Adventist Pioneer
Library
aplib.orgIsomero
Ishakiro
07 / 31
07 / 31

Igice cya 4 — Igihe cy’Imperuka

John Norton Loughborough

GSAM 77.1“Maze ndavuga nti: ‘Mwami wanjye, iherezo ry’ibi bintu rizaba rimeze rite?’ Na we aransubiza ati: ‘Genda, Daniyeli, kuko amagambo yarafunzwe kandi ashyirwaho ikimenyetso kugeza ku gihe cy’imperuka. ... Ababi bazakora ibibi; kandi nta n’umwe mu babi uzasobanukirwa, ariko abanyabwenge bazasobanukirwa.’”1

GSAM 77.1“Yaramvugiye ati: ‘Sobanukirwa, mwana w’umuntu, kuko iyerekwa rizasohora mu gihe cy’imperuka.’”2

GSAM 77.1“Ariko wowe, Daniyeli, funga amagambo kandi ushyireho ikimenyetso ku gitabo, kugeza ku gihe cy’imperuka; benshi bazagenda hirya no hino, kandi ubumenyi buzagwira.”3

GSAM 77.1Icyo bivuze hano ku “gihe cy’imperuka” ni iki? Ntabwo gishobora kuba iherezo ubwaryo, kuko icyo gihe igice cy’ubuhanuzi bwa Daniyeli cyari “cyarafunzwe” kitari kugira umumaro ku bantu. Nk’uko “ibintu byahishuwe ari ibyacu,”4 iki gice kigomba kugira icyo kimarira abantu mu gihe runaka. Bityo imvugo ngo “igihe cy’imperuka” igomba kwerekeza ku gihe kiri hafi y’iherezo ubwaryo, aho ibintu byabwiwe Daniyeli bizasobanuka.

GSAM 77Umunsi wo Kwitegura Kwe

GSAM 77.2Nta gushidikanya, cyerekeza kuri cya gihe umuhanuzi Nahumu yise “umunsi wo kwitegura kwe.” Aha umuhanuzi yavugaga irimbuka rya Nineve, harimo “urusaku rw’ikiboko, urusaku rw’amapine azunguruka, n’urw’amafarasi asimbuka n’amagare asimbuka.”5 Mbere na mbere umuhanuzi yerekeza ku makuba akomeye kurushaho yari kuzagera ku isi yose, igihe “imisozi ihinda umushyitsi imbere ye, n’udusozi tugashonga, isi igatwikwa n’uko ahari, ndetse n’isi n’abayituramo bose. Ni nde ushobora guhagarara imbere y’uburakari bwe? Ni nde ushobora kwihanganira ubukana bw’uburakari bwe? Umujinya we usandazwa nk’umuriro, kandi ibitare bigasenywa na we.... Azarimbura burundu; amakuba ntazongera kubaho ubwa kabiri.”6

GSAM 78Amagare Afite Imuri Zaka

GSAM 78.1Umuhanuzi akomeza kuvuga kuri uwo munsi wo kwitegura ati: “Amagare azaba afite imuri zaka ku munsi wo kwitegura kwe, kandi ibiti by’imyere bizatigiswa cyane. Amagare azirara mu mihanda, azasunikana mu nzira ngari; azasa n’imuri, yiruke nk’imirabyo. Azabara intwari ze; zizasitara mu rugendo rwazo, zihutire kugera ku rukuta, kandi ubwirinzi buzaba bwateguwe.”7

GSAM 78.2Mbega ibisobanuro nyabyo by’umutwe wa gari ya moshi igezweho yihuta nk’umurabyo, umuyobozi wayo ahora abarura kandi akongera kubara abagenzi be kuva kuri sitasiyo imwe kugera ku yindi, na bo bagasitara mu kugenda iyo gari ya moshi iri kugenda. Hari kandi ikoreshwa ryinshi ry’ibiti by’imyere mu mihanda ya gari ya moshi, mu biraro bya gari ya moshi bishyigikiwe n’inkingi, mu nzu zirinda urubura, n’ibindi. Bavuga ko ku murongo umwe wambuka imisozi ya Sierra Nevada hari mayilo mirongo ine na zirindwi z’amazu y’ibiti by’imyere arinda urubura. Kandi umuhanuzi yavuze ko ibyo bizaba mu “munsi wo kwitegura kwe.”

GSAM 78.3Iki gihe cy’imperuka kivugwa kandi n’umuhanuzi Yoweli, igihe itegeko rihabwa abagaragu b’Umwami riti: “Nimuvuze impanda i Siyoni, muvugirize impuruza ku musozi wanjye wera; abatuye igihugu bose bahinde umushyitsi, kuko umunsi w’Umwami uje, kandi wegereje.”8

GSAM 78.4Nanone umuhanuzi Zefaniya aravuga ati: “Nimwiteranye, ni koko nimwiteranye, mwa shyanga ritifuzwa mwe; mbere y’uko itegeko ribyara, mbere y’uko uwo munsi ushira nk’umwase, mbere y’uko uburakari bukaze bw’Umwami bubageraho, mbere y’uko umunsi w’uburakari bw’Umwami ubageraho. Nimushake Umwami, mwa bantu bicisha bugufi bo mu isi mwe, mwakoze ibyo yategetse; mushake gukiranuka, mushake kwicisha bugufi; ahari mwazahishwa ku munsi w’uburakari bw’Umwami.”9

GSAM 79.1Kugira ngo tumenye neza icyo imvugo “igihe cy’imperuka” isobanura n’igihe itangirira, reka turebe urundi rugero aho iryo jambo ryakoreshejwe. Mu gice cya cumi na kimwe cya Daniyeli havugwamo ubutegetsi bwatotezaga bwagombaga gutegeka kugeza ku gihe cy’imperuka. Umwami yavuze kuri ubwo butegetsi ati: “Bamwe mu basobanukiwe bazagwa, kugira ngo bageragezwe, beze kandi bezwe, kugeza ku gihe cy’imperuka, kuko [igihe cy’imperuka] kikiri igihe cyagenwe.”10

