Cipaturo 7 — Kukura Luŵiro kwa Uthenga
GSAM 126.1“Ndipo nkhawona mungelo munyake wankhongono wakukhira kufuma kuchanya, wakuvwara bingu; chiŵingavula chikaŵa pa mutu wake, chisko chake chikaŵa nga ni dazi, ndipo malundi ghake ghakaŵa nga ni mizati ya moto. Mu woko lake mukaŵa kabuku kakujulika; wakakanda na lundi lake lamalyero pa nyanja, ndipo na lamazere pa charu, ndipo wakachemerezga na lizgu likuru, nga umo nkhalamu yikubangulira. Wati wachemerezga, kududuma kwa mabingu kunkhonde na kuŵiri kukafumiska mazgu ghake.... Ndipo mungelo uyo nkhamuwona wakwimilira pa nyanja na pa charu wakatumphuska woko lake kuchanya, na kulapa mwa uyo ngwamoyo muyirayira, uyo wakalenga kuchanya na vyose ivyo vilimo, charu na vyose ivyo vilimo, ndiposo nyanja na vyose ivyo vilimo, kuti nyengo yiŵengeso yayi. Kweni mu mazuŵa gha lizgu la mungelo wa chinkhonde na chiŵiri, para wayamba kuwomba, chisisi cha Chiuta chizamufiskika, nga umo wakaphalilira ŵateŵeti ŵake ŵanchimi.”1
GSAM 126Mungelo Ntchimanyikwiro cha Ŵathenga Ŵanthu
GSAM 126.2Nga umo talongolera kale, mulimo wa kupharazga ivangeli wapika ku ŵanthu, ndipo Fumu yalayizga kuti yitumbikenge mulimo uwu m'paka ku “umaliro wa charu.”2 Ntheura mungelo uyo wakunyamura uthenga uwu wakwenera kuŵa chimanyikwiro cha uthenga wakukhwaskana na nyengo, uwo ukwenera kupharazgika ku ŵanthu ŵakukhala pa charu. Uthenga uwu ukupharazgika kufuma mu buku ilo “ndakujulika,” kulongora pakweru kuti pakwamba likaŵa lakujalika. Ŵathenga aŵa mbakuzirwa kwa Chiuta; pakuti “chiŵingavula,” chimanyikwiro cha phangano la Chiuta, chili pachanya pawo, ndipo ŵakwimilira ŵakuvwara ungweru wa uchindami wa Chiuta, na kupharazga uthenga na mazaza gha Mlengi wa vinthu vyose. Icho chikupharazgika pano ni uthenga wakukhwaskana na nyengo, uwo kale “ukadindikika,” kweni sono ukupharazgika kufuma mu buku “lakujulika.”
GSAM 127.1Mu vipaturo vyakumanyuma tawoneska kuti Fumu yikamanyiska nyengo iyo ungweru ukeneranga kupika wakukhwaskana na umaliro wa nyengo yikuru ya uchimi—mazuŵa 2300—iyo yikufikiska ku cheruzgo chakusanda; kuti uchimi wakuti kumanya kuzamukura ukafiskika ndendende pakuwuska ŵanthu ŵanandi awo yikaŵavumbulira ungweru uwu; ndiposo kuti yikamanyiska nyengo iyo “ntharika ya mkuyu” yikeneranga kusambirika, pakuwuska ŵasambizgi ŵake pa nyengo yeneyiyo na pa malo ghenepagho kuti ŵalutenge na kupharazgira charu ntharika iyo. Mwakuyana waka yikamanyiska ndendende nyengo iyo uthenga wakukhwaskana na nyengo ukeneranga kukura na kuzgoka chemerezgo chikuru, ndipo ichi nacho chikafiskika ndendende.
