Igice cya 23 — Ibigo by’Ubuzima
GSAM 358.1“MUKUNDWA, icyifuzo cyanjye kiruta ibindi byose ni uko wagira amajyambere kandi ukagira amagara mazima, nk’uko ubugingo bwawe bugira amajyambere.”1
GSAM 358.2Ku Isabato, ku wa 6 Kamena 1863, Umukuru White n’umugore we bitabiriye iteraniro ryo mu mahema ryari ryateguwe n’Abakuru Cornell na Lawrence i Otsego, Mich. Madamu White yahereweho iyerekwa ryamweretse ingingo y’ivugurura ry’ubuzima. Kuva icyo gihe, mu Isubiramo n’Umubwirizabutumwa hasohokaga inyandiko zivuga ku buzima no kubaho neza, maze atangira kwandika ibyo yari yeretswe ku byerekeye ubuzima. Bimwe muri byo byagaragaye mu Buhamya No. 11 no mu gitabo cyitwa Uko Kubaho.
GSAM 358.3Ingingo yo kubaho neza n’isano yayo ikwiye n’iterambere ry’umubiri, ubwenge n’umwuka yashyizwe cyane imbere y’abantu. Mu Isubiramo n’Umubwirizabutumwa ryo ku wa 25 Ukwakira 1864, Umukuru J. N. Andrews yatanze inama zikomeye zikurikira kuri iyo ngingo:—
GSAM 358J. N. Andrews ku Kubaho Neza
GSAM 358.4“Kureka buri bwoko bw’ibiribwa byangiza, no kubaho mu bwirinde, uyobowe n’inyigisho nziza n’umutimanama ubereye Imana, biri mu bintu by’ingenzi cyane ku buzima bwiza. Imibiri yacu ni insengero z’Umwuka Wera. Kugira ngo tumuhe ikuzo by’ukuri mu mibiri yacu nk’uko turimuha mu myuka yacu, birakenewe cyane ko imbaraga zose z’umubiri wacu ziba zifite imbaraga zuzuye! Imana ishimwe kuko ubu iyi ngingo ishyirwa mu buryo bwihariye imbere y’abantu bacu. Ubuzima n’imbaraga biri mu bintu bifite agaciro kenshi kuri twe, kandi bifite akamaro kanini ku bazabona ibihe bikomeye by’akaga.”
GSAM 359.1Ingingo y’isuku yo muri Bibiliya n’ubwitonzi bwa Gikristo yashimangirwaga, atari mu nkingi z’Isubiramo n’Umubwirizabutumwa gusa, ahubwo no n’ababwirizabutumwa bacu.
GSAM 359.2Mu Nteko Nkuru Rusange yo ku wa 20 Gicurasi 1866, binyuze kuri Madamu White hatanzwe iyi nyigisho ikurikira (iboneka no mu Buhamya No. 11):—
GSAM 359Ikigo cy’Ubuzima Kigomba Gutegurwa
GSAM 359.3“Neretswe ko dukwiye gutegurira icumbi abarwayi n’abababaye, ndetse n’abifuza kwiga uko bita ku mibiri yabo kugira ngo birinde indwara....
GSAM 359.4“Abatizera nibajya mu kigo cyitangiye kuvura indwara neza, kiyobowe n’abaganga b’abizera b’Isabato, bazahita bagwa munsi y’ingaruka z’ukuri. Kumenyana n’abantu bacu no kumenya ukwizera kwacu nyakuri bizakuraho urwikekwe rwabo, maze babone ibintu neza. Kubashyira munsi y’ingaruka z’ukuri bizatuma bamwe batabona gusa uburuhukiro bw’indwara z’umubiri, ahubwo bazanabona umuti ukiza ubugingo bwabo burwaye icyaha.
GSAM 359Ibyavuzwe ko Ibyavuyeho Bizaba Bimeze
GSAM 359.5“Iyo ubuzima bw’abarwayi bumaze gutera imbere bitewe n’ubuvuzi buboneye, bagatangira kunezererwa ubuzima, bizera ababagiriye akamaro mu kubasubiza ubuzima. Imitima yabo yuzura gushimira, maze imbuto nziza y’ukuri ikabona aho yinjirira byoroshye; kandi rimwe na rimwe ikarerwa, igakura, ikera imbuto zihesha Imana ikuzo. Ubugingo bumwe bw’agaciro bukijijwe muri ubwo buryo buzaba bufite agaciro kuruta umutungo wose ukenewe kugira ngo hashyirweho bene icyo kigo....
GSAM 359.6“Bamwe mu bazagenda bakize cyangwa bamerewe neza cyane bazaba uburyo bwo kumenyekanisha ukwizera kwacu ahantu hashya no kuzamura ibendera ry’ukuri aho byari kuba bidashoboka kwinjira, iyo urwikekwe rutaza kubanza gukurwa mu bitekerezo by’abantu no kumarana igihe n’abantu bacu kugira ngo babone ubuzima.
GSAM 360.1Abantu bacu bari bateraniye hamwe bafashe umwanzuro w’ijwi rimwe ko, igihe cyose byashobokaga, ikigo cy’ubuzima kigomba gufungurwa i Battle Creek cyangwa hafi yayo, kandi kikayoborwa mu by’ubuvuzi na Dr. H. S. Lay, wari warize ubuvuzi mbere, akamara kandi umwaka urenga mu kigo cyo mu Burasirazuba kivura hakoreshejwe amazi kugira ngo yige uburyo bwo kuvura indwara hakoreshejwe amazi.
GSAM 360Haguze Ahantu ho Kubaka Ivuriro ry’Ubuzima
GSAM 360.2Gushyiraho ikigo nk’icyo muri icyo gihe byasaga n’umurimo ukomeye; kandi iyo hatabaho ubu buhamya butera inkunga ku byerekeye ibyari kuzavamo, umurimo wari gutinda gutangizwa. Ariko aho gutinda, hashize iminsi mike gusa inama irangiye, inzu yagutse y’Umucamanza Graves, yari ifite acres umunani z’ubutaka kandi ikaba yari ahantu heza ho gutura mu Burengerazuba bwa Battle Creek, yaraguzwe. Ku ruhande rw’iyo nyubako hubatswe ako kanya inyongera y’amagorofa abiri yo kuba ibyumba byo kwiyuhagiriramo. Muri izo nyubako hafunguwe Ikigo cy’ivugurura ry’ubuzima.
