Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
04 / 31
04 / 31

Chipaturo 1 — Vyakwamba

John Norton Loughborough

GSAM 21.1PARA tikuyowoya vya kwiza kachiŵiri kwa Khristu, tikuyowoya nkhani iyo nadi yaŵa chigomezgo cha ŵanthu ŵa Chiuta kufuma apo ŵapapi ŵithu ŵakwamba ŵakachimbizgika kufuma mu munda wa Edeni. Mazgu agho ghakayowoyeka kwa njoka, ghakuti mphapu ya mwanakazi yizamubwanya mutu wake, ghakaŵa chisimikizgo chakuti paumaliro wazenge wakunozgaso vinthu, uyo wazamuthereska kupoka mazaza kwa Satana, na kufiska khumbo la Chiuta pa charu chapasi. Vikughanaghanika kuti Adamu na Eva ŵakaghanaghananga kuti mulimo uwu uchitikenge sonosono, ndiposo kuti mwana wawo mweneko ndiyo waŵenge muthereski. Kweni mu ndondomeko ya Chiuta, layizgo la Muponoski wakuwombora ku pharanyiko ilo likawonekanga likaŵamo vyose ivyo vyachitika kufuma nyengo yira pakufiska “khumbo lake na uchizi wake, uwo tikapika mwa Khristu Yesu charu chindaŵeko.”1

GSAM 21.2Adamu na Eva ŵaŵenge kuti ŵakalongoreka nyengo yeneyira masuzgo na vitima ivyo vizurenge charu mu vyaka vinandi pakati pa kunangika kwake na kunozgekaso kwake, chitima chawo chikatenge chiŵenge chikuru chakuti ŵatondekenge kuchizizipizga. Chiuta wa kuchanya, mu lusungu lwake na chiwuravi chake, wakaŵabisira ivyo, na kuŵaleka kuti ŵasungilire chigomezgo chakukondweska chakuti sonosono ŵafwatulikenge na kunjira mu wanangwa wa uchindami wa ŵana ŵa Chiuta. Kughanaghana kuti kuwombokwa kuli pafupi kukatenge kuŵachiske kuti ŵaŵe ŵakulimbikira chomene pakunozgekera chakuchitika ichi.

GSAM 22.1Ndimoso vyaŵira na ŵanthu ŵa Chiuta mu miwiro yose kufuma mu mazuŵa gha Adamu. Ŵakaŵa ŵakusimikizga kuti chakuchitika chikuru na chakuzirwa chizamuchitika kunthazi—chakuti paumaliro Khristu wizenge na kukhazikiska ufumu wake. Nawo, nga ni Adamu na Eva, ŵakagomezganga kuti chakuchitika ichi chili pafupi, ndipo, nga ndiwo, ŵakamanyanga yayi ivyo vichitikenge pakati pa nyengo yawo na chakuchitika ichi; ŵavimanyenge, panji mphanyi ŵakagongowa pakulimbikira kufika pa chilato kuti ŵapokere njombe.

GSAM 22.2Ghanoghano ili tingalilongosora na vyakuchitika vyakukhwaskana na kusanga vinthu vikuru ivyo vikamanyikwanga yayi kale. Ŵanthu awo ŵakavisanga, nangauli ŵakamanyanga yayi, ŵakafiskanga nadi khumbo la Chiuta; kweni ŵakachiskikanga na maghanoghano agho paumaliro ghakaŵa ghakukolerana mu vyose yayi na ivyo iwo ŵakagomezganga, ivyo vikaŵapangiska kwamba mulimo wawo.

GSAM 22Vyakufumapo Vikuru vya Ivyo Columbus Wakasanga

GSAM 22.3Montgomery, mu buku lake la Mbiri ya America,2 mu kope la 1902, mapeji 8, 9, pakuyowoya za ghanoghano ilo likachiska Columbus kwamba ulendo wake, na kufiska ndondomeko yake ya kukafika ku maIndies gha kumafumiro gha dazi mwa kwenda pa nyanja kulazga kumanjiliro gha dazi, wakuti:—

GSAM 22.4“Columbus wakaghanaghana kuti wanganozga ndondomeko ya Themba la Portugal kuti yiŵe yiwemi chomene. Wakaŵa wakusimikizga kuti pakaŵa nthowa yifupi na yiwemi chomene yakufikira ku maIndies kuluska nthowa iyo Diaz wakalongora. Ndondomeko ya wakwendeska ngalaŵa uyu wa ku Genoa [Columbus] yikaŵa yachikanga kweniso yiphya. M'malo mwa kwenda pa nyanja kulazga kumafumiro gha dazi, panji kumwera na kumafumiro gha dazi, wakaghanaghana vya kwenda waka kulazga kumanjiliro gha dazi. Nga umo wakagomezgeranga, wakaŵa na vifukwa vitatu viwemi na vyakukhora vya kuchitira nthena: Chakwamba, nga ni awo ŵakamanyanga makhaliro gha charu kuluska wose mu nyengo yake, Columbus wakasimikizga kuti charu ntchakupapatala yayi, nga umo ŵanthu ŵanandi ŵakaghanaghaniranga, kweni ntchibulumutira. Chachiŵiri, wakaghanaghananga kuti chibulumutira ichi ntchichoko chomene kuluska umo chiliri, ndiposo kuti chigaŵa chake chikuru ni mtunda m'malo mwa maji. Chachitatu, pakuti wakamanyanga yayi, nesi kughanaghanako, kuti kuli kontinenti ya America panji Nyanja ya Pacific, wakaghanaghananga kuti mumphepete mwa nyanja ku Asia panji ku maIndies mukaŵa kwakulazgana na Spain na mumphepete mwa nyanja ku Europe kumanjiliro gha dazi. Wakawona kuti mtunda wose wakwambuka kufika ku Cipango, panji Japan, panji ungaŵa wakujumpha mamayilosi pafupifupi vikwi vinayi yayi.
GSAM 23.1“Ndondomeko yake yikaŵa iyi: Wafumenge ku Europe; walazgenge ngalaŵa yake kumanjiliro gha dazi kulazga ku Japan, na kulondezga kuzingilira kwa charu m'paka kukamufiska ku malo agho wakapenjanga. Mu maghanoghano ghake ichi chikawonekanga chakusimikizgika na chipusu nga ni membe kwenda kuzingilira apulo.
GSAM 23.2“Usange ulendo wake wenda makora, waŵenge na chandulo chikuru ichi: Wanjirenge ku maIndies mwakudunjika pa muryango wakunthazi, m'malo mwa kukafika kwenekuko na nthowa yakuzingilira, kweniso nga nkhunjilira pa muryango wa kumphepete, umo Ŵapwitikizi ŵakeneranga kuchitira.

