Igice cya 6 — Ubutumwa n’Intumwa zabwo
GSAM 108.1“Andika iyerekwa, uryandike ku bisate mu buryo busobanutse, kugira ngo urisoma yiruke. Kuko iyerekwa rigenewe igihe cyagenwe, ariko ku iherezo rizavuga, ntiribeshye; nubwo ryatinda, uritegereze, kuko rizaza nta kabuza, ntirizatinda.”1
GSAM 108.2“Nuko mbona undi mumarayika aguruka hagati mu ijuru, afite ubutumwa bwiza bw’iteka bwo kubwiriza abatuye ku isi, no kububwira amahanga yose, n’imiryango yose, n’indimi zose, n’abantu bose, avuga n’ijwi rirenga ati: ‘Mutinye Imana kandi muyihimbaze, kuko igihe cy’urubanza rwayo kigeze; kandi muramye Iyaremye ijuru n’isi n’inyanja n’amasoko y’amazi.’”2
GSAM 108.3Abatangazaga ubutumwa bw’ukuza kwa kabiri bavugaga ko iri “yerekwa” rifite “igihe cyagenwe,” rivugwa n’umuhanuzi Habakuki, ryarimo amayerekwa y’ubuhanuzi bwa Daniyeli n’ubw’Ibyahishuwe. Bayasobanuye neza cyane mu mbonerahamwe zabo z’ubuhanuzi, ku buryo uwari usomye ibisobanuro yashoboraga rwose “kwiruka” akageza ayo makuru ku bandi.
GSAM 108Ubutumwa Busobanutse Neza
GSAM 108.4Kwamamaza kw’abantu b’Abadiventisiti ntikwari ukumenyesha gusa nk’uko Pawulo yabibwiye Feliki ati, “Gukiranuka, kwirinda, n’urubanza ruzaza;” kandi ntikwari amagambo Martin Luther yavuze amaze kurangiza guhindura Bibiliya, ubwo bivugwa ko mbere gato y’urupfu rwe yagize ati, “Ndemera ko urubanza rutari kure; koko, ko Umwami ubwe atazaba adahari imyaka irenga magana atatu.” Ntikwari kandi amagambo John Wesley yavuze ubwo yagiraga ati, “natekerezaga ko imyaka igihumbi ishobora gutangira mu myaka igera ku ijana.” Abadiventisiti bavugaga ko batanga ubutumwa bwagereranyijwe mu Byahishuwe 14:6, 7, bugira buti, “Igihe cy’urubanza rwe kigeze,” n’ijwi ryo mu Byahishuwe 10:6 rigira riti, “Igihe ntikizongera kubaho.” Ubuhanuzi nk’ubwo ntibwashoboraga gusohorwa no gutangaza ikintu “kizaza,” kikaza “mu myaka magana atatu,” cyangwa “mu myaka ijana,” ahubwo cyagombaga kuba mu gihe giteganyijwe, “kigeze.” Ubutumwa nk’ubwo, bufite ukwo gusobanuka kwasabwaga n’ubuhanuzi bwavuzwe haruguru, ni bwo abantu b’Abadiventisiti batangarije isi yose.
GSAM 109Urubanza mu Kuza kwa Kristo
GSAM 109.1Igihe ubu butumwa bwatangazwaga bwa mbere, amadini yose ya Gikristo yemeraga ko urubanza ruzaba mu kuza kwa kabiri kwa Kristo. Bityo abantu bari muri iyo mimerere, batanga ubutumwa buvuga ko igihe cy’urubanza kigeze kandi bemera iyo myumvire, byanze bikunze batangazaga ukuza kwa kabiri kwa Kristo. Mu by’ukuri, icyahaga ubutumwa imbaraga kandi kigatuma abantu benshi cyane bagira icyo bakora, kwari ugutangaza igihe giteganyijwe. Mbere bavugaga ko iherezo ry’isi rizaza igihe runaka mu “mwaka w’Abayuda” wa 1843, kandi ko ibyo byari bikubiye mu gihe kiri hagati ya Werurwe 21, 1843, na Werurwe 21, 1844. Icyo gihe kimaze kurenga, twiga mu kinyamakuru Ijwi ryo mu Gicuku cyo mu mwaka wa 1844 ko umunsi nyirizina wari wagenwe wo kurangiza ibihe by’ubuhanuzi. Wari umunsi wa cumi w’ukwezi kwa karindwi kw’Abayuda, uhwanye na 22 Ukwakira 1844.
GSAM 109Kubara Iminsi 2300
GSAM 109.2Ishingiro ry’igihe—1843—ryari iminsi 2300 yo muri Daniyeli 8. Bavugaga ko, kubera ko iyi “minsi” yari ifitanye isano n’ubuhanuzi bwakoresheje inyamaswa zihagarariye ubwami, “iminsi” yagombaga gukoreshwa mu buryo bw’ikimenyetso ihagararire imyaka, nk’uko Umwami yasobanuye igihe cy’ikimenyetso muri Kubara 14:34 no muri Ezekiyeli 4:5, 6; ko ibyumweru mirongo irindwi—iminsi 490—bya Daniyeli 9 byagombaga kuba igice cya mbere cy’iminsi 2300, kandi ko ibihe byombi byatangiriye hamwe. Ikintu cyo muri Daniyeli 9 cyagaragazaga intangiriro y’ibyumweru mirongo irindwi ni “gusohoka kw’itegeko ryo gusana no kongera kubaka Yerusalemu.” Iryo tegeko ryasohotse mu mwaka wa karindwi wa Aritazerusi Longimanusi, mu 457 Mbere ya Kristo, nk’uko byanditswe muri Ezira 7.
