Chipaturo 5 — Uthenga wa Kwiza Kachiŵiri
GSAM 93.1“Sono sambirani ntharika ya mkuyu: Para munthavi wake uchali wakufewa ndipo ukuphuka mahamba, mukumanya kuti chifuku chili pafupi; ntheura namwe, para muwonenge vinthu vyose ivi, manyani kuti chili [mu mphepete mwa Baibolo palembeka kuti: iyo wali] pafupi, nanga mpha milyango. Nadi nkhumuphalirani, Muwiro uwu uzamumara chara, mpaka vyose ivi vifiskike. Kuchanya na charu chapasi vizamumara, kweni mazgu ghane ghazamumara chara.”1
GSAM 93.2Lemba ili likutilongozga ku nyengo iyo tingamanya kuti kwiza kwa Khristu kuli “pa milyango,” mwakusimikizga kwakuyana na uko tikumanyira kuti chifuku chili pafupi para tikuwona mahamba ghakwamba ghaphya ghakuphuka. Tingamanyaso kuti tafika mu muwiro uwo uzamumara chara mpaka Khristu iyomwene wize. Para nyengo yakusambilira ntharika yafika, mbunenesko nadi kuti iyi ndiyo nyengo ya Fumu yakuwuska ŵasambizgi kuti ŵasambizge ntharika iyo. Fumbo ilo mpositole wakafumba pa nyengo yinyake likweneleraso pano: “Ŵangapulika wuli kwambura mupharazgi? Ndipo ŵangapharazga wuli kwambura kuti ŵatumika?”2
GSAM 93Nyengo ya Vimanyikwiro
GSAM 93.3Mu chipaturo chakumanyuma tikawona umo ŵanthu ŵakamanyira vya kumara kwa nyengo ya mazuŵa 2300, ndiposo kuti nyengo iyi yikafikanga ku “ora la cheruzgo chake.” Mu ntharika iyo yazunulika pano tikulongozgeka ku nyengo ya Fumu yakuti ntharika iyi na uthenga wa “cheruzgo” vipharazgike ku charu chose. Wakati wayowoya vya “suzgo” likuru ilo likenera kwizira ŵanthu ŵake, ilo likenera “kufupiskika,” Mponoski wakati: “Nyengo yeneyiyo para suzgo la mazuŵa ghara lamara, dazi lizamufipiskika, ndipo mwezi uzamupeleka chara ungweru wake, ndipo nyenyezi zizamukuwa kufuma kuchanya, ndipo nkhongono za kuchanya zizamuskanyika; ndipo penepapo chimanyikwiro cha Mwana wa munthu chizamuwoneka kuchanya.”3
GSAM 94.1Manyani kuti vya chimanyikwiro chaumaliro icho chazunulika apa, lemba likuyowoya kuti ntchimanyikwiro cha kwiza kwake chara; kweni ntchimanyikwiro chakuti Mwana wa munthu wali kwenekura, wakuwoneka kuti wakwiza. Vinthu ivyo vyazunulika mu lemba ili nga ni vimanyikwiro vyakuzengapo chipulikano chakuti kwiza kwake kuli pafupi, ni vimanyikwiro vya mu dazi, mwezi, na nyenyezi. Vinthu vinyake ivyo vikulondezgapo vikuchitika pamoza na kwiza kwake kweneko mu mabingu gha kuchanya. Ntheura para chimanyikwiro chachitatu ichi—cha mu nyenyezi—chachitika waka, ndipo yikufika nyengo ya Fumu yakuwuska ŵasambizgi ŵake kuti ŵasambizge kuti kwiza kwa Khristu kuli pa milyango.
GSAM 94.2Sono vya nyengo iyo vimanyikwiro ivi vikenera kuwonekera: Dazi likenera kufipiskika nyengo yeneyiyo para suzgo lamara.4 Nga umo Mariko wakalembera, vikenera kuchitika “mu mazuŵa ghara, para suzgo lira lamara.”5 Mponoski withu wakayowoya kuti mazuŵa ghara ghafupiskikenge. Kwizira mu dango la Maria Theresa, na malango ghakuzomerezga wanangwa wa chisopa kufuma mu 1773 mpaka 1776, ukali wa kutambuzga mpingo ukafupiskika. Nangauli mazaza ghakutambuzga ghakalutilira kulamulira boma mpaka mu 1798, kutambuzga kwawo kukamara cha mu 1773. Para tikuyaniska mazgu gha Mponoski, tikusanga kuti chimanyikwiro chakwamba mwa ivi chikenera kuchitika pakati pa 1773 na 1798.
GSAM 94Zuŵa na Usiku wa Chisi
GSAM 94.3Pa 19 Meyi, 1780, dazi likafipiskika mwakuzizwiska. Uku kukaŵa kubisika kwa dazi na mwezi chara, pakuti mwezi ukaŵa wakuzura zuŵa lakumanyuma. Nanga vikaŵa nthena, chisi chikabenekelera chigaŵa chose cha kumpoto na kumafumiro gha dazi kwa United States, kufuma pa 11 mulenji mpaka pa 11 usiku. Pa nyengo iyi, dazi likafipiskika pera chara, kweniso mwezi ukatondeka kuwezgera ungweru wa dazi. Chisi ichi chikakanizga ungweru wa dazi kuŵala pa mwezi. Ndipo nga umo Noah Webster wakayowoyera vyaka vinandi pamanyuma, “Palije chifukwa chakukhorweska icho chapelekeka kuti chilongosore chisi ichi.”
