uwiteka, nk’uko amazi atwikira inyanja.”27
GSAM 45Umurimo wo mu buturo bwera washushanyaga umurimo nyakuri
GSAM 45.1Igihe Uwiteka yavanaga Abisirayeli mu Misiri, yatangarije amategeko ye agenga imyifatire imbere y’abari mu nkambi bose, abaha ayo mategeko yandikishije urutoki rwe bwite ku ibuye; kugira ngo bahore berekezwa kuri uwo Mukiza amaherezo wari kuzitanga ho igitambo ku bwabo, kandi ngo ku bw’amaraso ye y’igiciro ibyaha byabo bihanagurwe, yubakishije ubuturo bwera mu butayu. Iryo hema, ari bwo buturo bwera, Mose yaburiwe ko mu myubakire yaryo yose agomba kurikora neza neza nk’icyitegererezo Uwiteka yari yamweretse ku musozi.28 Umurimo wo muri ubwo buturo bwera wari igicucu cy’umurimo nyakuri wa Kristo mu buturo bwera bwo mu ijuru.29 Mu gihe umugambi w’Imana mu maturo n’ibitambo byo mu buturo bwera wari uwo guhora yereka abantu igicucu cy’“ibyiza bizaza,”30 Satani we yageragezaga kuyobora abantu kwita ku gitambo ubwacyo aho kwita kuri Kristo n’umurimo we nyakuri, icyo gitambo cyashushanyaga gusa. Bityo yashakaga kubatera kwiringira imirimo yabo bwite ngo babone agakiza.
GSAM 45.2Uwiteka yari afite umugambi wo kuba umutware w’ubwoko bwe, ari bwo Bisirayeli, kubarwanirira intambara no gutsinda amahanga. Yari afite uburyo bwe bwo gutegeka, nk’uko aya magambo abigaragaza: “Amaze kurimbura amahanga arindwi mu gihugu cya Kanani, yabagabanyije igihugu cyayo akoresheje ubufindo. Nyuma y’ibyo, yabahaye abacamanza mu gihe kigera ku myaka magana ane na mirongo itanu, kugeza kuri Samweli umuhanuzi.”31
GSAM 45Isirayeli isaba umwami
GSAM 45.3Biragaragara ko Abisirayeli batakundaga uburyo Uwiteka yabategekaga. Nyamara umugambi we n’ubushake bwe byari uko baba ubwoko bwihariye, butandukanye n’abandi bose bari babakikije. Iyo bakurikiza amabwiriza ye bitonze, ndetse n’amahanga yari kubavuga ati: “Ni ukuri ubu bwoko bukomeye ni abantu bafite ubwenge no gusobanukirwa. Kuko ni ubuhe bwoko bukomeye bufite Imana ibuba hafi, nk’uko Uwiteka Imana yacu ituba hafi mu byo tuyambaza byose?”32
GSAM 46.1Kubera kutanyurwa kwabo, basabye Samweli kubashyiriraho umwami, maze Uwiteka abwira Samweli ati: “Ni jye banze ngo ntaba umwami wabo.”33 Bongeye kubwira Samweli, noneho barushaho kumutegeka, bati: “None rero udushyirireho umwami wo kuducira imanza, nk’uko bimeze mu mahanga yose.”34 Samweli yabasobanuriye yitonze gukandamizwa kwari kuzabageraho baramutse bagize umwami, ariko “nubwo byari bimeze bityo, abantu banze kumvira ijwi rya Samweli, baravuga bati: Oya; ahubwo tuzagira umwami udutegeka; kugira ngo natwe tumere nk’amahanga yose, kandi umwami wacu aducire imanza, atujye imbere, aturwanirire intambara zacu.”35
GSAM 46.2Nuko bagira abami babategeka mu gihe kigera ku myaka magana atanu, babanza kuba ubwami bumwe buyobowe na Sawuli, Dawidi na Salomo; nyuma bagabanyukamo ubwami bubiri, Isirayeli na Yuda. Bake cyane mu bami babo bari beza kandi b’intabera, ariko abenshi bari babi, bayobora abantu mu gusenga ibigirwamana no mu byaha bikabije. Bityo abantu ntibasaga n’amahanga yari abakikije mu kugira umwami gusa, ahubwo basaga na yo no mu bugome, mu kureka Imana ya ba sekuruza no mu gusenga ibigirwamana n’ingabo zo mu ijuru.
