Adventist Pioneer
Library
aplib.orgIsomero
Ishakiro
19 / 31
19 / 31

Igice cya 16 — Ubutumwa bw’Umumarayika wa Gatatu

John Norton Loughborough

GSAM 247.1“Umumarayika wa gatatu yarabakurikiriye, avuga n’ijwi riranguruye ati: Umuntu wese uramya ya nyamaswa n’igishushanyo cyayo, akakira ikimenyetso cyayo ku ruhanga cyangwa ku kuboko kwe, na we azanywa ku divayi y’uburakari bw’Imana, yasutse idavanze mu gikombe cy’uburakari bwayo; kandi azababazwa n’umuriro n’amazuku imbere y’abamarayika bera n’imbere y’Umwana w’Intama; umwotsi w’umubabaro wabo uzamuke iteka ryose; kandi ntibagira ikiruhuko ku manywa na nijoro, abaramya ya nyamaswa n’igishushanyo cyayo, n’umuntu wese wakiriye ikimenyetso cy’izina ryayo. Aha ni ho kwihangana kw’abera kuri: aha ni ho abitondera amategeko y’Imana n’ukwizera kwa Yesu bari.”1

GSAM 247Umuburo ukomeye cyane wo muri Bibiliya

GSAM 247.2Uyu ni wo muburo ukomeye cyane Bibiliya irimo, kandi biragaragara ko inyandiko y’amateka y’isi yacu nta buhamya itanga bw’uko ubu butumwa bwumviswe kera. Kuba byaragaragaye ko abamarayika ba mbere n’aba kabiri bo muri uru ruhererekane bireba ab’iki gihe, bigaragaza neza ko ubu butumwa butareba ibihe byahise.

GSAM 247.3Umukuru J. V. Himes yavuze mu 1847 ati:—

GSAM 247.4“Igice cya cumi na kane [cy’Ibyahishuwe] kigaragaza gutaka gutangaje, kuzaba mu gihe kizaza, nk’umuburo uhabwa abantu muri iyo saha y’ikigeragezo gikomeye. Imirongo 9-11. Nta gucirwaho iteka kw’uburakari buteye ubwoba nk’uku kuboneka mu gitabo cy’Imana ahandi. Mbese ntibisobanura ikigeragezo gikomeye, ku buryo hakenewe umuburo uteye ubwoba bene ako kageni?”2

GSAM 248Urusengero Rurafunguwe—Isanduku Irabonetse

GSAM 248.1J. N. Andrews yavuze kuri ubu butumwa ati: “Gufungurwa kw’ahera cyane h’urusengero rwo mu ijuru, ku buryo isanduku iboneka, ni igikorwa kiba igihe umumarayika wa karindwi avugije impanda. Kandi kubera ko umurimo w’Umutambyi wacu Mukuru uhindurirwa muri icyo cyumba igihe iminsi 2300 irangiye, dusobanura ko gufungurwa kw’urusengero kurangwa no kurangira kw’icyo gihe, nk’uko bigaragazwa n’itangazwa ry’umumarayika wa mbere. Kwinjira k’Umutambyi wacu Mukuru ahera cyane kugira ngo akorere imbere y’isanduku y’Imana, bituma itorero ryita ku mategeko y’Imana ari muri iyo sanduku. Kuva icyo gihe, amategeko y’Imana yakomeje kumurika ava mu buturo bwera bwo mu ijuru.”

GSAM 248Guhindurwa kw’Isabato

GSAM 248.2“Ni ukuri kutavuguruzwa ko itegeko rya kane, hashize ibinyejana bimwe, ryahinduwe rivuye ku munsi w’ikiruhuko w’Umwami rishyirwa ku munsi mukuru wa gipagani w’umunsi wa mbere w’icyumweru. Iri hinduka ryakozwe mu buryo bunyuranye rwose n’Ibyanditswe Byera, kuko hose byemera umunsi wa karindwi ko ari wo Isabato yonyine ya buri cyumweru y’Umwami. Ryakozwe n’uwahakanye ukomeye, uwo Daniyeli yari yaravuze ko ‘azatekereza guhindura ibihe n’amategeko.’ Ubu bubasha ahanini ni bumwe na ya nyamaswa yagombaga kuramywa n’isi yose. Kandi ni ukuri gushimishije cyane ko iri tegeko ryamaze igihe kirekire ryarakandagiwe ubu ririmo kurengerwa, kandi abantu b’Imana batangiye kuribahiriza hamwe n’andi icyenda. Imana ishimwe kuko iri gutegurira abasigaye intambara yabo ya nyuma n’ikiyoka, no kwinjira mu marembo y’Umujyi wera. Ibyahishuwe 12:17; 22:14. Kurengerwa kw’itegeko rya kane kurwanya Isabato y’ubuhakanyi, no kubwiriza amategeko yose y’Imana, ni ubuhamya bukomeye bwerekana ko iki gihe ari cyo gihe cyo kwihangana kw’abera n’umuburo w’umumarayika wa gatatu.”3

GSAM 249.1Mu bice byabanje, twamaze kwibutsa ubutumwa bwa mbere n’ubwa kabiri muri uru ruhererekane, nk’uko bwasohoye mu itangazwa rikomeye ry’ukuza kwa kabiri kugeza ku wa 22 Ukwakira 1844. Ibyanditswe mu ntangiriro z’iki gice bivuga biti, “Umumarayika wa gatatu yarabakurikiriye,” ni ukuvuga ko yakurikiye abamarayika ba mbere n’aba kabiri. Muri uyu murongo, bishobora gushimisha kwerekana uko ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu bwadutse.