GSAM 95.1Pakuyowoya vya zuŵa la chisi ili, Herschel, wakusanda vya nyenyezi, wakati: “Zuŵa la Chisi mu America wa Kumpoto likaŵa chimoza mwa vyakuzizwiska vya mu chilengiwa ivyo ŵanthu ŵazamukondwa kuŵazga nyengo zose, kweni vinjeru vya ŵanthu vikutondeka kuvilongosora.”
GSAM 95.2Awo ŵakalongosora chisi cha usiku wa pa 19 Meyi, 1780, ŵakati, nangauli mwezi ukaŵa wakuzura, “usange chilichose icho chikuŵala mu chilengiwa chose chingafumiskikamo, chisi chatingi chiŵenge chikuru kuluska apa chara.”
GSAM 95Kuwa kwa Nyenyezi
GSAM 95.3Chimanyikwiro chachitatu mwa ivi, kuwa kwa nyenyezi, chikafiskika pa 13 Novembala, 1833. Pa usiku uwu, panji tiyowoye kuti kwambira maora ghankhondi pambere kuche, nyenyezi zikawa nga ni vula. Ŵanyake ŵakaziyaniska na milonga ya moto yakukhira kufuma kuchanya; ŵanyake na mphasuka za moto zakuduka kufuma ku chinthu chikuru chakupangika chakuphulika na kuŵala. Ichi chikawoneka mu America yose wa Kumpoto, kufuma ku Nyanja ya ku Mexico kumwera mpaka ku Nyanja ya Hudson kumpoto, ndiposo kufuma ku Virwa vya Sandwich kumanjiliro gha dazi mpaka pafupi na Liverpool kumafumiro gha dazi, pa mtunda wa mamayilosi handiredi zichoko waka kufuma ku Liverpool. Kulikose uko ŵakachiwona, nyenyezi zikawanga mwakuleka kulekezga, zinandi nga ni tuphapha twa chiwuvi uto tukukhira mu chimphepo cha chiwuvi.
GSAM 95.4Pakuyowoya vya vula ya nyenyezi iyi ya mu 1833, tikukoleraso mazgu gha mu Muwoneli wa ku Connecticut wa pa 25 Novembala, 1833:—
GSAM 95.5“Mulembi wa Mwenekaya Wakale wakuwona ‘kuwa kwa nyenyezi’ nga ni chinthu chakuzirwa chomene. Iyo wakuti, ‘Tikuyowoya kuti vula ya moto iyo tikawona pa Chitatu mulenji wajumpha yikaŵa chithuzithuzi chakofya, chakudangilira chakugomezgeka, chimanyikwiro cha lusungu, cha zuŵa likuru na lakofya lira ilo ŵanthu ŵa pa charu chapasi ŵazamuwona para chidindo chachinkhondi na chimoza chajulika. Nyengo yili pafupi chomene, iyo yalongosoreka mu Phangano Liphya pera chara, kweniso mu Phangano Lakale; ndipo pakaŵavya chakuwoneka chakuyaniskika makora kuluska ichi na mkuyu uwo ukutaya vipambi vyake para waputika na chimphepo chankhongono.’”
GSAM 96Ivyo Thomas Burnett Wakayowoyerathu
GSAM 96.1Ŵanthu ŵakasambizgika na ŵa nyengo zakale kuti ŵalindizgenge kufiskika kweneko kwa chimanyikwiro ichi. Thomas Burnett, mu buku lake Maghanoghano gha Charu, ilo likasindikizgika ku London mu chaka cha Fumu yithu 1697, wakayowoya vya Mateyu 24:29 kuti:—
GSAM 96.2“Kwambura kukayika, pazamuŵa vinthu vyakupambanapambana vyakugolera mu mlengalenga pa nyengo iyo; ndipo pakati pa vinyake pazamuŵa ivyo vikuchemeka nyenyezi zakuwa. Nangauli yimoza payekha yilije ukuru wakuzirwa, kweni usange zingawanda chomene, zikuwa, nga umo nchimi yikuyowoyera, nga ni mahamba gha mpheska panji vipambi vya mkuyu, zingaŵa vyakuzizwiska kuviwona.... Tileke kuwona vinthu ivi nga ni mazgu ghakutalulira panji gha sumu, kweni nga ni mauchimi ghakuyowoya pakweru, vinthu ivyo vizamuchitika nadi.”
GSAM 96Ukaboni wa Musambizgi Mukuru Olmstead
GSAM 96.3Musambizgi mukuru Olmstead wa ku Koleji ya Yale, Mass., uyo wachemeka kuti “wakusanda vya mu mlengalenga mukuru chomene mu America,” wakayowoya vya kuwa kwa nyenyezi pa 13 Novembala, 1833, kuti:—
GSAM 96.4“Vula ya nyenyezi ya mu 1833 yikathandazgika pa chigaŵa chikuru cha charu chapasi, kufuma pakati pa Nyanja ya Atlantic kumafumiro gha dazi mpaka ku Nyanja ya Pacific kumanjiliro gha dazi; ndiposo kufuma ku mphepete ya nyanja kumpoto kwa America wa Kumwera mpaka ku vigaŵa vyambura kumanyikwa makora mu vyaru vya Britain kumpoto. Nyenyezi zakuchimbira izi zikawoneka pera chara, kweni kulikose zikawonekanga mwakuyana waka.”