GSAM 79Umurimo w’Ihembe Rito

GSAM 79.2Abasobanuzi b’Abaporotesitanti hafi ya bose bemera ko ubwo butegetsi n’“ihembe rito” ryo muri Daniyeli igice cya karindwi byerekeza ku itorero ry’i Roma, ryari rifite ubutegetsi bw’isi mu maboko yaryo mu gihe “cyagenwe.” Icyo gihe cyagenwe cyari “Igihe, ibihe n’igice.”11 Ibyo byari iminsi 1260 y’ubuhanuzi—imyaka 1260—y’ubutegetsi bw’isi bw’ihembe rito, kuva mu wa 538 kugeza mu wa 1798 nyuma ya Kristo. Muri uwo mwaka wa nyuma, ubutegetsi bw’isi bw’ihembe rito bwakuweho, ku “gihe cyagenwe.” Bityo icyo gihe abantu bari bararetse “kugwa” babiheshejwe n’ubwo butegetsi nk’uko bari basanzwe bagwa. Uwo mwaka rero, 1798, ni wo utangira icyo gihe cy’ubuhanuzi cyitwa “igihe cy’imperuka.”

GSAM 79.3Umwaka wa 1798 warangiye “iminsi igihumbi na magana abiri na mirongo itandatu”—imyaka 1260—aho “Abahamya Babiri” b’Umwami (Isezerano rya Kera n’Isezerano Rishya) bagombaga “kuba bahanuye... bambaye ibigunira.”12 Mu gihe cy’icuraburindi cyo gutotezwa, Ibyanditswe byabikwaga mu Kigiriki no mu Kilatini, indimi abantu basanzwe batari basobanukiwe. Guhisha Ibyanditswe gutyo bigereranywa no kubambika “ibigunira.”

GSAM 80Abahamya Babiri Bishwe

GSAM 80.1“Bamaze kurangiza ubuhamya bwabo [mu gihe bari bambaye ibigunira], inyamaswa izamuka iva ikuzimu izabarwanya [Satani akangura abantu b’isi kandi agakoresha], ibaneshe kandi ibice. Imirambo yabo izaryama mu muhanda w’umujyi ukomeye, mu buryo bw’umwuka witwa Sodomu na Egiputa, ari na ho Umwami wacu yabambwe [“abambwe,” uko bivugwa mu nyandiko y’Igidanwa n’Ivugururwa]. Abantu bo mu moko, imiryango, indimi n’amahanga bazabona imirambo yabo iminsi itatu n’igice, kandi ntibazemera ko imirambo yabo ishyirwa mu mva.”13

GSAM 80Ingoma y’Ubwoba

GSAM 80.2Kwicwa kw’abo Bahamya kwasohoye mu gihe cy’“ingoma y’ubwoba” mu Bufaransa, kuva mu wa 1792 kugeza mu wa 1795—imyaka itatu n’igice. Nubwo Impinduramatwara y’Abafaransa yamaze imyaka itandatu cyangwa irindwi, ni mu myaka itatu n’igice ya mbere bakoze uko bashoboye ngo barimbure Bibiliya, idini n’abantu bose batinyukaga kuvuganira kimwe muri ibyo. Nubwo Impinduramatwara y’Abafaransa yavugaga ko irwanya ubwami n’ubupadiri, mu by’ukuri yahindutse intambara yo kurimbura Imana na Bibiliya. Ku bihe byabanjirije iyo mpinduramatwara dusoma tuti:

GSAM 80.2“Ntihakagire na rimwe byibagirana ko mbere y’Impinduramatwara yo mu wa 1792, bavuga ko abayobozi b’ubuhakanyi mu Bufaransa bakusanyije hagati yabo maze bagakoresha amapawundi 900.000 [$4.500.000] mu mwaka umwe, ndetse bakabikora kenshi, bagura, bacapa kandi bakwirakwiza ibitabo byo kwonona ibitekerezo by’abantu no kubategurira ingamba z’ubugome.”14

GSAM 80Abanditsi b’Abahakanyi

GSAM 80.3“Inzira y’iyo mpinduramatwara yari yarateguwe n’ibyanditswe bya Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau n’abandi bari bameze nka bo, aho bageragezaga gukwirakwiza amahame yangiza idini risanzwe n’irihishuwe. Ibyahishuwe ntibyatewe gusa impaka, ahubwo byakuweho burundu; Imana yirukanwa mu isanzure, maze mu mwanya wayo hashyirwamo igicucu cy’ibitekerezo cyitwaga Ikimanakazi cy’Ubwenge.”15

GSAM 81.1Mu wa 1793, ibitekerezo by’abantu byari bimeze ku buryo abakina amakinamico bakomerwaga amashyi menshi kubera amagambo yabo yo gutuka Imana na Bibiliya. Dore urugero dutanga:

GSAM 81.1“Umunyarwenya Monert, mu rusengero rwa St. Roche [i Paris], yagejeje ubusuzuguro ku rwego rwo hejuru. Yaravuze ati: ‘Mana, niba ubaho, ihorere izina ryawe ryasuzuguwe! Ndagusuzuguye. Uracecetse. Ntabwo utinyuka kohereza inkuba zawe. Nyuma y’ibi, ni nde uzemera ko ubaho?’”16

GSAM 81Ibikorwa byo Gutuka Imana i Lyons, mu Bufaransa

GSAM 81.2Uko abishe Abahamya bazagaragara nk’ab “ongeye kubamba Umwana w’Imana kandi bakamukoza isoni ku mugaragaro” (Abaheburayo 6:6), bigaragarira mu birori byateguwe na Fouché i Lyons mu rwego rwo guha icyubahiro Chalier, wari Guverineri wa Lyons akaba yari yishwe. Mbere y’uko agera i Lyons, Fouché yategetse ko