GSAM 127Chemerezgo Chikuru cha Uthenga Wakwamba
GSAM 127.2Nyengo iyo uthenga uwu ukeneranga kupharazgika na chemerezgo chikuru ni nkhani yakukondweska. Pano yikuŵikika pakati pa kuwomba kwa mbata ya chinkhonde na yimoza na ya chinkhonde na chiŵiri. Ichi chikuwoneka chifukwa cha malo agho nkhani iyi yili mu Malemba, kweniso chifukwa cha uthenga wenecho, uwo ukuti: “Mu mazuŵa gha lizgu la mungelo wa chinkhonde na chiŵiri, para wayamba kuwomba, chisisi cha Chiuta chizamufiskika, nga umo wakaphalilira ŵateŵeti ŵake ŵanchimi.” Uwu mbukaboni wakukwana wakuti nyengo iyo yikupharazgika mu uthenga uwu yikufika m'paka pa kuwomba kwa mbata ya chinkhonde na chiŵiri.
GSAM 127Nyengo ya Chemerezgo Chikuru
GSAM 127.3Para mungelo wa chinkhonde na chiŵiri wakuwomba, tikuŵazga kuti “tempile la Chiuta likajulika kuchanya, ndipo mu tempile lake mukawoneka likasa la phangano lake.”3 Mu uteŵeti wa mu chihema chakupatulika cha pa charu, chipinda icho chikaŵa na likasa—malo ghatuŵa chomene—chikajulikanga kamoza pera pa chaka; likaŵa zuŵa la kuphepiska, ndipo chilato chake chikaŵa kusisita zakwananga—kutoweska kwa chihema chakupatulika. Nyengo iyo ŵanchimi ŵakayowoya kuti mulimo wakutoweska uwu, uwo Khristu wakuchita, uchitikenge, ni pa umaliro wa mazuŵa 2300.4 Kweniso kukuyowoyeka kuti para mungelo wa chinkhonde na chiŵiri wakuwomba, mazgu kuchanya ghakuti nyengo yakweruzgira ŵakufwa yakwana.5
GSAM 128.1Chimanyikwiro ichi cha uchimi wa mu Chivumbuzi 10 chikulongora nyengo iyo uthenga uwu ukwenera kufuma “na lizgu likuru,” ndipo paumaliro, “nga umo nkhalamu yikubangulira.” Kuyana na uchimi uwu, nyengo iyo uthenga ukeneranga kukura na kufika pa “chemerezgo chikuru” ni kufuma pa umaliro wa mbata ya chinkhonde na yimoza m'paka pa umaliro wa nyengo ya uchimi iyo yikufikiska ku kutoweska kwa chihema chakupatulika; kuyowoya kunyake, m'paka pa umaliro wa mazuŵa 2300. Mbata zinayi zakwamba zikafiskika mu nkhondo za ŴaGoth, ŴaVandal, ŴaHun, na ŵanyake, izo zikagaŵa Ufumu wa Roma wa Kumanjiliro gha Dazi mu vigaŵa panji maufumu khumi.
GSAM 128Mbata ya Chinkhonde
GSAM 128.2Mbata ya chinkhonde yikulongora kuwuka kwa chisopa cha Chisilamu na bingu lake la visambizgo vyautesi, kweni chomenechomene nyengo ya “myezi yinkhonde,” panji vyaka 150 vyeneko kufuma apo “ŵakaŵa na themba pa iwo.” Pa Julayi 27, 1299, Othman, uyo wakambiska ufumu wa Ottoman, wakanjira mu charu cha Nicomedia na kuwukira. Kufuma pa nyengo iyo ŴaOttoman ŵakasuzga na “kutambuzga” Ufumu wa Roma wa Kumafumiro gha Dazi m'paka pa Julayi 27, 1449, vyaka 150 vya kuwomba kwa mbata ya chinkhonde. Pa nyengo iyo Ŵaturuki ŵakiza na ŵasilikari ŵawo kwimikana na msumba wa Constantinople wenecho, ŵakugwiliskira ntchito unga wakuphulika pa nkhondo yawo; ndipo na chilwero chikuru chakuwombera, icho Gibbon wakulemba mdauko wakuti chikakhumbikwiranga ng'ombe 60 kuti zichiguze, ŵakawomberanga malibwe ghakuru pa malinga gha Constantinople.