GSAM 96.5Pakuyowoya vya kuwoneka uku, uko kukamba cha pa 11 usiku, pa 12 Novembala, ndipo kukalutilira mpaka cha pa 4 mulenji pa 13, musambizgi mukuru uyu wakuti:—
GSAM 96.6“Awo ŵakaŵa na mwaŵi wa kuwona nyenyezi zakuchimbira mulenji wa pa 13 Novembala, 1833, panji ŵakawona moto wakuzizwiska wa kuchanya ukuru kuluska uwo wawonekera kufuma apo charu chikalengekera, panji mu nyengo yose iyo yalembeka mu mabuku gha mbiri.”
GSAM 97Vula ya Nyenyezi Yikawonekaso ku Europe
GSAM 97.1Mu buku ilo likafumiskika na Leonard Heinrich Kelber, ku Stuttgart, Germany, mu chaka cha 1835, tikusambira kuti chimanyikwiro ichi chikachitikaso ku sirya lira la Atlantic, mu mwezi wenewura, kweni mazuŵa ghachoko pamanyuma. Iyo wakuti:—
GSAM 97.2“Pa 25 Novembala, 1833, nyenyezi zakuwa zikawoneka mwakutowa pa charu cha Europe,” ndipo “ku Minsterburg, Silesia, nyenyezi zikawanga nga ni vula ya moto. Pamoza nazo pakawa vinthu vyakugolera vyakuzungulira, ivyo vikangweruska usiku mwakuti ŵanthu ŵakaghanaghananga kuti nyumba za pafupi nawo zikwenera kuti zikugolera.
GSAM 97.3“Pa nyengo yeneyiyo ku Prin, Austria, kukaŵa kuwa kwa nyenyezi uko kukabenekelera malo ghakujumpha mamayilosi 500 ghakupimika utali na usani. Ŵanyake ŵakalongosora kuti kukaŵa nga ni milonga ya moto yakukhira kufuma kuchanya. Ŵanyake ŵakachema kuti vula ya moto. Mahachi ghakawopa ndipo ghakawa pasi. Ŵanthu ŵanandi ŵakalwara chifukwa cha wofi.”
GSAM 97Umo Ntharika Yikugwilira Ntchito
GSAM 97.4Para tikulondezga ndondomeko ya uchimi uwu na kujumpha kufiskika kwa chimanyikwiro chachitatu—kuwa kwa nyenyezi—Mponoski withu wakuti, “Sono sambirani ntharika ya mkuyu.” Mazgu agha ghakuyowoya vya muwiro uwo ukaŵako apo Fumu yithu yikayowoyanga ivi chara, kweni vya muwiro uwo ukenera kuwona vinthu ivi vyafiskika—vikufiskika chara, kweni vyafiskika. Vinthu ivyo vikenera kufiskika nga ni vimanyikwiro vyakuti Khristu wali pa mulyango vikusazgapo chara kuskanyika kwa kuchanya uko kuzamuŵapo para wazamuwoneka wakwiza nadi. Vimanyikwiro ivi vya kwiza kwake uko kuli pafupi vikusazgapo chimanyikwiro chachitatu ichi, cha mu nyenyezi. Nyengo iyo Fumu yikimikira ŵanthu kuti ŵasambire ntharika ya mkuyu yikwamba pamanyuma pa 1833. Apa ndipo pali nyengo ya Fumu yakuti charu chiwuskike kuti chimanye unenesko ukuru wakuti kwiza kwake kuli pa milyango, ndiposo kuti wizenge pambere muwiro uwo ukupulika ntharika iyo undamare. Ntheura tikuwona umo uchimi uwu ukulongolera nyengo iyo uthenga ukuru wa kwiza kwa Khristu ukenera kupharazgikira ku charu chose.
GSAM 98Uthenga Wakupharazgika ku Charu Chose
GSAM 98.1Pakufiska ivyo vikayowoyekerathu ivi, tikusanga kuti pa nyengo yeneyira mu 1833, Fumu yikawuskanga ŵathenga panji ŵateŵeti ŵake mu vigaŵa vyakupambanapambana vya charu. Kufuma mu 1833 mpaka 1844, iwo ŵakachemerezga kuti kwiza kwa Khristu kuli pafupi, “nanga mpha milyango;” ndipo ŵakasambizga ntharika ya mkuyu, ŵakulongora vimanyikwiro ivi vya kwiza kwake, nga umo wakaŵalangulira kuchitira. Uthenga uwu, kwizira mwa musambizgi wakuyowoya yekha panji kwizira mu malemba ghakusindikizgika, ukafika ku malo ghose gha ŵamishonale mu charu, ndiposo ku dowoko lililose la pa charu chapasi.
GSAM 98.2Uko uthenga ukafikira kwakalongosoreka makora na mulembi wa Lizgu la Unenesko, la ku Rochester, N.Y., mu kope la Janyuwale, 1845:—
GSAM 98.3“Makani ghawemi ghamuyirayira, nga umo ghalongosolekera mu Chivumbuzi 14:6, 7, ghapharazgika ku mtundu uliwose, fuko lililose, lulimi lulilose, na ŵanthu wose; ghakuti na lizgu likuru, ‘Wopani Chiuta, ndipo mupani uchindami; pakuti ora la cheruzgo chake lafika; ndipo mulambirani uyo wakalenga kuchanya, na charu chapasi, na nyanja, na visimi vya maji.’ Palije chinthu icho chingalongoreka pakweru chomene na maukaboni kuluska chakuti uthenga uwu walutanga ku mtundu uliwose na lulimi lulilose kusi ku mtambo, mu vyaka vichoko chomene vyajumpha, pakupharazga kwiza kwa Khristu mu 1843 [1843, muŵerengero wa Ŵayuda—muŵerengero withu, 1844], panji kuti kuli pafupi. Kwizira mu maungano ghakusambizga na mabuku ghakusindikizgika, lizgu lafika mu charu chose, ndipo mazgu ghafika ku umaliro wa charu.”