GSAM 81.2“ibimenyetso byose by’idini bisenywa; kandi hejuru y’amarembo y’amarimbi handikwe ngo, Urupfu ni ibitotsi by’iteka.... Ishusho ya Chalier yatwarwaga mu mihanda, ikurikiwe n’imbaga nyamwinshi y’abicanyi n’abagore b’indaya. Inyuma yabo hakurikiraga indogobe yari itwaye ubutumwa bwiza, umusaraba n’ibikombe by’Ifunguro Ryera, bidatinze bijugunywa mu muriro, maze indogobe ihatirwa kunywa divayi yeguriwe Imana iri mu gikombe cy’Ifunguro Ryera.”17

GSAM 81.3Dore uko ibirori by’Ubwenge byabereye i Paris bisobanurwa:

GSAM 81.3“Bagendaga mu murongo bajya mu nteko, maze iyo mbaga ... igaseka kandi igahindura mu buryo bwo gukina ibirori by’idini.... Abagabo bambaye amakanzu y’abatambyi bazaga baririmba haleluya kandi babyina Carmagnole, bakagera ku muryango w’inteko. Aho bashyiraga hostiya, udusanduku yayibikwagamo n’ibishushanyo bya zahabu n’ifeza. Bavugaga amagambo yo gukinisha.... Intumwa yaturutse i St. Denis yarasakuje iti: ‘Mwa bikoresho by’ubufana mwe, mwa bera bahiriwe b’ubwoko bwose mwe, nimube abakunda igihugu amaherezo, muhaguruke mwese, mukorere igihugu mujya mu ruganda rw’ibiceri gushongeshwa.’”18

GSAM 82Ijambo ry’Imana Riva mu Mwijima

GSAM 82.1“Hashize iminsi itatu n’igice, umwuka w’ubugingo waturutse ku Mana ubinjiramo” (abo Bahamya), maze “bazamuka bajya mu ijuru mu gicu.”19 Igihe cy’Imana cyari kigeze kugira ngo ijambo ryayo riva mu mwijima rishyirwe ahagaragara imbere y’isi. Igihe cyari kigeze (1798) ngo umurimo w’ubumisiyoneri ukorerwe ku isi yose. Mu wa 1804 hashinzwe Umuryango wa Bibiliya w’Abongereza. Hakurikiyeho indi miryango myinshi ya Bibiliya, none Bibiliya yahinduwe mu ndimi zikomeye zose zo ku isi. Bityo Ibyanditswe, ari bo Bahamya Babiri, bigaragara ahantu bose abantu bashobora kubibona no kubisoma, bigereranywa no kuzamuka kwabo bajya mu ijuru mu gicu.

GSAM 82.2Mu gihe cy’Impinduramatwara y’Abafaransa, Voltaire yavuze ko mu myaka ijana Bibiliya yari kuba itagifite umumaro. Mu mwaka wa ijana uhereye igihe yavugiye ayo magambo, Bibiliya nyinshi zakwirakwijwe mu Bufaransa honyine kurusha izari zizwiho kuba zihari igihe Voltaire yavugaga ayo magambo yo kwirata ubusa. Bavuga kandi ko inzu nyirizina yavugiyeho ayo magambo ubu ikoreshwa nk’inzu ya Bibiliya.

GSAM 82Ibuye rya Rosetta Ryarabonetse

GSAM 82.3Hari ibintu bibiri bifitanye isano n’umwaka wa 1798 n’Abafaransa tugomba kwitaho: Icya mbere, muri uwo mwaka ingabo z’Abafaransa ziyobowe na Jenerali Berthier zatsinze ubutegetsi bwa papa i Roma, zitabizi zisohoza ubuhanuzi bw’icyo gikorwa bwari buri mu gitabo nyirizina zari zarwanyije; icya kabiri, muri uwo mwaka, i Fort St. Julien ku ishami rya Rosetta ry’Uruzi rwa Nili, ingabo z’Abafaransa mu gihe zari zicukura zavumbuye ibuye rizwi cyane rya Rosetta, ubu ribitswe mu Nzu Ndangamurage y’Abongereza. Kuri iryo buye hari inyandiko mu buryo butatu: inyandiko z’ibimenyetso, zakoreshwaga n’abatambyi; inyandiko ya demotike, uburyo bwakoreshwaga n’abantu basanzwe; n’Ikigiriki. Iri ni ryo funguzo ryafunguye inyandiko za demotike n’iz’ibimenyetso zari zarabaye amayobera. Nk’uko undi muntu yabivuze, “amasuka n’ibitiyo byacukuye izi nyandiko zanditswe mu nyuguti za demotike bitanga ibimenyetso byinshi by’uko inyandiko za kera za Bibiliya ari ukuri kurusha ibindi byose bituruka ahandi hanze y’Ibyanditswe ubwabyo.” Bityo abantu nyirizina batekereje kurimbura Bibiliya, batabizi, bakoreshejwe kugira ngo ubuhanuzi busohore mu gukuraho ubutegetsi bw’ubupapa nyuma y’imyaka 1260, kandi bavumbura n’urufunguzo rw’inyandiko ubwazo zemeza ukuri kw’Ibyanditswe bagerageje cyane kurimbura.

GSAM 83“Uzahagarara mu Mugabane Wawe”

GSAM 83.1Ni iki marayika yabwiye Daniyeli ko cyagombaga kubaho mu gihe cy’imperuka? Kuva yumva umutagatifu avuga ati: “Kugeza ku minsi ibihumbi bibiri na magana atatu, ni bwo ubuturo bwera buzerezwa,”20 umutima we wuzura amaganya yo kumenya “iherezo ry’ibi bintu” n’“igihe bizamara.”21 Amaherezo amenyeshwa ko kumenya icyo gihe bitari iby’igihe cye. Arabwirwa ati: “Genda inzira yawe kugeza igihe iherezo rizagerera; kuko uzaruhuka, ugahagarara mu mugabane wawe ku iherezo ry’iminsi.”22

