Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
29 / 31
29 / 31

Chipaturo 26 — Mautumiki Ghithu ku Vyaru vya Kuwaro

John Norton Loughborough

GSAM 403.1“Kuli kulembeka kuti, Awo ŵandaphalirike vya iyo, ŵazamuwona; ndipo awo ŵandapulike ŵazamupulikiska.”1

GSAM 403.2Mishoni yithu yakwamba kuwaro kwa United States yikamba mu 1874, apo Mulara J. N. Andrews wakatumika ku Switzerland, ndipo wakamba mulimo kwenekura.

GSAM 403CHIGAŴA CHA PAKATI PA EUROPE

GSAM 403.3Pa nyengo iyo vyaru vinkhondi na vitatu vikaŵa mu mishoni iyi; ivyo ni Switzerland, France, Italy, Turkey, Belgium, Spain, Portugal, na Greece, chigaŵa icho chikaŵa na ŵanthu 140,000,000.

GSAM 403.4Apa ntchakwenelera kuzunura ivyo vikapangiska ŵanthu ŵithu kwamba mishoni mu chigaŵa chikuru nthena, pa nyengo iyo mpingo ukaŵa uchoko mu chiŵelengero cha ŵanthu.

GSAM 403Mulara Czechowski

GSAM 403.5Mu chaka cha 1865, Mulara M. B. Czechowski, uyo wakaŵa wasembe wa Katolika wa ku Poland uyo wakang'anamuka na kupokelera unenesko wa sono, wakakhumbanga kuti ŵanthu ŵithu ŵamutume kuŵa mishonale ku chigaŵa cha pakati pa Europe. Pakuti ichi chikaŵa chakusuzga pa nyengo iyo, wakalongosora khumbo lake ku ŴaAdventist ŵa Zuŵa Lakwamba ku Boston, Massachusetts, awo panji ŵakaghanaghananga kuti wakaŵavya kukolerana kulikose na ŵanthu ŵithu. Mulimose umo vikaŵira, ŵakasanga ndalama izo zikakhumbikwanga, ndipo ŵakamutuma ku mishoni iyo wakakhumbanga.

GSAM 404Ŵasungi ŵa Sabata ku Switzerland

GSAM 404.1Mu 1866, wakasambizga unenesko wa Sabata na uthenga wa mungelo wachitatu ku Tramelan, Switzerland, ndipo mulimo uwu ukapangiska kuti paŵe gulu la ŵasungi ŵa Sabata. Pakati pajumpha nyengo yichoko waka, wakaŵaleka na kuluta kukasambizga uthenga ku Hungary. Wakaŵaphalira kanthu yayi ŵa mu gulu la ku Tramelan vya mulimo withu ku America, kweni Albert Vuilleumier, yumoza wa iwo, wakamanyanga kuŵazga Chingelezi. Mwamwaŵi, wakawona kope la Kusanda kwa Kwiza. Kwizira mu ichi, ŵanthu ŵa mu vyaru viŵiri ivi ŵakamba kulemberana makalata.

GSAM 404Mulara Erzenberger Watumika ku America

GSAM 404.2Mu 1869 James Erzenberger, wa ku Tramelan, wakatumika ku America kuti wakasambire Chingelezi na kumanya makora visambizgo na mitheto ya ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhondi na Chiŵiri. Wakafika ku Battle Creek pa 18 Juni, ndipo wakakhala ku America chaka chimoza na hafu. Wakafumako ku New York pa ulendo wake wakuwelera pa 9 Seputembala, 1870. Mu Juni wa chaka chenechicho, Ademar Vuilleumier wakiza ku charu ichi, uko wakakhala vyaka pafupifupi vinayi. Pakuwelera ku charu chake, wakaluta pamoza na Mulara Andrews. Ŵakafika ku Neuchatel pa 16 Okutobala, 1874.

GSAM 404.3Mu 1875, Mulara D. T. Bourdeau na mbumba yake ŵakafuma ku America na kuluta ku France, uko komiti yikaŵasankha kuti ŵakateŵete.