GSAM 249Abadiventisiti ba Mbere b’Abizera b’Isabato

GSAM 249.2Mu gihe cy’“ijwi ryo mu gicuku,” mu 1844, Uwiteka yatangiye kuyobora ibitekerezo by’abantu be ku kubahiriza Isabato yo ku munsi wa karindwi. Iyi nyigisho, mu badiventisiti, yavutse itya: Rachel Preston, Umubatisita w’umunsi wa karindwi, yimukiye i Washington, N.H., ahari itorero ry’abadiventisiti. Yemeye inyigisho y’ukuza kwa kabiri, maze iryo torero, ryari rigizwe n’abanyamuryango bagera kuri mirongo ine, binyuze mu murimo we w’ubumisiyoneri ryemera Isabato y’itegeko rya kane.4 Ibi byatumye abantu batangira kubaza kuri iyo ngingo. Mu Ijwi ryo ku wa 5 Nzeri 1844, dusoma tuti, “Abantu benshi bafite ibitekerezo byabo bihangayikishijwe cyane n’inshingano bakeka yo kubahiriza umunsi wa karindwi.” Aya magambo yari mu nyandiko y’umwanditsi, aho hakozwe akageragezo gato ko gushyigikira kubahiriza umunsi wa mbere w’icyumweru. Iyo ngingo yakomeje mu nomero yo ku wa 12 Nzeri, aho dusanga amagambo akurikira akomeye, yatumye benshi bayiga cyane kandi bitonze:—

GSAM 249Umunsi wa Karindwi ni wo Munsi Wonyine Wategetswe n’Amategeko

GSAM 249.3“Mu cyumweru gishize twasanze tugeze kuri uyu mwanzuro: Nta gihe runaka Abakristo basabwa n’amategeko gutandukanya ngo bakigire igihe cyera. Niba uyu mwanzuro atari wo, noneho dutekereza ko umunsi wa karindwi ari wo munsi wonyine kubahirizwa kwawo gufite itegeko.”

GSAM 250Inyandiko ya T. M. Preble

GSAM 250.1Abadiventisiti bose berekejwe ku kibazo cy’Isabato n’inyandiko kuri iyo ngingo ya T. M. Preble, yanditswe ku wa 13 Gashyantare 1845, igatangazwa mu Ibyiringiro bya Isirayeli, i Portland, Maine, ku wa 28 Gashyantare 1845. Amaze kugaragaza agaciro k’Isabato ya Bibiliya n’uko ubuhakanyi bukomeye bwayihinduye umunsi wa mbere w’icyumweru, yagize ati: “Bityo tubona ko Daniyeli 7:25 yasohoye, yahembe rito rihindura ‘ibihe n’amategeko.’ Ku bw’ibyo rero, kuri jye bisa n’aho abakomeza umunsi wa mbere ngo ube Isabato ari abakomeza umunsi wa mbere w’icyumweru b’umupapa, ari na bo bica Isabato y’Imana.”5

GSAM 250J. B. Cook ku Kibazo cy’Isabato

GSAM 250.2Bidatinze nyuma y’ibi, hasohotse mu icapiro inyandiko ya J. B. Cook, aho yagaragazaga ko nta kimenyetso cy’Ibyanditswe gishyigikira kubahiriza umunsi wa mbere w’icyumweru nk’Isabato, maze akoresha aya magambo magufi ati: “Bityo umuyaga wose ukurwaho mu byoroshye mu myenda y’amato y’abagenda, wenda batabizi, munsi y’ibendera ry’Isabato ry’umupapa.”

GSAM 250.3Nubwo kubahiriza Isabato kw’abo bagabo bombi kwamaze igihe gito, bari batangiye ikintu cyari cyagombaga gukomeza kugenda kandi kitari guhagarikwa mu buryo bworoshye. Imvugo zakundwaga, “abakomeza umunsi wa mbere w’icyumweru b’umupapa,” “abica amategeko y’Imana,” na “abagenda munsi y’ibendera ry’Isabato ry’umupapa,” zari ku minwa y’abantu babarirwa mu magana bari bafite amatsiko yo kumenya ukuri kw’iyo ngingo. Umukuru Joseph Bates, w’i Fairhaven, Mass., yabyitayeho cyane, maze yemera Isabato mu 1845.

GSAM 250Joseph Bates Yemeye Isabato

GSAM 250.4Ibyamubayeho byagenze bitya: amaze kumva iby’itsinda ry’i Washington, N.H., ryubahirizaga Isabato, yiyemeje gusura iryo torero kugira ngo amenye icyo bisobanura. Yaragiye koko, maze mu kwigana na bo iyo ngingo abona ko bari bafite ukuri, ahita yemera umucyo wo ku kibazo cy’Isabato. Agarutse i New Bedford, Mass., yahuye ku kiraro kiri hagati ya New Bedford na Fair Haven na mwene data w’ingenzi, aramubaza ati: “Kapiteni Bates, amakuru ni ayahe?” Umukuru Bates aramusubiza ati: “Amakuru ni uko umunsi wa karindwi ari wo Isabato y’Umwami Imana yacu.” Uwo mugabo aravuga ati: “Ni byiza, ndajya mu rugo nsome Bibiliya yanjye, ndebe uko bimeze.” Nuko abigenza, maze ubwo bongeye guhura, uwo mwene data yari amaze kwemera ukuri kw’Isabato kandi akakumvira.

GSAM 251Igitabo cya Mbere ku Isabato

GSAM 251.2Umukuru Bates yahise atangira kubwiriza uku kuri ava muri leta imwe ajya mu yindi. Bidatinze yabonye ko igitabo, cyangwa n’agatabo, ku kibazo cy’Isabato byari kumufasha cyane mu murimo we, maze umutima we usunikwa n’Umwuka w’Imana kwandika no gutangaza ikintu kuri iyo ngingo. Ariko ikibazo cyari ukuntu byakorwa nta mafaranga, kuko ibyo yari atunze byose byari shilingi yo muri York (senti cumi na zibiri n’igice). Bishobora gushimisha umusomyi kumubwira ibyabaye kuri iyo ngingo, nk’uko yabimbwiye mu 1855.

GSAM 251Amapawundi Ane y’Ifu

GSAM 251.3Yavuze ko igihe yasengaga imbere y’Imana, yiyemeje kwandika igitabo kandi akizera ko inzira yo kugishyira ahagaragara yari gufunguka. Nuko yicara ku meza ye, afite Bibiliya n’igitabo gifasha gushaka imirongo, atangira umurimo we. Hashize isaha imwe, Madamu Bates yinjiye mu cyumba aravuga ati: “Joseph, nta fu ihagije mfite yo kurangiza ibyo guteka,” kandi icyo gihe avuga n’ibindi bintu bito yari akeneye. “Ubura ifu ingana iki?” Kapiteni Bates aramubaza. “Hafi y’amapawundi ane,” ni ko yamusubije. “Ni byiza,” ni ko yamusubije. Amaze gusohoka mu cyumba, ajya mu iduka riri hafi, agura amapawundi ane y’ifu n’ibindi bintu, abizana mu rugo, yongera kwicara ku meza ye yo kwandikiraho. Bidatinze Madamu Bates aragaruka, abona ibyo bintu ku meza, aratangara ati: “Iyi fu yavuye he?” Kapiteni aravuga ati: “Kuki? Ntabwo ihagije? Wavuze ko ushaka amapawundi ane.” Aramusubiza ati: “Yego, ariko wayikuye he?” Ati: “Narayiguze; ubwo si bwo bungana wavuze ko ukeneye kugira ngo urangize guteka?” “Yego,” Madamu Bates akomeza, “ariko wowe, Kapiteni Bates, umuntu wagiye atwara amato ava i New Bedford akajya mu mpande zose z’isi, wagiye hanze ugura amapawundi ane y’ifu?” “Yego, ubwo si bwo wari ukeneye kugira ngo urangize guteka?” “Yego,” Madamu Bates arongera ati, “ariko waguze amapawundi ane(!) y’ifu?”