GSAM 23.3“Tikuwona kuti munthu uyu, uyo wakamanyanga masamu ghakugwiliskira ntchito, makhaliro gha charu, na kwendeska ngalaŵa pa nyanja nga umo waliyose mu nyengo yake wakamanyiranga, wakaneneska pa fundo yakwamba—mawonekero gha charu—kweni wakananga chomene pa fundo ziŵiri zinyake.

GSAM 23Kubudiska Uko Kukawovwira

GSAM 23.4“Kweni, mwakuzizwiska, ivyo wakabudiska vikamovwira mu nthowa yimoza. Kubudiska uko wakachita pa nkhani ya mtunda kukaŵa kwakumovwira chomene. Columbus waŵenge kuti wakapima makora ukuru wa charu, na utali wenecho wa ulendo wanthena, panji mphanyi wakenda yayi, pakuti mphanyi wakawona nyengo yeneyira kuti nthowa iyo Ŵapwitikizi ŵakaghanaghananga yikaŵa yifupi chomene kweniso yambura kudura chomene. Kweniso, waŵenge kuti wakaghanaghana panji kumanyirathu mu nthowa yinyake kuti kontinenti ya America yikaŵa pakati pa nthowa yake, kumanya ichi kwekha panji kukatenge kumuchiskenge yayi kwamba ulendo wakusanga malo ghambura kumanyikwa, chifukwa chilato chake chikaŵa kusanga charu chiphya yayi, kweni nthowa yiphya yakuluta ku charu chakumanyikwa kale.”

GSAM 23Chigomezgo Chikuru cha mu Miwiro Yose

GSAM 23.5Ntheura ŵanthu ŵa Chiuta, mu miwiro yose, ŵaŵa na chigomezgo cha kwiza kwa Khristu panthazi pawo “nga ni nyanguru ya mzimu, yakugomezgeka na yakukhora.”3 Nangauli kanandi pakati pa vitima na masuzgo ŵakuchemerezga mwakuŵinya kuti, “Kasi kukhalenge utali uli, A Fumu, pambere kufwatulika kwize?” kweni ŵalutilira kunthazi, ndipo nga ni Paulosi ŵayowoyapo ndipo ŵachali kuyowoya kuti, “Kasi chigomezgo chithu, panji chimwemwe chithu, panji mphumphu yithu yakukondwera ni vichi? Asi ndimwe, panthazi pa Fumu yithu Yesu Khristu pa kwiza kwake?”4

GSAM 24Paulosi Wakakhozgeka na Chigomezgo

GSAM 24.1Viyelezgero vichoko waka vya nkhongono zakukhozga za chigomezgo ichi vikwenera kukwana pa nkhani iyi. Apo Paulosi wakatoleka kuti wakeruzgike panthazi pa Felikisi, ndipo wakazomerezgeka kujiyowoyera, wakati, “Kuyana na nthowa iyo iwo ŵakuyichema chisambizgo chakupuluka, ndimo nkhusopera Chiuta wa ŵasekuru ŵane, nkhugomezga vyose ivyo vili kulembeka mu dango na mu nchimi; ndipo nkhuŵa na chigomezgo mwa Chiuta, icho nawo ŵakuzomerezga, chakuti ŵakufwa ŵazamuwuka, ŵarunji na ŵambura urunji wuwo.”5

GSAM 24.2Pakujivikilira mwaluso apo wakatoleka panthazi pa Agripa, Paulosi wakati, “Sono nayimilira pano ndipo nkweruzgika chifukwa cha chigomezgo cha layizgo ilo Chiuta wakapeleka ku ŵasekuru ŵithu; layizgo ilo mafuko ghithu khumi na ghaŵiri, ghakuteŵetera Chiuta mwakulimbikira muhanya na usiku, ghakugomezga kuti ghalipokerenge. Chifukwa cha chigomezgo ichi, A Themba Agripa, nkhususkika na Ŵayuda. Chifukwa wuli mukuwona kuti ntchambura kugomezgeka kuti Chiuta wakuwuska ŵakufwa?”6 Apo paumaliro wakaŵa ku Romu kuti wakawonekere panthazi pa Kesare, wakati ku Ŵayuda, “Chifukwa cha chigomezgo cha Israyeli ndakakika na unyolo uwu.”7

GSAM 24.3Paulosi wakayowoya mwakufwatuka vya chigomezgo icho mu kalata yake kwa Tito: “Pakuti uchizi wa Chiuta uwo ukwiza na chiponosko wawonekera ku ŵanthu wose, ukutisambizga kuti, para takana kuleka kopa Chiuta na makhumbiro gha charu, tikhalenge mwakujikora, mwaurunji, na mwakopa Chiuta, mu charu chino cha sono; uku tikulindilira chigomezgo chakutumbikika chira, na kuwonekera kwa uchindami wa Chiuta mukuru na Muponoski withu Yesu Khristu.”8

GSAM 24Petrosi Wakukondwa mu Chigomezgo

GSAM 24.4Petrosi wakuyowoya vya chigomezgo chenechichi kuti: “Wakutumbikika waŵe Chiuta na Wiske wa Fumu yithu Yesu Khristu, uyo, kuyana na lusungu lwake lukuru, watibabaso kuti tiŵe na chigomezgo chamoyo mwa kuwuka kwa Yesu Khristu ku ŵakufwa, kuti tipokere chiharo chambura kuvunda, chambura kufipiskika, ndiposo chambura kufota, icho chasungikira imwe kuchanya, imwe mukusungika na nkhongono ya Chiuta mwa chipulikano, kuti mupokere chiponosko icho chili chakunozgeka kuvumbulika mu nyengo yaumaliro. Mu ichi mukukondwa chomene, nangauli sono kwa nyengo yichoko waka, usange ntchakukhumbikwa, muli na chitima chifukwa cha viyezgo vyakupambanapambana: mwakuti kuyezgeka kwa chipulikano chinu, icho ntchakuzirwa chomene kuluska golide uyo wakumara nangauli wakuyezgeka na moto, kuzakabwereske malumbo, ntchindi na uchindami pa kuwonekera kwa Yesu Khristu.”9