GSAM 83.2Bamwe batekereje ko ayo magambo yerekezaga ku iherezo rya nyuma ry’isi, kandi ko icyo gihe Daniyeli hamwe n’abandi bagize ubwoko bw’Umwami bari kwakira ingororano yabo, bagahagarara mu mugabane w’umurage wabo. Tubwirwa ko ijambo ry’Igiheburayo risobanura umugabane w’umurage, akarere k’igihugu n’ibindi ari gheh-vel. Ariko iryo si ryo jambo ryahinduwemo umugabane muri iki cyanditswe; hano ni goh rahl. Abahanga mu Giheburayo batubwira ko iri jambo goh rahl riboneka inshuro mirongo irindwi na gatandatu mu Isezerano rya Kera, kandi ko ari na ryo rikoreshwa iyo bavuga kwezwa kw’ikigereranyo k’ubuturo bwera, aho ubufindo bwaragwaga kugira ngo hamenyekane ihene yagombaga kwicwa muri izo hene ebyiri. Nk’uko umutambyi mukuru yatwaraga amaraso y’ihene y’Umwami akajya mu buturo bwera gukora umurimo wo kubweza, Abisirayeli bose bahagararaga hanze, bababaza imitima yabo kandi batura ibyaha byabo, kugira ngo baboneke ari abaziranenge kandi bahabwe umugisha w’umutambyi mukuru igihe yasohokaga mu buturo bwera. Bityo, kuri uwo munsi, Abisirayeli bahagararaga mu mugabane wabo.

GSAM 84.1Igihe kwezwa kwa nyuma k’ubuturo bwera kwagombaga kuza, ku iherezo ry’iminsi ibihumbi bibiri na magana atatu, urubanza rwa Daniyeli hamwe n’iz’abakiranutsi bose bapfuye rwagombaga gusuzumwa imbere y’Imana. Bityo Daniyeli ahagarara mu mugabane we.

GSAM 84Amagambo Yapfunditswe kugeza mu 1798

GSAM 84.2Mu gusubiza ikibazo cya Daniyeli ngo “Mwami wanjye, iherezo ry’ibi bintu rizaba rimeze rite?”23 yabwiwe ati: “Amagambo yarafunzwe kandi ashyirwaho ikimenyetso kugeza ku gihe cy’imperuka.”24 Icyari cyahangayikishije cyane Daniyeli ni “ryari?”, “bizamara igihe kingana iki?” na “iherezo ry’ibi bintu rizaba rimeze rite?” Ibyo ni byo byari byarazunguye kandi bigatera umuhanuzi umubabaro; ibyo byonyine ni byo byagombaga gufungwa no gushyirwaho ikimenyetso kugeza ku “gihe cy’imperuka,” si igitabo cya Daniyeli cyose nk’uko bamwe babitekerezaga. Mbere y’iki gihe cya 1798, abigaga ubuhanuzi bari bafite umucyo ku byumweru mirongo irindwi, kandi basobanukiwe ko byatangiriye mu mwaka wa 457 mbere ya Kristo, umurimo wa Kristo wo ku mugaragaro, urupfu rwe n’ibindi bikabaho mu buryo buhuje neza n’ibarura ry’ibyumweru mirongo itandatu na cyenda na mirongo irindwi uhereye kuri uwo mwaka. Isohozwa nyaryo ry’umurimo w’Umukiza rihuje n’iryo barura ryabahaye igihamya gikomeye ko ari we Mesiya w’ukuri, kandi ko itariki yo gutangira ibyumweru mirongo irindwi yari yarashyizweho itavuguruzwa. Kuba bataramenye ko ibyumweru mirongo irindwi ari byo gice cya mbere cy’iminsi ibihumbi bibiri na magana atatu, byatumye icyo kibazo gikomeza gufungwa kugeza nyuma ya 1798, nk’uko byari byarahanuwe.

GSAM 84Urufunguzo rwo gusobanukirwa iminsi 2300

GSAM 84.3Noneho nimucyo turebe uko byagenze. Kugeza mu mwaka wa 1798, abasobanuraga ubuhanuzi ntibari bafite umucyo ku gihe iminsi ibihumbi bibiri na magana atatu yari kuzarangirira. Bashoboraga gusobanukirwa ibimenyetso, igishushanyo n’inyamaswa byo mu gitabo cya Daniyeli, ariko ntibashoboraga kuvuga igihe iminsi ibihumbi bibiri na magana atatu yari kuzarangirira, kuko bari batarasobanukirwa igihe iyo minsi yatangiriye. Nk’igihamya kuri iyi ngingo, dusoma mu kinyamakuru cy’Abadiventisiti cyitwaga Ijwi ryo mu Gicuku, cyasohoreraga icyo gihe mu mujyi wa New York, cyo ku wa 15 Kamena 1842, ngo: “Birashishikaje rwose kubona abanditsi banyuranye bakoraga buri wese ku giti cye, kuva mu 1798 barabonye icyari kitarigeze gisobanuka mbere, ari cyo cy’uko ibyumweru mirongo irindwi byari urufunguzo rwo gusobanukirwa iminsi ibihumbi bibiri na magana atatu.”

GSAM 85Benshi babona umucyo

GSAM 85.1Nk’uko ubwo bumenyi bwari “bufatanishijwe ikimenyetso” kugeza igihe Uwiteka yagennye cyo kubuhishurira ubwoko bwe ngo bubusobanukirwe, ni na ko, igihe “igihe cy’imperuka” cyari kuba kigeze, benshi bagombaga “kunyura hirya no hino” mu Byanditswe, bashakashaka ibyo bintu. Kugereranya ubuhinduzi buke bw’uwo murongo biratuma iki gitekerezo gisobanuka neza cyane.

GSAM 85.2Dogiteri Adam Clarke agira ati: “Benshi bazihatira gushaka ubusobanuro; kandi ubumenyi buziyongera, binyuze muri ubwo buryo.”

GSAM 85.3Muri Bibiliya ya Luther yo mu kidage yavuguruwe, dusoma ngo: “Ni ko benshi bazayinyuramo, bakabona ubwenge bwinshi.”