GSAM 252Amadolari Ibihumbi Cumi n’Imwe Yakoreshejwe ku bw’Ukuri

GSAM 252.1Bidatinze haje ikindi kigeragezo. Igihe Kapiteni Bates yavaga mu nyanja, yagurishije umugabane we mu bwato ku $11,000, ariko ubu yari amaze gukoresha ibyo yari atunze byose mu guteza imbere umurimo w’ukuri. Kugeza icyo gihe Madamu Bates ntiyari azi uko umutungo we wifashe koko, ariko yumvaga ko noneho agomba kubimumenyesha, nuko avuga atuje ati: “Mugore wanjye, amafaranga ya nyuma nari mfite ku isi yose ni yo nakoresheje kuri ibyo bintu.” Madamu Bates ararira cyane aramubaza ati: “Tugiye gukora iki?” Kapiteni arahaguruka, afite icyubahiro cyose cya kapiteni uyobora ubwato bwe, aravuga ati: “Ngiye kwandika igitabo; ngiye kugikwirakwiza, kandi ngiye gukwirakwiza ukuri kw’Isabato imbere y’isi.” Madamu Bates, amarira atwikiriye amaso, aravuga ati: “None se tugiye kubeshwaho n’iki?” Kapiteni Bates asubiza aseka ati: “Uwiteka azafungura inzira.” Madamu Bates aravuga ati: “Yego, Uwiteka azafungura inzira! Ibyo ni byo uhora uvuga,” maze araturika ararira arasohoka mu cyumba.

GSAM 252Ibitanzwe Bitari Byitezwe

GSAM 252.2Kapiteni Bates amaze gukomeza umurimo we igice cy’isaha, yumvise asunitswe kujya ku biro by’iposita, kuko hari ibaruwa yari imutegereje. Yaragiye, asanga koko hari ibaruwa. Muri iyo minsi, amafaranga y’iposita ku mabaruwa yari senti eshanu kandi kuyishyura mbere ntibyategekwaga. Uwanditse iyo baruwa, ku mpamvu runaka, yari yananiwe kwishyura amafaranga y’iposita. Na none Kapiteni Bates yicishijwe bugufi, kuko byabaye ngombwa ko abwira umuyobozi w’iposita, Bwana Drew, bari baziranye neza, ko adashobora kwishyura iposita kuko nta mafaranga yari afite; ariko aravuga ati: “Wanyemerera nkareba aho iyi baruwa yaturutse?” Umuyobozi w’iposita aravuga ati: “Yijyane, uzayishyure ikindi gihe.” Kapiteni aramusubiza ati: “Oya, sinzavana ibaruwa mu biro by’iposita kugeza igihe iposita yishyuriwe.” Akiri afite ibaruwa mu ntoki, aravuga ati: “Ndatekereza ko muri iyi baruwa harimo amafaranga,” maze ahindukirira umuyobozi w’iposita aramubaza ati: “Wakora ukayifungura? Niba harimo amafaranga, ushobora gukuramo ay’iposita; niba atarimo, sinzayisoma.” Umuyobozi w’iposita yemera icyo amusabye, maze dore! Harimo inoti ya $10. Yasomye asanga iyo baruwa yaturutse ku muntu wavuze ko Uwiteka yari yashyize ku mutima we ko Umukuru Bates akeneye amafaranga, nuko ayohereza vuba; kandi mu kwihuta ashobora kuba yaribagiwe kwishyura iposita.

GSAM 253.1Amaze kwishyura iposita, ajya mu iduka ry’ibiribwa, agura ingunguru y’ifu ku $4, hamwe n’ibirayi, isukari n’ibindi bintu bya ngombwa. Igihe yatangaga amabwiriza y’aho bigomba kugezwa, aravuga ati: “Birashoboka ko umugore azavuga ko atari ho bigomba kugezwa, ariko ntimwitondere ibyo avuga; mupakurure ibyo bicuruzwa ku ibaraza ryo imbere.”

GSAM 253.2Nuko ajya ku icapiro, ategura ko hacapwa kopi igihumbi z’agatabo k’amapaji agera ku ijana, yumvikana n’abacapyi ko uko inyandiko yabaga ibonetse, bayishyira mu nyuguti vuba bishoboka bakajya bamwoherereza ingero z’ibicapwa. Yagombaga kwishyura umurimo uko amafaranga yabaga amugezeho, kandi ibitabo ntibyagombaga kuvanwa ku icapiro kugeza igihe imyenda yose yari imaze kwishyurwa.

GSAM 253.3Kapiteni Bates yari azi neza ko nta mafaranga yari ategereje kubona, ariko yumvaga ko yari afite inshingano yo kwandika icyo gitabo, yizera ko Uwiteka yari gukorera ku mitima y’abantu bakohereza amafaranga igihe yari gukenerwa. Amaze kugura impapuro, amakaramu n’ibindi, bityo agaha umwanya ibikoresho byo mu rugo ngo bimubanzirize, ajya ku ntangiriro y’umuhanda ujya iwe. Abonye ko ibyo bintu byahageze, yinjira mu rugo ku muryango w’inyuma, yongera kwicara ku meza ye. Madamu Bates arinjira avuga ahagaritse umutima ati: “Joseph, reba ku ibaraza ryo imbere! Ibyo bintu byaturutse he? Umwikorezi yari aje kubipakurura. Namubwiye ko atari ibyacu, ariko aranga arabipakurura.” Kapiteni Bates aravuga ati: “Ni byiza, ndakeka ko nta kibazo.” Madamu Bates arongera ati: “Ariko byaturutse he?” Kapiteni aramusubiza ati: “Uwiteka ni we wabitanze.” Madamu Bates aravuga ati: “Yego, Uwiteka ni we wabitanze; ibyo ni byo uhora uvuga.” Nuko aha umugore we ya baruwa ati: “Soma iyi, uramenya aho byaturutse.” Arayisoma, yongera kujya ahandi kuririra, ariko iki gihe amarira ye yari afite indi mpamvu ugereranyije n’aya mbere; agarutse, asaba umugabo we imbabazi yicishije bugufi kubera kubura ukwizera.