GSAM 128Umaliro wa Mbata ya Chinkhonde na Yimoza
GSAM 128.3Pafupifupi pa nyengo iyi John Palleologus, uyo ŵakulemba mdauko ŵakuti wakaŵa themba laumaliro la Ŵagiriki, wakafwa. Constantine Decozes ndiyo wakeneranga kuhara chitengo, kweni kukuyowoyeka kuti chifukwa cha kopa Amurath, sulutani wa Ŵaturuki uyo wakachitanga nkhondo iyi kwimikana nayo, wakalomba kwa Amurath kuti wamuzomerezge kukwera pa chitengo. Kuchita nthena kukaŵa nga nkhupeleka chitengo ku Ŵaturuki. Nakuti pakajumpha nyengo yichoko waka, ŴaOttoman ŵakapoka msumba wa Constantinople na Ufumu wa Roma wa Kumafumiro gha Dazi. Ntheura “ŵakakoma” ufumu uwo pa nkhani ya muwuso, uwo pakwamba “ŵakautambuzganga.” Ŵakeneranga “kuwukoma” kwa “ora limoza, na zuŵa limoza, na mwezi umoza, na chaka chimoza.”
GSAM 129.1Usange tikuwona iyi kuŵa nyengo ya uchimi, zuŵa limoza kwimira chaka chimoza, kasi yingaŵa nyengo yitali wuli? Nkhani iyi njipusu: chaka chimoza, mazuŵa 360, panji vyaka; mwezi umoza, mazuŵa 30, panji vyaka; ndipo zuŵa limoza, chaka chimoza,—vyose pamoza mazuŵa 391, panji vyaka 391 vyeneko. Pakuti ora limoza ntchigaŵa chimoza pa vigaŵa 24 vya zuŵa, para likuŵa chimanyikwiro lingimira hafu ya mwezi, panji mazuŵa 15. Ntheura nyengo yose ya muwuso wakujiyimira wekha wa Ŵasilamu pa charu cha Ufumu wa Roma wa Kumafumiro gha Dazi yikaŵa vyaka 391 na mazuŵa 15. Para tikusazgako nyengo iyi ku Julayi 27, 1449, tikufika pa Ogasiti 11, 1840, kuŵa umaliro wa nyengo ya kujiyimira paŵekha kwa Ŵaturuki, nga umo mbata ya chinkhonde na yimoza yikulongolera.
GSAM 129Dokotala Josiah Litch Wakuyowoyerathu Kuwa kwa Ufumu wa Ottoman
GSAM 129.2Mu 1838 Dokotala Josiah Litch, wa ku Philadelphia, Pa., wakati wazomera unenesko uwo William Miller wakalongosoranga, wakajibatika ku mulimo wa kumanyiska uthenga ku ŵanthu ŵanandi. Wakalemba nkhani kuti zisindikizgike na kuŵazgika na ŵanthu wose, zakukhwaskana na mbata zinkhonde na ziŵiri za mu Chivumbuzi. Wakayowoya kwambura kukayika kuti mbata ya chinkhonde na yimoza yizamuleka kuwomba ndipo nkhongono ya Ottoman yizamumara pa zuŵa la 11 la Ogasiti, 1840, ndiposo kuti ichi chizamulongora charu kuti zuŵa limoza mu uchimi wa vimanyikwiro likwimira chaka chimoza cha nyengo yeneko.
GSAM 129.3Ŵabali ŵanyake, nanga ni awo ŵakakolerana nayo pa fundo iyi, ŵakatenthema na wofi chifukwa cha ivyo vingachitika “usange chindachitike” nga umo wakayowoyera. Kweni ichi chikamugongoweska yayi; wakalutilira kuchita vyose ivyo wangafiska kuti ŵanthu ŵamanye maghanoghano ghake pa nkhani ya Ŵaturuki. Manyuzipepara ghakathandazga ivyo wakayowoya pa nkhani iyi. Magulu gha ŵambura kugomezga ghakadumbiskananga nkhani iyi mu maungano ghawo, ndipo ghakati, “Uyu ni munthu uyo wakuchita chikanga kuyowoyerathu chinthu, ndipo usange nkhani iyi yimarenge nga umo wakuyowoyera, yizamukhozga kwambura kukayika ivyo wakuti zuŵa limoza mu uchimi likwimira chaka chimoza, kuti mazuŵa 2300 ni vyaka vyakukwana nambara yeneyiyo, ndiposo kuti vizamumara mu 1844.”