GSAM 85.4Bibiliya yo mu kidage igereranya ubuhinduzi igira iti: “Benshi bazayinyuramo yose, bityo ubumenyi bwiyongere.”

GSAM 85.5Bibiliya yo mu kidage ya L. Van Ess, na yo papa yemereye abasomyi b’Abagatolika, ihindura uwo murongo iti: “Benshi bazayisesengura yose, kandi ubumenyi buzaba bwinshi.”

GSAM 85.6Bibiliya yo mu gisuwede igira iti: “Benshi bazayishakiramo, kandi ubumenyi buzaba bwinshi.”

GSAM 85.7Bibiliya yo mu kidanimarike n’ikinoruveje yavuguruwe igira iti: “Benshi bazashakashaka bashishikaye, kandi ubumenyi buzaba bwinshi.”

GSAM 85.8Mu Ijwi ryo mu Gicuku ryo ku wa 15 Kamena 1842, dusoma ibirebana n’uku gushakisha no kubona ubumenyi ku byari bifatanishijwe ikimenyetso mbere y’umwaka wa 1798 ngo: “Mbese si igitangaza kubona abanditsi benshi batari baziranye bageze ku mwanzuro umwe hafi mu gihe kimwe?”

GSAM 86.1Hano dutanze urutonde rw’abantu n’amatsinda makumyabiri banyuranye bavumbuye ukuri ku iherezo ry’iminsi ibihumbi bibiri na magana atatu, batabitewe no kuganira hagati yabo, ahubwo ari imbuto zo gushakashaka mu Byanditswe bashishikaye, bayobowe n’Umwuka w’Imana. Ku isonga ry’uru rutonde dushyize William Miller wo muri leta ya New York; hakurikiraho A. J. Krupp wo muri Philadelphia, Pennsylvania; David McGregor wo muri Falmouth, Maine; Edward Irving wo mu Bwongereza; Archibald Mason wo muri Sikotilande; W. E. Davis wo muri South Carolina; Joseph Wolff wakoreye umurimo mu bice bitandukanye bya Aziya; Alexander Campbell, mu mpaka yagiranye na Robert Owen mu 1829; Kapiteni A. Landers wo muri Liverpool mu Bwongereza; Leonard Heinrich Kelber wo muri Stuttgart mu Budage; Lacunza wo muri Esipanye; Hentzepeter wo muri La Haye mu Buholandi; Dogiteri Capadose wo muri Amsterdam mu Buholandi; Rau wo muri Bavariya; abatambyi bo muri Tartariya, mu 1821; abigishwa ba Bibiliya bo muri Yemeni, mu gitabo cyabo cyitwa “Seera”; Hengstenberg wo mu kandi karere ko mu Budage; Abarusiya bo ku Nyanja ya Kasipiyene; Abamolokani bo ku nkombe z’Inyanja ya Baltike, n’abandi.

GSAM 86.2Ibikurikira birerekana uko iyi ngingo yagiye isobanukira abigaga ubuhanuzi mu bihe bitandukanye, kandi batari baziranye:—

GSAM 86.3Mu Ijwi ryo mu Gicuku ryo ku wa 15 Kamena 1842 harimo aya magambo: “Tumaze kwakira igitabo gifite umutwe ukurikira: ‘Inyandiko Ebyiri ku Mibare y’Ubuhanuzi bwa Daniyeli y’Iminsi 2300, no ku Nshingano y’Umukristo yo Gushakashaka iby’Ugutabarwa kw’Itorero, cyanditswe na Archibald Mason, umubwiriza w’ubutumwa bwiza, Wishawtown, Sikotilande, Newberg. Cyacapwe na Ward M. Gazeley mu 1820, akurikije igitabo cyasohorewe muri Glasgow.’ Muri iki gitabo, Mason agira ati: ‘Mperutse kubona agatabo gato kasohowe bwa mbere muri Amerika na Pasiteri Wm. E. Davis wo muri South Carolina, kongera gusohorwa mu 1818 muri Warkington, mu majyepfo y’u Bwongereza. Uyu mwanditsi yemeza ko iminsi ibihumbi bibiri na magana atatu yatangiranye n’ibyumweru mirongo irindwi (igice cya 9:24). Kuri iki gitekerezo, nta kundi nabigenza uretse kwemera ko ari ko biri.’”

GSAM 87Davis wo muri South Carolina

GSAM 87.1Muri iyo nomero nyine y’Ijwi ryo mu Gicuku, umwanditsi mukuru yagize ati: “Igitabo cya Davis kigomba kuba cyaranditswe ahagana mu 1810.” Avuga ku bisobanuro byatanzwe muri icyo gitabo, aragira ati: “Umusomyi yashobora rwose kwibwira ko asoma inyandiko za Miller, Litch, Stores cyangwa Hale, nyamara twemera ko nta n’umwe mu banditsi bo muri iki gihe bandika iby’ukuza kwa kabiri wari uzi ko iki gitabo kibaho kugeza mu cyumweru gishize. Umwanditsi mukuru w’iki kinyamakuru [Ijwi ryo mu Gicuku] ntiyari yarigeze acyumva mbere. Igitekerezo cya Davis ku gihe, Mason na we yemeje, cyari icy’uko iminsi ibihumbi bibiri na magana atatu yari kuzarangirana n’umwaka w’Abayahudi wa 1843, ari wo mwaka wacu wa 1844.”

GSAM 87Joseph Wolff n’abandi makumyabiri

GSAM 87.2Mu Ijwi ryo mu Gicuku ryo ku wa 31 Kanama 1843, dusoma ko “mu 1822 Joseph Wolff (wo mu Bwongereza) yasohoye igitabo cyitwa ‘Azagaruka, Umwana w’Umuntu mu Bicu by’Ijuru.’” Kandi ko “mu 1826 abantu makumyabiri bo mu madini yose akurikiza inyigisho zemewe bahuriye i Londres na Bwana Wolff kugira ngo bige Bibiliya. Bose bageze ku mwanzuro umwe. Bongeye imyaka 45 ku myaka 1260.” Kongera imyaka 45 ku myaka 1260 yarangiye mu 1798 byatugeza ku mpera z’umwaka w’Abayahudi wa 1843, ari wo mu by’ukuri mwaka wacu wa 1844.