GSAM 254Amafaranga Yaje yo Kwishyura Igitabo

GSAM 254.1Uko umurimo wo kwandika no gucapa wakomezaga, Kapiteni Bates yakiraga amafaranga rimwe na rimwe anyujijwe mu iposita cyangwa mu zindi nzira, rimwe na rimwe ayoherejwe n’abantu atari yarigeze ahura na bo. Uko yayakiraga, yahitaga ayaha abacapyi, akayashyira ku mwenda w’igitabo. Amaherezo umunsi warageze ibitabo byose biracapwa, maze umwenda wari usigaye urishyurwa n’umuntu Bates atari yiteze; bityo ibitabo ntibyatinze no ku munsi umwe gukwirakwizwa.

GSAM 254Umwenda wa Nyuma Warishyuwe

GSAM 254.2H. S. Gurney, w’i Memphis, Mich., yambwiye muri Werurwe 1884 ko mu gitondo nyirizina igitabo cy’Umukuru Bates cyarangijwe, yakiriye $100 ku nyandiko y’umwenda wari wararengeje igihe, yahawe n’umuntu wavugaga ko atazigera amwishyura. Amaze kubona ayo mafaranga, yabonaga ari ibyishimo gukoresha igice cyayo yishyura umwenda wa nyuma w’agatabo k’Isabato k’Umukuru Bates. Ariko Bwana Gurney aravuga ati: “Mwene data Bates ntiyigeze amenya, kugeza ku munsi yapfiriyemo, uwishyuye amafaranga yari asigaye ku mwenda w’igitabo.” Ibyabaye ku Mukuru Bates mu gucapa ukuri kw’Isabato byasaga n’aho bibwiye abantu bacu kuva mu ntangiriro yo gutangaza ukuri ku kibazo cy’Isabato biti: “Komeza muri uyu murimo, kandi wiringire ko ubuyobozi bw’Imana buzafungura inzira uko uzagenda utera imbere.”

GSAM 255Umukuru Bates Ashidikanya ku Mayerekwa

GSAM 255.1Amagambo akurikira, agizwe magufi avuye mu gitabo Inyandiko z’Imibereho, arerekana uko impano y’ubuhanuzi n’ivugurura ry’Isabato byahujwe:—

GSAM 255.2Mu gihe Madamazela Harmon yasuraga New Bedford, Mass., mu 1846, yamenyanye n’Umukuru Joseph Bates. Yari yarakiriye ukwizera kw’ukuza kwa kabiri hakiri kare, kandi yari umukozi ukora cyane mu murimo. Yari Umukristo nyawe, ufite ikinyabupfura kandi ugira neza. Yakiraga Madamazela Harmon mu bugwaneza nk’aho yari umwana we bwite. Ku nshuro ya mbere yumvise avuga, yagaragaje ko ashimishijwe cyane; amaze guceceka, arahaguruka aravuga ati: “Ndi Toma ushidikanya. Sinizera amayerekwa. Ariko nashobora kwizera ko ubuhamya mushiki wacu yavuze muri iri joro ari koko ijwi ry’Imana itubwira, naba ndi umuntu wishimye kurusha abandi bose bariho. Umutima wanjye wakozweho cyane. Nizera ko uyu muvugizi avuga ataryarya, ariko sinshobora gusobanura ukuntu yeretswe ibyo bintu bitangaje yatubwiye.”

GSAM 255Inkumi Harmon yemera Isabato

GSAM 255.3Umukuru Bates yakomezaga Isabato kandi yashimangiraga akamaro kayo. Icyo gihe inkumi Harmon ntiyumvaga akamaro kayo, kandi yatekerezaga ko Umukuru Bates yibeshyaga igihe yibandaga ku itegeko rya kane kurusha andi icyenda. Ariko Umwami yamuhaye iyerekwa ry’ubuturo bwera bwo mu ijuru. Urusengero rw’Imana rwarafunguwe mu ijuru, maze yerekwa isanduku y’Imana itwikiriwe n’intebe y’imbabazi. Abamarayika babiri bari bahagaze, umwe kuri buri mpera y’isanduku, amababa yabo arambuye hejuru y’intebe y’imbabazi, mu maso habo hayerekeye. Umumarayika wari umuherekeje yamubwiye ko ibyo byashushanyaga ingabo zose zo mu ijuru zireba amategeko y’Imana n’icyubahiro n’ubwoba bwera, ayo mategeko akaba yari yarandikishijwe urutoki rw’Imana. Yesu yateruye umupfundikizo w’isanduku, maze abona ibisate by’amabuye byari byanditsweho amategeko icumi. Yaratangaye abonye itegeko rya kane hagati nyirizina muri ayo mategeko icumi, rikikijwe n’umucyo woroshye. Umumarayika aravuga ati: “Ni ryo ryonyine muri ayo icumi rigaragaza Imana nzima, yaremye ijuru n’isi n’ibibirimo byose. Igihe imfatiro z’isi zashyirwagaho, ni bwo n’urufatiro rw’Isabato rwashyizweho.” Yerekwa ko iyo Isabato y’ukuri iza kuba yarakomejwe, nta muntu n’umwe utizera cyangwa uhakana ko Imana ibaho wari kuba yarabayeho. Gukomeza Isabato byari kurinda isi gusenga ibigirwamana.

GSAM 256.1Itegeko rya kane ryarakandagiwe; ni cyo gituma duhamagarirwa gusana icyuho cyaciwe mu mategeko no kurwanirira Isabato yakandagiwe. Wa muntu w’icyaha wishyize hejuru y’Imana, agatekereza guhindura ibihe n’amategeko, ni we watumye Isabato yimurwa ku munsi wa karindwi ishyirwa ku munsi wa mbere w’icyumweru. Mu kubigenza atyo, yaciye icyuho mu mategeko y’Imana.