GSAM 110.1Ko uwo ari wo munsi nyakuri wo gutangiriraho ibyumweru mirongo irindwi byagaragajwe n’uko, nyuma y’ibyumweru mirongo itandatu n’icyenda gusa—imyaka 483—uhereye mu 457 Mbere ya Kristo, cyangwa mu mwaka wa 27 Nyuma ya Kristo, Kristo yabatijwe na Yohana agatangira umurimo we, avuga ati, “Igihe kiruzuye,”3 n’ibindi. Itangira ry’umurimo wa Kristo mu mwaka wa 27 Nyuma ya Kristo, kubambwa kwe nyuma y’imyaka itatu n’igice uhereye kuri uwo munsi, “hagati mu cyumweru [cya mirongo irindwi],” kurangira k’umurimo wihariye wakorerwaga Abayuda mu mwaka wa 34 Nyuma ya Kristo, no guhinduka kwa Sawuli vuba, intumwa ku Banyamahanga, byerekanaga ko ibyumweru mirongo irindwi byarangiriye kuri uwo munsi, bityo ko byatangiriye mu 457 Mbere ya Kristo. Babaze batya: Muri 2300 bakuramo 457, hasigara 1843. Kandi kubera ko imyaka 457 yari mbere ya Kristo, twagejejwe ku iherezo ry’iminsi 2300 ku iherezo ry’umwaka wa 1843.
GSAM 110Ibyo Abarwanyaga Bemeye
GSAM 110.2Byavuzwe mu kuri ko “ibyo abarwanya ukuri bemera bishyigikira ukuri ari byo bimenyetso bikomeye kuruta ibindi.” Nta n’umwe mu barwanyaga ubutumwa bw’ukuza kwa kabiri wigeze avuga ko urubanza rw’igenzura rw’abantu b’Umwami ari ikintu kizaba mbere y’uko Kristo aza; ahubwo kuri iyo ngingo batekerezaga kimwe n’Abadiventisiti. Kugira ngo tubihamye, turasubiramo amagambo y’abarwanyaga babiri bakomeye.
GSAM 110.3Bwana N. Colver, abwiriza muri Shapeli yo ku Muhanda wa Marlboro, i Boston, mu 1842, arwanya Abadiventisiti, yaravuze ati:—
GSAM 111.1“Niba iyi minsi ari imyaka, isi izarangira mu 1843; n’umwana w’umunyeshuri wese yabibona; kuko niba iminsi 490 yarangiye Kristo apfuye, iminsi 2300 na yo yari kurangira mu 1843; kandi isi igomba kurangira, keretse bigaragaye ko hari ikindi kintu kigomba kubaho, kandi sinabona uko ibyo byakorwa.”
GSAM 111.2Porofeseri Stuart, muri icyo gihe kimwe, yaravuze ati:
GSAM 111.2“Ni ikintu gitangaje kubona umubare munini w’abasobanuzi bo mu isi y’Icyongereza n’Amerika bamaze imyaka myinshi basanzwe bumva ko iminsi ivugwa muri Daniyeli no mu Byahishuwe ari ishusho cyangwa ibimenyetso by’imyaka. Nabonye ko bigoye gukurikirana inkomoko y’uyu mugenzo rusange, navuga ko hafi ya bose bawukurikizaga.”
GSAM 111Ubuhamya bwa Porofeseri Bush
GSAM 111.3Porofeseri Bush yaravuze ati: “Umuntu wese utera Bwana Miller ku birebana n’igihe, aba amuteye ku ngingo ye ikomeye kuruta izindi. Igihe cye ni cyo; ariko yibeshye ku kintu cyagombaga kubaho.” Bush yizeraga ko isi yose izahinduka mbere y’uko Kristo aza. Igitekerezo cye cyari uko imyaka igihumbi izatangira mu 1844.
GSAM 111.4Ababwirizabutumwa b’ukwizera kw’ukuza kwa kabiri bigishaga mu nyigisho zabo rusange ko amateka y’isi yagaragazaga amahanga atandukanye ari mu mimerere nyine wagereranyijwe n’igishushanyo cyo muri Daniyeli 2, igihe ibuye ryagombaga gukubita icyo gishushanyo ku birenge maze Imana yo mu ijuru igashyiraho ubwami bwayo; no mu gice cya 7, igihe “ubwami n’ubutware n’ubukuru bw’ubwami buri munsi y’ijuru ryose bizahabwa abera b’Isumbabyose.” Banibutsaga ko ibimenyetso—ibyo mu byaremwe, ibya politiki n’iby’imyifatire—ari byo neza na neza Ibyanditswe byari byaravuze ko bizaboneka igihe Umwami yari hafi kugaragara.
GSAM 111Ibitangaza mu Ijuru
GSAM 111.5Umwami abinyujije ku muhanuzi Yoweli aravuga ati: “Nzagaragaza ibitangaza mu ijuru no ku isi, amaraso n’umuriro n’inkingi z’umwotsi. Izuba rizahinduka umwijima, n’ukwezi guhinduke amaraso, mbere y’uko umunsi ukomeye kandi uteye ubwoba w’Umwami uza.”4 Abadiventisiti bizeraga kandi bakigisha ko urumuri rwo mu majyaruguru rwo mu binyejana bya nyuma (bakunze kurwita amatara yo mu majyaruguru) ari rwo “muriro n’inkingi z’umwotsi” bihuje n’ibyo umuhanuzi yavuze; kandi dukurikije amakuru meza yabonetse mu mateka (dushingira kuri Edinburg Encyclopedia nk’ubuhamya), ntirwari rwarakunze kuboneka mbere y’icyo gihe.
GSAM 112.1Bityo, mu gihe ubutumwa bw’uko Umwami ari hafi kuza bwageraga no mu bice bya kure cyane by’isi, ibimenyetso byagaragazwaga mu ijuru byongeraga imbaraga ku kuri kandi bigakurura abantu bakabwitondera.
GSAM 112.2Ku wa 25 Mutarama 1837, habaye ukugaragara gutangaje cyane k’urumuri rw’umuriro rwo mu majyaruguru, maze bisa n’ibiyobora ibitekerezo by’abantu benshi ku buhanuzi bw’umuhanuzi Yoweli ku byagombaga kubanziriza umunsi ukomeye w’Umwami. Ibisobanuro bikurikira by’iyo mimerere byavuye mu Mumenyeshamakuru w’Ubucuruzi wa New York wo ku wa 22 Ukwakira 1839. Bihura neza n’uko umwanditsi yayibonye i Victor, mu Ntara ya Ontario, muri New York.