GSAM 130.1Kusindikizgika kwa nkhani yakusambizga ya Dokotala Litch kukachitiska kuti ŵanthu ŵanandi ŵadumbiskanenge, ndipo ŵanthu vikwi vinandi ŵakamba kulindilira umo masuzgo agho ghakaŵapo pakati pa Mehemet Ali, pasha wa Eguputo, na sulutani wa Ŵaturuki, ghamalirenge. Ŵanthu mahandiredi ŵakati, “Usange nkhani iyi yimarenge nga umo dokotala wayowoyera, yizamukhozga fundo ya ‘zuŵa limoza kwimira chaka chimoza’ yakulongosolera nyengo ya vimanyikwiro, ndipo ise tizamuŵa ŴaAdventist.”
GSAM 130Sulutani wa Ŵaturuki Wakuchita Nkhondo na Pasha wa Eguputo
GSAM 130.2Kwa vyaka vinandi pambere 1840 yindafike, sulutani wakaŵa mu nkhondo na Mehemet Ali, pasha wa Eguputo. Mu 1838, chifukwa cha ivyo ŵimiliri ŵa vyaru vinyake ŵakachita, mphindano pakati pa sulutani na muwusi wa Eguputo uyo wakaŵa pasi pake zikamara dankha. Kweni mu 1839 nkhondo zikambaso, ndipo zikalutilira m'paka pa nkhondo yikuru pakati pa magulu gha ŵasilikari ŵa sulutani na gha Mehemet, apo ŵasilikari ŵa sulutani ŵakathereskeka na kuparanyika chose, ndipo Mehemet wakapoka ngalawa zake zankhondo na kuluta nazo ku Eguputo. Sulutani wakaŵa kuti walopwa chomene mwakuti, nkhondo yikati yambaso mu Ogasiti, wakaŵa na ngalawa ziŵiri pera za gulu la pachanya la ngalawa zikuru zankhondo na zitatu zapakatikati, ivyo vikaŵa vyakukhalako vyachitima vya gulu la ngalawa zankhondo za Ŵaturuki ilo kale likaŵa lankhongono. Mehemet wakakana na mtima wose kupeleka ngalawa izi na kuziwezgera kwa sulutani, ndipo wakaphalira ŵalara ŵa vyaru vyankhongono kuti usange ŵayezgenge kuzipoka kwa iyo, wazamuziocha. Nkhani zikaŵa nthena apo mu 1840 England, Russia, Austria, na Prussia ŵakanjilirapo na kudumura kuti ŵamazge mphindano izi; pakuti chikaŵa chakuwonekerathu kuti, usange ŵangamuleka, Mehemet waphangenge luŵiro chitengo cha sulutani.
GSAM 131Vyaru Vyankhongono Ivyo Vikakolerana Vikunjilirapo
GSAM 131.1“Sulutani wakazomera kunjilirapo kwa vyaru vyankhongono ivyo vikakolerana, ndipo mwakuchita nthena wakapeleka nkhani iyi mu mawoko ghawo mwakukhumba kwake. Ungano wa vyaru vyankhongono ivi ukachitikira ku London, ndipo sheki Effendi Bey Likgis wakaŵapo nga mwimiliri wa Ottoman wakupika mazaza ghose. Ŵakalemba mazgu ghaumaliro gha ivyo pasha wa Eguputo wakeneranga kuchita, kuti ŵakamuphalire, agho ghakatenge sulutani wamupenge muwuso wa Eguputo uwo ŵana ŵake ŵazamuharanga, kweniso chigaŵa chose cha Siriya kufuma ku chigaŵa cha nyanja icho chikunjira mu charu ku Suez m'paka ku Nyanja ya Tiberiya, pamoza na chigaŵa cha Acre, kuti waviwusenge umoyo wake wose; kweni iyo wafumemo mu vigaŵa vinyake vyose vya charu cha sulutani ivyo pa nyengo iyo wakapoka, na kuwezga ngalawa zankhondo za Ottoman. Usange wangakana ivyo sulutani wakamupanga, vyaru vinayi vyankhongono vikeneranga kutora nkhani iyi mu mawoko ghawo, na kugwiliskira ntchito nthowa zinyake izo ŵawonenge kuti nzakwenelera kuti ŵamuchichizge kuzomera.