GSAM 360.3Mu Isubiramo n’Umubwirizabutumwa ryo ku wa 19 Kamena 1866, hatanzwe ubusabe bwa mbere rusange bwo kugura imigabane y’ikigo. Muri iyo nimero y’ikinyamakuru havuzwe ko amatorero ya Battle Creek, Mich., na Olcott, N.Y., yari amaze kwiyandikisha ku migabane ingana na $2,625, ni ukuvuga imigabane 105 ya $25 buri umwe. Kubera ko muri Leta ya Michigan nta tegeko ryari rihari ryemeraga gushinga isosiyete icunga ibigo by’ubuzima, umutungo wagiye ubikwa mu cyizere igihe runaka, kugeza igihe isosiyete yashoboraga kwandikwa.
GSAM 360Hatangijwe Ikinyamakuru cy’Ubuzima
GSAM 360.4Ku itariki ya mbere Kanama, abayobozi banatangiye gusohora ikinyamakuru cy’ubuzima gisohoka buri kwezi, gifite amapaji cumi n’atandatu n’igifuniko, mu miterere y’ikinyamakuru kinini. Cyiswe Umuvugurura w’Ubuzima. Iki kinyamakuru kiracyakomeza gusohoka, ubu cyitwa Ubuzima Bwiza, kandi ni cyo kinyamakuru cy’ubuzima kiyoboye isi. Ntabwo cyavugaga ku mahame y’ubuzima n’ubwitonzi gusa, ahubwo cyanakoreshwaga mu kwamamaza ikigo cy’ubuzima, cyafunguriwe ku mugaragaro abarwayi n’abacumbitsi ku wa 5 Nzeri 1866. Bityo ikigo cyari cyaraguzwe, giteguwe kandi gitangiye gukora mu gihe kitageze ku mezi ane uhereye igihe iyo ngingo yavugwaga bwa mbere ku bantu bacu; kandi imigabane ingana na $11,000 yari yamaze kwiyandikwaho, igice kinini cyayo kikaba cyari cyaramaze kwishyurwa.
GSAM 361Hashyizweho Isosiyete y’Ubuvuzi
GSAM 361.1Mu itumba ryo mu 1866-67, Inteko Ishinga Amategeko ya Michigan yemeje itegeko ryemeraga gushinga isosiyete icunga ikigo cy’ubuzima. Ku wa 17 Gicurasi 1867, iyo ntambwe yaratewe, amategeko ngengamikorere aratorwa, maze imitungo itimukanwa n’indi mitungo bihabwa abashinzwe umutungo batowe mu buryo bukwiye. Umubare wose w’imigabane yari yanditsweho kugeza kuri iyo tariki wari $26,100; muri yo $18,264.87 yari yarishyuwe. Ikigo cyari gifite itsinda ry’abaganga n’abafasha babishoboye, kandi inyubako zari hafi kuzura abarwayi, bamwe muri bo bari bamaze kwemera ukwizera kwacu, bamaze kutumenya nk’abantu n’ukuri nyuma yo kuza muri icyo kigo.
GSAM 361Imyambaro Iteza Ubuzima
GSAM 361.2Mu bihe byose no mu bihugu byose, umutima kamere ukunze kuyoborwa n’ingaruka z’isi, ubwibone bwo kubaho, ubupfu n’imideri. Umwaka wa 1863, mu gihugu cyacu, ubwo Madamu White yeretswaga ikibazo cy’ubuzima n’imyambaro, ntiwari utandukanye n’iyo mimerere, nk’uko bigaragara ku buryo abagore bakurikizaga umuderi wariho wo kwambara imiringa minini, ku buryo benshi basaga n’abagenda mu mbaruni yahinduwe hejuru. Muri icyo gihe kimwe, haje n’indi mimerere ibiri ikabije y’imyambaro itera impaka nyinshi. Kubivugaho muri make birashobora gufasha umusomyi gusobanukirwa neza ubuhamya Madamu White yatanze ku myambaro, buboneka mu Bihamya by’Itorero, No. 10.
GSAM 362Imyambaro Ikabije Yamaganwe
GSAM 362.1Imimerere ya mbere ikabije yari ukwambara imyambaro ifite umurizo cyangwa igice gikurura hasi, gifite uburebure kuva kuri pusi icumi (santimetero 25.4) kugeza kuri kimwe cya kabiri cya yard cyangwa kurenga, bitewe n’uko uwambaye yabishakaga. Akenshi wasigwaga ukurura hasi, abagabo bakawita “abahanagura imihanda.” Imimerere ya kabiri yari itandukanye rwose n’iya mbere, ikaba yari umuderi usa uko bishoboka n’uw’abagabo. Uwo muderi wakurikizwaga n’abagore bakurikira Miss Bloomer, ni cyo cyatumye witwa “imyambaro ya bloomer.” Nyuma izina ryahinduwe “Imyambaro y’Abanyamerika.” Abashyigikiraga iyo myambaro bakoraga inama ahantu hatandukanye, kandi benshi muri bashiki bacu bashakaga kuyambara. Bamwe barayambaye.
GSAM 362Ubuhamya ku Kibazo cy’Imyambaro
GSAM 362.2Ku byerekeye ibyo Madamu White yeretswe ku kibazo cy’imyambaro, ndasubiramo ibika bike byo mu Buhamya No. 11:—
GSAM 362.3“Abantu b’Imana b’indahemuka ni umucyo w’isi n’umunyu w’isi, kandi bagomba guhora bibuka ko ingaruka zabo zifite agaciro. Baramutse bahinduye umwambaro muremure cyane bakambara mugufi cyane, ku rugero runini bari kwangiza ingaruka zabo. Abatizera, abo bagomba kugirira akamaro no gushaka kugeza ku Mwana w’Intama w’Imana, bari kubazinukwa. Hari iterambere ryinshi rishoboka mu myambaro y’abagore ku birebana n’ubuzima, bitabaye ngombwa ko habaho impinduka ikomeye cyane yatuma abayireba bazinukwa.