GSAM 404Nyuzipepara ya Chifurenchi Yamba

GSAM 404.4Mu chaka chakulondezgapo, mu Julayi, 1876, ku Basel, Switzerland, ŵakamba kusindikizga nyuzipepara ya Chifurenchi ya zina lakuti Les Signes des Temps (Vimanyikwiro vya Nyengo). Pa 13 Meyi, 1882, pakati pajumpha vyaka vinkhondi na chimoza, Mulara Haskell wakafuma mu msumba wa New York pa ngalaŵa na kuluta ku Europe. Pa ulendo wa umishonale uwu, wakakhalako kwakanyengo ku Switzerland.

GSAM 405Mulara Whitney Waluta ku Basel—Nyifwa ya Mulara Andrews

GSAM 405.1Pa 26 Julayi, 1883, Mulara B. L. Whitney na mbumba yake ŵakafika ku Basel. Komiti ya Ungano wa pa Charu Chose yikamusankha kuti walaŵilirenge mishoni iyo, kuti wapumuzge Mulara Andrews, uyo umoyo wake ukalopwanga luŵiro. Pakati pajumpha myezi yichoko waka, mu Okutobala wa chaka chenechicho, Mulara Andrews wakafwa.

GSAM 405.2Mulara Andrews apo wakaŵa muchoko wakaŵavya mwaŵi wa kusambira mu masukulu ghapachanya na makoleji, kweni wakaŵa wakusambira chomene, munthu uyo charu chikumuti wakajisambizga panji wakaluta panthazi mwa yekha. Chifukwa cha kulimbikira kusambira, wakamanya makora Chilatini, Chigiriki, na Chihebere, ndipo mu vyaka vyakulondezgapo wakamanya Chifurenchi. Wakasambira Chifurenchi kuti chimovwire kwamba na kulutizga mulimo mu Mishoni ya Pakati pa Europe, uko wakateŵetera vyaka vinkhondi na chimoza vyaumaliro vya umoyo wake, kulembera na kusindikizga Vimanyikwiro vya Nyengo mu Chifurenchi, kweniso kupharazga mu chiyowoyero icho. Wakaŵa kuti wachali kuchita mulimo uwu apo wakafwa.

GSAM 405Dokotala Kellogg ku Europe

GSAM 405.3Mu nyengo ya kuphukira kwa vyakumera mu 1883, Dokotala J. H. Kellogg wakaluta ku Europe kuti wakasande vya wovwiri wa ŵalwari. Wakakhalako mazuŵa ghachoko pa mishoni yithu yiliyose, ndipo maulendo ghake ghakakhozga chomene ŵateŵeti; chomenechomene Mulara Andrews wakawonga ulongozgi wake wakukhwaskana na mulimo wa ku Basel.

GSAM 405Mulara Butler Wakwendera Europe

GSAM 405.4Pa Ungano wa pa Charu Chose uwo ukachitika mu Okutobala, 1883, ŵakasachizga kuti ŵambe kusindikizga nyuzipepara ku England mwaluŵiro umo kungachitikira. Chifukwa cha chigamuro chinyake icho ŵakazomerezga pa ungano uwu, Ŵalara George I. Butler, M. C. Wilcox, na A. C. Bourdeau ŵakaluta kukawovwira mulimo ku Europe na England. Mulara Butler wakafika ku Glasgow, Scotland, pa 27 Febuluwale, 1884. Chilato chimoza cha ulendo wa Mulara Butler ku mishoni za ku vyaru vya kuwaro chikaŵa chakuti wajiwonere yekha masuzgo gha kulutizga mulimo mu vyaru vya kuwaro, na umo ŵangaghatondera. Nayo wakakhalako kwakanyengo ku Basel, na mu chigaŵa cha pakati pa Europe. A. C. Bourdeau wakateŵetera pakati pa ŵanthu ŵakuyowoya Chifurenchi mu vidika vya mapiri gha Alps, pakati pa Ŵawaldo; apo M. C. Wilcox wakajibatika na mulimo wa kusindikizga na kunozga vyakulemba ku England, ndipo wakakhalako m'paka kuumaliro wa 1886.