GSAM 46.3Uwiteka yavuze kuri ubwo butegetsi bw’abami abinyujije mu kanwa k’umuhanuzi Hoseya ati: “Yewe Isirayeli, waririmbuye; ariko muri jye ni ho hari ubufasha bwawe. Nzaba umwami wawe; undi wabasha kugukiza mu midugudu yawe yose ari he? Abacamanza bawe wavugaga uti: ‘Mpa umwami n’abatware,’ bari he? Naguhaye umwami mfite uburakari, ndamugutwara mfite umujinya.”36
GSAM 47Ubwami Bwahiritswe
GSAM 47.1Ubu butegetsi bwa cyami bwakomeje kugeza Abakaludaya batwitse Yerusalemu, bagatwara ibikoresho by’urusengero, bakajyana Abayuda mu bunyage i Babuloni, aho bamaze imyaka mirongo irindwi nk’uko byari byarahanuwe. Igihe ubu butegetsi bwaheraga, Uwiteka yabwiye Sedekiya, umwami wabo wa nyuma, abinyujije kuri Ezekiyeli ati: Wa mutware mubi wanduye wa Isirayeli, umunsi wawe urageze, igihe gukiranirwa kuzaba kurangiye, ni ko Umwami Imana avuga: Kuraho ikamba ryo ku mutwe, wambure ikamba rya cyami; ntibizongera kuba bityo; uzamure uwacishijwe bugufi [umutware wa Babuloni], ucishe bugufi uwishyize hejuru [umutware wo mu muryango wa Yuda wishyize hejuru cyane]. Nzahirika, nzahirika, nzahirika; ntibizongera kubaho kugeza igihe azazira ufite uburenganzira, kandi nzabumuha.37
GSAM 47.2Uwo mutware ufite uburenganzira, Urubyaro nyakuri, ni Kristo. Umuhanuzi Mika yamwanditseho ati: Wa munara w’umukumbi, igihome gikomeye cy’umukobwa w’i Siyoni, ni wowe bizasanga, ndetse ubutegetsi bwa mbere [ubutegetsi bw’isi bwagaruwe muri Kristo]; ubwami buzagera ku mukobwa wa Yerusalemu.38
GSAM 47.3Igihe Isirayeli yatakazaga inkoni y’ubwami, yagiye mu maboko y’umwami wa Babuloni. Kubera ko bakurikiranywe gutegekwa n’Abamedi n’Abaperesi, u Bugiriki n’u Roma, ubwami bwahiritswe inshuro eshatu. Ku ngoma ya Kayisari Awugusito, umwami w’u Roma, Kristo, umuragwa wemewe w’intebe ya Dawidi—Urubyaro nyakuri rw’umugore, rwa Aburahamu na Dawidi—yavutse nk’uko byari byarahanuwe.