GSAM 112Urumuri rw’Umuriro rwo mu Majyaruguru rwo mu 1837
GSAM 112.3“Ku mugoroba wo ku wa 25 Mutarama 1837, mu bice bitandukanye by’igihugu habaye ukugaragara kudasanzwe kw’ibyo bimenyetso [ni ukuvuga urumuri rwo mu majyaruguru], nk’uko abasomyi bacu bashobora kubyibuka. Aho ubutaka bwari butwikiriwe n’urubura, ibyagaragaraga byari bihebuje kandi biteye ‘ubwoba’ mu buryo butari bwarigeze kubaho. Ahantu hamwe hafi y’umusozi, abantu babonye iyo mimerere batubwiye ko yasaga n’‘imiraba y’umuriro imanuka ku musozi,’ kandi muri rusange, uko byamenyekanye, urubura rwari rutwikiriye ubutaka rwasaga n’umuriro uvanzemo amaraso, mu gihe hejuru (nk’uko intumwa ibivuga), ‘ijuru ryaka umuriro,’ bigasa cyane n’ibisobanuro by’ubuhanuzi by’umunsi w’imperuka ku buryo benshi batangaye; abana babyibonaga bagaterwa ubwoba, bakabaza niba ari ukuza k’urubanza; ndetse n’inyamaswa zikanyeganyega zigaragaza ubwoba bwinshi.”
GSAM 113.1Si muri Amerika honyine iki kimenyetso cy’umuhanuzi Yoweli cyagaragaye, ahubwo igihe inyigisho y’uko Umwami aza yagendaga imenyekana mu Bwongereza, icyo kimenyetso na cyo cyagaragajwe mu ijuru muri icyo gihugu. Umumenyeshamakuru w’Ubucuruzi wa New York wo ku wa 22 Ukwakira 1839 yasubiyemo ibi bikurikira bivuye mu binyamakuru by’i Londres ku birebana n’ikintu gitangaje cyabonetse muri icyo gihugu mu ijoro ryo ku wa 3 Nzeri:—
GSAM 113Urumuri rwo mu Majyaruguru rwo mu 1839
GSAM 113.2“LONDRES, 5 NZERI [1839].—Hagati ya saa yine z’ijoro ryo ku wa Kane na saa cyenda za mu gitondo cy’ejo, mu ijuru habonetse kimwe mu bintu by’akataraboneka cyane muri ibi bintu bidasanzwe, inyenyeri zigwa n’amatara yo mu majyaruguru, byari byarabonetse mu myaka myinshi ishize. Ikimenyetso cya mbere cy’iki kintu kidasanzwe cyabaye iminota icumi ibura saa yine, ubwo urumuri rutukura rumeze nk’umwuka rwazamutse mu majyaruguru y’ikirere, rugenda rugera hagati mu ijuru, maze saa yine cyangwa saa yine n’iminota cumi n’itanu, ijuru ryose kuva iburasirazuba kugera iburengerazuba riba urupapuro runini rw’umucyo. Ryari riteye ubwoba cyane, kandi risa neza n’umuriro ukaze. Urumuri rwahindukaga cyane; rimwe wasangaga rusa n’urumanuka, ako kanya rukongera rukazamuka rufite umucyo mwinshi. Harimo kandi ibicu by’umwotsi byazengurukaga, ku buryo buri wese wabibonaga yemeraga ko ari ‘inkongi y’umuriro ikomeye.’”
GSAM 113.3“Guhagarika umutima kw’abatuye umujyi kwari gukomeye cyane; abantu ibihumbi birukaga berekeza aho bakekaga ko habaye akaga gakomeye. Imodoka z’abazimya umuriro zari kuri sitasiyo zo ku Muhanda wa Baker, Muhanda wa Farringdon, Muhanda wa Watling, Umuhanda wa Waterloo, ndetse n’izari kuri sitasiyo zo mu burengerazuba bwa Londres—mu by’ukuri, imodoka zose z’abazimya umuriro zari i Londres, zashyizwe ku mafarasi ziriruka zikurikira ‘ahantu harimbutse’ bakekaga, zifite umwete urenze usanzwe, zikurikiwe n’amagare, abanyamafarasi n’imbaga nyinshi. Zimwe muri izo modoka zageze i High Gate no i Halloway [hafi mayilo enye] mbere y’uko bamenya ikosa. Ibyo byagaragaraga byamaze amasaha arenga abiri, maze bugiye gucya biba ibihebuje.”
GSAM 114.1“Saa munani z’ijoro, ibyagaragaraga byari byiza cyane kandi bigoye gusobanura. Londres yose yari imuritswe nk’amanywa, kandi umwuka wari usobanutse cyane. Igice cy’amajyepfo cy’ijuru, muri icyo gihe, nubwo nta bicu byari bihari, cyari umwijima mwinshi; ariko inyenyeri zari nyinshi cyane zaka neza. Ku rundi ruhande rw’ijuru habonekaga itandukaniro ridasanzwe ariko ryiza cyane; hari hasobanutse birenze urugero, umucyo ukaba mwinshi cyane; habagaho gukurikirana kw’inyenyeri zirasa, ubwiza bwazo bugahinduka—zasaga n’izivukiye hagati mu ijuru, zigakwira kugeza zisa n’iziturika. Ingaruka zari zikomeye cyane. Inyenyeri nto zitabarika zarasohokaga hejuru y’ahari hatambitse, zikerekeza ku isi ku muvuduko wihuse ku buryo ijisho ritashoboraga gukurikira inzira yazo; na zo zasaga n’iziturika, zigatwikira ijuru ryose umwuka utukura wijimye. Amabara yari meza cyane.”