GSAM 25Khumbo la Chiuta Pakulenga

GSAM 25.1Malemba ghakuvumbura khumbo la Chiuta pakulenga charu; ndipo kufuma mu mazgu gha uchimi tikusambiraso ndondomeko yake ya kunthazi: “Ntheura yikuti Fumu iyo yikalenga machanya, Chiuta iyomwene uyo wakawumba charu chapasi na kuchipanga; iyo wakachikhazikiska, wakachilenga pawaka yayi, wakachiwumba kuti ŵanthu ŵakhalengemo.”10 Wakati wachiwumba, wakachipeleka kwa munthu. Wamasalimo wakuti, “Machanya, enya machanya, nga Fumu; kweni charu chapasi wachipeleka ku ŵana ŵa ŵanthu.”11 Kweni apo wakachipeleka kwa munthu, munthu wakaŵa murunji, nga umo munthu wavinjeru wakayowoyera kuti, “Ichi pera ndicho nasanga, chakuti Chiuta wakapanga munthu murunji; kweni iwo ŵapenja nthowa zinandi za mu maghanoghano ghawo.”12

GSAM 25.2Tikuŵazga vya umo Fumu yikachitira na mtundu wa ŵanthu, kuti “apo wakagaŵa ŵana ŵa Adamu, wakaŵika mphaka za ŵanthu kuyana na unandi wa ŵana ŵa Israyeli,”13 ndiko kuti, kuyana na unandi wa Israyeli wanadi uyo paumaliro wazamuwunjikika pa charu chapasi kuŵa ŵanthu ŵa ufumu wake wa kunthazi. Paulosi wakulongosora ichi mu mazgu agha: “Chiuta ... wali kupanga kufuma mu ndopa zimoza mitundu yose ya ŵanthu kuti ŵakhalenge pa charu chose chapasi, ndipo wali kwimika nyengo izo zikapangikirathu, na mphaka za malo ghawo ghakukhalamo; kuti ŵapenje Fumu, panji ŵangayipapaska na kuyisanga, nangauli yili kutali yayi na waliyose wa ise; pakuti mwa iyo tili na umoyo, ndipo tikwenda, ndipo tiliko.”14 Para khumbo lakwambilira ili la charu chapasi lafikiskika, “ŵanthu ŵako nawo ŵazamuŵa ŵarunji wose.”15 Kweniso pakuyowoya vya iwo mu kakhaliro ako, pali mazgu ghakuti, “Wakukhalamo wazamuti yayi, Ndalwara: ŵanthu awo ŵakukhalamo ŵazamugowokereka ubudi wawo.”16 Iyo yizamuŵa nyengo iyo “ŵakuzika ŵazamuhara charu chapasi; ndipo ŵazamukondwa na mtende ukuru.”17

GSAM 26Kwiza Kachiŵiri kwa Khristu ni Nthano Yayi

GSAM 26.1Mu kalata yachiŵiri ya Petrosi muli mazgu ghakuti “tikalondezga nthano zakupangika mwauchenjezi yayi, apo tikamumanyiskani nkhongono na kwiza kwa Fumu yithu Yesu Khristu, kweni tikaŵa ŵakuwona ukuru wake na maso ghithu. Pakuti wakapokera ntchindi na uchindami kufuma kwa Chiuta Dada, apo mazgu agha ghakiza kwa iyo kufuma ku uchindami ukuru, Uyu ni Mwana wane wakutemweka, mwa iyo nkhukondwa chomene. Ndipo mazgu agha, agho ghakiza kufuma kuchanya, tikaghapulika, apo tikaŵa nayo mu phiri lakupatulika. Tiliso na mazgu gha uchimi ghakukhora kuluska, ndipo mukuchita makora kughapulikira, nga nkhungweru uwo ukuŵala mu malo gha mdima, m'paka kuŵe matandakucha, ndipo nyenyezi ya mulenji yiwuke mu mitima yinu.”18

GSAM 26.2Mu lemba ili mpositole wakuzunura kusanduka kwa kawonekero ka Khristu pa phiri kuŵa ukaboni wa kwiza kachiŵiri kwa Khristu. Pambere ichi chindachitike, Muponoski withu wakayowoya ku ŵapositole ŵake kuti, “Pali ŵanyake awo ŵayimilira pano, awo ŵazamulaŵa nyifwa chara, m'paka ŵawone Mwana wa munthu wakwiza mu ufumu wake”19—nga umo Luka wakalembera kuti, “Pali ŵanyake awo ŵayimilira pano, awo ŵazamulaŵa nyifwa chara, m'paka ŵawone ufumu wa Chiuta.”20

GSAM 26.3Layizgo ili likafiskika nadi mu kusanduka kwa kawonekero kake kwenekuko. Mu “mboniwoni” iyi pa phiri ŵakawona Yesu wali mu uchindami, nga umo wazamuwonekera para wiza mu ufumu wake. Ŵakawona Eliasi (Eliya), uyo wakatolekera kuchanya kwambura kulaŵa nyifwa, wakwimira awo ŵazamutoleka—kusinthika kufuma ku ŵakuti ŵangafwa kuŵa ŵambura kufwa—“mu kanyengo kachoko waka, mu kukupira kwa jiso,” para Fumu yiza.21 Pakaŵaso Mozesi, uyo wakafwapo, wakwimira awo ŵazamuwuskika ku ŵakufwa kuti ŵakakumane na Fumu. Ntheura mu “mboniwoni” iyi ŵakawona Khristu wakwiza mu ufumu wake, nga umo wakaŵalayizgira.

GSAM 27Uchimi ni Mazgu Ghakukhora Kuluska

GSAM 27.1Nangauli ŵapositole ŵakawona chiwoneskero cha uchindami ichi pa phiri apo kawonekero ka Khristu kakasanduka, ndipo ŵakapulika mazgu gha Chiuta ghakumukondwera, mpositole Petrosi wakusimikizga kuti: “Tili na mazgu gha uchimi ghakukhora kuluska.” Pakuyowoya ichi wakudelera yayi ivyo ŵakawona na kupulika pa nyengo yakukumbukika yira. Pa nyengo yira ŵakapulika mazgu gha Chiuta kamoza, kweni mu milondezgo yikuru ya uchimi, iyo yikufika m'paka ku kwiza kachiŵiri kwa Khristu, tili na mazgu gha Chiuta ghakuwerezgeka kanandi. Nakuti chilichose chakuyowoyekerathu mwakudunjika mu uchimi icho chafiskika panji kulembeka mu mbiri ni mazgu gha Chiuta kwa ise. Vikwenera kuŵa mu ng'anamuro ili umo mazgu gha uchimi ghaliri “ghakukhora kuluska.” Baibolo Lakunozgekaso likung'anamura mazgu agha kuti, “ghakhozgeka.” Uchimi ukukhozgeka na chilichose icho chayowoyekerathu na kufiskika. Chakuchitika chilichose chakuyowoyekerathu, para chafiskika, chikupereka chisimikizgo chakuti vyakuchitika vinyake ivyo vyayowoyekerathu navyo vizamuchitika nadi.