GSAM 406Nyumba Yakusindikizgiramo Mabuku Yazengeka ku Basel

GSAM 406.1Mu 1884, nyumba yakusindikizgiramo mabuku, Imprimerie Polyglotte (zina ilo likung'anamura kusindikizga mu viyowoyero vinandi), yikazengeka ku Basel. Mu Malichi, 1885, H. W. Kellogg wakazomerezgeka na Komiti ya Ungano wa pa Charu Chose kuluta ku Basel na kugura makina ghakukhumbikwa ku nyumba yakusindikizgiramo mabuku. Wakachita ntheura, ndipo malo ghakusindikizgiramo mabuku gha ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhondi na Chiŵiri, agho ghakaŵa na makina ghakukwana, ghakakhazikiskika mu msumba wakale wa Basel.

GSAM 406.2Pa nyengo iyo Mulara Butler wakaŵa ku Europe, nyuzipepara ya Chijeremani yakuchemeka Herold der Wahrheit (Mupharazgi wa Unenesko) yikasindikizgikanga ku ofesi ya ku Basel. Mu chaka chenechicho, magazini ya Chiromaniya ya zina lakuti Adevărulu Prezentu (Unenesko wa Sono) nayo yikasindikizgika pa ofesi iyi. Kweniso yinyake ya Chitaliyana, yakuchemeka L’Ultimo Messagio (Mauthenga Ghaumaliro). Magazini ghaŵiri agho ghazunulika paumaliro ghakaŵa gha mapeji 16, ndipo ghakafumanga kamoza pa myezi yitatu. Pa ungano wa mipingo wa ku Switzerland, mu Okutobala, 1884, ŵakayowoya kuti mu chaka icho makope 146,000 gha magazini ghanayi agha ghakasindikizgika na kuthandazgika. Kufika mu 1895, apo ofesi yakusindikizga yikasamuskika kufuma mu msumba uwo kuluta ku Hamburg, Germany (chifukwa cha nthambuzgo ku Basel), ŵakaŵa kuti ŵasindikizga mabuku na tumabuku mu viyowoyero 11 vyakupambanapambana; ivyo ni Chifurenchi, Chijeremani, Chitaliyana, Chiromaniya, Chisipanishi, Chibohemiya, Chirasha, Chidachi, Chihangare, Chiarmeniya, Chituruki, na Chituruki-Chigiriki. Ntheura, nga umo zina lake likang'anamuriranga, likaŵa bungwe “lakusindikizga mu viyowoyero vinandi.”

GSAM 407Amai White Ŵakwendera Europe

GSAM 407.1Pa 3 Seputembala, 1885, Amai White, mwana wawo W. C. White, na mbumba yake ŵakafika ku Basel. Ŵakakhala chaka chimoza na hafu mu vyaru vyakale ivyo, kwendera mishoni za mu chigaŵa cha pakati pa Europe, uko ŵakachita mulimo wakuzirwa chomene ku mishoni zakupambanapambana.

GSAM 407Ungano wa Mipingo wa ku Switzerland Wakhazikiskika

GSAM 407.2Pa 10 Seputembala, 1885, ungano wa mipingo wa ku Switzerland ukakhazikiskika. Mu lipoti ilo likapelekeka pa nyengo iyo, ŵakayowoya kuti ungano wa mipingo uwu ukaŵa na muteŵeti wakwimikika yumoza, ŵapharazgi ŵakupika chizomerezgo 7, mipingo 10, na ŵamembala 224. Aŵa ŵakapeleka chakhumi cha $1,645.11 mu chaka chakujumpha. Padera pa ichi, ŵakapeleka vyawanangwa vya $2,041.22 ku mulimo.

GSAM 407Mulara Waggoner ku Europe

GSAM 407.3Amai White, pamoza na W. C. White na mbumba yake, ŵakawelera ku America mu 1887. Mu chaka chenechicho, Mulara J. H. Waggoner wakachemeka kuti wajibatike na Mishoni ya Pakati pa Europe. Wakakhala vyaka vyakujumpha viŵiri mu chigaŵa ichi, ndipo pa nyengo iyi wakakhalanga ku Basel. Mu msumba uwu ndimo wakafwira pa 20 Epulelo, 1889, nga umo tayowoyera kale.

GSAM 407.4Kulopwa kwa umoyo wa Mulara Whitney, na nyifwa yake iyo yikachitika pamanyuma (pa 9 Epulelo, 1889), vikaŵa chitima chinyake chikuru ku mishoni iyi.