GSAM 114.2“Saa munani n’igice, ibyagaragaraga byahindutse umwijima; umaze gutatanyika, hagaragaye umukororombya urabagirana hejuru hagati mu ijuru, uzengurutse umupaka w’umwijima wari utwikiriye igice cy’amajyepfo cy’igihugu. Bidatinze nyuma yaho, inkingi z’umucyo w’ibara ry’ifeza ziramurika ziva aho. Ziyongereye mu buryo butangaje, zivangavanze n’umwuka utukura wari wavutse muri uwo mwanya, kandi zimaze kugera ku rwego rwo hejuru, ibyagaragaraga byari birenze ibyo umuntu yatekereza. Inyenyeri zarasataraga mu byerekezo byose, bikomeza kugeza saa kumi, ubwo byose byazimaga.”
GSAM 114Imimerere Itangaje y’Izuba
GSAM 114.3Mu gihe ababwirizabutumwa bazima batangazaga ukuri ku kuza k’Umwami, mu bice bitandukanye by’isi habonetse ibitangaza byinshi kandi bitandukanye mu ijuru. Muri ibyo, umwanya dufite uzadufasha gusa kuvuga uko izuba ryagaragaye i Norwich mu Bwongereza, mu Ukuboza 1843. Ikindi gisa n’icyo cyabereye i New Haven, muri Connecticut, ku wa 9 Nzeri 1844, mu masaha abiri mbere na nyuma ya saa sita, kandi kibonwa n’abantu ibihumbi.
GSAM 115Imimerere Itangaje y’Izuba
GSAM 115.1Uruziga ruto rwo hagati rugaragaza izuba. Rwari rufite ibara ryoroshye ry’umuhondo w’amacunga. Igice cyo hanze cy’izo nziga ebyiri zari ku ntera zidahwanye kandi zizengurutse izuba, cyagaragaraga gifite iryo bara; ariko igice cyo imbere cy’izo nziga cyari umuhondo wijimye, ikirere kiri muri izo nziga kigaragara gifite ibara ry’ikigina cyijimye, naho izindi nziga nini eshatu zinyura mu izuba no munsi yaryo zikarabagirana nk’umucyo utandukanye.
GSAM 115.2Ku birebana n’ibyabereye mu Bwongereza, dusoma mu ibaruwa ya E. Lloyd, i Londres, ku wa 3 Mutarama 1844, ibi bikurikira:—
GSAM 115.3“Habayeho ‘ikimenyetso mu zuba’ gitangaje, cyabonwe n’abaturage bakomeye b’i Norwich n’abo mu gihugu kiyikikije, nk’ibitigeze biboneka mbere mu Bwongereza. Cyabonetse mu Ukuboza gushize, ahagana saa sita, kimara amasaha abiri. Cyateye abaturage ubwoba bwinshi. Cyabaye mbere gato y’uko abavandimwe Winter, Burgess na Routon batangiza umurimo wabo w’ubumisiyoneri muri uwo mujyi. Byasaga n’ibitegura inzira y’ukuri, ku buryo bahagize umusaruro mwiza.”
GSAM 116.1Inkuru y’icyo kintu cyabereye i New Haven, muri Connecticut, yatangajwe mu kinyamakuru Ijwi ryo mu Gicuku cyo ku wa 10 Ukwakira 1844, ikavanwa mu New Haven Palladium yo ku wa 10 Nzeri 1844. Muri iyo nkuru, umwanditsi aravuga ati, “Nta muhanga wigeze abasha gutanga ibisobanuro by’impamvu y’iki kintu bimunyura.”
GSAM 116.2Inkuru y’ibyabonetse bifitanye isano n’izuba i New Haven, muri Connecticut, ku wa 9 Nzeri 1844, yanatangajwe muri Hartford Courant yo ku wa 12 Nzeri 1844, igira iti:—
GSAM 116.3“Impeta zazengurutse izuba ku wa Mbere, ku wa 9 Nzeri 1844, mu masaha abiri mbere na nyuma ya saa sita, zisa n’izabonwe n’abaturage bacu muri rusange bashishikaye cyane, maze zikangura amatsiko ashingiye ku bumenyi yo kumenya byinshi ku birebana n’imimerere nk’iyo n’impamvu yayo.
GSAM 116.4“Iyo mpeta y’umucyo yari itangaje kubera igihe yamaze, kandi itanga uburyo bwiza bwo kuyitegereza. Ahagana saa sita yari igizwe ahanini n’impeta ebyiri zuzuye, imwe ifite ubugari bwa dogere mirongo ine n’eshanu, izengurutse izuba riri hagati yayo, indi ifite ubugari bwa dogere mirongo irindwi na ebyiri, hagati yayo hakaba hejuru mu ijuru, mu gihe umuzenguruko wayo wanyuraga mu zuba. Uruziga ruto rwari ruherekejwe n’ishusho irambuye gato imeze nk’igi, ifite umurongo muremure uyambukiranya unyuze hagati, ariko yegereye cyane uruziga nyarwo. Ahateganye n’izuba, dogere mirongo itatu n’esheshatu mu majyaruguru y’ahari hejuru mu ijuru, uruziga runini rwambukiranywaga n’izindi nziga ebyiri zari hafi kungana na rwo, cyangwa zingana na rwo, maze aho zihurira hakagaragara akabenge k’umucyo, nk’akagombaga kuvuka ku mucyo uhuriweho n’impeta eshatu zirabagirana. Impeta yazengurutse izuba yagaragazaga amabara y’umukororombya, akenshi afite umucyo n’ubwiza bwinshi. Izindi mpeta zari umweru kandi zidakeye cyane, uko zari kure y’izuba. Ariko uduce duto tw’inziga, dufite amabara y’umukororombya, twagaragaraga mu bihe bitandukanye, haba iburasirazuba n’iburengerazuba.... Kuba imiterere yarahuraga gutyo bigomba guterwa n’itegeko runaka rigenga uko izi mpeta z’umucyo zikorwa; ariko imiterere y’iryo tegeko ntirarasobanuka neza.... Ntabwo byagoranye cyane gusobanura uko impeta izengurutse izuba yakozwe, kuko impamvu yayo imeze nk’iy’ikora umukororombya, ariko gusobanura inkomoko y’impeta ifite umuzenguruko wayo hagati mu zuba byagaragaye ko bigoye kurushaho.”