GSAM 27Kakhaliro ka Uchimi

GSAM 27.2Maukaboni ghakulondezgapo agha ghakufuma ku ŵakusambira Baibolo ŵakumanyikwa chomene, ghakukhwaskana na kakhaliro ka uchimi, ngakukhwaska chomene:—

GSAM 27.3Thomas Newton wakusimikizga kuti “uchimi ni mbiri yakuyowoyekerathu na kufupikiskika; mbiri ni uchimi wakufiskika na kulongosoreka mwakuzura. Pa charu paŵapo ŵakuyowoya vya munthazi mwaupusikizgi; kweni vinjeru vyose na uheni wa ŵanthu na viŵanda vingapanga yayi mauchimi ghanthena agho ghali kulembeka mu Malemba.”

GSAM 27.4Bwana Isaac Newton wakuchitira ukaboni kuti “kupulikira nchimi ntchimanyikwiro chakuzirwa chomene cha mpingo waunenesko.”

GSAM 27.5Dokotala A. Keith wakuti “uchimi ukuyana na munthondwe uliwose, ndipo uwo pawekha ni wamunthondwe.... Mazgu gha Wankhongonozose pera ndigho ghangachema ŵakufwa kufuma mu dindi,—mazgu gha Wakumanyavyose pera ndigho ghangayowoya vyose ivyo vikabisika mu mdima wa vyamunthazi, ivyo munthu wangavimanya yayi nga umo wangamanya yayi malo ghakukhalamo ŵakufwa,—ndipo ghose ghaŵiri ni mazgu gha Chiuta.”

GSAM 28.1Matthew Henry wakati “mu nyengo ya Chiuta, iyo ni nyengo yiwemi kuluska zose, ndiposo mu nthowa ya Chiuta, iyo ni nthowa yiwemi kuluska zose, uchimi uzamufiskika nadi. Mazgu ghose gha Khristu ngatuŵa chomene, ntheura ngakugomezgeka chomene.”

GSAM 28Chilato cha Uchimi

GSAM 28.2Tingasambira kufuma mu mazgu gha Khristu ku ŵapositole ŵake chilato chimoza cha Fumu pakupeleka uchimi. Pakuyowoya mwauchimi vya vinthu ivyo vikatenge vichitikenge mu umoyo wa Yudasi, wakati, “Nkhumuphalirani pambere chindachitike, kuti para chachitika, mugomezge kuti ine ndine.”22

GSAM 28.3Fumu yikuyowoyaso kwizira mwa nchimi Yesaya kuti, “Ine ndine Chiuta, ndipo palije wakuyana na ine, nkhuyowoya umaliro kufuma ku chiyambi, na kufuma mu nyengo zakale vinthu ivyo vindachitike, nkhuti, Khumbo lane lizamulutilira kuŵapo, ndipo nizamuchita vyose ivyo vikunikondweska.”23

GSAM 28.4Kweniso, “Nkhayowoyerathu vinthu vyakwamba kufuma ku chiyambi, ndipo vikafuma mu mulomo wane, ndipo nkhavivumbura; nkhavichita mwamabuchi, ndipo vikachitika.... Nkhakuphalira kufuma ku chiyambi; pambere vindachitike nkhakulongora; kuti uleke kuyowoya kuti, Chikozgo chane ndicho chavichita, ndipo chikozgo chane chakusema na chikozgo chane chakupangika na chisulo chakusungunuka ndicho chavilangura. Wapulika, wona vyose ivi; kasi imwe mupharenge yayi? Kufuma sono nakulongora vinthu viphya, enya vinthu vyakubisika, ivyo ukavimanyanga yayi. Vikulengeka sono, ndipo ni vyakufuma ku chiyambi yayi; pambere zuŵa ili lindize ukavipulika yayi, kuti uleke kuyowoya kuti, Wonani, nkhavimanya kale.”24

GSAM 28.5Mu mazgu agha tikuwona nkhongono ya kufiskika kwa uchimi kuŵa ukaboni wakuti uchimi ukufuma kwa Chiuta, ndiposo kuŵa chiwoneskero cha nkhongono ya Fumu pachanya pa ŵachiuta wose ŵa ŵamitundu. Mu mazgu agha tikuwonaso kuti uchimi uli na malo ghakuzirwa chomene mu Malemba gha unenesko. Pakuti fundo izi nzaunenesko, ntchakuzizwiska chomene kuti ŵanthu ŵanandi ŵakutolerapo mahara ghachoko waka, panji ŵakutolerapo mahara yayi, pa kusambira vigaŵa vya uchimi vya Malemba Ghakupatulika.

GSAM 29Uchimi Undajarike na Chidindo

GSAM 29.1Awo ŵalije kumanya ŵakuti ŵandasambire, ntheura ŵangapulikiska yayi mauchimi. Kweni ŵanandi mwa ŵakusambira, kusazgapo ŵanyake mwa ŵateŵeti ŵa mpingo, ŵakuti: “Mauchimi ghajarika na chidindo, ndipo ghangapulikiskika yayi. Tose tikumanya kuti buku la Chivumbuzi ni buku lakujarika na chidindo.”

GSAM 29.2Mu Chivumbuzi, Yohane wakutemweka wakapika dango lapadera lakuti waleke kujara buku na chidindo.25 Mu buku ili ŵakutumbikikaso awo “ŵakupulika mazgu gha uchimi uwu, na kusunga vinthu ivyo vyalembeka mwenemumo.”26 Kasi vinthu vya mu buku lakujarika na chidindo vingasungika wuli usange ŵanthu ŵandavipulikiske, ndipo ŵangavipulikiska yayi? Fumu yikati kwizira mwa Mozesi: “Vinthu vyakubisika ni vya Fumu Chiuta withu; kweni ivyo vyavumbulika ni vithu na vya ŵana ŵithu muyirayira, kuti tichite mazgu ghose gha dango ili.”27

GSAM 29.3Mazgu agho Fumu yikayowoya ku ŵasambiri ŵake pa vya mauchimi gha Daniyeli ghakulongora kuti yikakhumbanga kuti mauchimi agha ghapulikiskike. Tikuŵazga kuti: “Ntheura para muwonenge chinthu chaunyankhasi icho chikupasura, icho chikayowoyeka na nchimi Daniyeli, chikwimilira mu malo ghakupatulika (uyo wakuŵazga, wapulikiske),”28 fundo yake njakuti, Pulikiskani nchimi Daniyeli.