GSAM 407Mulara Robinson ku Europe

GSAM 407.5Mulara D. A. Robinson, uyo wakateŵeteranga ku England, wakasankhika kunjira mu malo gha Mulara Whitney. Wakachita makora mulimo mu chigaŵa ichi kwa vyaka pafupifupi vinkhondi na chimoza, ndipo Ungano wa pa Charu Chose ukamuchema kuti walute ku India mu chaka cha 1895. Kufumako kwake kukapangiska kuti paŵe kukhumbikwa kusankha mulaŵiliri munyake.

GSAM 408Mulara Holser Mulaŵiliri wa Chigaŵa

GSAM 408.1Mulara H. P. Holser ndiyo wakasankhika pa udindo uwu, ndipo padera pa udindo uwu wakasankhikaso kuŵa mulaŵiliri wa Mishoni yose ya Pakati pa Europe. Pano wakateŵetera kwambura kuvuka ndiposo mwaluso m'paka mu 1901, apo nayo wakatondeka kutonda nthenda iyo yikamusakazanga. Wakafwira ku Canyon City, Colorado, pa 11 Seputembala, 1901.

GSAM 408.2Nangauli pakaŵa masuzgo agha, mishoni yikakura ndipo mulimo ukaluta panthazi, nga umo likulongolera lipoti ilo likapelekeka ku Ungano wa pa Charu Chose mu 1895, ilo likuti ungano wa mipingo wa ku chigaŵa cha pakati pa Europe ukaŵa na mipingo 19 na ŵamembala 484, awo mu chaka chakujumpha ŵakapeleka chakhumi cha $4,378.18. Pa nyengo iyo ŵakaŵa na ŵateŵeti ŵakwimikika ŵanayi na ŵapharazgi ŵakupika chizomerezgo ŵankhondi.

GSAM 408MISHONI YA GERMANY NA RUSSIA

GSAM 408.3Mu 1870, J. H. Linderman, muliska wa mpingo wapafupi na Elberfeld, Prussia, pamoza na ŵamembala ŵake 40, ŵakamba kusunga Sabata la zuŵa la chinkhondi na chiŵiri chifukwa cha kusambira Baibolo, kwambura kumanya kuti pakaŵaso gulu linyake la Ŵakhristu pa charu ilo likasunganga zuŵa ili kuŵa Sabata. Ŵanthu ŵithu ŵakamanya vya gulu ili mu nthowa yapadera. Munthu wakupempheska wakafika pa nyumba ya mishoni ku Basel pa Sabata. Ŵa mu mbumba ŵakasambiranga sambiro la Sukulu ya pa Sabata, ndipo Mabaibolo ghakaŵa ghakujurika panthazi pawo. Ivyo wakawona vikamukondweska munthu uyu, ndipo vikamupangiska kuti wafumbe mafumbo.

GSAM 408Gulu la ku Elberfeld

GSAM 408.4Wakati wamanya kuti ŵakaŵa Ŵayuda yayi, kweni Ŵakhristu awo ŵakasunganga Sabata la zuŵa la chinkhondi na chiŵiri, wakayowoya vya gulu ili la ku Elberfeld. Mulara Andrews wakawona kuti ntchamahara kusanda nkhani iyi; ntheura, pamoza na Mulara Erzenberger, wakaluta ku Prussia kukwambilira kwa 1875, ndipo ŵakasanga gulu ili nga umo ŵakaphalirikira. Mulara Erzenberger wakakhala nyengo yinyake kuteŵetera mu chigaŵa icho cha Germany, ndipo pa 8 Janyuwale, 1876, ŵanthu 8 ŵakabapatizika ku Elberfeld. Uwu ukaŵa ubapatizo wakwamba wakuchitika na ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhondi na Chiŵiri ku Germany.

GSAM 409.1Unenesko ukaŵa kuti wamba kale kukhazikika ku Russia mu 1882, kwizira mu vyakuŵazga ivyo ŵabali ŵa ku Germany awo ŵakaŵa ku America ŵakatumizga ku ŵabwezi ŵawo mu vikaya vya Ŵajeremani ku Russia.