GSAM 98.4Ŵanthu ŵanyake, ŵambura kumanya ivyo vikachitika, ŵawona gulu la kwiza kachiŵiri kwa Khristu nga kuti likalekezgekera ku malo ghanyake ghachoko, ŵakughanaghana kuti ukaŵa mulimo wakukolerana na William Miller na ŵateŵeti handiredi zichoko awo ŵakateŵeteranga nayo mu chigaŵa cha kumpoto kwa United States. Ŵanthu ŵanthena ŵangazizwa kupulika kuti gulu la mu America, ilo Ŵalara Miller na Himes ŵakaŵa ŵalongozgi ŵakuzirwa, likaŵa waka chigaŵa chichoko cha gulu likuru ilo, nga umo talongosolera pachanya, likafika “ku vigoti vya charu.”
GSAM 99UMO GULU LIKAMBIRA MU VYARU VYAKUPAMBANAPAMBANA
GSAM 99.1Nyengo ya Fumu yikafika yakuti uthenga uwu ufume na kuluta ku charu chose, ndipo mu vigaŵa 20 panji kujumpha vya charu, pafupifupi pa nyengo yimoza, ŵanthu ŵakawuskika. Awo, kwambura kumanyana vya milimo yawo, ŵakafuma kukapharazga uthenga uwu mu vigaŵa vyose vya charu. Awo ŵazunulika mu chipaturo 4, awo ŵakapokera ungweru wakukhwaskana na kumara kwa mazuŵa 2300, kupaturako yumoza—A. Campbell—ŵakachiskika kuti ŵachite mulimo wakupharazga uthenga wa mungelo wakwamba wa mu Chivumbuzi 14. Ichi nacho chikachitika mwachindunji na Mzimu wa Chiuta, kwambura kuti ŵaphalirane ungweru uwu.
GSAM 99Kuyaniska na Kusintha kwa Chisopa
GSAM 99.2Usange pa gulu ili tikugwiliskira ntchito fundo yakuyana na iyo D’Aubigné wakagwiliskira ntchito pa kwamba kwa Kusintha kukuru kwa Chisopa kwa mu vyaka vya m’ma 1500, nadi likwenera kuwoneka kuti ni uthenga wa Fumu ndipo likiza mu nyengo ya Fumu. Pakuyowoya vya Kusintha kwa Chisopa kura kose, wakulemba mbiri wakati:—
GSAM 99.3“Germany yikaphalira Switzerland unenesko chara, nesi Switzerland kuuphalira France, panji France kuuphalira England. Vyaru vyose ivi vikaupokera kwa Chiuta, nga umo chigaŵa chimoza cha charu chikutumizga ungweru ku chigaŵa chinyake chara; kweni dazi limoza lira likupeleka ungweru wake mwachindunji ku charu chose. Khristu, ungweru wakufuma kuchanya, uyo ngwakukwezgeka kwambura mphaka kuluska ŵanthu wose, wakaŵa moto wa Chiuta uwo ukapeleka umoyo ku charu mu nyengo ya Kusintha kwa Chisopa, nga umo vikaŵira pakwambiska Chikhristu. Mu vyaka vya m’ma 1500, chisambizgo chimoza chenechicho chikakhazikiskika pa nyengo yimoza mu nyumba na mipingo ya vyaru ivyo vikaŵa kutali chomene na vyakupambanapambana. Chifukwa chake ntchakuti Mzimu yumoza waka wakagwiranga ntchito kulikose, wakupangiska chipulikano chimoza.
GSAM 99.4“Kusintha kwa Chisopa kwa ku Germany na kwa ku Switzerland kukulongora unenesko uwu. Zwingle wakayowoyeskananga na Luther chara. Kwambura kukayika, pakaŵa chakukoleraniska ŵanthu ŵaŵiri aŵa; kweni tikwenera kuchipenjerezga kuchanya kwa charu. Uyo wakapeleka unenesko kwa Luther kufuma kuchanya, wakaupelekaso kwa Zwingle. Chiuta ndiyo wakaŵa nthowa yakuyowoyeskerana pakati pawo. Zwingle wakuti, ‘Nkhamba kupharazga makani ghawemi mu chaka cha Fumu yithu 1516, kuyowoya kwinyake, pa nyengo iyo zina la Luther likaŵa lindapulikikeko mu charu chithu. Nkhasambira chisambizgo cha Khristu kwa Luther chara, kweni kufuma mu mazgu gha Chiuta. Usange Luther wakupharazga Khristu, wakuchita ivyo nkhuchita ine; palije chinyake.’”6
GSAM 100.1Pakuyowoya vya mulimo wa Farel na Lefèvre ku France, wakulemba mbiri wakuti:—
GSAM 100.2“Ntheura Kusintha kwa Chisopa ku France kukiza kufuma ku charu chinyake chara. Kukababikira mu charu cha France; kukamera mu Paris; misisi yake yakwamba yikaŵa mu yunivesite yeneyiyo, iyo yikaŵa na mazaza ghachiŵiri mu Chikhristu cha Roma. Chiuta wakaŵika fundo za mulimo uwu mu mitima yaunenesko ya ŵanthu ŵa ku Picardy na Dauphiny pambere undambe mu charu chinyake chilichose.