GSAM 29.4Fumu yikuvumbura ubudi wa kuyowoya kuti uchimi ungapulikiskika yayi, mu mazgu agha: “Mboniwoni yose kwa imwe yazgoka nga ni mazgu gha buku ilo lajarika na chidindo, ilo ŵanthu ŵakupereka kwa uyo wakumanya kuŵazga, ŵakuti, Chonde, ŵazga ichi; ndipo iyo wakuti, Ningamanya yayi, chifukwa lajarika na chidindo. Ndipo buku likuperekeka kwa uyo wakumanya yayi kuŵazga, ŵakuti, Chonde, ŵazga ichi; ndipo iyo wakuti, Nkhumanya yayi kuŵazga. Ntheura Fumu yikati, Pakuti ŵanthu aŵa ŵakusendelera kwa ine na mulomo wawo, ndipo ŵakunichindika na milomo yawo, kweni ŵatalikiska mitima yawo kwa ine, ndipo kundiwopa kwawo kukusambizgika na dango la ŵanthu; ntheura, wonani, nichitenge mulimo wakuzizwiska pakati pa ŵanthu aŵa, mulimo wakuzizwiska nadi na chakuzizwiska; chifukwa vinjeru vya ŵavinjeru ŵawo vitayikenge, ndipo mahara gha ŵakumanya ŵawo ghabisikenge.”29 Ŵanthu awo nchimi yikuzunura pano ŵalondezgenge mazgu ghakugomezgeka gha uchimi, mphanyi ŵandapuluskike kufuma ku dango la Chiuta na kuŵika marango gha ŵanthu mu malo gha marango ghake.

GSAM 30Uchimi Ngwakulongosora Kwa Munthu Yekha Yayi

GSAM 30.1Uchimi ulije ng'anamuro lakuzika, lakubisika na lachamuchindindi ilo lingapangiska kuti ŵanandi ŵatondeke kuwupulikiska. Mpositole Petrosi wakayowoya za uchimi kuti: “Chakwamba manyani ichi, kuti palije uchimi wa mu Malemba uwo ngwakulongosora kwa munthu yekha. Pakuti uchimi ukizanga kale na khumbo la munthu yayi; kweni ŵanthu ŵatuŵa ŵa Chiuta ŵakayowoyanga apo ŵakalongozgekanga na Mzimu Mutuŵa.”30 Mazgu agha ghakulongora makora kuti chakukhumbikwa kuti munthu wapulikiske uchimi nkhukupokera mzimu uwo ukayowoyanga kwizira mu nchimi. Za mzimu uwu, uwo walayizgika kwa wose awo ŵakuwupenja, kuli kulembeka kuti: “Iyo wazamumulongozgerani mu unenesko wose.”31

GSAM 30Uchimi Wakufiskika

GSAM 30.2Pakusambira uchimi pali fundo zinyake izo tikwenera kukumbuka nyengo zose: Chiuta, uyo wakubuda yayi, ndiyo mwenecho wa uchimi, ndipo para nyengo yakufiskikira kwa ivyo vikayowoyekerathu yakwana, chinthu cheneko icho chikayowoyekerathu chichitikenge. Kweniso, pakuti Fumu, iyo yili na nkhongono zakuwonerathu ivyo ŵanthu ŵazamuchita, yikuzunura nyengo iyo chinthu chizamuchitikira, para nyengo iyo yakwana, uchimi ukufiskika nadi. Mu mazgu ghanyake, ntchambura machitiko kuti uchimi ufiskike mwaupusikizgi pa nyengo iyo yimikika kuti ufiskike nadi. Mwakukolerana na fundo iyi, tingayowoya kuti, para nyengo ya Fumu yakwana yakuti uthenga wake wa unenesko upelekeke ku charu, nyengo yiliyose uthenga ukuwoneka.

GSAM 30.3Nyengo yinyake, apo mulembi wakayowoya nkhani ya kufiskika kwa uchimi, munthu wambura kugomezga Chiuta uyo wakaŵapo wakiza panthazi na kuti, “Nkhwenera kumulumbani imwe ŵakulongosora uchimi chifukwa muli na mwaŵi ukuru. Para mukusambira mbiri, chikuwoneka kuti mukusanga mwaluŵiro icho chikukolerana ndendende na uchimi.” Tikazgora kuti, “Enya, chikukolerana chifukwa chikapangika kuti chikolerane. Usange mungaluta ku sitolo ya magulovu kukagura magulovu ghaŵiri, kasi mungalindizga yayi kusanga agho ghakukwana makora mu mawoko ghinu?” Iyo wakazgora kuti, “Nadi, ndimo ningalindizgira, chifukwa ghakapangika kuti ghakwanenge makora.” Mulembi wakati, “Ntheura Chiuta, uyo wakamanya ndendende ivyo ŵanthu ŵazamuchita, wakayowoyerathu vya iwo, ndipo para ŵanthu aŵa ŵafika pa nyengo yakuchita milimo yawo, na kuchita vinthu vyeneivyo iyo wakayowoyerathu, mulembi wa mbiri wakugomezgeka wakulemba ivyo ŵachita, ivyo para vyayaniskika na uchimi, vikukolerana ndendende.”

GSAM 31Uchimi Ni Ungweru mu Chisi

GSAM 31.1Mpositole Petrosi wakuti tikwenera kupwelelera uchimi nga ni ungweru uwo ukuŵala mu malo gha chisi. Kwambura nyali ya uchimi, vyamunthazi viŵenge chisi pera. Chilato cha ungweru nkhuwuskamo chisi—para munthu wakwenda mu malo gha chisi, ungweru ukulongora nthowa, ndipo ukuyilongora makora, kuti wakwenda wawonenge na kusankha nthowa pa lutambwa lulilose. Wamasalimo wakuti, “Mazgu ghinu ni nyali ku malundi ghane, na ungweru ku nthowa yane.”32 Munthu wavinjeru wakuti, “Nthowa ya ŵarunji yili nga ni ungweru wakuŵala, uwo ukuŵaliraŵalira kufikira muhanya wakufikapo.”33 Ntheura tikuwona kuti apo nyengo yikulutilira, mazgu gha Chiuta, chomenechomene apo mauchimi ghake ghakufiskika, ghazamupulikiskika chomenechomene, na kumulongosolera uyo wakusambira Baibolo makora chomene kuti wali nadi mu nthowa iyo yikulongozgera ku ungweru wamuyirayira na muhanya wambura kumara.