GSAM 362Imyambaro Ivuguruye
GSAM 362.4“Imiterere y’umubiri ntigomba na gato gufunganywa n’amakorese cyangwa amagufwa ya balene. Umwambaro ugomba kuba woroshye rwose kugira ngo ibihaha n’umutima bikore neza. Umwambaro ugomba kumanuka ukarenza gato hejuru y’inkweto, ariko ukaba mugufi bihagije ku buryo udakurura umwanda wo ku nzira no ku muhanda, kandi utazamurwa n’ukuboko. Umwambaro mugufi kurushaho ushobora kuba ukwiye, worohereza kandi ukagira ubuzima bwiza ku bagore bakora imirimo yo mu rugo, cyane cyane ku bagomba gukora imirimo myinshi cyangwa mike hanze.
GSAM 363Umubiri wose Ugomba Kwambikwa Kimwe
GSAM 363.1“Uko umwambaro waba muremure kose, ingingo zabo zigomba kwambikwa neza nk’iz’abagabo. Bishobora gukorwa bambaye ipantalo ziteyemo igitambaro cy’imbere, zegeranijwe mu murongo uzifunga kandi zigafatirwa ku kagombambari, cyangwa zikaba zagutse zikagenda zigabanuka hepfo; kandi zigomba kuba ndende bihagije ku buryo zihura n’inkweto. Izo ngingo n’utugombambari byambitswe bityo birindwa umuyaga. Iyo ibirenge n’ingingo bibungabunzwe neza n’imyambaro ishyushye, amaraso agenda neza mu mubiri, kandi akomeza kuba meza kandi afite ubuzima, kuko atakonjeshwa cyangwa ngo abuzwe kunyura mu mubiri mu buryo busanzwe.”
GSAM 363.2Uburebure bw’uyu mwambaro bwatanzwe nk’igipimo cyiza hagati y’umwambaro ufite umurizo n’Imyambaro y’Abanyamerika. Ntibavuze ko buri muntu agomba kuwambara, ahubwo bavuze ko batagomba gufata inzira yo kwangiza ingaruka zabo no gutera isesemi abo bagomba gufasha. Ntibavuze ko bagomba kwambika utugombambari mu buryo busobanuwe hano, ahubwo ko bishobora gukorwa muri ubwo buryo. Iyo intego imwe igerwaho mu bundi buryo, nko gukoresha imyambaro y’imbere miremire n’amasogisi maremare akozwe mu budodo, byaba bihuje rwose n’ubwo buhamya.
GSAM 363Ingingo Eshanu Z’ingenzi ku Myambaro Iteza Ubuzima
GSAM 363.3Biragaragara ko mu buryo bw’imyambaro yasabwe harimo ingingo eshanu z’ingenzi ku myambaro itera ubuzima, ari zo:—
GSAM 363.41. Kureka amakorese n’ibintu byose bifunga urukenyerero.
GSAM 363.52. Kureka imirongo yose yo ku maboko cyangwa ku ngingo yabuzaga amaraso gutembera mu bwisanzure.
GSAM 364.13. Kwambika ibice byose by’umubiri kimwe, cyane cyane ibirenge n’utugombambari.
GSAM 364.24. Kumanika amajipo ku bitugu, kandi nta na rimwe kuyareka ngo amanikwe ku mabuno n’imirongo.
GSAM 364.35. Uburebure bw’umwambaro.
GSAM 364.4Ingingo enye za mbere ubu zemezwa na buri muganga w’umuhanga, kandi ku ngingo ya gatanu, umwambaro ufite umurizo n’umwambaro mugufi cyane ubu byombi byararetse gukoreshwa.
GSAM 364Madamu Jenness-Miller ku Myambaro
GSAM 364.5Mu mwaka wa 1890, Madamu Jenness-Miller w’i New York, mu kinyamakuru cy’imyambaro y’isuku y’ubuzima cyari gifite ubumenyi bwinshi kurusha ibindi muri icyo gihe, yasabye ko abagore bagabanya uburebure bw’imyambaro yabo buhoro buhoro kugira ngo hatabaho impinduka itunguranye cyane, kugeza bayigeze hafi y’ahagana hejuru y’inkweto y’umugore—uburebure nyabwo Ubuhamya No. 11 bwari bwasabye.
GSAM 364Dr. Trall Yemeza
GSAM 364.6Mu 1868, hateguwe ko Dr. R. T. Trall wo muri Koleji y’Ubuvuzi bw’Isuku y’Umubiri y’i Florence Heights, N.J., azatanga amasomo y’icyumweru y’inyigisho imbere y’ababwirizabutumwa bacu i Battle Creek, Mich., mu mpera za Gicurasi. Muri ayo masomo, uwo muganga yari umushyitsi wa Umukuru White. Madamu White ntiyitabiriye inyigisho, ariko kubera ko uwo muganga yagendaga buri munsi mu igare hamwe n’Umukuru White n’umugore we ndetse n’Umukuru J. N. Andrews, byari byumvikanyweho ko azumva ibitekerezo bye ku isuku y’umubiri, indwara n’ibizitera, ingaruka z’imiti, n’ibindi. Yavugaga gusa ibyo yari yeretswe mu iyerekwa, ariko ntiyavuga aho yari yarakomoye ubwo bumenyi. Uwo muganga yavuze ko ubumenyi bw’ubuvuzi buhura n’ibitekerezo yagaragazaga. Umukuru Andrews yambwiye ko barangije ikiganiro cyo ku munsi wa kabiri, uwo muganga yabajije Madamu White aho yari yarize ubumenyi bw’ubuvuzi. Yatangajwe no kumenya ko atigeze yiga ibyo bintu, ahubwo ko yamuhaga umusaruro w’ibyo yari yeretswe i Ostego, Mich., ku wa 6 Kamena 1863. Yamwijeje ko ibitekerezo bye byose bihuye mu buryo bukomeye n’ubumenyi bw’imikorere y’umubiri n’isuku y’ubuzima, kandi ko ku ngingo nyinshi yari yaragiye kure kuruta uko we yari yarigeze agera. Hashize iminsi hafi itanu y’izo ngendo n’ibiganiro, uwo muganga yashatse kumenya ku Umukuru White impamvu yari yatumiwe kuva muri koleji ye kugira ngo yigishirize ababwirizabutumwa i Battle Creek. Aravuga ati: “Madamu White yiteguye neza gutanga inyigisho zikenewe ku isuku y’ubuzima nk’uko nanjye niteguye.”