GSAM 100.3“Tawona kuti Kusintha kwa Chisopa ku Switzerland kukachitika kwambura kuthemba Kusintha kwa Chisopa ku Germany. Ntheura pera, Kusintha kwa Chisopa ku France kukaŵa kwambura kuthemba vyose viŵiri ivi. Mulimo ukamba nyengo yimoza mu vyaru vyakupambanapambana ivi, kwambura kuyowoyeskana; nga umo pa nkhondo, magulu ghose ghakupambanapambana gha ŵasilikari ghakwambira kwenda pa nyengo yimoza, nangauli gulu limoza likuphalira linyake kuti lende chara, chifukwa ghose ghakupulika dango limoza lakufuma kwa Mulongozgi Mukuru yumoza wa ŵasilikari. Nyengo yikafika, ŵanthu ŵakanozgeka, ndipo Chiuta wakamba Kusintha kwa Chisopa mu mpingo wake mu vyaru vyose pa nyengo yimoza. Vinthu ivi vikulongora kuti Kusintha kukuru kwa Chisopa kwa mu vyaka vya m’ma 1500 kukaŵa mulimo wa Chiuta.”7
GSAM 100.4Pakuyowoya vya Kusintha kwa Chisopa ku England, pasi pa Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, na ŵanyake, D’Aubigné wakuyowoyaso kuti:—
GSAM 100.5“Ntheura Kusintha kwa Chisopa ku England kukamba kwambura kuthemba Luther na Zwingle, kukapokera vyose kwa Chiuta pera. Mu vyaru vyose ivi vya Chikhristu mazgu gha Chiuta ghakagwiranga ntchito pa nyengo yimoza. Kwamba kwa Kusintha kwa Chisopa ku Oxford, Cambridge, London, kukafuma mu Phangano Liphya la Chigiriki ilo Erasmus wakafumiska. [Tyndale na Thomas Bilney ŵakafumako ku Cambridge mu chaka cha 1519.] Zuŵa likafika ilo England yikajikuzga chifukwa cha kwamba kwapachanya uku kwa Kusintha kwa Chisopa.”8
GSAM 101.1Kupharazga uthenga wa kwiza kwa Khristu kukamba mwakuyana na umo Kusintha kwa Chisopa kukachitikira, nga umo talongosolera pachanya. Ŵanthu ŵakachiskika pa nyengo yimoza mu vigaŵa vya charu ivyo unandi wake ukajumpha kanayi vigaŵa ivyo vyazunulika kale, kwambura kumanyana milimo yawo panji kuphalirana maghanoghano ghawo. Ndipo ŵakamba kupharazga unenesko wenewura wa mu Malemba, mu vyaru vinayi vya charu chapasi pera chara, kweni ku charu chose icho chikaŵa na chitukuko.
GSAM 101Milimo ya Joseph Wolff
GSAM 101.2Pano ntchiwemi kuti tiwone fundo zakukhwaskana na umo uthenga wa kwiza kwa Khristu ukathandazgikira:—
GSAM 101.3“Mu 1831 Joseph Wolff, D.D., wakatumika kufuma ku Great Britain nga ni mishonale kuti wakateŵete pakati pa Ŵayuda ŵa ku Palestina. Kuyana na mabuku ghake gha ivyo wakachitanga zuŵa na zuŵa, m'paka mu chaka cha 1845 wakapharazga kuti Fumu yizenge sonosono mu Palestina, Eguputo, mumphepete mwa Nyanja Yiswesi, Mesopotamiya, Crimea, Persia, Georgia, mu Ufumu wose wa Ottoman, mu Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, mu Holland, Scotland, Ireland, ku Constantinople, Yerusalemu, St. Helena, kweniso mu ngalaŵa pa Nyanja ya Mediterranean, na mu msumba wa New York, ku ŵanthu ŵa visopa vyose. Wakuti wapharazga pakati pa Ŵayuda, Ŵaturuki, Ŵasilamu, Ŵaparsi, Ŵahindu, Ŵakalidi, Ŵayezidi, Ŵasiriya, Ŵasabiya, ku ŵapasha, ŵasheki, ŵashah, mathemba gha Organtsh na Bokhara, fumukazi ya Greece, na ŵanyake.”9
GSAM 101.4Mu Yemen, chigaŵa icho ŵakukhalamo ŵa mphapu ya Hobabu, wiske wa muwoli wa Mozesi, Joseph Wolff wakawona buku ilo wakuyowoya za ilo kuti: “Ŵaarabu ŵa malo agha ŵali na buku lakuti ‘Seera,’ ilo likuyowoya vya ‘Kwiza Kachiŵiri kwa Khristu, na Kuwusa Kwake mu Uchindami!’”10
GSAM 102.1Mu Yemen wakakhala mazuŵa ghankhondi na limoza na Ŵarekabu, awo wakuyowoya za iwo kuti: “Ŵakumwa vinyo yayi, ŵakulima minda ya mpheska yayi, ŵakuseŵa mbuto yayi, ŵakukhala mu mahema, ndipo ŵakukumbuka mazgu gha Yonadabu mwana wa Rekabu. Pamoza nawo pakaŵa ŵana ŵa Israyeli, ŵa fuko la Dani, awo ŵakukhala pafupi na Terim mu Hatramawt; awo, pamoza na ŵana ŵa Rekabu, ŵakulindilira kuti Mesiya wizenge sonosono mu mabingu gha kuchanya.”