GSAM 31Vyakuchitika Vitatu Vyapadera Kufuma mu Edeni Kufikira ku Umaliro

GSAM 31.2Para tikughanaghanira nthowa ya ŵanthu ŵa Fumu kufuma mu Edeni kufikira ku umaliro, mwakuyana na ungweru wa Malemba, pali vyakuchitika vitatu ivyo vikuwoneka mwapadera chomene. Chakwamba ni kwiza kwakudanga kwa Khristu, kuzgoka kwake munthu, kwiza kwa Emanuweli, Chiuta wakuwoneka mu thupi; chachiŵiri, Kusintha Kukuru kwa Mpingo pamanyuma pa Nyengo ya Chisi—vyaka 1260 vya kuyuzgika, ivyo mu vyaka ivi ŵanthu bweka ŵakakanizgikanga pafupifupi kose kusanga mazgu gha Fumu—kufuma kwa mpingo mu mukhaliro wake wa mu mapopa, na kuŵikika kwa Malemba apo wose ŵangaŵazga na kumanya khumbo lake; chachitatu, kwiza kachiŵiri kwa Fumu yithu kuti yiziske nyengo za kuwezgerapo vinthu vyose ivyo vikayowoyeka na milomo ya nchimi zake zose zituŵa kufuma apo charu chikambira; ichi chizamumalizga “nkhondo ya nyengo zose,” nkhondo pakati pa kwananga na urunji, na kwiziska nyengo ya uchindami, iyo nyengo zose zaŵa zikulazga.

GSAM 32Uchimi Ukupereka Vimanyikwiro vya Nthowa Kufikira ku Umaliro

GSAM 32.1Para tikupwelelera mazgu ghakugomezgeka gha uchimi nga ni ungweru uwo ukwenera kulongozga malundi ghithu, na kutilongora nthowa yakwenelera mu chisi, ntchakuwonekerathu kuti tisangenge nthowa yakulongoreka makora mu mazgu gha uchimi, mu nyengo yose kufikira ku kwiza kachiŵiri kwa Khristu. Pakuti ndimo viliri, awo ŵakulondezga makora ungweru wa uchimi ŵazamumanya vimanyikwiro na vilongolero vyakuti zuŵa likuru liri pafupi, kweniso ŵazamumanya mulimo wa Fumu apo ukulutilira panthazi kwambura kuleka mu mauthenga gha unenesko agho ghakwenera kunozga ŵanthu kuti ŵakumane nayo mu mtende pa kwiza kwake.

GSAM 32.2Nangauli Malemba ghakupharazga kuti zuŵa la Fumu lizenge pa ŵanthu ŵanandi nga ni “munkhungu usiku,”34 ghakuyowoyaso vya awo ŵakwimilira mu ulongozgi wa Fumu kuti, “Imwe, ŵabali, muli mu chisi yayi, kuti zuŵa ilo limusangani nga ni munkhungu. Mose ndimwe ŵana ŵa ungweru, na ŵana ŵa muhanya.”35

GSAM 32Kumbukani Ulongozgi wa Fumu

GSAM 32.3Pakukumbukira ulongozgi wa Fumu mu gulu la kwiza kwa Khristu, ntchiwemi kumanya kuti Chiuta nyengo zose wakukhumba kuti ŵanthu ŵake ŵakumbukenge umo wakulongolera kupwelelera kwake na nkhongono zake pakovwira iwo. Pakuyowoya vifukwa ivyo Yisrayeli wakawelera nyuma kufuma kwa Chiuta, wamasalimo wakuti, “Ŵakaluwa Chiuta Muponoski wawo, uyo wakachita vinthu vikuru mu Eguputo; milimo yakuzizwiska mu charu cha Hamu, na vinthu vyakofya pafupi na Nyanja Yiswesi.”36 Usange chikaŵa chiwemi kuti Yisrayeli wakumbukenge umo Fumu yikaŵalongozgera, kasi ntchiwemi yayi kwa ise wuwo? Na chimwemwe chikuru wamasalimo wakuyowoyaso kuti, “Tumbika Fumu, iwe mzimu wane, ndipo ungaluwanga yayi uwemi wake wose.”37

GSAM 33.1Mu nyengo zose Fumu yaŵa na unenesko wakuzirwa, wakunozgeka, mwa uchizi wake, kuti ufumiske ŵanthu mu wuzga wa kwananga, na kuŵanozga kuti ŵakanjire mu Kenani wakuchanya; ndipo ntchachandulo kughanaghanira umo Fumu yikachitiranga na awo ŵakapharazganga unenesko uwu.

GSAM 33Vyakufumapo Vikuru Kwizira mu Vinthu Vichokovichoko—Ukaboni wa D’Aubigné

GSAM 33.2D’Aubigné, mu buku lake la Mbiri ya Kusintha kwa Mpingo, wakuti, “Chiuta, uyo wakunozga mulimo wake mu nyengo zitali, wakuwufiska na ŵateŵeti ŵakulopwa chomene para nyengo yake yakwana. Kuti vinthu vichokovichoko vifiske vinthu vikuru, ndilo dango la Chiuta. Dango ili, ilo likugwira ntchito kose mu chilengiwa, likusangikaso mu mbiri.”38

GSAM 33.3Apo Chiuta, mu nyengo zakale, wakamba kusankha ŵanthu ŵapadera kuti waŵakhazikiske kuŵa mtundu wake wapadera, wakachita ichi mwa kuchema munthu yumoza—Abrahamu—uyo wakakhalanga pakati pa ŵanthu awo ŵakusopa ŵangoza, mu Uri wa Ŵakalidi. Mwa iyo mukafuma mphapu yinandi; kweni ŵati ŵakwezekera pa ntchindi ya kuŵa mtundu, Chiuta wakuchanya wakayowoya za iwo kuti: “Fumu yikamudokerani na kumusankhani chifukwa chakuti mukaŵa ŵanandi kuluska ŵanthu ŵanyake yayi; pakuti mukaŵa ŵachoko kuluska mitundu yose.”39

GSAM 33.4Kweniso, apo wakakhumbanga kufwatura ŵanthu ŵake mu wuzga ku Eguputo, wakasankha kuŵa mulongozgi wawo munthu uyo, apo wakaŵa bonda, wakabisika myezi yitatu mu nyumba ya anyina, ndipo pamanyuma wakaŵikika mu chibokosi chipusu, chambura kutoweskeka, chakupangika na matete na kumatiridwa phula, ndipo wakalekeka kuti wasungike na Mlonga wa Nayelo. Kweni Mozesi mweneuyu, wakati wafika pa msinkhu wa kupulikiska vinthu, wakasankha nthowa yakujiyuyura ya kusuzgika pamoza na ŵanthu ŵa Chiuta m'malo mwa kukondwa na “vyakusekereska vya kwananga kwa nyengo yichoko.”40