GSAM 256.2Mbere gato y’umunsi ukomeye w’Imana, ubutumwa buratangwa bwo kuburira abantu ngo bongere kuyoboka amategeko y’Imana Antikristo yashenye. Mu kwigisha no mu gutanga urugero, abantu bagomba kwerekwa icyuho cyaciwe mu mategeko. Yerekwa kandi ko umumarayika wa gatatu wo mu Byahishuwe 14, utangaza amategeko y’Imana n’ukwizera kwa Yesu, ashushanya abantu bakira ubu butumwa, bakarangurura ijwi baburira isi ngo irinde amategeko y’Imana n’itegeko ryayo nk’imboni y’ijisho, kandi ko abantu benshi bari kwitabira uyu muburo bakemera Isabato y’Umwami.6

GSAM 256.3Ibyabaye ku nkumi Harmon no ku Mukuru Bates byahuzaga n’uburyo Umwami akora. Umukuru Bates ni we wamenyesheje inkumi Harmon n’Umukuru White ibyerekeye Isabato, abereka mu Byanditswe icyo amategeko y’Imana adahinduka abasaba. Nubwo inkumi Harmon yari imaze amezi agera kuri cumi n’umunani ihabwa umugisha wo kwiyerekwa n’Umwami mu buryo bwihariye, mbere yaho nta cyo yari yareretswe kuri iyi ngingo. Ubwo noneho igihe cy’Umwami cyari kigeze, mu gihe hari abizera bahagurukiraga gukomeza amategeko ye, kugira ngo abahe umucyo binyuze mu mpano y’ubuhanuzi; bityo, mu buryo bwe bwite bwo gukora, ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu, “amategeko y’Imana n’ubuhamya bwa Yesu Kristo,” birahuzwa.

GSAM 257Intangiriro y’ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu

GSAM 257.1Kuva icyo gihe, ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu bwatangiye gutangazwa buhujwe n’ubundi bubiri. Ukuri kw’Isabato, gufitanye isano n’isanduku y’Imana n’umucyo wagendaga wiyongera ku byerekeye ubuturo bwera, kwahamije ibyari byarerekanywe mbere: ko umuryango w’ukuza kwa kabiri wari warabanje wari mu kuri kandi ugendera kuri gahunda y’Umwami. Noneho bashoboraga gusobanukirwa neza kurusha mbere hose icyo “intambwe eshatu zo kuzamuka ukagera mu nzira igana mu murwa w’Imana” zasobanuraga.

GSAM 257Umukuru Bates yemera ko amayerekwa aturuka ku Mana

GSAM 257.2Mu kwezi k’Ugushyingo 1846, habaye inama i Topsham, Maine, Umukuru Bates na we yari ayirimo. Muri iyo nama Madamu White yagize iyerekwa ryatumye Umukuru Bates yemera adashidikanya ko amayerekwa ye yaturukaga ku Mana. (Ubukwe bw’inkumi Harmon n’Umukuru James White bwavuzwe mbere.) Yari umugabo wari umaze imyaka mirongo itanu akora mu nyanja, yarakoze imirimo yose, uhereye ku mwana ufasha ku bwato ukageza ku muyobozi wabwo no kuri nyir’amato. Yari azi iby’inyenyeri ku buryo, nk’uko yambwiye, yashoboraga kumenya hafi neza aho ari mu nyanja, akamenya intera iri hagati ye n’umurongo ugabanya isi mo kabiri n’intera iri hagati ye n’umurongo fatizo unyura ku nkingi z’isi, yitegereje ibiri mu kirere. Umuntu nk’uwo yari asanzwe akunda kuganira ku bumenyi bw’inyenyeri.

GSAM 257.3Igihe twaganiraga, yambwiye uko yemejwe ko amayerekwa aturuka ku Mana. Yavuze ko umunsi umwe yagerageje kuganira na Madamu White ku by’inyenyeri, ariko bidatinze abona ko nta cyo yari azi ku bumenyi bw’inyenyeri; ndetse, nk’uko yamubwiye, ntiyibukaga ko yaba yarigeze kureba mu gitabo kivuga kuri iyo ngingo. Ntiyashakaga kuganira kuri iyo ngingo, maze ahindura ikiganiro avuga ku isi nshya no ku byo yari yarayerekwemo.

GSAM 258“Ijuru rifunguka”

GSAM 258.1Mu mwaka wari wabanje, ku wa 19 Mata 1845, Ikinyamakuru cy’Amakuru y’i Londres kirimo Amashusho cyari cyatangaje inkuru ya Nyakubahwa Rosse yari ishishikaje cyane abahanga mu by’inyenyeri. Yavugaga ku bintu bitangaje yari yavumbuye akoresheje icyuma cye kinini cyane kirebesha inyenyeri, cyane cyane ishusho y’icyo abahanga mu by’inyenyeri bita “icyuho cyo mu kirere.” Umugoroba umwe, muri ya nama twavuze haruguru, mu nzu ya Bwana Curtiss, Umukuru Bates wari ugishidikanya kuri uku kwiyerekwa ahari, Madamu White yatangiye kuvuga iby’inyenyeri ari mu iyerekwa. Yasobanuye neza cyane imikandara y’ibara risa n’iry’iroza yabonaga ku mubumbe umwe, maze yongeraho ati: “Ndabona amezi ane.” Umukuru Bates aravuga ati: “Yoo, arareba Jupiter!” Amaze kwinyagambura nk’ugenda mu kirere, yatangiye gusobanura imikandara n’impeta by’ubwiza bwahoraga buhinduka, aravuga ati: “Ndabona amezi arindwi.”7 Umukuru Bates aratangara ati: “Arasobanura Saturne.” Hanyuma aravuga ati: “Ndabona amezi atandatu,” ahita atangira gusobanura “ijuru rifunguka” n’ubwiza bwaryo, akabyita irembo ryinjira mu karere karushijeho kumurikirwa. Umukuru Bates yavuze ko ibisobanuro bye byarutaga kure inkuru iyo ari yo yose ivuga iby’ijuru rifunguka yari yarasomye ku mwanditsi uwo ari we wese.