GSAM 102.2Kufuma pa ivyo vyayowoyeka pachanya, tikuwona kuti mu vyaka khumi na vinayi ivyo, Wolff yekha wakapharazga nkhani yakuti kwiza kwa Khristu kuli pa muryango, mu vyaru vyakujumpha makumi ghaŵiri. Pa nyengo yeneyiyo chisambizgo ichi chikadumbiskananga chomene mu Germany, chomenechomene kumwera pakati pa Ŵamoraviya.
GSAM 102Uthenga mu Germany na Russia
GSAM 102.3Mulembi wa ku England, Mourant Brock, wakutiphalira kuti “mu Württemberg mukaŵa muzi wa Ŵakhristu ŵakukwana mahandiredi, awo ŵakalindiliranga kwiza kwa Khristu sonosono.” Chisambizgo ichi chikapharazgikanga mu vigaŵa vinyake vya Germany na Hengstenberg, uyo pa nyengo yira ŵakatenge ndiyo wakaŵa musambizgi wa vya Chiuta waluso chomene mu Germany.
GSAM 102.4Mu Review and Herald ya Disembala 13, 1892, Muliska L. R. Conradi wa ku Germany wakuti:—
GSAM 102.5“Bengel, mu Germany, wakasonkhezga mu mitima yinandi kutemwa kuwoneka kwa Fumu yithu, ivyo vikapangiska ŵanthu vikwi kuŵerenga mazgu gha uchimi umo ŵakaŵerengerangapo kale yayi.... Ungweru ukaŵala mu Germany, ndipo mabuku ghakulongosora ivyo mazuŵa 2300 ghakang'anamuranga ghakathandazgika kwenekura. Pamanyuma pake kukaŵa kuwuka mwauzimu, chomenechomene mu Württemberg, ndipo apo nthambuzgo yikambanga, mbumba mahandiredi ghanandi zikaluta kumwera kwa Russia, ndipo kwenekura zikathandazga chisambizgo ichi pakati pa ŵanthu ŵa charu chawo awo ŵakasamira kwenekura vyaka vinandi kumanyuma. Pakuti ŵaliska ŵakajara matchalitchi ghawo, ŵanthu aŵa, kupatulako ŵachoko waka, ŵakachitiranga ‘stunden,’ panji ‘maora’ ghawo gha ungano, mu nyumba za ŵanthu, ndipo ŵanthu mahandiredi ghanandi ŵakang'anamuka mtima. Nanga ni pa nyengo yira, Sabata yikadumbiskananga pakati pawo, kweni pakuti pakaŵavya wakwamba kuyisunga, nkhani iyi yikazima. Mulimi munyake wa ku Russia wakang'anamuka mtima mu ‘maora’ agha, ndipo wakamba mulimo wakuyana waka pakati pa Ŵarussia. Paumaliro ichi chikapangiska gulu likuru la ‘ŴaStundist’ la mazuŵa ghano, ilo nkhongono yake yikufika ku malo ghakutali chomene gha Siberia na Trans-Caucassus.”
GSAM 103.1Mu Review and Herald ya Julayi 31, 1891, muli mazgu gha Muliska Conradi ghakukhwaskana na M'bali Schäche wa ku Australia, uyo pa nyengo iyo wakuyowoya wakaŵa wakukhala mu Silesia, ndipo nyengo yinyake wakateŵetanga kovwira mulimo wa umishonale wa mu charu chaŵo wa Dada Gosner, musambizgi wa vya Chiuta na mupharazgi wa uthenga uwemi wakumanyikwa wa ku Germany. Wakupereka mazgu ghakulondezgapo agha kufuma kwa M'bali Schäche ghakukhwaskana na buku la Kelber:—
GSAM 103.2“Pamanyuma pa 1836, panji apo nyengo ya Kuŵerengera kwa Bengel yikamara, mu nyuzipepara ya chigaŵa cha Schweidnitz mukafuma chipharazgo chakufuma ku sitolo ya mabuku ya Bambo Sommerfeldt ya kwenekura, chakukhwaskana na buku la L. Henry Kelber, ilo likayowoyanga vya vyakuchitika vikuru na vyakukondweska ivyo vikeneranga kuchitika mu vyaka vya 1843 na 1844. Nkhukumbuka yayi mutu wenecho wa buku ili. Tikasanga buku ili, ndipo tikaliŵerenga pamoza na ŵanthu ŵanyake awo ŵakakhumbanga kumanya, tili kujara milyango, mu chaka cha 1839-40. Buku ili likalongora kufuma mu Daniyeli, Chivumbuzi, na Mateyu 24, kuti umaliro ukaŵa pafupi, ndipo likaŵaso na ndondomeko ya kuŵerengera, yakulongora umo ŵakafikira pa nyengo iyo yazunulika pachanya.”
GSAM 103Uthenga mu Great Britain
GSAM 103.3Mu buku la ku England lakuti Vyaka Chikwi, muli mazgu ghakuti “ŵateŵeti mahandiredi ghankhondi na ghaŵiri ŵa Mpingo wa England ŵakachemerezganga kuti Muwomboli wawerenge.” Pakati pa ŵateŵeti ŵaluso chomene ŵa nyengo yira pakaŵa awo ŵakapharazganga chisambizgo cha kwiza kwa Khristu mu England kwamba mu 1840 m'paka mu 1844. Pa awo tizunurenge mazina gha Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dokotala Nisbett, Muliska A. Dallas, M.A. [mu buku lake, Laŵiskani ku Yerusalemu, peji 114, wakuti ntharika ya mu Mateyu 24 yikukhwaskana na muwiro uwu], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, na ŵanyake.