GSAM 365Ubumenyi bw’Ubuvuzi Burabyemeza
GSAM 365.1Inyandiko ze nyinshi ku mashami atandukanye y’isuku y’ubuzima ikoreshwa zimaze imyaka zishyirwa imbere y’abantu, kandi nyinshi muri zo ubu zegeranijwe mu gitabo cyitwa Ubwitonzi bwa Gikristo n’Isuku yo muri Bibiliya. Bamwe mu baganga bize cyane bavuze, bamaze gusuzuma neza izo nyandiko, ko ubumenyi bw’ubuvuzi buhura neza na zo. Kuri we, ntizakomotse ku kwiga, ahubwo ni ukwandika gusa ibyo Umwami yari yaramuhishuriye mu iyerekwa.
GSAM 365Ubuhamya bwa Dr. Kellogg
GSAM 365.2Nk’ikimenyetso cy’uko ubushakashatsi bw’ubumenyi bw’ubuvuzi buhura n’ibyo Madamu White yeretswe mu iyerekwa mu 1863, ndasubiramo amagambo yo mu iriburiro ry’Ubwitonzi bwa Gikristo yanditswe na J. H. Kellogg, M.D., uyobora ikigo cy’ubuzima cya Battle Creek kizwi ku isi, i Battle Creek, Mich. Aravuga ati:—
GSAM 365.3“1. Igihe inyandiko zavuzweho zabonekaga bwa mbere, ingingo y’ubuzima ntiyitabwagaho hafi na gato, atari gusa n’abantu bari bazandikiwe, ahubwo n’isi yose muri rusange.
GSAM 365.4“2. Abantu bake bashimangiraga ko hakenewe ivugurura ry’imyifatire y’umubiri, hamwe no gushyigikira amahame nyakuri y’ivugurura, bakwirakwizaga amakosa agaragara cyane, ndetse rimwe na rimwe ateye isesemi.
GSAM 366.1“3. Nta hantu na hamwe kandi nta muntu n’umwe wari waratanze urusobe rutunganijwe kandi ruhuje rw’ukuri ku isuku y’ubuzima, rutagira amakosa agaragara kandi ruhuje na Bibiliya n’amahame y’idini rya Gikristo.
GSAM 366.2“Muri iyo mimerere ni bwo izo nyandiko zavutse. Amahame yigishwaga ntiyashyigikirwaga n’ububasha bwa siyansi, ahubwo yatangwaga mu buryo bworoshye kandi bweruye n’umuntu utigambirira ubumenyi bwa siyansi, ahubwo akavuga ko yandika abifashijwemo n’umucyo w’Imana kandi abifitiye ububasha.
GSAM 366Amahame Yatsinze Ikigeragezo
GSAM 366.3“Ni gute amahame yatanzwe muri iyo mimerere idasanzwe kandi afite ibyo asaba bitangaje yatsinze ikigeragezo cy’igihe n’ubunararibonye? Ni ikibazo gishobora kubazwa mu buryo bukwiye. Igisubizo cyacyo kiboneka mu kuri gushobora kugenzurwa mu buryo bwagutse.... Amahame hashize kimwe cya kane cy’ikinyejana yari yarirengagijwe burundu cyangwa agirwa urw’amenyo, yagiye buhoro buhoro atsindira icyizere n’icyubahiro rusange, kugeza ubwo isi yibagiwe rwose ko atari asanzwe yemerwa muri ubwo buryo. Ivumburwa rishya muri siyansi n’ibisobanuro bishya by’ukuri kwa kera byakomeje kongera ibimenyetso bibyemeza, ku buryo ubu buri mahame ryose ryashimangiwe hashize kimwe cya kane cy’ikinyejana ryakomejwe mu buryo bukomeye cyane n’ibimenyetso bya siyansi.”
GSAM 366Ibihamya by’uko Amayerekwa Yakomotse ku Mana
GSAM 366.4“Rwose bigomba kubonwa nk’ikintu gitangaje kandi gitanga igihamya kidashidikanywaho cy’ubushishozi n’ubuyobozi biva ku Mana: mu nyigisho z’urujijo kandi zivuguruzanya, zavugaga ko zishingiye ku bumenyi bwa siyansi no ku byari byarageragejwe, ariko zigoretswe n’ibitekerezo bikabije kandi zidashobora kugira icyo zimara kubera ibinyoma byinshi byari bizivanze, umuntu utavugaga ko afite ubumenyi bwa siyansi cyangwa amashuri ahambaye yashoboye gukura muri ibyo bitekerezo by’urujijo kandi bivanze n’ibinyoma, byatanzwe n’abanditsi n’abatekerezi bake ku by’ubuzima, amahame yo kubungabunga ubuzima ahuje, adavuguruzanya kandi y’ukuri. Tugomba kwemera ko ibyo ari ikintu kidasanzwe, kuko impaka, ubushakashatsi, ibyavumbuwe n’ibyageragejwe mu gihe cy’imyaka makumyabiri n’itanu bitigeze bivanaho na rimwe muri ayo mahame, ahubwo byashimangiye gusa inyigisho zatanzwe.” Byanditswe: “Battle Creek, Mich., 1890.”
GSAM 367Ikigo cy’Ubuzima Cyaguwe
GSAM 367.1Ku buyobozi bwa J. H. Kellogg, M.D., watangiye gukorana n’icyo kigo ari umuganga mukuru mu 1876, byagaragaye ko abashakaga kuvurwa bari benshi cyane ku buryo mu itumba ryo mu 1877 byabaye ngombwa ko haboneka ahantu hanini kurushaho. Mu 1876, izina ry’ikigo ryahinduwe, riva ku Kigo cy’Ivugurura ry’Ubuzima riba Ikigo cyo Kuvura no Kuruhukira Gifite Ishami ryo Kubaga, kandi mu 1878 hubakwa inyubako nshya y’ibanze.