GSAM 117Ibitangaza bisohoza ubuhanuzi bwo mu Byanditswe
GSAM 117.1Ku buryo ibi bitangaza byagaragajwe mu ijuru byakoreshejwe haba mu Bwongereza no muri Amerika, dushobora kubimenya dusoma mu gitabo *Ibisobanuro by’igice cya makumyabiri na kane cya Matayo*, cyanditswe na Sylvester Bliss kikandikwa i Boston mu 1843. Amaze gusubiramo zimwe muri raporo zavuzwe haruguru, aravuga ati:
GSAM 117.2“Bityo ‘ibimenyetso bikomeye’ n’‘ibintu biteye ubwoba’ byahanuwe mu Byanditswe by’ukuri bisa n’aho byose byasohoye, kimwe n’ibyo Umukiza yavuze ko bigomba kubanziriza ukuza kwe.
GSAM 117.3“Nk’uko kumera kw’amababi ku biti ari ikimenyetso cy’impeshyi, ni ko Abakristo bagomba kumenya ko ukuza kwa Kristo kwegereje, ndetse ari ku muryango, igihe ibyo bimenyetso bisohoye. Si ukwemererwa gusa kubimenya, ahubwo Umukiza wacu arabategeka kubimenya.”5
GSAM 117INTUMWA
GSAM 117.4Tumaze kwerekana bimwe mu by’ingenzi biranga ubutumwa bw’ukuza kwa kabiri nk’uko bwatangajwe bwa mbere, bishobora kudushimisha kumenya bamwe mu bagize uruhare rukomeye muri uko gutangaza gukomeye. Twamaze kuvuga amazina y’abakozi benshi bari mu babwirizabutumwa b’abahanga bo muri icyo gihe mu mahanga, batangazaga iryo jwi. Tugaragaje bamwe bayoboye umurimo muri Amerika, abo Uwiteka yashyizeho umutwaro w’umurimo, bizongera kugaragaza ko ukuboko k’Uwiteka kwari muri uwo muryango rwose.
GSAM 118William Miller
GSAM 118.1Mbere na mbere reka turebe ku byabaye kuri William Miller, wari uzwi cyane mu muryango w’ukuza kwa kabiri muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika ku buryo kuri benshi uwo muryango uzwi gusa ku izina rya “Milerisime.”
GSAM 118.2William Miller yavukiye i Pittsfield, Massachusetts, muri Gashyantare 1782. Akiri muto, hagaragaye ibimenyetso by’ubwenge n’umwete birenze ibisanzwe. Mu myaka mike ibyo bimenyetso byarushijeho kugaragara ku bantu bose babanaga na we. Yari afite umubiri ukomeye, ubwenge bukora kandi bwari bwarateye imbere mu buryo busanzwe, n’imico itagira umugayo. Yari yarize imyaka mike gusa mu ishuri ry’akarere, ariko abantu benshi bari baramaze kwemera ko ubumenyi bwe burenze ubw’abigisha bakunze guhabwa akazi.
GSAM 118.3Bwana Miller yashatse muri 1802, yimukira i Poultney, Vermont. Abagabo yamenyanye na bo kuva yimukira i Poultney, kandi bamufashaga cyane mu nyungu z’isi, bari barayobotse cyane amahame yo gushidikanya n’ibitekerezo by’abemera Imana ariko batemera ko iyobora abantu. Ntibari abantu b’imico mibi, ahubwo muri rusange bari abaturage beza, bafite imyitwarire ikomeye, bita ku bandi kandi batanga. Ariko banze Bibiliya nk’igipimo cy’ukuri kw’idini, bagerageza gutuma uko kuyanga kugaragara nk’ukwemewe bifashishije inyandiko za Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen n’abandi. Bwana Miller yize ibyo bitabo yitonze, amaherezo avuga ko ari deiste. Yivugiye ko ubuzima bwe bwo kuba deiste bwamaze imyaka cumi n’ibiri, butangira ahagana muri 1804.
GSAM 118.4Amaze guhabwa ipeti rya kapiteni, yinjiye mu gisirikare muri 1810. Agarutse avuye mu gisirikare, mu 1812 yimuriye umuryango we i Low Hampton, New York, kugira ngo atangire guhinga. Kuba umuhinzi byamuhaga igihe kinini cyo gusoma. Yasanze ibitekerezo bye bya deiste bitamuhaga icyizere cy’ibyishimo birenze ubu buzima. Hirya y’imva byose byari umwijima n’agahinda. Mu magambo ye bwite:
GSAM 118.4“Kurimbuka burundu byari igitekerezo gikonje kandi giteye ubwoba, kandi kubazwa ibyo twakoze byari kurimbura abantu bose nta kabuza. Ijuru ryari nk’umuringa hejuru y’umutwe wanjye, isi na yo imeze nk’icyuma munsi y’ibirenge byanjye. Iteka ryose!—ryari iki? Urupfu na rwo—kuki rwariho? Uko narushagaho gutekereza, ni ko narushagaho kuba kure y’igihamya. Uko narushagaho gutekereza, ni ko imyanzuro yanjye yarushagaho gutatana. Nagerageje guhagarika gutekereza, ariko ibitekerezo byanjye ntibyagenzurwaga. Nari mbabaye cyane, ariko sinasobanukirwaga impamvu.... Bidatinze, imico y’Umukiza yahise icengera mu bwenge bwanjye mu buryo bukomeye. Byasaga n’aho hashobora kubaho umuntu mwiza kandi w’impuhwe ku buryo yakwishyiraho igihano cy’ibicumuro byacu, bityo akadukiza kubabazwa n’igihano cy’icyaha. Ako kanya numvise ukuntu umuntu nk’uwo agomba kuba mwiza; ntekereza ko nashoboraga kwijugunya mu maboko ye nkiringira imbabazi ze.”