GSAM 258.2Mu gihe yakomezaga kuvuga akiri mu iyerekwa, Bates yarahagurutse aravuga ati: “Mbega ukuntu nifuzaga ko Nyakubahwa John Rosse yaba ari hano muri iri joro!” Umukuru White arabaza ati: “Nyakubahwa John Rosse ni nde?” Umukuru Bates aravuga ati: “Yoo, ni wa muhanga ukomeye w’Umwongereza mu by’inyenyeri. Icyampa akaba ari hano ngo yumve uwo mugore avuga iby’inyenyeri, yumve n’ibyo bisobanuro by’‘ijuru rifunguka.’ Biruta ibyo nasomye byose kuri iyo ngingo.” Kuva uwo mugoroba, Umukuru Bates yemejwe adashidikanya ko amayerekwa ya Madamu White yarengaga ubumenyi bwe kandi ko atari we wayategekaga. Ibyo, hamwe n’imiterere y’imiburo n’inyigisho zatangwaga, byamwemeje ko yaturukaga ku Mana.

GSAM 259.1Iki kintu cyo mu ijuru Madamu White yasobanuye atyo muri iryo yerekwa ntigikunze kuvugwa n’abanditsi b’iby’inyenyeri. Huygens, wabaye uwa mbere mu kukivumbura, atanga ibisobanuro bikurikira:—

GSAM 259Umucyo w’akataraboneka mu nkota ya Orion

GSAM 259.2“Abahanga mu by’inyenyeri bashyira inyenyeri eshatu zegeranye mu nkota ya Orion. Igihe narebeshaga iyo hagati icyuma barebesha inyenyeri, mu mwaka wa 1656, mu mwanya w’iyo imwe habonetse izindi nyenyeri cumi n’ebyiri. Muri zo, eshatu zasaga n’izikoranaho, n’izindi enye ziyongereyeho, zagaragaraga zirabagirana nk’iziri inyuma y’igicu. Bityo umwanya wari uzikikije wasaga n’urusha cyane umucyo ahandi hose ho mu ijuru. Ahandi hose hasaga n’ahijimye, kubera ko ikirere cyari gitamurutse, maze uwo mwanya ukagaragara nk’aho urebera mu mwenda ukingirije ufungutse, ugashobora kubona neza akandi karere karushijeho kumurikirwa.”

GSAM 259.3William Herschel avuga kuri iki cyuho cyo mu kirere ati:—

GSAM 259.4“Niba umurambararo unyura hagati muri cyo, ukirebeye kuri iyi ntera, ukora imfuruka ya 10 °, kandi koko ni hafi aho, ubunini bwacyo bugomba kuba burenze rwose ibyo umuntu ashobora kwiyumvisha. Babaze basanga ubunini bwacyo bugomba kuba bukubye ubw’izuba incuro 2 000 000 000 000.”

GSAM 259Kirabagirana kurusha izuba

GSAM 259.5Thomas Dick, umuhanga mu mitekerereze, avuga kuri iki gicu kirabagirana cyo mu nyenyeri ati:—

GSAM 259.6“Turamutse dushyizwe hafi yacyo ku ntera ingana na kimwe cya kabiri cy’intera y’inyenyeri itwegereye kurusha izindi, nubwo iyo ntera na yo ari nini, twakibona kirabagirana hafi nk’izuba. Ku biremwa biri hafi yacyo kurushaho, cyakwuzura igice kinini cy’ijuru, kikagaragara gifite ubwiza burenze uko bwavugwa. Ariko wenda umugambi wa nyuma w’ikintu nk’icyo, mu byo kigamije byose no mu masano gifitanye n’ibindi, uzakomeza gusobanuka mu bihe bizaza by’ukubaho kutagira iherezo. Kimwe n’ibindi bintu byinshi biri mu myanya ya kure y’ibyaremwe, gitera mu mutima icyifuzo gikomeye cyo kurushaho kubona ibyiza n’amayobera biri mu isanzure bihishurwa.”8

GSAM 260.1Umukuru Bates, asoza inyandiko kuri iyo ngingo, yaravuze ati:—

GSAM 260.2“Bityo, mu buhamya bwose bwatanzwe (kandi twashoboraga gutanga bwinshi kurushaho iyo biba ngombwa), tubona ko hano hari ikintu cyo mu ijuru gitangaje cyane kandi kidashobora gusobanurwa: icyuho cyo mu kirere gifite umuzenguruko urenze mayili miliyari cumi n’imwe na magana atatu na cumi n’enye [11,000,000,314]. Wa Huygens w’icyamamare aravuga ati: ‘Mu zindi nyenyeri zose ziguma mu myanya yazo, sinigeze mbona ikintu nk’icyo: kureba nta nkomyi mu kandi karere karushijeho kumurikirwa.’”

GSAM 260Ubundi buhamya ku iyerekwa ry’imibumbe

GSAM 260.3Twongeye gusubiramo amagambo ya Madamu Truesdail, wari ahari igihe iryo yerekwa rivugwa ryatangwaga. Aravuga ati:—

GSAM 260.4“Mushiki wacu White yari afite intege nke cyane mu mubiri. Mu gihe bamusengeraga, Umwuka w’Imana yatumanukiyeho. Bidatinze twabonye ko atari akibona cyangwa ngo yumve iby’isi. Iryo ryari iyerekwa rye rya mbere ry’imibumbe. Amaze kubara mu ijwi riranguruye amezi ya Jupiter, nyuma gato akabara n’aya Saturne, yasobanuye neza cyane impeta z’uyu mubumbe wa nyuma. Hanyuma aravuga ati: ‘Abahatuye ni abantu barebare, bafite igitinyiro, batandukanye cyane n’abatuye isi. Icyaha nticyigeze cyinjira hano.’ Kumwenyura kwagaragaraga mu maso ha mwene data Bates kwerekanaga neza ko ugushidikanya yari afite ku nkomoko y’amayerekwa ye kwagendaga kumushiramo vuba. Twese twari tuzi ko Kapiteni Bates yakundaga cyane ubumenyi bw’inyenyeri, kuko yakundaga kutwereka aho byinshi mu biri mu kirere biherereye kugira ngo atwigishe. Nyuma y’iyerekwa, igihe mushiki wacu White yasubizaga ibibazo bye, akavuga ko atigeze yiga cyangwa ngo agire ubundi buryo ahabwa ubumenyi kuri ibyo, yuzuye umunezero n’ibyishimo. Yashimye Imana, avuga ko yemera ko iryo yerekwa ry’imibumbe ryatanzwe kugira ngo atazongera gushidikanya.”9

GSAM 261Ifarashi y’inkazi ituzwa mu kanya gato

GSAM 261.1Nyuma gato y’iyo nama y’i Topsham, habaye ikindi kintu gitangaje gifitanye isano n’amayerekwa, ngiye kuvuga nk’uko Umukuru Bates yakimbwiye:—