GSAM 367.2Iyo nyubako yari ifite futi 136 x 46, n’amagorofa ane hejuru y’igice cyo munsi y’ubutaka. Hose hashyushywaga n’umwuka w’amazi ashyushye, kandi hakamurikirwa na gazi. Nyuma gato y’uko ifunguwe, yari hafi kuzura abarwayi n’abashyitsi.
GSAM 367.3Kugeza icyo gihe, ibyari byarahanuwe mu 1866 mu buhamya bwa Madamu White ku byerekeye icyo kigo byari byarasohoye mu buryo butangaje cyane. Abantu benshi bari baramaze kwemera umucyo w’ukuri kw’iki gihe; bari baratangiye kwita kuri ubu bwoko bw’abizera igihe bazaga muri icyo kigo gushaka ubuzima bwiza.
GSAM 367Ikigo cy’Ubuzima cyo mu Cyaro
GSAM 367.4Mu kinyamakuru Ibimenyetso by’Ibihe cyo ku wa 22 Ugushyingo 1877, M. G. Kellogg, M.D., uvukana na J. H. Kellogg ku mubyeyi umwe, yatangaje ko yari yarabonye ikibanza ku ruhande rw’Umusozi wa Howell, ku ntera ya mayili ebyiri n’igice mu majyaruguru y’uburasirazuba bwa St. Helena, mu karere ka Napa, Cal., kandi ko yari agiye kubaka inyubako yiswe “Ikigo cy’Ubuzima cyo mu Cyaro,” iruhande rwa Crystal Springs. Mu gihe cy’imbeho cyo mu 1877-78 hubatswe inyubako, ifungurwa kugira ngo ivure abarwayi mu ntangiriro za 1878. Icyo kigo cy’ikiruhuko cy’ubuzima, kimwe n’ikigo cyabibanjirije, ari cyo kigo cyo kuvura no kuruhukira cya Battle Creek, nticyakuze gusa mu bunini, ahubwo cyanabaye ahantu abantu benshi cyane bamenyeye ubutumwa bakabwemera.
GSAM 368Ikinyamakuru cy’Ubuzima cya Pasifika
GSAM 368.1Igihe cy’impeshyi cyo mu 1885 cyaranzwe n’ibikorwa byinshi byateje imbere umurimo w’ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu. Ku wa 1 Gicurasi, Ikigo cy’Ubuzima cyo mu Cyaro cya St. Helena cyashyizwe munsi y’ubuyobozi mu by’ubuvuzi bw’umuganga wari wararangije amasomo ye uko bikwiye. Mu kwezi kwa Kamena hatangiye gusohoka, rimwe mu mezi abiri, Ikinyamakuru cy’Ubuzima cya Pasifika n’Umuvugizi wo Kwirinda Ibisindisha, ikinyamakuru cy’amapaji 24 cyandikwaga kiyobowe n’Umukuru J. H. Waggoner. Ibyo bikorwa byahaye ikigo cy’ubuzima imbaraga nshya; aho kugira igihombo nk’uko byari bimeze mu myaka yabanje, cyatangiye kujya cyunguka buri mwaka kuva kuri $2,000 kugeza kuri $4,000, amafaranga asagutse hamaze gukurwamo ibyakoreshejwe byose. Mu mwaka warangiye muri Mata 1891, cyageze ku nyungu isagutse irenga $12,000.
GSAM 368.2Mu nama y’Umuryango w’Ikigo cy’Ubuzima cyo mu Cyaro yabereye i St. Helena mu 1887, hatanzwe amagambo akurikira ku byerekeye imari y’ikigo: ku wa 1 Gicurasi 1885, agaciro k’umutungo w’ikigo havuyemo imyenda kari $5,322.76 gusa, ni ukuvuga ko kaburagaho $2,547.24 ngo kangane n’umugabane shingiro wose wari waratanzwe kugeza icyo gihe. Mu yandi magambo, ikigo cyari cyaramaze ibyo cyinjije byose hamwe na $2,547.24 by’umugabane shingiro wacyo. Ku wa 1 Mata 1887, agaciro k’umutungo w’ikigo hamaze gukurwamo imyenda yose kari $21,372.64, ni ukuvuga ko mu mezi makumyabiri n’atatu kiyongereyeho $16,049.88. Muri ayo mafaranga, $5,280 yari ay’imigabane yari yaguzwe, naho $2,497.60 yari impano zahawe ikigo; bityo, ku bikorwa byacyo, ikigo cyari cyungutse $8,272.28 hamaze gukurwamo ibyakoreshejwe. Muri icyo gihe, Ikinyamakuru cy’Ubuzima cya Pasifika cyatangiye gusohoka buri kwezi, gifite amapaji 32 n’igifuniko, kandi byagaragaye ko cyarushijeho gufasha guteza imbere ibikorwa n’amahame by’ikigo.
GSAM 369Umurimo wo Kugira Neza
GSAM 369.1Mu kinyamakuru Umumisiyoneri Uvura cyo muri Mutarama 1891, Muganga J. H. Kellogg, avuga ku Kigo cyo Kuvura no Kuruhukira cya Battle Creek, yaravuze ati:—
GSAM 369.2“Ubuvuzi bwatanzwe ku buntu mu myaka makumyabiri n’itanu ikigo kimaze kibayeho bufite agaciro karenga cyane $100,000, ni ukuvuga incuro nyinshi kurusha umugabane shingiro washowemo mu ntangiriro.
GSAM 369.3“Uretse uwo murimo wo kugira neza uvuzwe, ikigo cyohereje abatanga ibiganiro, abaforomo, abigisha mu mashuri yo guteka n’abandi bantu batojwe imirimo itandukanye y’ubumisiyoneri.”
GSAM 369Gusabira Imfubyi Ubufasha
GSAM 369.4Mu Nteko Nkuru Rusange, ku wa 8 Werurwe 1891, Muganga Kellogg yingingiye imfubyi ashyizeho umwete cyane. Yaravuze ati: “Nasanze narashyizweho nk’‘intumwa ihagararira bose,’ kandi ngiye guhagararira abadafite ubahagararira—imfubyi zitagira uwo kuzitaho.”