GSAM 47.4Kugira ngo abantu bamenye ko Umutegetsi ufite uburenganzira, Urubyaro nyakuri, atari umuntu usanzwe upfa ufite ubwami bumara igihe gito, Uwiteka yateye umwanditsi wa Zaburi kwandika ati: Nzamugira imfura yanjye, aruta abami bo ku isi. Ubuntu bwanjye nzabumugumana iteka, n’isezerano ryanjye rizakomera kuri we. Urubyaro rwe nzarukomeza iteka, n’intebe ye ibe nk’iminsi yo mu ijuru. Urubyaro rwe ruzakomera iteka, n’intebe ye ibe nk’izuba imbere yanjye. Izakomera iteka nk’ukwezi, ibe umuhamya wizerwa mu ijuru.39
GSAM 48.1Mu buhanuzi bwa Yesaya dusoma ibindi kuri uwo Mutegetsi ngo: Umwana yatubyawe, umwana w’umuhungu twahawe; gutegeka kuzaba ku rutugu rwe; azitwa Igitangaza, Umujyanama, Imana ikomeye, Data wa twese uhoraho, Umutware w’amahoro. Gukura k’ubutegetsi bwe n’amahoro ntibizagira iherezo, ku ntebe ya Dawidi no ku bwami bwe, kugira ngo abutegure kandi abusigasire mu rubanza no mu gukiranuka, uhereye ubu kugeza iteka ryose. Ishyaka ry’Uwiteka Nyiringabo rizabikora.40
GSAM 48Enoki na Eliya Bajyanywe mu Ijuru
GSAM 48.2Hari ingero zanditswe z’abantu bo mu bihe bya kera bajyanywe mu ijuru batabanje gusogongera urupfu. Kuri Enoki, uwa karindwi uhereye kuri Adamu, havugwa ko yagendanaga n’Imana; ntiyaboneka, kuko Imana yamujyanye.41 Kwizera ni ko kwatumye Enoki ajyanwa kugira ngo atabona urupfu; ntiyaboneka, kuko Imana yari yamujyanye; mbere yo kujyanwa kwe yari afite ubuhamya bw’uko yashimishije Imana.42
GSAM 48.3Nanone, igihe Eliya na Elisa bagendanaga, bagiye bakomeza kugenda no kuganira, maze haza igare ry’umuriro n’amafarasi y’umuriro, bibatandukanya; Eliya azamuka ajya mu ijuru muri serwakira. Elisa arabibona, arataka ati: Data, data, igare rya Isirayeli n’abagendera ku mafarasi bayo! Ntiyongera kumubona.43
GSAM 48.4Enoki yahanuye ukuza kwa Kristo aje kuba umucamanza w’isi yose ati: Dore Umwami araje azanye n’abatagatifu be ibihumbi icumi, kugira ngo acire abantu bose urubanza, kandi yemeze abanyabyaha bose ko ari abanyabyaha, abibutsa ibikorwa byabo byose by’ubugome bakoze, n’amagambo yabo akomeye abanyabyaha bavuze bamurwanya.44
GSAM 49Yobu Yigishije Ukuza k’Umwami
GSAM 49.1Yobu, ukekwa ko yabayeho mu gihe cya Mose, yari azi bimwe ku kuza kwa Kristo n’umuzuko; kuko yavuze ati: Icyampa amagambo yanjye akandikwa ubu! Icyampa agacapwa mu gitabo! Akandikwa n’ikaramu y’icyuma n’isasu ku rutare iteka ryose! Kuko nzi ko Umucunguzi wanjye ari muzima, kandi ko ku munsi wa nyuma azahagarara ku isi; nubwo inyo zamara uruhu rwanjye n’uyu mubiri, mu mubiri wanjye nzabona Imana; nzayibona ubwanjye, amaso yanjye ayirebe, atari undi.45
GSAM 49Intebe ya Dawidi Yari Intebe y’Uwiteka
GSAM 49.2Intebe ya Dawidi yitwaga intebe y’Uwiteka. Salomo yicaye ku ntebe y’Uwiteka ari umwami mu cyimbo cya se Dawidi.46 Uwiteka yari yararahiriye Dawidi ko mu rubyaro rwo mu rukenyerero rwe, mu buryo bw’umubiri, azahagurutsa Kristo akicara ku ntebe ye; Dawidi abibonye mbere yavuze ku muzuko wa Kristo ko umutima we utasigaye ikuzimu, n’umubiri we ntubore.47 Kandi havugwa ko Kristo azicara ku ntebe ya Dawidi. (Reba Yesaya 9:7.) Nanone: Abami bo ku isi barishyize hamwe, n’abategetsi bagira inama yo kurwanya Uwiteka n’Uwasizwe we.... Nyamara nashyize umwami wanjye ku musozi wanjye wera wa Siyoni. Nzavuga itegeko: Uwiteka yarambwiye ati: Uri Umwana wanjye; uyu munsi nakubyaye.48 Nanone: Uwiteka yabwiye Umwami wanjye ati: Icara iburyo bwanjye, kugeza igihe nzashyirira abanzi bawe munsi y’ibirenge byawe.