GSAM 104Uthenga mu Holland
GSAM 104.1Chisambizgo cha kwiza kachiŵiri kwa Khristu chikapharazgika mu Holland na Hentzepeter, uyo ŵakatenge pa nyengo yira ndiyo wakaŵa muteŵeti waluso chomene mu charu icho. Wakaŵa mulaŵiliri wa Nyumba ya Ufumu Yakusungiramo Vinthu Vya Kale ku The Hague, wakwimikika na themba. Mu kalata iyo wakalembera mkonzi wa Chemerezgo cha Pakati pa Usiku mu Juni, 1844, wakuyowoya vya iyemwene kuti wakamba kughanaghanira nkhani iyi chifukwa cha loto ilo likamukhwaska chomene. Wakasanda Malemba pa nkhani iyi, ndipo mu chaka cha 1830 wakasindikizga kabuku kakulongosora chisambizgo ichi. Mu 1841 wakasindikizga kabuku kanyake kakuyowoya vya umaliro wa charu. Mu kalata yeneyiyo wakuti kakwamba kupulika vya William Miller na ŵanyake awo ŵakapharazganga pakweru chisambizgo chakuti kwiza kwa Khristu kwaneng'enera, pakaŵa mu 1842, apo wakadumbiskananga na munthu uyo wakiza ku Holland kufuma ku America.
GSAM 104Uthenga mu Tartary
GSAM 104.2Kwambira kale mu 1821, chisambizgo cha kwiza kwa Fumu chikagomekanga na kusambizgika mu Tartary. Pafupifupi nyengo iyi mishonale wa ku Ireland wakatumika ku charu icho, ndipo musofi wa ku Tartary wakamufumba kuti, “Khristu wizenge pawuli kachiŵiri?” Wakazgora kuti wakamanyanga kalikose yayi pa nkhani iyi; pa ichi musofi wakazizwa chomene na zgoro lantheura kufuma kwa mishonale uyo wakiza kuŵasambizga visambizgo vya Baibolo, ndipo wakati wakaghanaghananga kuti “waliyose uyo wali na Baibolo wangamanya ichi.” Musofi wakalongosora maghanoghano ghake, wakati wakaghanaghananga kuti Khristu wizenge cha mu chaka cha 1844 pamanyuma pa kubabika kwa Khristu. Nkhani iyi yikusangika mu Magazini ya ku Ireland, 1821.
GSAM 104Uthenga mu America, India, na pa Charu Chikuru cha Europe
GSAM 104.3Mu Makatara gha Kwiza kwa Khristu, Buku 2, peji 135, 1844, Mourant Brock wa ku England wakuti:—
GSAM 105.1“Kulindilira kuwera kwa Muwomboli sonosono na kukwezga mazgu gha chenjezgo vikuchitika mu Great Britain pera yayi, kweniso mu America, India, na pa charu chikuru cha Europe. Mu America, ŵateŵeti ŵa mazgu pafupifupi mahandiredi ghatatu ndimo ŵakupharazgira ‘uthenga uwemi uwu wa ufumu;’ apo mu charu chino, pafupifupi mahandiredi ghankhondi na ghaŵiri ŵa Mpingo wa England ŵakukwezga chemerezgo chenechicho.”
GSAM 105Ku Doko Lililose la pa Nyanja pa Charu Chapasi
GSAM 105.2E. R. Pinney, wa ku Seneca Falls, N.Y., muteŵeti wakujipeleka wa Ŵabapatizi uyo wakapeleka umoyo wake ku kupharazga chisambizgo cha kwiza kwa Khristu, mu buku lake lakuti Kulongosora Mateyu 24, mapeji 8, 9, wakati:—
GSAM 105.3“Kale mu 1842, mabuku gha kwiza kachiŵiri kwa Khristu ghakaŵa kuti ghatumizgika ku malo ghose gha umishonale mu Europe, Asia, Africa, na America, ku vigaŵa vyose viŵiri vya Mapiri gha Rocky.... Ŵalongozgi ŵa ngalaŵa zithu na ŵakwendeska ngalaŵa ŵakutiphalira kuti ŵakufika pa doko lililose, ŵakusanga kuti uthenga uwu ukaŵadangilira kufika kwenekura, ndipo kanandi ŵakufumbika vya uthenga uwu.”
GSAM 105Vikwi Vitatu Ŵakupharazga Uthenga
GSAM 105.4Muliska G. W. Mitchel, wa ku Zanesville, Ohio, muteŵeti munyake uyo nayo wakapharazga chisambizgo ichi, wakaphalira mulembi pakudumbiskana ku Newark, Ohio, pa Ogasiti 8, 1894, kuti Mulara William Miller wakamuphalira pakudumbiskana ku McConnellsville, Ohio, mu Seputembala, 1844, kuti wakaŵa na “mazina na maadiresi gha ŵateŵeti vikwi vitatu mu vigaŵa vyakupambanapambana vya charu chapasi awo ŵakapharazganga kuti, ‘Mopani Chiuta, ndipo muchindikeni; chifukwa ora la cheruzgo chake lafika,’ ndipo ŵanandi ŵa iwo ŵakaŵa mu North America na Great Britain.”