GSAM 34Kutonda kwa Gidiyoni

GSAM 34.1Pamanyuma, apo Fumu yikakhumbanga kufwatura Yisrayeli ku Ŵamidiyani na Ŵaamaleki, awo ŵakizanga pa charu chawo “ŵanandi nga ni zombe,” na kuparanya vipambi vya charu, ŵakuleka “chakurya chilichose cha Yisrayeli yayi, nanga ni mberere, nesi ng'ombe, nesi mbunda,” Fumu yikatuma mungelo kwa Gidiyoni. Mwana wa Yowashi uyu wakafika pa suzgo la kupuntha tirigu muchoko na kumubisa ku ŵalwani ŵake. Apo mungelo wakamumanyiska kuti wafwaturenge Yisrayeli, Gidiyoni wakafumba mwakuzizwa kuti, “Kasi ndimponoskenge na vichi Yisrayeli? Wonani, mbumba yane njikavu mu Manase, ndipo ine ndine muchoko chomene mu nyumba ya adada.”41 Munthu wakujiyuyura na mukavu mweneuyu wakaluta na ŵanalume ŵake 300, ŵali na nyali zawo na viŵiya vyawo vipusu (chinthu icho ku ghanoghano la munthu wambura kumanya vyose chingawoneka nga mbuchindere), ndipo pakuzgora Chiuta kuŵa nkhongono zawo, ŵakatonda kwakukuru. Pambere chiponosko chindize, Gidiyoni wakatenge wangadandaula nga ni nchimi Amosi apo yikafumba kuti, “Kasi Yakobe wawukenge na njani? Pakuti iyo ni muchoko.”42

GSAM 34Bonda mu Chakulyeramo Viŵeto

GSAM 34.2Pa nyengo yakwimikika na Fumu Muponoski wa ŵanthu wakababika, ndipo ŵaliska ŵakamusanga wagona mu chakulyeramo viŵeto. Ŵabali ŵake ŵa pa charu chapasi ŵakachitanga milimo yapasi kweni yakuchindikika kuti ŵasange vyakukhumbikwa pa umoyo. Pakuyowoya vya ukavu wake wa pa charu chapasi, Muponoski wakati, “Ŵakambwe ŵali na mbuna, ndipo viyuni vya mu mlengalenga vili na vivwimbo; kweni Mwana wa munthu walije malo ghakugonekapo mutu wake.”43 Wakasankha ŵapositole ŵake “pakati pa ŵanthu ŵapasi, awo nangauli ŵakaŵa ŵapasi chomene yayi, ŵakafikanga yayi pa msinkhu wa ŵanthu ŵapakati. Chilichose chikanozgeka nthena kuti chilongore charu kuti mulimo uwu ukaŵa wa munthu yayi, kweni wa Chiuta.”

GSAM 35Ŵavinjeru Ŵanandi Ŵakachemeka Yayi

GSAM 35.1Paulosi wakayowoya vya mulimo mu mazuŵa gha mpingo wakwambilira kuti: “Uchindere wa Chiuta ngwavinjeru kuluska ŵanthu; ndipo kulopwa kwa Chiuta nkhwankhongono kuluska ŵanthu. Pakuti mukuwona mochemekero ghinu, ŵabali, kuti ŵanthu ŵanandi yayi ŵavinjeru kuyana na thupi, ŵanandi yayi ŵankhongono, ŵanandi yayi ŵakuzirwa, ŵakachemeka; kweni Chiuta wasankha vinthu vyauchindere vya charu kuti wakhozge soni ŵavinjeru; ndipo Chiuta wasankha vinthu vyakulopwa vya charu kuti wakhozge soni vinthu vyankhongono; ndipo Chiuta wasankha vinthu vyapasi vya charu, na vinthu vyakuyuyulika, enya, na vinthu ivyo kulije, kuti wazgore kuŵa vyawaka vinthu ivyo viliko; kuti palije munthu wajithumbwe panthazi pake.”44

GSAM 35Ŵanthu Ŵakujiyuyura mu Kusintha kwa Mpingo

GSAM 35.2Tikusanga fundo yeneyiyi yikulongoreka mu umoyo wa Ŵakusintha Ŵakuru ŵa Mpingo ŵa mu vyaka vya m'ma 1500. Mulembi wa mbiri wakuti: “Wakusintha Mpingo Zwingle wakafuma mu kanyumba ka muliska wa mu mapiri gha Alps; Melanchthon, musambizgi wa vya Chiuta wa mu Kusintha kwa Mpingo, wakafuma mu malo ghakupangira vilwero vya nkhondo; ndipo Luther wakafuma mu kanyumba ka munthu mukavu wakugwira ntchito mu mgodi.” Luther wakayowoya vya iye mwene kuti: “Ŵapapi ŵane ŵakaŵa ŵakavu chomene. Adada ŵakaŵa ŵakavu ŵakudumura nkhuni (pamanyuma ŵakazakaŵa ŵantchito mu mgodi), ndipo amama ŵanyamurapo nkhuni kanandi pa msana wawo kuti ŵasange vyakukhumbikwa pakulera ŵana ŵawo. Ŵakazizipizga milimo yakusuzga chomene chifukwa cha ise.”

GSAM 35.3Mpositole Yakobe, pakuyowoya vya kuchemeka kwa ŵanthu ku uteŵeti wa Fumu, wakuti, “Pulikani, ŵabali ŵane ŵakutemweka, kasi Chiuta wandasankhe ŵakavu ŵa charu ichi, ŵasambazi mu chipulikano, na ŵahaliri ŵa ufumu uwo walayizga kwa awo ŵakumutemwa?”45

GSAM 35Ŵametodisti Ŵakwambilira

GSAM 35.4Para tikulondezga ŵakusintha mpingo awo ŵakalutilira kwiza kufikira ku mazuŵa ghakwambilira gha Chimetodisti, apo chisambizgo cha uchizi waulere chikapharazgikanga na mwamphu, tikusanga kuti chikaŵa pamoza na nkhongono za Chiuta. Apo chikapelekekanga mwakugomezgeka ku ŵanthu, na chitemwa chachiwuravi cha Khristu, ndipo chikakolekanga na chipulikano chamoyo, ŵakugomezga ŵakasanga kugowokereka kwa zakwananga zakale pera yayi, kweniso nkhongono zakutuŵiska kuti ŵakhale umoyo wa utuŵa. Chimetodisti chikamba mwakujiyuyura, ndipo chikatumbikika kuyana na chipulikano na chigomezgo chipusu cha ŵateŵeti ŵa mpingo na ŵanthu ŵa mu mpingo.