GSAM 131.2“Chikaŵa chakuwonekerathu kuti para mazgu ghaumaliro agha ghaŵikika mu mawoko gha Mehemet Ali, nkhani iyi yiŵenge kuti yafumamo muyirayira mu mazaza gha munyake uyu [sulutani], ndipo kufuma pa nyengo yeneyiyo, kudumura nkhani zake kuŵenge mu mawoko gha vyaru vinyake vyankhongono.
GSAM 131Uchimi Wafiskika—Umaliro wa Kujiyimira Paŵekha kwa Ŵaturuki
GSAM 131.3“Sulutani wakatuma Rifat Bey pa ngalawa ya boma yakwenda na nkhongono ya mvuchi wa maji ghakubira kuti walute ku Alexandria, kukaphalira pasha mazgu ghaumaliro agha. Ghakapika mu mawoko ghake, ndipo wakaghapokera, pa zuŵa la 11 la Ogasiti, 1840! Pa zuŵa lenelilo sulutani wakalembera ŵimiliri ŵa vyaru vinayi vyankhongono kalata, kufumba nthowa iyo ŵakeneranga kuchita usange pasha wangakana kuzomera ivyo vikayowoyeka mu mazgu ghaumaliro agha. Iwo ŵakazgora kuti ŵanozga kale vyakuchita, ndipo pakaŵavya chifukwa chakuti iyo wafipirenge mtima na chilichose icho chingachitika. Pa zuŵa ili nyengo ya vyaka 391 na mazuŵa 15, iyo yikapika kuti nkhongono ya Ottoman yilutilire, yikamala; ndipo kasi wanangwa wa sulutani wa kujiyimira yekha ukaŵa nkhu?—Ukamara!”6
GSAM 132.1Kufuma pa zuŵa ilo m'paka sono sulutani wachitanga ivyo vyaru vyankhongono vikumuphalira, na kulaŵiska waka ufumu wake ukugaŵika, apo chigaŵa na chigaŵa chikupokeka na vyaru ivi kuti chigwire ntchito yawo.
GSAM 132Ŵanthu Ŵakamba Kunweka na Uchimi
GSAM 132.2Kufiskika kwa uchimi uku, uko kukaŵa kwakuzizwiska, kukakhwaska chomene maghanoghano gha ŵanthu. Kukasazgirako khumbo la ŵanthu la kupulika vya uchimi uwo ukafiskika kale na uwo ukafiskikanga. Dokotala Litch wakayowoya kuti mu myezi yichoko waka pamanyuma pa Ogasiti 11, 1840, wakapokera makalata kufuma ku ŵambura kugomezga ŵakumanyikwa ŵakujumpha 1,000. Ŵanyake mwa iwo ŵakaŵa ŵalongozgi ŵa magulu gha ŵambura kugomezga. Mu makalata agho ŵakayowoya kuti ŵaleka kulimbana na Baibolo, ndipo ŵalizomera nga ntchivumbuzi cha Chiuta ku ŵanthu. Ŵanyake mwa iwo ŵakang'anamukira kwa Chiuta na mtima wose, ndipo ŵanyake ŵakaŵa ŵayowoyi ŵaluso mu gulu likuru la kwiza kachiŵiri kwa Khristu. Ŵanyake ŵakamuphalira Dokotala Litch kuti: “Tayowoyanga kuti awo ŵakulongosora uchimi ŵakutora mazgu mu mapeji ghakale gha mdauko kuti ŵakhozge ivyo ŵakuti ni kufiskika kwa uchimi; kweni pa nkhani iyi, tikuwona vyakuchitika vyeneko pamaso pithu.”