GSAM 105.5William Miller, pakuyowoya umo “chemerezgo” ichi chikathandazgikira chomene, wakati:—
GSAM 105.6“Yumoza panji ŵaŵiri mu chigaŵa chilichose cha charu chapasi ŵapharazga nkhani iyi, ndipo wose ŵakukolerana pa nyengo,—Wolff wa ku Asia; Irving, uyo kale wakaŵa wa ku England; Mason wa ku Scotland; Davis wa ku South Carolina; na ŵanandi mu chigaŵa chino, ŵakupeleka, panji ŵakapeleka chemerezgo ichi.”11
GSAM 106Mazgu gha Eliya ya Hutchinson Yikatumizgika Kosekose
GSAM 106.1Mulara R. Hutchinson, mu 1837, wakatumika kufuma ku England nga ni mishonale wa Ŵawesley ku Canada. Paumaliro wakakhazikika mu Montreal. Wakamanyananga na ŵanthu ŵanandi chomene mu vyaru vya kuwaro. Mu vyaka vya 1843 na 1844 wakasindikizga nyuzipepara yakuti Mazgu gha Eliya, iyo wakalongosorangamo chisambizgo cha kwiza kwa Khristu. Pakuti wakaŵa na mwaŵi wakufika pa ngalaŵa zakuluta ku vyaru vya kuwaro, ndiposo wakazomerezgeka kutumizga mphukusi zikuru za manyuzipepara ghake kwambura kulipira vya positi, wakaghatumizga ghanandi chomene ku vigaŵa vyose vya charu chapasi. Pakuyowoya za mulimo wake, wakati wakaghatumizga kwaulere ku Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome, na vigaŵa vyose vya ufumu wa Britain na vyaru ivyo ukalamuliranga.
GSAM 106Mu Virwa vya Sandwich
GSAM 106.2Mu Chemerezgo cha Pakati pa Usiku cha Okutobala 12, 1843, mukaŵa kalata yakufuma kwa Amai O. S. Burnham, ŵa ku Kaloa, Chirwa cha Kaui, Virwa vya Sandwich. Iwo na afumu ŵawo ŵakaŵa ŵasambizgi ŵa sukulu pa malo agho. Ŵakapokelera chisambizgo cha kwiza kwa Khristu ndipo ŵakachipharazganga kwenekura, ndipo gulu la ŵakugomezga likasopanga nawo mu virwa ivyo.
GSAM 106Uthenga Ukuyaniskika na wa Yohane Mubapatizi
GSAM 106.3Ntheura tikuwona kuti chisambizgo cha kwiza kwa Khristu chikapharazgika mwakukwana kuti chifiske ivyo Malemba ghakayowoyerathu vya icho.
GSAM 106.4Uthenga uwo ukeneranga kupharazga kwiza kakwamba kwa Khristu ukayowoyeka na nchimi Yesaya mu mazgu agha: “Mazgu gha uyo wakuchemerezga mu mapopa, Nozgani nthowa ya Fumu, nyoloskani mu chipalamba msewu ukuru wa Chiuta withu. Chidika chilichose chikwezgekenge, ndipo phiri lililose na kaphiri kalikose vikhizgikenge: ndipo vyakubendera vinyoloke, na malo gha vibumira ghasalazgike: ndipo uchindami wa Fumu uvumbulikenge, ndipo ŵanthu wose ŵawuwonenge pamoza: pakuti mulomo wa Fumu wayowoya ichi.”12 Uchimi uwu ukafiskika mu milimo ya “Yohane Mubapatizi, wakupharazga mu mapopa gha Yudeya, na kuyowoya kuti, Ng'anamukani mtima: chifukwa ufumu wa kuchanya waneng'enera.”13
GSAM 107.1Munthu uyu, yekha, mu myezi yinkhondi na umoza ya kuteŵeta mu charu chimoza cha Yudeya, wakafiska uchimi wakuzizwiska uwu. Apo uchimi uwu ukaŵika mphaka za nyengo na malo gha mulimo wa Yohane, ndimo viliri yayi na mauchimi agho ghakuyowoya vya kupharazga kwiza kachiŵiri kwa Khristu, pakuti mulimo uwu ukeneranga kuchitika na “chemerezgo chikuru,” na kufika pa charu chose chapasi.
GSAM 107.2Ntheura, mu ungweru wa fundo izo zalongosoreka, vikuwoneka umo uchimi wakukhwaskana na uthenga wa kwiza kwa Khristu ukafiskikira ndendende. Nyengo ya Chiuta yikafika yakuti ntharika ya khuni la mkuyu yisambizgike, kuti chipharazgo chakwamba cha uthenga wa mungelo wakwamba chipelekeke, ndipo wakawuska ŵathenga ŵake kuti ŵapharazge chemerezgo ku mitundu yose, ŵanthu wose, na malulimi ghose.
Notes
- Mateyu 24:32-35. ↩
- Ŵaroma 10:14, 15. ↩
- Mateyu 24:29, 30. ↩
- Mateyu 24:29. ↩
- Mariko 13:24. ↩
- Mbiri ya Kusintha kwa Chisopa, Buku 8, chipaturo 1, ndime 2, 3. ↩
- Buku lenelira, Buku 12, chipaturo 3, ndime 10. ↩
- Buku lenelira, Buku 18, chipaturo 2, ndime 12. ↩
- Mazgu gha Mpingo, peji 343. ↩
- Ulendo wa Wolff wa Umishonale ku Bokhara. ↩
- Visambizgo vya William Miller, peji 238, 1843. ↩
- Yesaya 40:3-5. ↩
- Mateyu 3:1, 2. ↩