GSAM 49Abayuda Barajijinganyaga
GSAM 49.3Ibyo byanditswe byajijishije Abayuda. Hari ikibazo batashoboraga gukemura: niba Dawidi yaramwise Umwami, yaba ate ari umwana we? Yashoboraga ate kuba umwana wavutse mu rubyaro rwa Dawidi kandi akaba Imanweli—Imana iri kumwe natwe? Nyamara Yesaya, umuhanuzi wabo, yaravuze ati: Umukobwa w’isugi azasama inda, abyare umuhungu, amwite Imanweli.49
GSAM 50.1Kristo yari azi ikibazo cyari gucecekesha Abafarisayo bamunengaga, ni cyo cyatumye ababaza ati: Mutekereza iki kuri Kristo? Ni mwene nde? Baramubwira bati: Ni mwene Dawidi. Arababwira ati: None se Dawidi abwirijwe n’Umwuka amwita Umwami ate, avuga ati: Uwiteka yabwiye Umwami wanjye ati: Icara iburyo bwanjye, kugeza igihe nzashyirira abanzi bawe munsi y’ibirenge byawe? Niba Dawidi amwita Umwami, yaba ate umwana we?50
GSAM 50.2Iyi ngingo yongera kuvugwa muri Zaburi 45:6, 7: “Intebe yawe, Mana, ni iy’iteka ryose; inkoni y’ubwami bwawe ni inkoni yo gukiranuka. Ukunda gukiranuka, wanga ubugome; ni cyo cyatumye Imana, Imana yawe, ikwimika amavuta y’ibyishimo kukurusha bagenzi bawe.”51 Bafite ibyo Byanditswe mu bitekerezo, Abayuda bagomba kuba bari bafite ibitekerezo bihambaye ku mico y’Umutegetsi n’Umugarura w’ejo hazaza. Ntibyari gushoboka ukundi.
GSAM 50Urubyaro Rwaturutse ku Mana
GSAM 50.3Hatanzwe amabwiriza arambuye yerekeye Kristo n’ivuka rye, kuko Uwiteka abinyujije kuri Mika yerekanye inkomoko ye y’Imana n’umudugudu muto yari kuzavukiramo ati: Ariko wowe Betelehemu Efurata, nubwo uri muto mu bihumbi bya Yuda, muri wowe ni ho nzahagurutsa uzaba umutware wa Isirayeli; inkomoko ye yahozeho kuva kera, uhereye mu bihe bidashira (ku ruhande, Heb., “kuva mu minsi y’iteka”).52
GSAM 50Kuba Imana Ihari Kugaragarira muri Shekina no mu Gicu
GSAM 50.4Nyuma mu mateka y’Abisirayeli, Salomo amaze kubaka urusengero yavuze ko rugomba kuba rwiza cyane, Shekina y’icyubahiro cy’Imana yicara hagati y’abakerubi hejuru y’aho imbabazi ziri. Igihe urusengero rwegurirwaga Imana, abatambyi basohotse ahera, igicu cyuzura inzu y’Uwiteka, ku buryo abatambyi batashoboraga guhagarara ngo bakore umurimo kubera igicu; kuko icyubahiro cy’Uwiteka cyari cyujuje inzu y’Uwiteka.53 Kuba Uwiteka ari muri uru rusengero byagaragariraga abantu mu gicu cy’icyubahiro. Uwiteka asubiza isengesho rya Salomo aramubwira ati: Numvise gusenga kwawe, kandi natoranyije aha hantu ngo habe iwanjye, habe inzu y’ibitambo.54
GSAM 51.1Abantu baracumuye, basenga ibigirwamana, bityo umujyi wabo n’ubuturo bwera biba amatongo imyaka mirongo irindwi. Nyuma y’ubunyage, urusengero rwongeye kubakwa ruyobowe na Zerubabeli. Nubwo rwari rufite ubwiza buke ugereranyije n’urwubatswe na Salomo, Uwiteka yaruvuzeho ati: Icyubahiro cy’iyi nzu ya nyuma kizaba kiruta icy’iya mbere.55 Herode yararimbishije, kandi Umukiza yigishirizaga mu mbuga zarwo. Inzu ya mbere yari ifite igicu cy’icyubahiro cyagereranyaga Uwiteka, ariko mu ya kabiri haje Umukiza ubwe, Umuremyi w’ibintu byose.