GSAM 132.3Kuti nilongore umo uthenga wa kwiza kwa Khristu ukambira kwenda “na lizgu likuru,” mbata ya chinkhonde na yimoza yikati yamara waka, nizunurenge nkhani iyo munthu yumoza uyo wakachitangako mulimo wa uthenga uwu wakaniphalira.
GSAM 132.4Mu chaka cha 1840, E. C. Williams, wa ku Rochester, N.Y., uyo wakapanganga mahema na vigubudu vya ngalawa vyakukolera mphepo vinandi chomene, wakazomera uthenga, ndipo wakachema Ŵalara Miller na Himes kuti ŵize ku Rochester na kuyowoya ku ŵanthu vikwi vinandi ŵa mu msumba uwo. Ŵakazgora kuti ŵalije ndalama zakukwana zakubwereka nyumba yikuru yakukwana ŵanthu awo. Iyo wakazgora kuti, “Nili na hema lakuzungulira, usani wake kufuma mumphepete yimoza kujumpha pakati m'paka ku mumphepete yinyake ni mafiti 120. Nilijinthikenge, niŵikengemo vyakukhala, na kulipwelelera kwambura malipiro. Zani mupharazge uthenga.” Wakaniphalira kuti, “Ŵakiza, ndipo hema likaŵa lichoko mwakuti nanga ni hafu ya awo ŵakiza kuzakapulika ŵakakwanamo yayi. Ntheura nkhasazgirako chigaŵa cha mafiti 40, ndipo hema likaŵa la mafiti 160 x 120. Hema ili likazuranga na ŵanthu zuŵa lililose, ndipo mahandiredi ghanyake ghakafinyananga pafupi kuwaro, wose ŵakukhumbisiska kupulika mazgu.”
GSAM 133Ŵanthu Mahandiredi Ŵakupharazga Uthenga
GSAM 133.1Kuti ŵafiske khumbo la ŵanthu ilo likakuranga, ŵakagwiliskiranga ntchito mahema ghakuru, ndipo mu nyengo yakuthukira ŵakachitanga maungano mu tumakuni. Mu nyengo yakuzizima ŵakagwiliskiranga ntchito nyumba zinyake zikuru chomene za mipingo na nyumba zikuru zakuwunganamo ŵanthu wose, ndipo zose zikazuranga m'paka paumaliro na ŵakupulika ŵakunweka. Pambere 1840 yindafike, Mulara Miller wakapharazganga uthenga “pafupifupi yekha,” kweni sono ŵanthu pafupifupi 300 ŵakajibatika kwa iyo kupharazga pakweru vya umaliro wa nyengo ya mazuŵa 2300, na kuchemerezga kuti, “Nyengo yiŵengeso yayi,” ndiposo kuti, “Ora la cheruzgo chake lakwana.” Ntheura tikuwona kuti nyengo ya Fumu yakuti uthenga uthandazgike pa charu chose yikati yakwana, mazgu ghake ghakafiskika, ndipo ŵanthu mamiliyoni ŵakakhuŵilizgika na khumbo la kupulika ntchemo.
GSAM 133.2Ivyo vikachitikanga mu gulu ili ku America vikachitikangaso mu vyaru vinyake. Kufuma mu chaka cha 1840, m'malo mwa ŵanthu ŵachoko waka awo ŵakagaŵanga mabuku ghawo, ŵanthu makumi ghanandi ŵakawuka nga kuti ŵakiza kunthazi kuzakapharazga chemerezgo. Ku England kukaŵa ŵateŵeti 700 ŵa mu Mpingo wa England pera awo ŵakapharazganga uthenga, kwambura kuzunura makumi ghanandi gha ŵanyake awo ŵakachitanga mulimo wenewuwu. Mu vyaru vyankhongono vyakupambanapambana vyakujumpha 20 pa charu, uthenga ukapharazgikanga na mwamphu uwo ukapangiskanga wakulaŵiska kuyowoya kuti, “Ŵanthu aŵa ŵakuŵikapo mtima chomene.”