GSAM 36.1Pakulondezga vyakuchitika na ivyo ŵanthu ŵakakumana navyo mu gulu la kwiza kwa Khristu, tikusanga kuti, nga ni mu mulimo uliwose wa Fumu uwo munthu wakuchita nawo pakuwufiska, likambira pakati pa ŵakavu na ŵambura kumanyikwa; kweni paŵavye munthu walikane pa chifukwa ichi pambere wandasande makora ukaboni uwo mulimo ukuru uwu wajinthapo, kuti ŵaleke kusangika mu malo gha awo Fumu yikafumba za iwo kuti, “Kasi ni njani wayuyura zuŵa la vinthu vichokovichoko?”46

GSAM 36Zgoro Lakulasa la Eck kwa Luther

GSAM 36.2Kuti tovwire awo ŵangatemwa kudumura usange chisambizgo ntchakwenelera panji chakubuda mwa kuwona usange awo ŵakuchizomera mbachoko panji mbanandi, tikukora chigaŵa cha suskano pakati pa Luther na Eck. Apo Luther wakajinthanga pa Malemba, na kuchita chikanga chakususka wanangwa wa ŵanthu wakuŵika maghanoghano ghawo pachanya pa mazgu gha Chiuta, Eck wakazgora na mazgu ghakugoska agha: “Nkhuzizwa na kujiyuyura na kujichepeska uko Dokotala wakuchindikika uyu wakulongora apo wakwamba kususka yekha ŵadada ŵanandi ŵakutchuka, ndipo wakujiyesa wakumanya vinandi kuluska ŵapapa ŵakuru, maungano gha mpingo, ŵasambizgi ŵakusambira, na masukulu ghapachanya! ... Kwambura kukayika, chingaŵa chakuzizwiska usange Chiuta wakabisa unenesko ku ŵatuŵa ŵanandi na ŵakukomeka chifukwa cha chipulikano kufikira kwiza kwa Dada wakuchindikika uyu.”

GSAM 36.3Zgoro lakulasa ili lingazgoreka makora na ilo Zwingle wakazgora John Faber, ku Zurich, apo John Faber wakalongora “kuzizwa na umo vinthu vikafikira, apo mitheto yakale iyo yikakhalilira vyaka 1200 yikalekekanga, ndipo chikadumulika pakweru kuti charu cha Chikhristu chikaŵa mu ubudi vyaka 1400.” Zwingle wakazgora mwaluŵiro kuti “ubudi ukalekanga kuŵa ubudi yayi chifukwa chakuti ŵanthu ŵakawugomezga vyaka 1400, ndipo kuti pakusopa Chiuta, ukote wa mutheto ukaŵa kanthu yayi usange mu Malemba ghatuŵa mungasangika yayi fundo panji chizomerezgo chake.”47

GSAM 37Mazgu gha Fumu Pakuyaniskika na Vinjeru vya Ŵanthu

GSAM 37.1Ngozi ya kuthemba maghanoghano gha ŵanthu m'malo mwa kumazga fumbo lakuti, “Kasi unenesko ni vichi?” na mazgu gha Fumu, ukulongosoreka makora chomene na nchimi Hoseya apo yikuti, “Mwalima uheni, mwavuna ubendezi; mwarya chipambi cha mautesi; chifukwa ukathembanga nthowa yako, na unandi wa ŵanalume ŵako ŵankhongono.”48 Mtima wa munthu nyengo zose watemwa kuthemba munthu; kweni apo tikusendelera ku nyengo iyo Fumu “yiwukenge na kusunkhunya charu mwakofya,” nchimi Yesaya yikuchiska kuti, “Lekani kuthemba munthu, uyo mvuchi wake uli mu mphuno zake; pakuti kasi wangapimika kuti ni kanthu wuli?”49

GSAM 37.2Pakuti tachenjezgeka nthena mu Malemba za ngozi iyo yili pa ise pa fundo iyi, paŵavye munthu wachimbilire kususka gulu la kwiza kwa Khristu, nga ndambura kwenelera kulighanaghanira chifukwa chakuti likamba mwakujiyuyura, panji chifukwa chakuti awo ŵakuti mbakuru mu maso gha charu ŵandazomerezge mulimo uwu. Kweni wose ŵapime makora ivyo likuyowoya. Unenesko ngwakuzirwa kwambura kupimika, ndipo pakuyaniskika nawo maghanoghano bweka gha ŵanthu ni mwere wambura ntchito.

Notes

  1. 2 Timote 1:9 ↩
  2. David H. Montgomery, Fundo Zikuru za Mbiri ya America, kope la 1902, mapeji 8, 9. ↩
  3. Ŵahebere 6:19. ↩
  4. 1 Ŵatesalonika 2:19. ↩
  5. Milimo 24:14, 15. ↩
  6. Milimo 26:6-8. ↩
  7. Milimo 28:20. ↩
  8. Tito 2:11-13. ↩
  9. 1 Petrosi 1:3-7. ↩
  10. Yesaya 45:18. ↩
  11. Masalimo 115:16. ↩
  12. Mupharazgi 7:29. ↩
  13. Dotoronome 32:8. ↩
  14. Milimo 17:26-28. ↩
  15. Yesaya 60:21. ↩
  16. Yesaya 33:24. ↩
  17. Masalimo 37:11. ↩
  18. 2 Petrosi 1:16-19. ↩
  19. Mateyu 16:28. ↩
  20. Luka 9:27. ↩
  21. 1 Ŵakorinte 15:51, 52 ↩
  22. Yohane 13:19 ↩
  23. Yesaya 46:9, 10 ↩
  24. Yesaya 48:3-7 ↩
  25. Chivumbuzi 22:10 ↩
  26. Chivumbuzi 1:3 ↩
  27. Dotoronome 29:29 ↩
  28. Mateyu 24:15 ↩
  29. Yesaya 29:11-14 ↩
  30. 2 Petrosi 1:20, 21 ↩
  31. Yohane 16:13 ↩
  32. Salimo 119:105 ↩
  33. Zintharika 4:18 ↩
  34. 1 Ŵatesalonika 5:2; 2 Petrosi 3:10 ↩
  35. 1 Ŵatesalonika 5:4, 5 ↩
  36. Salimo 106:21, 22 ↩
  37. Salimo 103:2 ↩
  38. Mbiri ya Kusintha kwa Mpingo, buku 2, chipaturo 1, ndime 1 ↩
  39. Dotoronome 7:7 ↩
  40. Ŵahebere 11:25 ↩
  41. Ŵeruzgi 6:4, 5, 15 ↩
  42. Amosi 7:2 ↩
  43. Mateyu 8:20 ↩
  44. 1 Ŵakorinte 1:25-29 ↩
  45. Yakobe 2:5 ↩
  46. Zekariya 4:10 ↩
  47. Mbiri ya Chiprotestanti ya Wylie, chipaturo 12, ndime 16, 17; Kope la Cassel, peji 458 ↩
  48. Hoseya 10:13 ↩
  49. Yesaya 2:22 ↩

Note

Back