GSAM 51Ingoma Iriho Icyubahiro y’Igishyitsi cya Yesayi
GSAM 51.2Ku bari bategereje mu gihe cya Yesaya, amashusho y’ibintu by’icyubahiro bifitanye isano n’agakiza ka nyuma yavugwaga mu buhanuzi bwe yagombaga kuba isoko y’imbaraga n’ihumure. Ubu buhanuzi bwongera kugaragaza neza cyane umurongo uwo Mucunguzi yari kuzaturukamo, bugira buti: Ishami rizamera ku gishyitsi cya Yesayi, n’umushami uzamera mu mizi yacyo; Umwuka w’Uwiteka azaba kuri we, Umwuka w’ubwenge n’ubwumva, Umwuka w’inama n’ubushobozi, Umwuka wo kumenya n’uwo gutinya Uwiteka; azamuhesha kumenya vuba gutinya Uwiteka; ntazacira urubanza akurikije uko amaso ye abona, kandi ntazahana akurikije uko amatwi ye yumva; ahubwo azacira abakene urubanza rukiranuka, abicisha bugufi bo ku isi abacire urubanza rutabera; azakubita isi inkoni yo mu kanwa ke, kandi umwuka wo ku minwa ye uzicisha umunyabyaha.56
GSAM 52Umuzuko Wigishijwe n’Abahanuzi
GSAM 52.1Umuhanuzi Yesaya yigishije umuzuko w’abapfuye muri aya magambo ahumuriza: Kuri uyu musozi Uwiteka Nyiringabo azategurira amahanga yose ibirori by’ibiribwa biryoshye, ibirori bya divayi ikoze ku bisembuye, ibiribwa birimo umusokoro mwinshi na divayi isukuye. Kuri uyu musozi azakuraho igitwikirizo gitwikiriye amahanga yose n’umwenda ukingiriye amahanga yose. Azamira urupfu burundu; Umwami Imana azahanagura amarira ku maso yose, akureho igitutsi cy’abantu be ku isi yose; kuko Uwiteka yabivuze. Kuri uwo munsi bazavuga bati: Dore iyi ni Imana yacu; twari tuyitegereje, kandi izadukiza. Uyu ni Uwiteka; twari tumutegereje, tuzishima kandi tunezerwe mu gakiza ke.57
GSAM 52Ubwami bw’Isi Yavuguruwe
GSAM 52.2Uwo muhanuzi avuga ko ingoma ya nyuma izashyirwa mu isi yavuguruwe ati: Dore ndema ijuru rishya [ijuru ry’ikirere] n’isi nshya; ibya mbere ntibizibukwa kandi ntibizongera kuza mu mutima [ku ruhande, Heb., “kuza ku mutima,” ni ukuvuga kwifuzwa ukundi]. Ahubwo mujye mwishima, munezerwe iteka ku byo ndema; dore ndema Yerusalemu ibe ibyishimo, n’abantu bayo babe umunezero. Nzishimira Yerusalemu n’abantu banjye; ijwi ryo kurira ntirizongera kumvikana, n’ijwi ryo kuboroga ntirizongera kumvikana. Nta mwana uzongera kuba uw’iminsi mike [kuva igihe isi nshya izaremwa], cyangwa umusaza utujuje iminsi ye [gusaza imburagihe]; kuko umwana azapfa afite imyaka ijana [mu gihe abantu babagaho imyaka magana icyenda abana bashoboraga kugira imyaka ijana], ariko umunyabyaha ufite imyaka ijana [mu myaka ya nyuma y’ubuzima bw’imyaka ijana] azavumwa. [Abapfa igihe isi nshya izazanwa ni abazimira mu “kurimbuka kw’abatubaha Imana.” 2 Petero 3:7.] Bazubaka amazu bayabemo; bazatera imizabibu barye imbuto zayo. Ntibazubaka ngo undi ayabemo, kandi ntibazatera ngo undi arye; kuko iminsi y’abantu banjye izaba nk’iminsi y’igiti [igiti cy’ubugingo, Septuagint], kandi abo natoranyije bazishimira igihe kirekire imirimo y’amaboko yabo.58