GSAM 87Igitekerezo cya Alexander Campbell

GSAM 87.3Muri iyo nomero y’icyo kinyamakuru, havugwa kuri Alexander Campbell ko “mu 1829 yagiranye na Robert Owen, utarizeraga Imana, za mpaka ze zamamaye, aho yashimangiraga ko amayerekwa ya Daniyeli agera ku mperuka y’ibihe, ko iminsi ibihumbi bibiri na magana atatu ari imyaka, kandi ko izarangira hashize imyaka igera kuri 1847 uhereye ku ivuka rya Kristo; kandi nk’uko we ubwe yabigaragazaga, iryo vuka ryabayeho imyaka ine mbere y’igihe gikunze gufatwa nk’intangiriro y’ibarura ry’imyaka.” Bityo, ibarura rye ryari kurangiza iminsi ibihumbi bibiri na magana atatu ku mpera z’imyaka y’Abayahudi 1843 yuzuye, uhereye ku ntangiriro y’igihe cyo nyuma ya Kristo, mu by’ukuri akaba ari mu 1844.

GSAM 88.1Mu Ijwi ryo mu Gicuku ryo ku wa 21 Nzeri 1843 harimo inkuru ivuga ku gitabo bakiriye gifite uyu mutwe: “Ijwi Ribwira u Bwongereza na Amerika, Risobanura mu Byanditswe Ukuza kwa Kabiri k’Umwami n’Umukiza Wacu, Icyo Dusaba Buri Munsi mu Masengesho Tugira Tuti: ‘Ubwami bwawe buze, ibyo ushaka bibe mu isi nk’uko biba mu ijuru,’25 Cyanditswe na Kapiteni A. Landers wo muri Liverpool, gisohorwa na S. Kent na Bagenzi Be, mu 1839.”

GSAM 88.2“Kimwe n’abandi, na we atanga ibarura ry’igihe, akerekana ko iherezo ry’iminsi ibihumbi bibiri na magana atatu ari imyaka 1847 uhereye ku ivuka nyakuri rya Kristo.” Uwo waba ari umwaka wacu wa 1844, kuko yavutse imyaka ine mbere y’igihe gikunze gufatwa nk’intangiriro y’ibarura ry’imyaka.26

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3Muri Review and Herald yo ku wa 17 Gicurasi 1892 harimo inyandiko ya Pasiteri L. R. Conradi wo muri Hamburg mu Budage, aho agira ati:—

GSAM 88.4“Wenda benshi mu basomyi bacu bumvise iby’umuyobozi uzwi cyane wo mu itorero ry’Abaluteriyani witwaga Bengel, washyizeho igihe cyo kuboneka k’Umwami wacu mu mwaka wa 1836, mu kinyejana gishize [nk’uko Schaff abivuga, Bengel yapfuye mu 1751], ibarura rye rishingiye ku mubare wa 666 wo mu Byahishuwe. Ariko mbere cyane y’uko icyo gihe kirangira, undi mugabo witwaga Leonard Heinrich Kelber, wari umuyobozi w’ishuri, yatangiye kwandika. Agatabo ke ka mbere kasohotse mu 1824, kitwaga ‘Imperuka Iri Hafi,’ karimo ibisobanuro bya Matayo 24 na 25. Kacapiwe muri Bavariya. Ariko mu 1835, muri Stuttgart hasohotse agatabo kanini kurushaho gafite uwo mutwe nyine, karimo impapuro 126. Ibi birashishikaje by’umwihariko, kandi kugira ngo abasomyi bacu barusheho kubisobanukirwa, nongeyeho ubuhinduzi bw’urupapuro rwanditseho umutwe: ‘Imperuka Iregereje, byemejwe mu buryo busesenguye kandi bwemeza, bishingiye ku ijambo ry’Imana no ku byabaye vuba aha; bivanaho rwose imyumvire yose yo kurwanya gutegereza ukuza k’Umwami wacu cyangwa kubara igihe; bigaragaza neza uko umuyobozi Bengel yibeshyeho imyaka irindwi ku birebana n’umwaka ukomeye uzafatirwamo umwanzuro; kuko atari umwaka wa 1836, ahubwo ari umwaka wa 1843 uzaba iherezo ry’intambara ikomeye hagati y’umucyo n’umwijima, maze ubwami bw’amahoro bw’Umwami wacu Yesu, bwari bumaze igihe kirekire butegerejwe, bugatangira ku isi.’

GSAM 89.1“Icyo gitabo cyongeye gusohorwa ku ncuro ya kabiri mu 1841, na none muri Stuttgart, kandi uko mbizi, cyongeye no gusohorwa muri Saxoniya. Nk’uko urupapuro rwanditseho umutwe rubigaragaza, ako gatabo, kamaze gusubiza imyumvire yo kurwanya ubwo butumwa yari isanzwe, kerekana mu buryo busobanutse kandi budasiga urujijo isano iri hagati y’iminsi ibihumbi bibiri na magana atatu yo muri Daniyeli 8 n’ibyumweru mirongo irindwi byo muri Daniyeli 9, kakayigeza mu mwaka wa 1843 (1843 w’Abayahudi, ari wo wacu wa 1844). Hanyuma mu gice gisigaye cy’igitabo, yerekana akoresheje ibimenyetso by’ibihe ko icyo kintu kigomba kuba kiri hafi.

GSAM 89.2“Kuba icyo gitabo cyarasohotse incuro nyinshi byonyine byahamya ukuntu abantu bagishishikariye. Mwene data Schäche, ubu utuye muri Ositaraliya, yabonye itangazo ryacyo no mu ntara ya Sileziya iri kure, maze amaze kugisaba ko bakimwoherereza, agisoma ashishikaye cyane, akinze inzugi. Muri icyo gitabo nta kimenyetso na kimwe kiboneka cy’uko umwanditsi yari azi undi muryango uwo ari wo wose nk’uwo ku isi; nyamara, ayobowe n’Umwuka w’Imana, yageze ku myanzuro imwe n’iy’abandi.