GSAM 261.2Umukuru White yari yatijwe icyana cy’ifarashi cyari kitaramenyerezwa neza n’igare ryo kujyana ibintu ku isoko rifite intebe ebyiri. Iryo gare ntiryari rifite urubaho rukingira abicayemo imbere, ariko ryari rifite aho gukandagira hateye intambike imbere yaryo, n’akandi kagero k’icyuma ku biti bihuza igare n’ifarashi. Byari ngombwa kwitonda cyane mu kuyobora icyo cyana cy’ifarashi, kuko iyo imishumi iyiyobora cyangwa ikindi kintu byakoraga ku mbavu zacyo, cyahitaga gitera imigere n’uburakari bwinshi. Kandi byari ngombwa guhora bakurura umushumi bakawukomeza kugira ngo kitiruka. Icyo cyana cy’ifarashi cyari icy’umuntu bashakaga kujya gusura. Kubera ko Umukuru White yari amenyereye kuyobora ibyana by’amafarashi bitaratozwa, yatekereje ko na cyo kitari kumugora cyane. Ariko iyo bamenya ko mbere yaho cyari cyarishe abagabo babiri mu gihe cyasimbagurikaga n’uburakari, umwe kikamuhonyora ku bitare byo ku ruhande rw’inzira, wenda ntiyari kwiyizera atyo.

GSAM 261.3Icyo gihe mu igare harimo abantu bane: Umukuru White n’umugore we bari ku ntebe y’imbere, naho Umukuru Bates na Israel Damon bari ku ntebe y’inyuma. Mu gihe Umukuru White yitaga cyane ku kuyobora ifarashi, Madamu White yaganiraga ku kuri. Maze imbaraga z’Imana zimanukira kuri abo bantu, ahita ajyanwa mu iyerekwa yicaye mu igare. Ako kanya avuze cyane ati: “Icyubahiro!” atangiye iyerekwa, icyo cyana cy’ifarashi cyahise gihagarara kitanyeganyega na gato, cyunamika umutwe. Muri ako kanya Madamu White yarahagurutse akiri muri iyo mimerere, amaso ye areba hejuru, arenga imbere y’igare, amanuka ku biti bihuza igare n’ifarashi, ibiganza bye biri ku matako y’icyo cyana cy’ifarashi. Umukuru Bates abwira Umukuru White mu ijwi riranguruye ati: “Icyo cyana cy’ifarashi kirakubita uwo mugore imigere kimwice.” Umukuru White arasubiza ati: “Ubu Umwami ni we uyoboye icyo cyana cy’ifarashi; sinshaka kubyivangamo.” Icyana cy’ifarashi cyari gihagaze gituje nk’ifarashi imaze gusaza. Ku ruhande rw’inzira hari umukingo ufite ubuhagarike bwa hafi futi esheshatu, kandi hafi y’uruzitiro hari ahantu hari ubwatsi. Madamu White, amaso ye agikomeje kureba hejuru, atigeze areba hasi na rimwe, yazamutse uwo mukingo agera kuri bwa bwatsi. Hanyuma amara iminota mike agenda asubira inyuma n’imbere, avuga kandi asobanura ubwiza bw’isi nshya. Maze, umutwe we ugikomeje kuba uko wari uri, amanuka uwo mukingo, aza aho igare riri, akandagira aho bazamukira, ukuboko kwe kuri ku kibuno cy’icyana cy’ifarashi, yurira kuri bya biti maze asubira mu igare. Akimara kwicara ku ntebe, iyerekwa ryararangiye, kandi muri ako kanya ifarashi iragenda ikomeza inzira yayo, nta kimenyetso na kimwe iyihawe n’uwayiyoboraga.

GSAM 262.2Mu gihe Madamu White yari hanze y’igare, Umukuru White yatekereje kugerageza ifarashi ngo arebe niba koko yari ituze. Yabanje kuyikoraho buhoro akoresheje ikiboko; ubundi ifarashi yari kuba yahise itera umugeri, ariko noneho ntiyigeze inyeganyega. Hanyuma arayikubita cyane, yongera arayikubita birushijeho, akomeza arushaho gukubita. Icyo cyana cy’ifarashi nticyitaye na gato ku nkoni, ahubwo cyasaga n’ikidashobora kugira uwo kigirira nabi, nk’intare abamarayika bakinze iminwa mu ijoro Daniyeli yaraye mu rwobo rwazo. Umukuru Bates yaravuze ati: “Aho hantu hari hateye ubwoba bwera, kandi byagaragaraga ko za mbaraga zateraga amayerekwa ari zo, muri icyo gihe, zatsindaga ubugome bw’icyo cyana cy’ifarashi.”

GSAM 262.3Niba iri yerekwa ryaratewe gusa na zimwe mu ndwara z’umubiri we, ikibazo gihita kivuka ni iki: mbese ifarashi na yo yari irwaye muri ubwo buryo?

GSAM 262Ubuhamya bwa Israel Damon

GSAM 262.4Ngiye gutanga hano amagambo akurikira, ahamya inkuru nabwiwe n’Umukuru Bates:—

GSAM 262.5“Hashize imyaka igera kuri makumyabiri, nari maze igihe gito ntangiye gukomeza Isabato, ubwo Israel Damon yambwiraga uko byagenze igihe mushiki wacu White yagiraga iyerekwa, ubwo we, Umukuru Bates, n’Umukuru White n’umugore we bari mu igare ryoroheje rikururwa na cya cyana cy’ifarashi cyananiraga abacyiyobora. Uyu munsi nasomye inkuru y’ibyabaye iri haruguru, nk’uko yanditswe n’Umukuru Loughborough, kandi ihuje neza rwose n’ibyo Umukuru Damon yambwiye.” Byashyizweho umukono na “R. S. Webber, Battle Creek, Michigan, ku wa 9 Gashyantare 1891.”

GSAM 263Ubuhamya bw’Umukuru Bates ku mayerekwa

GSAM 263.1Umukuru Bates avuga ibyamubayeho muri aya magambo:—

GSAM 263.2“Nubwo nta cyo nashoboraga kubona muri yo kirwanya ijambo, numvaga mfite ubwoba kandi ngeragezwa cyane. Namaze igihe kirekire ntashaka kwemera ko hari ikindi yari cyo kirenze ibyaterwaga n’uko umubiri we wari umaze igihe kirekire ufite intege nke.