GSAM 119Guhinduka kwa William Miller
GSAM 119.1Yongeyeho ati:
GSAM 119.1“Nabonye ko Bibiliya koko yerekana Umukiza nk’uwo nari nkeneye; kandi natangajwe no kubona ukuntu igitabo kitahumetswe cyashoboraga gutanga amahame ajyanye neza n’ibyo isi yaguye ikeneye. Nahatirijwe kwemera ko Ibyanditswe bigomba kuba uguhishurirwa kw’Imana. Byabaye ibyishimo byanjye; kandi muri Yesu nabonye incuti.... Bibiliya yahise iba cyo niga cyane kurusha ibindi, kandi mvugishije ukuri, nayishakaga nishimye cyane. Nasanzemo ko ntari narabwiwe na kimwe cya kabiri cyayo. Natangajwe n’impamvu ntari narabonye mbere ubwiza n’ikuzo byayo, kandi ntangazwa n’uko nigeze kuyanga.”
GSAM 119.2Ukuntu William Miller yigaga Bibiliya yasobanuwe na we ubwe muri aya magambo:
GSAM 119.2“Niyemeje gushyira ku ruhande ibitekerezo nari nsanzwe mfite, nkagereranya neza umurongo w’Ibyanditswe n’undi, kandi nkiga mu buryo bukurikiranye kandi bufite gahunda.... Iyo nabonaga ikintu kidasobanutse, nagereranyaga n’indi mirongo yose ifitanye isano na cyo; kandi, mfashijwe na Cruden, nasuzumaga imirongo yose y’Ibyanditswe irimo amagambo y’ingenzi yabonekaga mu gice kidasobanutse.... Uko ni ko nize Bibiliya mu isomwa ryanjye rya mbere, mu gihe cy’imyaka ibiri hafi, kandi nemezwa rwose ko Bibiliya ari yo yisobanura.
GSAM 120.1“Muri uko kwiga, nemejwe ko niba ubuhanuzi bwasohoye kera ari igipimo cyo kumenya uko ubundi buhanuzi buzaza busohora, ibitekerezo bizwi byo ku ngoma y’umwuka ya Kristo—imyaka igihumbi yo kuri iyi si mbere y’imperuka y’isi, no kugaruka kw’Abayahudi—bidashyigikiwe n’Ijambo ry’Imana.... Nasanze Ibyanditswe byigisha mu buryo bweruye ko Yesu Kristo azongera kumanuka kuri iyi si, aje mu bicu byo mu ijuru afite ubwiza bwose bwa Se.
GSAM 120.2“Nabonaga mu kwiga Ibyanditswe ibyishimo ntari narigeze ntekereza ko nakura mu nyigisho zabyo. Natangiye kubyiga ntiteze kubona igihe Umukiza azazira, kandi mu ntangiriro sinashoboraga kwemera umwanzuro nari nagezeho; ariko ibimenyetso byankubise ku buryo bukomeye ku buryo ntashoboraga kunangira umutima. Imyanzuro yanjye yarushijeho gukomera, ntangira gutegereza, kuba maso no gusengera ukuza k’Umukiza.”
GSAM 120.3Yongera aravuga ati:
GSAM 120.3“Naremeye; maze ako kanya nshyirwa ku mutima ko ngomba gutangaza iyi nyigisho kugira ngo isi yemere kandi yitegure guhura n’Umucamanza n’Umukwe igihe azazira. Sinkeneye hano gusobanura mu buryo burambuye ibigeragezo byanjye birebire kandi bikomeye. Birahagije kuvuga ko nyuma y’imyaka myinshi, Umwuka w’Imana, imbaraga z’ukuri n’urukundo rw’abantu byampatiye gufata umusaraba wanjye no gutangariza ibi isi yapfaga kandi yararimbukaga.”
GSAM 120.4Bwana Miller, kimwe n’abandi batewe inkunga n’ubu butumwa mu bindi bihugu, yabanje gutekereza gusohoza inshingano ye yandika kandi atangaza mu binyamakuru rusange no mu dutabo duto. Yabanje gutangaza ibitekerezo bye muri *Vermont Telegraph*, ikinyamakuru cy’Ababatisita cyacapirwaga i Brandon, Vermont. Ibyo byabaye mu 1831. Yabanje kuvugira ku mugaragaro kuri iyo ngingo mu 1832. Ku byerekeye iryo teraniro yavuze ati: “Uwiteka yasutse ubuntu bwe ku iteraniro, kandi benshi barizeye kugeza ku gakiza k’ubugingo bwabo.”
GSAM 121.1Mu 1836 inyigisho ze zacapwe mu binyamakuru rusange bimwe by’icyo gihe. Mu itumba ryo mu 1837-38, inyigisho ze zasohotse mu gatabo. Mu 1838 hacapwe akandi gatabo k’amapaji 204, kandi muri ako gatabo Bwana Miller yavuze ko ubutegetsi bw’Abaottomani bushobora kugwa mu 1839 cyangwa 1840. Inyigisho ze za mbere mu mijyi minini zabaye mu 1836. Icyo gihe yavugiye i Randolph, Lowell, Groton na Lynn, Massachusetts.
GSAM 121.2Kugeza mu 1840 Bwana Miller yari hafi kuba wenyine mu bavugiraga ku mugaragaro ku ngingo y’ukuza kwa Kristo kwegereje. Muri uwo mwaka, abantu amagana bahise bifatanya na we mu gutangaza ubutumwa. Icyateye iryo hinduka rikomeye tuzabibona mu gice gikurikira. Mu itumba ryo mu 1839-40 Bwana Miller yatanze inyigisho zikurikirana i Exeter, New Hampshire. Aho ni ho yabanje guhura n’Umukuru J. V. Himes, icyo gihe wemeye ukwizera, kandi kuva kuri iyo tariki ahagararana na Umukuru Miller nk’uwasohoraga inyandiko n’umubwirizabutumwa ushishikaye w’ubutumwa bukomeye bw’ukuza kwa kabiri.