GSAM 89.3“Mu 1842 yanditse agatabo karushijeho kuba kanini, k’impapuro 286, na ko muri Stuttgart, kavuga ku ‘Bitekerezo by’Ingenzi kandi Bishingiye ku Byanditswe ku Iremwa ry’Isi n’Igihe Izamara; cyangwa Igisubizo Gisesenguye ku Kibazo Kigira Kiti: Ni Iki Cyatumye Imana Irema Isi mu Minsi Itandatu Ikurikirana—Kwegereza k’Umwami Wacu Gucira Antikristo Urubanza—Ibintu Bikomeye kandi Bishimishije byo mu Mwaka wa 1843.’”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4Ahagana mu mwaka wa 1812, Lacunza yasohoye muri Esipanye igitabo cyitwa Ukuza kwa Mesiya mu Cyubahiro cy’Ubwami no mu Bwiza. Uwo mwanditsi yakoresheje izina ry’irihimbano “Ben Ezra” kugira ngo atamenyekana, kandi bakeka ko yari Umuyahudi wahindukiriye Ubukristo. Edward Irving wo mu Bwongereza amaze gutangira umurimo we werekeye ukuza kwa kabiri, yahinduye icyo gitabo mu cyongereza. Bityo ubutumwa bwacyo bwamenyekanye nibura mu ndimi ebyiri.

GSAM 89.5Birashishikaje rwose, nyuma y’imyaka myinshi, guhuriza hamwe imyanzuro y’abigishwa batandukanye, kuva mu ntangiriro z’ikinyejana gishize kugeza mu 1840, babaze igihe cy’iminsi ibihumbi bibiri na magana atatu, bagashyira ibyumweru mirongo irindwi ku ntangiriro y’icyo gihe, hanyuma ugasanga bose bemeranya ko icyo gihe kirangira mu 1844.

GSAM 901844 ni ryo herezo nyakuri ry’iminsi 2300

GSAM 90.1Umuntu ashobora kwibaza ati: Mbese dushobora kwiringira tudashidikanya ko 1844 ari wo mwaka nyakuri iminsi ibihumbi bibiri na magana atatu yarangiriyeho? Yego! Nk’uko ikintu kitari ugusohora nyakuri k’ubuhanuzi kidashobora kuba mu gihe gikwiriye cyagenewe ugusohora kwabwo nyakuri, ni ko natwe tugomba kwemeza ko umwaka wa 1844 ari ryo herezo nyakuri ry’iminsi ibihumbi bibiri na magana atatu. Imana, yafatanishije ikimenyetso ubwo bumenyi kugeza mu 1798, igasezeranya ko icyo gihe umucyo wari kumurika, yayoboye, ikoresheje Umwuka wayo utayoba, abayishakanaga umwete kugira ngo basobanukirwe neza icyo gihe. Igihe cyayo cyari kigeze kugira ngo “ubumenyi” kuri iyo ngingo “bwiyongere,” kandi yatanze umucyo nyakuri.

GSAM 90.2Tumaze kubona iherezo ry’igihe abantu basobanuriwe mu “gihe cy’imperuka,” birakwiye ko twibaza icyo ubwo buvumbuzi busobanura. Dusanga muri icyo gihe, ubwo umurimo w’ubutumwa bwiza uri kurangira, hagomba gutangazwa igihe kizwi cyo gutangira kwicara kw’urukiko. Yohana aragira ati: “Mbona undi mumarayika aguruka aringanije ijuru, afite ubutumwa bwiza bw’iteka ryose ngo abubwire abatuye mu isi, n’amahanga yose n’imiryango yose n’indimi zose n’amoko yose, avuga ijwi rirenga ati: Nimwubahe Imana, muyihimbaze, kuko igihe cyo guca urubanza kwayo gisohoye; muramye Iyaremye ijuru n’isi n’inyanja n’amasoko y’amazi.”27 Abamarayika ubwabo ntibabwiriza abantu ubutumwa bwiza. Umuntu ni we Uwiteka ubwe yatoranyije ngo abwirize ubutumwa bwiza bwe kugeza ku mperuka y’isi.28 Bityo rero, uyu mumarayika ni ikimenyetso cy’ubutumwa bwiza butangaza ko igihe cy’urubanza kigeze ngo “rubanzirize mu nzu y’Imana.”29 Ubutumwa nk’ubwo ntibwashoboraga gutangwa bushingiye ku Byanditswe, igihe kiganisha ku rubanza kitaravumburwa mu Byanditswe. Igihe cy’iminsi ibihumbi bibiri na magana atatu, nk’uko twamaze kubivugaho, kigera ku rubanza rw’igenzura rw’ubwoko bw’Imana.