GSAM 263.3“Ni cyo cyatumye nshaka uburyo bwo kumubaza no kongera kumubazaho mu bandi bantu, igihe yasaga n’utuza mu bitekerezo (tutari mu materaniro). Nabazaga n’incuti ze zamuherekezaga, cyane cyane mukuru we w’umukobwa, kugira ngo ngere ku kuri niba bishoboka. Mu ncuro zitandukanye yaje i New Bedford na Fairhaven kuva icyo gihe, nabonye ari mu iyerekwa kenshi mu materaniro yacu, ndetse n’i Topsham, Maine. Abari bahari muri bimwe muri ibyo bihe bitangaje bazi neza ukuntu nategeraga amatwi buri jambo nshishikaye kandi nitonze, nkitegereza buri kanyeganyega, kugira ngo menye niba harimo uburiganya cyangwa imbaraga zo gusinzisha umuntu ukamuyobora uko ushaka. Kandi ndashimira Imana amahirwe nagize yo kubibona hamwe n’abandi. None nshobora kwivugira ubwanjye mfite icyizere. Nizera ko uyu murimo ari uw’Imana, kandi ko watanzwe kugira ngo uhumurize kandi ukomeze ubwoko bwayo ‘bwatatanye,’ ‘bwashwanyagujwe,’ kandi ‘bwasahuwe,’ kuva umurimo wacu warangira ... mu Ukwakira 1844. Akajagari k’‘Dore, ari hano!’ n’‘Dore, ari hariya!’ kuva icyo gihe kayobeje cyane abantu b’Imana b’inyangamugayo kandi bafite umutima ukunze. Byagoye cyane abatarashoboraga gusobanura imirongo myinshi ivuguruzanya yaberetswe. Nemera ko nahawe umucyo n’inyigisho ku mirongo myinshi mbere ntashoboraga gusobanukirwa neza. Nizera ko ari umwana w’Imana witanga, w’inyangamugayo kandi ufite umutima ukunze.”10

GSAM 263.4“Uwanditse iby’amayerekwa ye ‘ntakura ibitekerezo byayo’ ‘mu nyigisho cyangwa mu byo yize mbere.’ Igihe yahabwaga iyerekwa rye rya mbere, mu Ukuboza 1844, we n’itsinda ryose ry’i Portland, Maine (aho ababyeyi be bari batuye icyo gihe), bari bararetse ‘ijwi ryo mu gicuku,’ barifata nk’iryari ryararangiye. Icyo gihe ni bwo Umwami yamweretse mu iyerekwa ikosa we n’iryo tsinda ry’i Portland bari baraguyemo. Hanyuma yabwiye iryo tsinda iyerekwa rye, maze bemera ko ibyababayeho mu kwezi kwa karindwi byari umurimo w’Imana.”11

GSAM 264Uko ubutumwa butatu bwafatwaga mu 1847

GSAM 264.1Amagambo akurikira y’Umukuru James White, yanditswe muri Mata 1847, arerekana uko ubutumwa butatu bwafatwaga icyo gihe:—

GSAM 264.2“Amatsinda yose y’abizera ukuza kwa kabiri yemera ko umumarayika ugaragazwa mu murongo wa gatandatu n’uwa karindwi w’iki gice (Ibyahishuwe 14) ashushanya ubutumwa bw’ukuza kwa kabiri ku itorero no ku isi.... Umurimo w’umumarayika wa kabiri wari uwo kwereka imbaga y’abategereje ukuza kwa kabiri ko Babuloni yaguye. Kandi kubera ko benshi muri bo batamenye ibyo kugeza ubwo imbaraga z’‘ijwi ryo mu gicuku’ zabakanguraga, igihe cyari kigihagije gusa kugira ngo bave mu matorero mbere y’uko umunsi wa cumi ugera, biragaragara rero ko kuva mu kwezi kwa karindwi 1844, ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu bwari, kandi n’ubu bukiri, umuburo ku bera ngo ‘bakomeze ibyo bafite,’ ntibasubire inyuma ngo ‘bakire’ ibimenyetso rya tsinda ry’abakobwa b’isugi ryari ryikuyemo mu gihe cy’ijwi ry’umumarayika wa kabiri.

GSAM 264.3“Kandi mbese ubutumwa bw’ukuri ku bwoko bw’Imana, kuva mu kwezi kwa karindwi 1844, ntibwabaye uwo muburo nyine?—Rwose ni ko byagenze.... Umurongo wa cumi na kabiri uravuga uti: ‘Aha ni ho kwihangana kw’abera kuri: dore abitondera amategeko y’Imana bakagumana ukwizera kwa Yesu.’ Wababonye he, Yohana?—Ni ‘hano,’ mu gihe cy’ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu. Kubera ko igihe cyo kwihangana no gutegereza cyatangiye kuva mu kwezi kwa karindwi 1844, kandi abakomeza Isabato n’ibindi bakaba baragaragaye kuva icyo gihe, biragaragara ko turi mu gihe cy’ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu.”12

Notes

  1. Ibyahishuwe 14:9-12. ↩
  2. Amakuru ku Bupapa, urupapuro rwa 112. ↩
  3. Abamarayika Batatu bo mu Byahishuwe 14:6-12, amapaji 131, 132. ↩
  4. Rachel Preston yapfuye i Vernon, Vt., ku wa 1 Gashyantare 1868, afite imyaka 59. ↩
  5. Amateka y’Isabato ya Andrews, urupapuro rwa 506, integuro yo mu 1887. ↩
  6. Inkuru z’Ubuzima bwa Ellen G. White, imp. 95, 96. ↩
  7. Mu gitabo Intangiriro n’Iterambere, handitse ko yabonye amezi umunani ya Saturne. Iryo hinduka ryakozwe nyuma y’uko impapuro zo gukosora zari zimaze kuva mu maboko yanjye. Nyuma yaho havumbuwe andi mezi kuri Jupiter no kuri Saturne. ↩
  8. Ijuru ry’Inyenyeri, cya Dick, urup. 96. ↩
  9. Ibaruwa ya Madamu Truesdail yo ku wa 27 Mutarama 1891. ↩
  10. Ijambo ku Mukumbi Muto, urup. 21. ↩
  11. Muri icyo gitabo nyine, urup. 22. ↩
  12. Muri icyo gitabo nyine, imp. 10, 11, Brunswick, Maine, Gicurasi 1847. ↩

Icyitonderwa

Subira inyuma