GSAM 121Joshua V. Himes
GSAM 121.3Ku byerekeye uyu mukozi w’umwete muri uyu muryango ukomeye, nta cyiza twakora kurusha gusubiramo amagambo y’umwanditsi w’amateka ye, uvuga ati:
GSAM 121.4“Joshua V. Himes yavukiye i Wickford, Rhode Island, ku wa 19 Gicurasi 1805. Se yari azwi cyane nk’umucuruzi wajyanaga ibicuruzwa mu birwa bya Karayibe, kandi yari umuntu ukomeye mu bagize itorero ry’Abepisikopi rya St. Paul i Wickford. Nyina yari afite umutima mwiza kandi agakunda Umukiza; urwo rukundo yarusukaga mu matwi y’umuhungu we wari witeguye kurwakira.
GSAM 121.5“Se yari yariyemeje kwigisha umuhungu we Joshua umurimo w’ubupasiteri mu itorero yari abarizwamo, ariko ibintu biramubuza. Imana yari ifitiye uwo muhungu undi murimo, kandi yatunganyaga ibintu kugira ngo uwo mugambi usohozwe. Mu 1817 se yohereje imizigo y’agaciro ayishyira mu maboko ya Kapiteni Carter, Alexander Stewart ari we wari ushinzwe ibicuruzwa. Abo bagabo babaye abahemu; bageze ku cyambu cyo mu birwa bya Karayibe, bagurisha ubwato n’imizigo, baratoroka. Ibyo byahinduye imigambi yose yari yarateguriwe ejo hazaza ha Joshua wari kuzoherezwa muri Kaminuza ya Brown i Providence, Rhode Island. Ahubwo muri Mata 1821 bamujyanye i New Bedford, Massachusetts, bamushyira kwa William Knights kugira ngo yige umwuga wo gukora ibikoresho byo mu nzu.”
GSAM 122.1“Amaze kugera mu rugo rwe rushya, yahise akorana umwete umurimo yari yahawe, yiyemeje kuba umuhanga mu mwuga we. Ariko bidatinze yasanze imimerere y’idini yari atuyemo itamushimishije rwose. Aravuga ati: ‘Databuja yari Umwunitari, anyjyana mu rusengero rwe. Umuyobozi w’itorero yari Rev. Orville Dewey. Yari aherutse kuva mu myizerere y’ukuri gakondo. Uko nigishijwe na Musenyeri Griswold na Rev. William Burge, umuyobozi w’itorero rya St. Paul i Wickford, hamwe no kumva kenshi Dr. Crocker w’intyoza wo muri St. John’s i Providence, Rhode Island, byatumye ntashobora kwemera guhakana inyigisho za Kristo n’intumwa ze mu buryo bw’ubuhanga bwa Bwana Dewey.’”
GSAM 122.2“Kubera ko icyo gihe i New Bedford nta rusengero rw’Abepisikopi rwari ruhari, yahisemo kujya mu itorero rya Gikristo rya Mbere [ritari iry’Abigishwa], nyuma yifatanya n’iryo tsinda. Aravuga ati: ‘Aha nabonye Bibiliya ifunguye n’umudendezo wo gutekereza, kandi nkoresha neza byombi.’ Iri torero ryayoborwaga na Rev. Moses Howe. Rev. Bwana Clough yabatije Joshua V. Himes ku wa 2 Gashyantare 1823. Afite umutima waka umwete wo gukorera Shebuja, yahise atangira afite imyaka cumi n’umunani kubwira abantu inkuru y’umusaraba no kubashishikariza kwihana. Yivuga ati:
GSAM 122.3“‘Bidatinze nabaye umubwirizabutumwa w’ihumure, mpabwa uruhushya rwo gukoresha impano yanjye.... Narangije igihe cyanjye cyo kwimenyereza umwuga nishimye, mbona ishimwe. Ariko mu myaka itanu cyangwa itandatu nakoraga akazi gasagutse kugira ngo mbone umunsi umwe cyangwa ibiri mu cyumweru yo kwiga no gukorera ubutumwa mu duce dukeneye ubufasha, imbuto zabyo nkaziha umupasiteri wanjye.’”
GSAM 123.1“Mu 1825 yahawe inshingano zo kuba umumisiyoneri wa konferansi y’amatorero ya Gikristo yo mu majyepfo ya Massachusetts. Umukuru Himes aravuga ati: ‘Nta mugambi cyangwa uburyo bwo gutunga abamisiyoneri byari bihari, ni ko niyemeje gukora ubucuruzi kugira ngo nitunge, maze mbwirize ibyo nshoboye.’”)
GSAM 123.2“Mu 1828 yavuye i New Bedford, atari afite gushidikanya cyangwa kubura imbaraga, ahubwo afite icyemezo cyagombaga gutsinda, ajya i Plymouth, aho yabwirizaga Ijambo ry’Imana mu mashuri, mu byumba byateguwe by’agateganyo, n’ahandi hose yabonaga abamwumva. Mu 1829 yakomeje umurimo nk’uwo i Fall River kugeza mu 1830, ubwo yimukiraga i Boston kuba umupasiteri w’amatorero ya Gikristo ya Mbere n’iya Kabiri; ahamara imyaka mirongo itatu n’itatu. Mu 1839 yabaye umuyoboke w’inyigisho z’ukuza kwa kabiri nk’uko zatangazwaga n’Umukuru William Miller wari uzwi cyane. Yinjiye muri uwo murimo mushya n’umwete wose yari afite, kandi umurimo we wo kubwiriza wari wuzuye umuriro n’imbaraga. Mu 1840 yatangiye gusohora *Ibimenyetso by’Ibihe*, ashyigikira uwo murimo yari yarahaye umutima we wose. Amafaranga ye yose, umurimo we wose n’imbaraga ze zose yabishyize muri uwo murimo, maze abantu babarirwa mu bihumbi barahinduka.”