GSAM 91Umunsi w’impongano ni igihe cy’urubanza

GSAM 91.1Abayahudi bumvaga kandi n’ubu baracyumva ko umunsi w’impongano, ari wo wo kweza ubuturo bwera bwo ku isi, ari umunsi w’urubanza. Ndetse n’ubu, nubwo batatanye kandi badashobora gukora imihango yose yo mu bihe bya kera yari ifitanye isano n’uwo munsi ukomeye, baracyawizihiza nk’umunsi w’urubanza. Kugira ngo tubihamye, turabanza gusubiramo amagambo yo mu kinyamakuru cy’Abayahudi gisohokera muri San Francisco, California, cyitwa Umusobanuzi w’Abayahudi, kikaba ari ikinyamakuru kivugira Abayahudi bakurikiza imigenzo gakondo bo mu burengerazuba bw’Imisozi ya Rocky. Muri nomero yo muri Nzeri 1892, harimo itangazo rivuga ko mbere y’uko nomero ikurikira isohoka, ukwezi kwa karindwi n’umunsi w’impongano byari kuba bigeze. Bita ukwezi kwa karindwi Tishree, naho ukwa gatandatu bakakwita Ellul; bityo icyo kinyamakuru cyagize kiti: “Ukwezi kwa Ellul kurageze, kandi buri gitondo mu masinagogi akurikiza imigenzo gakondo, hagomba kumvikana amajwi yo kuburira ya Shofari [impanda yagombaga kuvuzwa kuva ku munsi wa mbere kugeza ku wa cumi w’ukwezi kwa karindwi, Zaburi 81:3, 4], yibutsa abantu kwitegura umunsi w’urwibutso n’urubanza ruheruka rwa Yom Kippur.” Kubera ko bari ku mpera za Ellul, ukwezi kwa gatandatu, kandi Tishree, ukwezi kwa karindwi, kukaba kwari kugiye gutangira, buri gitondo mu minsi icumi bari kumva impanda itangaza urubanza ruheruka rw’umwaka muri iyo gahunda y’imihango yashushanyaga ibizaza.

GSAM 91Ubuhamya bwa rabi w’Umuyahudi

GSAM 91.2Nanone mu mwaka wa 1902, Rabi Isidore Myers, wo mu iteraniro rinini ry’Abayahudi i San Francisco, California, atangaza umunsi w’impongano, yagize ati: “Iyo Umwisirayeli yambuka urubibi rw’igihe ava mu mwaka umwe ajya mu wundi, yibutswa bikomeye irema n’ubutware bw’Umuremyi ku bintu byose, kandi ahamagarirwa kwizihiza avuza impanda isabukuru, twavuga tuti, y’ivuka ry’igihe n’iyambikwa ry’ikamba ry’Umwami ukomeye. Ijwi ry’iyo mpanda nyine, ari yo Shofari, rimuhamagarira kandi gusubiza amaso inyuma agasuzuma yitonze ibikorwa bye byo mu mwaka ushize, ahagaze ahinda umushyitsi imbere y’ijisho rireba byose ry’Ubutabera bw’Iteka Ryose bwicaye ku ntebe y’urubanza.”

GSAM 92.1Kubera ko mu murimo wo mu rusengero rw’Abayahudi ubuturo bwera bwezwaga rimwe buri mwaka, Daniyeli agomba kuba yarabonaga ko kweza ubuturo bwera ku iherezo ry’iminsi ibihumbi bibiri na magana atatu byagombaga kuba byerekeye ikindi kintu kitari uwo murimo wa buri mwaka washushanyaga ibizaza. Uwiteka yari yaramaze kwigisha ubwoko bwe ko, igihe ubuhanuzi bukoresha ibimenyetso, igihe gitanzwe kigomba kubarwa ngo “umunsi wose uhwanye n’umwaka.”30 Bityo, iki gihe cy’iminsi ibihumbi bibiri na magana atatu, nk’uko twabibonye, kigera ku iherezo ry’umurimo wa Kristo nk’umutambyi mukuru mu buturo bwera bwo mu ijuru, ni ukuvuga ku rubanza rw’igenzura rw’abafite imanza zagejejwe mu buturo bwera bwo mu ijuru binyuze mu kwatura ibyaha.

GSAM 92Ubutumwa bw’urubanza bwagombaga gutangwa mu 1844

GSAM 92.2Igihe urubanza rw’abera rwari gutangirira kimaze kuvumburwa, inzira yarafungutse kugira ngo, hakurikijwe uko Uwiteka yateganyije uko ibintu bizakurikirana nk’uko byagaragajwe mu buhanuzi, hatangwe ubutumwa bugira buti: “Igihe cyo guca urubanza kwayo gisohoye.” Mumenye ko hatavugwa ko ubwo butumwa bwari gutangazwa ako kanya icyo gihe kimaze kuvumburwa, ahubwo ko umucyo wari usanzwe “ufatanishijwe ikimenyetso” wagombaga gusobanuka. Tubona neza ko ibyo byasohoye. Mu bice bikurikira bizagaragara ko Uwiteka yagennye mu buryo busobanutse nk’ubwo igihe ubutumwa bw’ukuza kwa kabiri bwari gutangarizwa, kandi ko ubwo butumwa bwatangarijwe isi uko byari byaravuzwe.

Notes

  1. Daniyeli 12:8-10. ↩
  2. Daniyeli 8:17. ↩
  3. Daniyeli 12:4. ↩
  4. Gutegeka kwa Kabiri 29:29, ↩
  5. Nahumu 3:2. ↩
  6. Nahumu 1:5-9. ↩
  7. Nahumu 2:3-5. ↩
  8. Yoweli 2:1. ↩
  9. Zefaniya 2:1-3. ↩
  10. Daniyeli 11:35. ↩
  11. Daniyeli 12:7. ↩
  12. Ibyahishuwe 11:3. ↩
  13. Ibyahishuwe 11:7-9. ↩
  14. *Amateka ya Bibiliya y’Ubwongereza* ya Anderson, p. 494. ↩
  15. Thomas Dick, *Ku Ivugururwa ry’Imibereho*, p. 154. ↩
  16. *Impinduramatwara y’Abafaransa* ya Thier, umuzingo wa 2, p. 371. ↩
  17. Aho twavuze, p. 338. ↩
  18. Aho twavuze, p. 365. ↩
  19. Ibyahishuwe 11:11, 12. ↩
  20. Daniyeli 8:14, ↩
  21. Daniyeli 12:6-8. ↩
  22. Daniyeli 12:13. ↩
  23. Daniyeli 12:8, ↩
  24. Daniyeli 12:9. ↩
  25. Matayo 6:10. ↩
  26. Itariki yanditse ku ruhande rwa Matayo 2:1. ↩
  27. Ibyahishuwe 14:6, 7. ↩
  28. Matayo 28:19, 20. ↩
  29. 1 Petero 4:17. ↩
  30. Kubara 14:34; Ezekiyeli 4:6. ↩

Icyitonderwa

Subira inyuma