GSAM 369Impano ya $30,000 ya Madamu Haskell
GSAM 369.5Mu kinyamakuru Umumisiyoneri wo mu Gihugu cyo muri Mutarama 1892, hasabwe cyane amafaranga yo gutegurira abana b’imfubyi icumbi. Muri icyo kinyamakuru harimo amazina y’abari barasezeranyije gutanga amafaranga yo kubaka iryo cumbi, yose hamwe angana na $17,716. Abatangije uwo murimo batekerezaga ko ayo mafaranga yari make cyane ku gikorwa kingana gityo; ni yo mpamvu batinyaga ko ishyirwa mu bikorwa ryawo ryari gutinda. Ariko Uwo uzi iherezo uhereye mu ntangiriro, akaba ari na We nyir’“inka zo ku misozi igihumbi,” yayoboye ibyabaye ku buryo umugore wari ukize, tutari dusangiye ukwizera, Madamu Caroline E. Haskell w’i Chicago, umupfakazi wa Bwana Frederick Haskell, akimara kumva iby’uwo murimo wo kugira neza wari uteganyijwe, yahise ashyira $30,000 mu maboko ya komite ishinzwe kubaka. Yasabye gusa ko ayo mafaranga yose akoreshwa mu kubaka icumbi ry’imfubyi hakurikijwe imigambi yari yarateguwe, ko riyoborwa mu mutima mugari kandi utanga, kandi ko icyo kigo cyitwa Icumbi ry’Urwibutso rwa Haskell, mu kwibuka umugabo we wari warapfuye.
GSAM 370.1Kubera amafaranga yatanzwe atyo, Umuryango w’Ubumisiyoneri mu Kuvura no Kugira Neza washoboye kubaka iyo nyubako muri uwo mwaka no kuyifungura nk’icumbi ry’imfubyi. Iyo nyubako yeguriwe umurimo ku wa 25 Mutarama 1894. Mu gice kinini cy’igihe cyakurikiye uwo munsi, umubare w’abari bayituye, barimo imfubyi, abafasha n’abarimu, wagiye uba abantu ijana ugereranyije.
GSAM 370Icumbi ry’Urwibutso rwa James White
GSAM 370.2Uretse kwita kuri izo mfubyi no kuzitunga, uwo muryango uyobora n’ikindi kigo cyo kugira neza, cyitwa Icumbi ry’Urwibutso rwa James White, aho abantu bageze mu za bukuru kandi batagira aho baba barenga makumyabiri bitabwaho bakabeshwaho neza.
GSAM 370Abamisiyoneri Bavura
GSAM 370.3Muri uwo murimo, hatewe indi ntambwe ikomeye igihe hatangirwaga gutoza abamisiyoneri bavura. Mu gushima iyo mihati yo guteza imbere imibereho y’abantu, Madamu White, ubwo yandikiraga i Preston muri Ositaraliya ku wa 16 Nzeri 1892, yaravuze ati:—
GSAM 370.4“Nakwifuza ko habaho abantu ijana batozwa aho ubu hari umwe. Uko ni ko byagombye kuba. Abagabo n’abagore bashobora kurushaho kugira akamaro ari abamisiyoneri bavura kuruta uko bakagira bari abamisiyoneri batize iby’ubuvuzi.”
GSAM 370.5Umubare w’abiga amasomo abategurira kwitangira umurimo nk’uwo mu buzima bwabo wariyongereye cyane kuva ayo magambo yo hejuru yandikwa.
GSAM 370Iterambere ry’Umurimo w’Ubuzima
GSAM 370.6Mu kinyamakuru Umumisiyoneri Uvura cyo muri Mutarama 1894, harimo inyandiko ngufi igaragaza ibintu bishishikaje ku byerekeye iterambere ry’umurimo w’ubuzima. Iravuga iti:
GSAM 371.1“Ikigo cy’Ivugurura ry’Ubuzima cyashinzwe mu 1866.... Haguzwe inzu yoroheje y’imbaho, yari isanzwe ari icumbi ry’umuntu, iri ahantu hashimishije kandi heza ku buzima, ku misozi ya Battle Creek, umwe mu mijyi yakuraga muri Michigan. Abaganga babiri, abakozi babiri bafashaga abarwayi kwiyuhagira, umuforomo umwe (utari yarabyize), abafasha batatu cyangwa bane, umurwayi umwe, ingorane zitabarika, no kwizera gukomeye ahazaza h’ikigo n’amahame cyashingiweho—nguko uko umurimo uriho ubu watangiye. Wari uzwi nk’Ikigo cy’Ivugurura ry’Ubuzima.
GSAM 371.2“Ahari hari ya nzu nto ya mbere ubu hari inyubako ifite uburebure bwa futi 312 n’ubugari bwa futi 100, ikagira amagorofa atandatu, kandi igacumbikira abashyitsi magana atatu. Ifite ibikoresho byose ubumenyi bwa siyansi bwo muri iki gihe bushobora gutanga byo kwita ku barwayi no kubasubiza ubuzima. Abaganga icumi, abenshi muri bo bakaba inzobere mu mashami yabo, ni bo bagize itsinda ry’abaganga. Abaforomo n’abandi bafasha bagize umuryango w’abantu barenga magana atatu, kandi abagana ikigo baturuka muri buri leta yo muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika; hakaba n’abashyitsi benshi baturuka mu bindi bihugu. Imiryango yacyo ihora ifunguye ku mumisiyoneri, yaba uwo mu gihugu cyangwa uwo mu mahanga, yaba uwo mu idini iryo ari ryo ryose; kandi ni gake mu muryango w’abahaba habura umwe cyangwa benshi muri abo bashyitsi.