GSAM 53.1Ezekiyeli areba mu myaka myinshi y’igihe kugeza ku muzuko w’abapfuye. Uwiteka abinyujije kuri we aravuga ati: Dore mwa bantu banjye mwe, nzafungura imva zanyu, mbazamure mu mva zanyu, mbajyane mu gihugu cya Isirayeli.59
GSAM 53“Yikoreye Imibabaro Yacu”
GSAM 53.2Yesaya, umuhanuzi w’ubutumwa bwiza, yahishuriwe birambuye ibigeragezo, imibabaro n’urupfu by’Umukiza ku bw’abantu. Umuhanuzi aravuga ati: Ni nde wizeye ibyo twumvise? Ukuboko k’Uwiteka kwahishuriwe nde? Azamera nk’igiti gito imbere ye kandi nk’umuzi uvuye mu butaka bwumutse; nta shusho cyangwa ubwiza azagira; nitumubona ntihazaba ubwiza bwatuma tumwifuza. Yasuzugurwaga kandi akangwa n’abantu, yari umuntu w’imibabaro kandi azi umubabaro; twamuhishiraga mu maso; yarasuzugurwaga, ntitumwubahirize. Ni ukuri, ni we wikoreye imibabaro yacu, yikorera n’agahinda kacu; nyamara twamubonaga nk’uwakubiswe n’Imana kandi wababajwe. Yakomerekejwe kubera ibicumuro byacu, ashengezwa kubera gukiranirwa kwacu; igihano cyaduhaga amahoro cyari kuri we, kandi imibyimba ye ni yo yadukijije.60
GSAM 53.3Ese ibi bintu bitangaje byari kuzabaho mu gihe cyanjye? Abantu n’umuhanuzi bashoboraga kubaza. Igisubizo cyari: Ntibizaba ubu; igihe cyo kuza k’uyu Mucunguzi ukomeye ntikiragera; ariko umuhanuzi aravuga ati: Amaso yawe azabona Umwami mu bwiza bwe; azareba igihugu kiri kure cyane.61
GSAM 54Ubuhanuzi bwa Daniyeli Bwerekana Ibizaza
GSAM 54.1Binyuze kuri Daniyeli ni ho Uwiteka yatangiye kwigisha abantu be ibyerekeye ubwami bwakurikiranye bwari kuzaduka bugategeka kugeza igihe ubwami bwe bw’iteka bushyizweho, no guhishura igihe cyihariye, uhereye ku kintu cyari kitaraba kugeza ku kugaragara no gukurwaho kwa Mesiya. Gusobanura inzozi za Nebukadinezari kwerekanye ko ubwami bune bwari kuzategeka isi bwari kugabanuka mu bubasha no mu cyubahiro nk’agaciro ka zahabu, ifeza, umuringa n’icyuma; hanyuma ubwami bwacitsemo ibice bukagereranywa no kuvunagurika kw’icyuma kivanzemo ibumba ryoroshye. Nyuma hari kuzaza ubwami bwo mu ijuru bwari gukurikira kugabanuka kw’ubwo bwami bune; ubwo bwami bune bwari kuzamera nk’umurama wo ku mbuga yo guhuhira imyaka mu cyi ku buryo nta hantu bwari kuzabonekera, mu gihe ubwami bw’Imana bwari kuzuzura isi yose.