GSAM 123Imirimo ihuriweho ya Miller na Himes
GSAM 123.3Kuva mu 1840 kugeza mu muhindo wo mu 1844, imirimo y’Abakuru Miller na Himes yari ihuriweho cyane; bagendaga mu mujyi ujya mu wundi, mu mpeshyi bakoresheje ihema ryabo rinini cyane, mu gihe cy’itumba bakorera mu matorero no mu nzu ziteranirwamo abantu. Imbaraga z’umubiri nyinshi z’Umukuru Himes zamubashishije kubaho kugeza yinjiye mu mwaka wa mirongo icyenda n’ibiri. Ubwenge bwe bwakomeje gukomera kugeza ku mperuka. Ku wa 28 Nzeri 1894, yatanze ikiganiro gishishikaje cyane imbere y’iteraniro ry’Abadiventisiti b’Umunsi wa Karindwi barenga ibihumbi bitatu ku kibuga cy’inkambi i Lansing, Michigan. Yavugaga asa n’ufite umwete n’imbaraga nk’ibyo mu minsi ya kera. Ibyo byari bitangaje rwose ku muntu wari umaze amezi atatu mu mwaka we wa mirongo icyenda n’umwe kandi urwaye indwara idakira yamwishe mu mwaka wakurikiyeho.
GSAM 124.1Abakuru Miller na Himes bari, nk’aho twavuga, ku “murongo wa mbere w’urugamba” mu muryango w’ukuza kwa kabiri muri Amerika; bari babiri gusa muri benshi bakoranye na bo mu gutangaza inyigisho z’ukuza kwa Kristo, barangwa cyane no gukomera ku mugambi no kuba inyangamugayo. Ahanini bari mu itsinda isi yitaga “abantu biyubatse,” abantu bari barakuze bahura n’ibikomeye by’ubuzima, bakiga guca imanza ku gaciro k’ikintu bashingiye ku mahame aho gushingira ku nyungu. Bari bafite imico y’abantu Umukuru Miller yavuze ko akenshi bemeraga ubutumwa bavuye mu matorero: “abagize imyitwarire myiza cyane, biyeguriye Imana kandi bafite ubugingo.” Ababwirizabutumwa b’amatorero atandukanye babyemeje bavuga ko nyuma y’uko Abadiventisiti batandukanyijwe na bo: “[Iyo nyigisho] yatwaye abari beza kurusha abandi mu mukumbi wacu.”
GSAM 124Abandi babwirizabutumwa b’Abadiventisiti bazwi
GSAM 124.2Birashobora gushimisha kuvuga amazina y’abantu bamwe bagize uruhare rukomeye hamwe n’Abakuru Miller na Himes mu muryango wo muri iyo minsi ya mbere. Ubanza ku rutonde ni Charles Fitch w’i Cleveland, Ohio, wavuze mu 1842 igitekerezo cyo gukora amashusho yo gusobanura iyerekwa rya Daniyeli n’Ibyahishuwe. Igitekerezo cyari gishingiye kuri Habakuki 2:2, 3. Charles Fitch yapfuye ku wa 10 Ukwakira 1844.
GSAM 124.3Dr. Josiah Litch w’i Philadelphia, nk’uko tuzabibona mu gice gikurikira, ni we Uwiteka yashyize ku mutima gutangaza ukuri kwatumye, igihe kwasohoraga, abantu bashishikazwa n’ubutumwa bw’ukuza kwa kabiri mu buryo butunguranye kandi bwihuse.
GSAM 124.4Elon Galusha w’i Lockport, New York, umubwirizabutumwa w’Umubatisita uzwi, wandikaga kandi akabwiriza ku ngingo y’ukuza k’Umwami kwegereje, bigatera umuvurungano ukomeye muri iryo torero.
GSAM 125.1E. R. Pinney w’i Seneca Falls, New York, undi mubwirizabutumwa w’Umubatisita wiyeguriye Imana, umurimo we n’inyandiko ze bikaba byari imbaraga muri uwo murimo. Yashoboraga kwitwa neza “umunyu w’isi.”
GSAM 125.2Geo. Storrs w’i New York City, mbere yo guhindukira akemera inyigisho z’ukuza kwa kabiri yari umubyutsa w’abantu uzwi cyane. Inyandiko ze zagize imbaraga nyinshi mu gutuma abantu biyegurira cyane umurimo, bo ubwabo n’ibyo batunze; cyane cyane mu byumweru bya nyuma by’iminsi 2300. Ni we, nyuma yo gutenguhwa, wazaniye Abadiventisiti n’isi inyigisho ze esheshatu ku miterere y’umuntu, uko abapfuye bameze n’igihano cyo mu gihe kizaza.
GSAM 125.3Umukuru Stockman w’i Portland, Maine, yari undi mukozi w’umwete mu materaniro y’ububyutse William Miller yayoboraga muri uwo mujyi. Yapfuye hasigaye ibyumweru bike ngo umwaka w’Abayahudi wa 1843 urangire, igihe Abadiventisiti bari bizeye kandi bategereje ko Uwiteka azaza.6
GSAM 125.4Hari abandi bantu bazwi tutazavugaho byinshi kubera kubura umwanya, nka N. N. Whiting, wahinduye Isezerano Rishya mu Cyongereza rizwi ku izina ry’Ihindura rya Whiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; hamwe na George, Wesley na Edwin Burnham, abavandimwe batatu, bose bakaba bari abakozi b’abanyamwete mu butumwa.
Notes
- Habakuki 2:2, 3. ↩
- Ibyahishuwe 14:6, 7. ↩
- Mariko 1:14, 15. ↩
- Yoweli 2:30, 31. ↩
- *Ibisobanuro by’igice cya makumyabiri na kane cya Matayo*, pp. 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
- Biroroshye kubona, nk’uko bigaragazwa muri *Inyandiko zo mu Ntangiriro*, p. 17, impamvu Abakuru Fitch na Stockman bifuzaga kumenya ibyari byarabaye kuva basinziriye. ↩