GSAM 371Ibitaro by’Ikigo cyo Kuvura no Kuruhukira
GSAM 371.3“Ibitaro byubatswe mu 1888; ni inyubako ya futi 100 x 60, ifite amagorofa atanu. Amagorofa atatu yo hejuru y’inyubako akoreshwa n’ishami ryo kubaga ry’ikigo cyo kuvura no kuruhukira, ibyumba by’abarwayi n’ibyumba rusange barwariramo. Ibiro by’umurimo wo kugira neza w’ikigo na byo biboneka aho. Inzu nto makumyabiri zirahakikije, zimwe muri zo zigashyushywa n’umwuka w’amazi ashyushye kandi zikamurikirwa n’amashanyarazi nk’inyubako y’ibanze; zose zibamo abarwayi cyangwa abanyeshuri. Ishuri ryo gutoza abaforomo b’abamisiyoneri bavura ryashinzwe ku wa 1 Nyakanga 1884. Mu mezi atandatu ya mbere handitswe abanyeshuri mirongo itatu na batanu.”
GSAM 372Ubuhanuzi bw’uko Abakozi Bazoherezwa
GSAM 372.1Avuga ku kigo cy’ubuzima kiri i St. Helena, Cal., Madamu White, mu nyandiko yandikiwe i Tramelan mu Busuwisi ku wa 6 Gashyantare 1887, aravuga ati:—
GSAM 372.2“Imana yavuze ko abantu bakorana n’iki kigo nibagendera mu kwicisha bugufi no mu kumvira, bagakora ibyo Imana ishaka, kizakomeza kubaho kandi gitere imbere; kandi muri cyo hazoherezwa abamisiyoneri kugira ngo baheshe abandi umugisha w’umucyo Imana yabahaye. Abo, bari mu mwuka wa Yesu, bazasenya ibigirwamana biri ahantu hirengeye; bazashyira ahagaragara imyizerere y’ibinyoma, maze babibe ukuri, ukubonera no kwera aho ubu hakunzwe gusa ibinyoma, gukurikiza irari, kutirinda no gukiranirwa.”
GSAM 372.3Dusubiyemo ayo magambo kuko areba no ku bindi bigo nk’ibyo ku rugero rumwe.
GSAM 372Isezerano ryo Kugira Icyo Bageraho mu Murimo w’Ubuzima
GSAM 372.4Mu buhamya bwihariye bwahawe itorero mu 1891, dusoma tuti: “Umugisha w’Imana uzaba ku muhati wose ushyirwaho wo gukangurira abantu kwita ku ivugurura ry’ubuzima, kuko rikenewe hose. Hagomba kubaho ububyutse ku byerekeye iki kibazo, kuko Imana igambiriye gukora byinshi ikoresheje ubu buryo.”
GSAM 372Ishuri Rikuru ry’Abamisiyoneri Bavura ryo muri Amerika
GSAM 372.5Buhoro buhoro umucyo ku buryo bwo kuvura indwara bushingiye ku gushyira mu gaciro wakomeje kwiyongera, kugeza ubwo muri Kamena 1895 habayeho gukenera gushinga ikigo cyigisha ubuvuzi. Kugira ngo icyo cyifuzo gisubizwe, hashinzwe Ishuri Rikuru ry’Abamisiyoneri Bavura ryo muri Amerika, rifite intego yihariye yo gutoza abaganga bazakorera munsi y’Umuryango w’Ubumisiyoneri mu Kuvura no Kugira Neza w’Abadiventisiti b’Umunsi wa Karindwi, mu gihugu no mu mahanga. Ibirori byo kuritangiza byabereye i Battle Creek ku wa 30 Nzeri 1895, maze ishuri rikuru rifungurwa bukeye bwaho, ku wa 1 Ukwakira, rifite itsinda ry’abanyeshuri mirongo ine.
GSAM 372.6Mu itangazo ry’ishuri rikuru dusoma tuti:
GSAM 372.6“Ishuri rikuru ryanditswe nk’ikigo gifite ubuzima gatozi i Chicago, rikurikije amategeko ya Leta ya Illinois. Amasomo azaba yimbitse nk’ay’amashuri meza cyane y’ubuvuzi yo muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika. Igice cy’inyigisho kizatangwa i Chicago, ikindi gitangwe i Battle Creek, Mich.”
GSAM 373.1Ku byerekeye abiteguraga umurimo w’ubumisiyoneri mu kuvura, dusoma aya magambo akurikira mu kinyamakuru Umumisiyoneri Uvura cyo muri Kanama 1895:
GSAM 373.1“Itsinda ry’abaforomo barimo gutozwa ubu mu Ishuri ry’Abaforomo ry’Ikigo cyo Kuvura no Kuruhukira cya Battle Creek ririmo abantu barenga 250; buri wese muri bo umaze kugira ubushobozi bwo gukora umurimo w’ubumisiyoneri mu kuvura yahawe umwanya azakoreramo. Harakenewe abaforomo bo kujya mu birwa byo mu nyanja zo mu majyepfo, mu Buhinde, mu birwa bya Antiye, muri Amerika y’Epfo, hakenewe na makumyabiri na batanu cyangwa mirongo itatu bo kujya muri leta zo mu majyepfo za Leta Zunze Ubumwe za Amerika, ndetse n’abo kujya mu mijyi yacu minini.”
GSAM 373Iterambere ry’Umurimo w’Ubumisiyoneri mu Kuvura
GSAM 373.2Mu birori byo guha impamyabumenyi itsinda ry’abaforomo b’abamisiyoneri b’ikigo cyo kuvura no kuruhukira, byabereye mu rusengero rwitwa Tabernacle ku wa 5 Ugushyingo 1895, Muganga Kellogg yaravuze ati:—
GSAM 373.3“Hashize imyaka cumi n’ibiri, mu birori nk’ibi, abaforomo babiri bahawe impamyabumenyi. Ubu hari itsinda ry’abaforomo bari hagati ya magana atatu na magana ane. Hari abaganga cumi n’icyenda mu kigo cyo kuvura no kuruhukira, na makumyabiri na babiri mu bindi bigo bisa na cyo, bifitanye isano na cyo ku rugero runaka, kandi bigenzurwa n’Umuryango w’Ubumisiyoneri mu Kuvura no Kugira Neza. Abaforomo bacu mirongo itanu na batatu bari mu bihugu bitandukanye byo mu mahanga,—muri Suwede, muri Megizike ya Kera, ku Nkombe ya Zahabu muri Afurika, muri Ositaraliya, muri Afurika y’Epfo, muri Danimarike, mu Buhinde, muri Nuveli Zelande, muri Samoa no muri Guyane y’Abongereza. Ubu hari abanyeshuri mirongo itandatu na batatu biga ubuvuzi. Mirongo ine n’umwe muri bo bari hano, naho makumyabiri na babiri bari muri Kaminuza ya Michigan no mu yandi mashuri. Kuri uyu mugoroba, abaforomo makumyabiri na babiri baherewe impamyabumenyi hano, biteguye neza kugenda bakora nk’abaforomo bemewe.”