GSAM 54.2Mu iyerekwa ryo mu gice cya karindwi, hakoreshejwe ibimenyetso by’inyamaswa enye zikomeye, iyo ngingo yongera gusuzumwa hagatangwa indi miterere y’ubwami. Hakurikiranywamo amateka n’imirimo y’ububasha bw’“ihembe rito” bwari kuzaduka nyuma y’uko ubwami bwa kane bugabanywamo ibice icumi, bugahirika cyangwa bugategeka bitatu muri byo kugira ngo bwishyireho nk’umutegetsi wo mu by’umwuka ubategeke bose. Ubu bubasha bwa gipapa bwari gukomeza mu mimerere y’ubwami bwa kane bwacitsemo ibice kandi bworoshye kuvunika, imyaka 1260. Bityo hagaragajwe ibintu bigera ku gihe Kristo yakira ubwami kwa Se akabuha abera b’Isumbabyose; ubwami buzategeka isi yose kandi buhagarare iteka.
GSAM 55Iminsi 2300
GSAM 55.1Mu gice cya munani cya Daniyeli, mu iyerekwa ry’intama y’ingabo, ihene n’“ihembe rito ryakomeye cyane,” umuhanuzi yongeye kugezwa ku mperuka y’igihe. Mu mirongo ya 13 n’uwa 14 yerekejwe ku gihe cy’iminsi 2300, kigera ku rubanza. Icyo gihe cyari kirekire, kandi ni ko umuhanuzi yabyumvise, kuko marayika yamumenyesheje ko iyerekwa ryari rikiri iry’iminsi myinshi. Igihe cyo gutangiriraho iyo minsi nticyari cyaratangajwe, ni cyo cyatumye asoza ati: Naratangajwe n’iyerekwa, ariko nta muntu warisobanukiwe.
GSAM 55Ibyumweru Mirongo Irindwi Bigera kuri Mesiya
GSAM 55.2Igice cya cyenda kivuga marayika waje kuri Daniyeli amusubiza, kugira ngo amuhe ubwenge no gusobanukirwa. Yamumenyesheje igihe cy’ibyumweru mirongo irindwi. Muri byo, ibyumweru mirongo itandatu na cyenda by’imyaka [uko ni ko batubwira ko ijambo shevooim, rihindurwa ngo “ibyumweru”, risobanura] byari kugera kuri Mesiya. Ahantu icyo gihe cyari gutangirira, “itegeko ryo gusana no kongera kubaka Yerusalemu,” ntiryari ryaratanzwe. Haza ikibazo ngo Daniyeli yari kumenya ate aho ibyo byumweru byarangirira? Mu gice cya cumi na kabiri ikibazo cy’igihe cyongera gusuzumwa, maze ku kibazo cye ngo: “Ibi bintu bizarangira bite?” abwirwa gukomeza inzira ye, kuko amagambo yari “afunzwe kandi ashyizweho ikimenyetso kugeza ku gihe cy’imperuka,” ubwo abanyabwenge bazasobanukirwa.
GSAM 55.3Nta gushidikanya, iki kibazo cy’igihe kiri mu ngero intumwa Petero yerekejeho ati: Ni bwo gakiza abahanuzi babazaga kandi bagashaka bashishikaye, bo bahanuye ubuntu bwari kuzabagenerwa; bashakaga kumenya igihe cyangwa uburyo bw’igihe Umwuka wa Kristo wari muri bo yagaragazaga, ubwo yabanzaga guhamya imibabaro ya Kristo n’icyubahiro cyari gukurikiraho.62
GSAM 56Iherezo ry’Abatubaha Imana
GSAM 56.1Malaki, uwa nyuma mu bahanuzi b’Isezerano rya Kera, asiga ibisobanuro by’irimbuka rya nyuma ry’abagome: Dore umunsi uraje uzatwika nk’itanura; abibone bose n’abakora ibibi bose bazaba nk’ibyatsi; umunsi uraje uzabatwika, ni ko Uwiteka Nyiringabo avuga, ntuzabasigira umuzi cyangwa ishami. Ariko mwebwe mutinya izina ryanjye, izuba ryo gukiranuka rizabarasira rifite gukiza mu mababa yaryo; muzasohoka, mukure nk’inyana zo mu kiraro. Muzakandagira abagome, kuko bazaba ivu munsi y’ibirenge byanyu ku munsi nzakora ibyo, ni ko Uwiteka Nyiringabo avuga.63
GSAM 56.2Kubera ibyo byose byanditswe mu Isezerano rya Kera Abisirayeli bari bafite, bikabereka ibintu byinshi bigize umugambi w’agakiza, mbega ukuntu abanyeshuri bashishikaye b’Ijambo bagomba kuba barashimishijwe igihe babonaga ko begereje igihe Urubyaro rwasezeranyijwe rwari kuzaza. Rubanda rusanzwe, ndetse n’abasomaga Ibyanditswe mu masinagogi buri Sabato, bananiwe gusobanukirwa Ijambo (Ibyakozwe n’Intumwa 13:27); ariko abubaha Imana bashakaga Ibyanditswe bayobowe n’Umwuka, nta gushidikanya basengaga bashishikaye nk’uko intumwa Yohana yabigenje muri iki gihe, bati: “Ngwino Mwami Yesu, ngwino vuba.”
Notes
- Imigani 13:12. ↩
- Hagayi 2:6, 7. ↩
- Abaheburayo 12:26-28. ↩
- Yesaya 28:13. ↩
- Imigani 4:18. ↩
- Itangiriro 4:1. ↩
- Abaheburayo 11:4. ↩
- Itangiriro 4:25. ↩
- Itangiriro 5:29. ↩
- Itangiriro 9:1; 10:9, 10. ↩
- Itangiriro 13:15-17. ↩
- Abaheburayo 11:8. ↩
- Abaheburayo 11:10. ↩
- Itangiriro 15:13-15. ↩
- Abaheburayo 11:19. ↩
- Abagalatiya 3:16. ↩
- Abagalatiya 3:8. ↩
- Itangiriro 28:13. ↩
- Itangiriro 49:10. ↩
- Kuva 1:8; Ibyakozwe n’Intumwa 7:18. ↩
- Abaheburayo 11:23. ↩
- Reba Iby’Abayuda bya Kera, cyanditswe na Josephus, igitabo cya 2, igice cya 9, igika cya 7; Umwuka w’Ubuhanuzi, umuzingo wa 1, impapuro 165, 166. ↩
- Ibyakozwe n’Intumwa 7:25. ↩
- Kubara 24:17. ↩
- Abaheburayo 11:12, 13. ↩
- Kubara 14:21. ↩
- Habakuki 2:14. ↩
- Kuva 25:40; 26:30; 27:8; Ibyakozwe n’Intumwa 7:44. ↩
- Abaheburayo 8:3-5; 9:8-12. ↩
- Abaheburayo 10:1. ↩
- Ibyakozwe n’Intumwa 13:19, 20. ↩
- Gutegeka kwa Kabiri 4:6, 7. ↩
- 1 Samweli 8:7. ↩
- 1 Samweli 8:5. ↩
- 1 Samweli 8:19, 20. ↩
- Hoseya 13:9-11. ↩
- Ezekiyeli 21:25-27. ↩
- Mika 4:8. ↩
- Zaburi 89:27-29, 36, 37. ↩
- Yesaya 9:6, 7. ↩
- Itangiriro 5:24. ↩
- Abaheburayo 11:5. ↩
- 2 Abami 2:11, 12. ↩
- Yuda 14, 15. ↩
- Yobu 19:23-27. ↩
- 1 Ngoma 29:23. ↩
- Ibyakozwe n’Intumwa 2:30, 31. ↩
- Zaburi 110:1. ↩
- Yesaya 7:14. ↩
- Matayo 22:42-45; Zaburi 110:1. ↩
- Abaheburayo 1:8, 9. ↩
- Mika 5:2. ↩
- 1 Abami 8:10, 11. ↩
- 2 Ngoma 7:12. ↩
- Hagayi 2:9. ↩
- Yesaya 11:1-4. ↩
- Yesaya 25:6-9. ↩
- Yesaya 65:17-22. ↩
- Ezekiyeli 37:12. ↩
- Yesaya 53:1-5. ↩
- Yesaya 33:17. ↩
- 1 Petero 1:10, 11. ↩
- Malaki 4:1-3. ↩