GSAM 373.4Iyo dukurikiranye iterambere ry’ibigo byacu by’ubuzima kugeza mu 1902, dusanga Ikigo cyo Kuvura no Kuruhukira cya Battle Creek, gifite ishuri rikuru ry’ubuvuzi n’ishuri ritoza abaforomo, ari cyo kigo kinini ku isi muri bene ibyo bigo by’Abadiventisiti b’Umunsi wa Karindwi.
GSAM 374Inyubako z’Ibanze Zahiye
GSAM 374.1Mu ijoro ryo ku wa 18 Gashyantare 1902, inyubako nini y’ibanze, hamwe n’ibikoresho byayo byiza, n’ibitaro byagutse, byakongowe n’umuriro. Icyo gihe muri izo nyubako harimo abarwayi n’abashyitsi magana ane; ariko kubera ubutwari bw’abaganga, abaforomo n’abafasha, hamwe n’uburinzi bwihariye bw’Umwami, bose bakuwe muri izo nyubako nta wakomeretse bikomeye.
GSAM 374Ikigo Gishya cyo Kuvura no Kuruhukira
GSAM 374.2Ahari inyubako za kera hubatswe indi nyubako nini kandi ikomeye kurusha iya mbere. Ibuye ry’imfuruka ry’iyi nyubako iriho ubu ryashyizweho ku wa 12 Gicurasi 1902, maze inyubako yegurirwa umurimo ku wa 31 Gicurasi 1903. Abayobozi b’ikigo bavuga ku nyubako nshya bati: “Irakomeye kandi izaramba ku rugero ruhebuje rushoboka ku nyubako yubakishije ibyuma, amabuye, amatafari na sima.
GSAM 374.3“Ibikoresho by’ikigo, muri byose, ni ibigezweho kurusha ibindi, byuzuye, birinda ubuzima, byorohereza ababikoresha kandi bikomeye kurusha ibindi bishobora kuboneka; kandi bizera ko, uko ubu cyuzuye kimeze, Ikigo cyo Kuvura no Kuruhukira cya Battle Creek giha abarwayi ibikoresho n’uburyo buborohereza, kandi nta gushidikanya ko nta handi habiruta.
GSAM 374.4“Intego y’abayobozi b’ikigo yabaye iyo gukusanyiriza ahantu hamwe, hari uburyo bwiza bwo kubikoresha, uburyo bushya bwose n’ibikoresho bishya byose byo kuvura abarwayi byemewe mu buvuzi bushingiye ku gushyira mu gaciro, no gukoresha ubwo buryo babikoranye umutimanama n’ubwenge.”
GSAM 374Hazashingwa Ibigo Byinshi byo Kuvura no Kuruhukira
GSAM 374.5Umucyo wahawe ubu bwoko bw’abizera ni uko Umwami ashaka ko habaho ibigo byinshi byo kuvura no kuruhukira, bifite ubunini buciriritse kandi bikwirakwiye ku isi, aho kuba ibigo bike by’ibihangange. Tunejejwe no kubona ko hatangiye gufungurwa ibigo bito byo kuvura no kuruhukira mu bice bitandukanye by’isi, cyane cyane mu myaka icumi ishize. Mu Gitabo cy’Umwaka cy’Inteko Nkuru Rusange cyo mu 1904 harimo urutonde rw’ibigo bito nk’ibyo birenga mirongo itanu.
GSAM 375Urutonde rw’Ibigo byo Kuvura no Kuruhukira
GSAM 375.1Nubwo byaba bishishikaje kuvuga uko byagenze kugira ngo ibyo bigo bishingwe, kubera umwanya muto dufite, turagarukira ku rutonde rw’ibihugu birimo n’umubare wabyo muri buri gihugu. Dusanga muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika harimo 35; mu Bwongereza, 3; mu Budage, 1; mu Busuwisi, 1; muri Danimarike, 1; muri Noruveje, 1; muri Suwede, 1; muri Afurika y’Epfo, 1; muri Ositaraliya, 2; muri Nuveli Zelande, 1; ku kirwa cya Samoa, 1; muri Megizike ya Kera, 1; mu Buhinde, 1; mu Buyapani, 1.
GSAM 375Urutonde rw’Ibyumba byo Kuvuriramo
GSAM 375.2Uretse ibyo bigo byo kuvura no kuruhukira, hari ibyumba byo kuvuriramo makumyabiri na bibiri, cumi na birindwi muri byo bikaba muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika; kimwe kiri i Yafa, kimwe i Yerusalemu muri Palesitina; kimwe i Guadalajara muri Megizike ya Kera; kimwe i Kimberley muri Afurika y’Epfo; n’ikindi i Rockhampton muri Ositaraliya. Uretse ibyo, hari amazu makumyabiri n’atandatu afungurirwamo ibikomoka ku bimera, aho abantu bashobora kubona ibyokurya bitunganye kandi bibungabunga ubuzima, ndetse bagahabwa n’inyigisho zimwe ku buryo bukwiye bwo kubaho.
GSAM 375.3Iyi mibare yerekeye iterambere ry’amahame y’ivugurura ry’ubuzima yerekana uko Umwami ashobora “gukora umurimo ukomeye akoresheje ubu buryo,” nk’uko byahanuwe biturutse ku Mana mu 1866; kandi yerekana, nk’uko byari byarahanuwe mu 1863, uko “amahame y’ivugurura ry’ubuzima” ashobora kugira uruhare mu “gutegura ubwoko buzazamurwa Umwami aje.” Nuko rero ibyo bigo by’ubuzima byiyongere incuro ijana, kandi bidatinze bisohoze icyo byashyiriweho kandi byagenewe.
Notes
- 3 Yohana 2. ↩