GSAM 409Mulara Conradi ku Europe

GSAM 409.2Mu 1885 Mulara L. R. Conradi wakafuma ku America na kuluta ku chigaŵa cha pakati pa Europe, kuti wakateŵetere pakati pa Ŵajeremani. Pa 28 Juni, 1886, wakafuma ku Basel na kuluta ku Crimea, Russia. Kuno, pamoza na Mulara Perk, wakaluta ku Berdebulat, uko ŵadumbu ŵaŵiri ŵakabapatizika ndipo mpingo wa ŵamembala 19 ukakhazikiskika. Uwu ukaŵa mpingo wakwamba wa Adventist wa Zuŵa la Chinkhondi na Chiŵiri ku Russia.

GSAM 409Ŵalara Conradi na Perk Ŵajalirika mu Jele

GSAM 409.3Nyengo yeneyiyo pamanyuma pa ichi, Ŵalara Conradi na Perk ŵakakakika chifukwa cha kusambizga vyakupambana na chipulikano cha mpingo wa Orthodox, ndipo ŵakajalirika mu jele kwa masabata ghankhondi ku Perekop. Wakati wafwatulika (chifukwa cha kunjilirapo kwa mwimiliri wa United States), Mulara Conradi wakakwendera chigaŵa cha kumafumiro gha dazi cha Russia, ndipo pamanyuma wakawelera ku Switzerland.

GSAM 409Mulimo pa Volga, Russia

GSAM 409.4Mu chaka chenechichi ndimo Mulara Laubhan wakambira kuteŵetera ku Russia, pafupi na nyumba yake, iyo yikaŵa pa Mlonga wa Volga. Mu chaka cha 1880, Mulara Klein, wa ku Kansas, wakamba mulimo mu chigaŵa cha Ŵajeremani ku Russia. Ntheura ŵateŵeti ŵasangika ku chigaŵa chakusuzga chomene ichi, ndipo nangauli ŵakupulikana ŵachimbizgikanga ku charu na kujalirika mu jele, Fumu yatumbika mulimo mwakuzizwiska.

GSAM 409Kuluta Panthazi kwa Ŵapharazgi ŵa Mabuku ku Germany

GSAM 409.5Mu chaka cha 1888, ŵapharazgi ŵa mabuku ŵakamba mulimo ku Rheinish-Prussia, Württemberg, Baden, na Alsace. Ŵateŵeti ŵankhongono na ŵakugomezgeka aŵa, awo ŵakaŵa 8 panji 10, ŵakachita makora chomene mwakuti mu chaka chimoza ŵakaguliska mabuku agha: Umoyo wa Khristu, 3,000; Kufuma ku Edeni Kuya ku Edeni, 2,000; na tumabuku 12,000. Chifukwa cha mulimo uwu, pafupifupi pa malo ghose apo mabuku ghakaguliskika na kuŵazgika, ŵanyake, yumoza panji ŵakujumpha apo, ŵakapokelera unenesko.

GSAM 410Mishoni Yamba ku Hamburg

GSAM 410.1Mu Meyi, 1889, Mulara Conradi wakamba mulimo wa mishoni ku Hamburg, Germany, ndipo pakati pajumpha nyengo yichoko waka, sukulu yakusambizgira ŵateŵeti yikakhazikiskika. Mu Okutobala wakulondezgapo, Sukulu ya pa Sabata ya ŵamembala 28 yikakhazikiskika. Mu chaka ichi ndimo Mulara Haskell wakenderanga mishoni iyi, ndipo mpingo wa ŵamembala 20 ukakhazikiskika, kweniso malo ghakusungirako mabuku.

GSAM 410.2Pa nyengo iyi Mulara J. T. Boettcher wakachitanga mulimo pakati pa Ŵajeremani ku Barmen. Mu 1890 lipoti likapelekeka ku Ungano wa pa Charu Chose, lakuti mu mishoni ya Germany na Russia mukaŵa mipingo 9 yakukhazikiskika, iyo yose pamoza yikaŵa na ŵamembala 422, padera pa ŵasungi ŵa Sabata 75 awo ŵakaŵa kuti ŵandakhazikiskike mu mipingo. Pa 7 Epulelo, mu chaka chenechicho, ŵanyake 12 ŵakabapatizika na kujibatika na mpingo wa ku Hamburg. Mu Disembala chiŵelengero cha ŵamembala ŵa mpingo uwu chikakwera kufika pa 40. Ndalama izo zikapokelereka pa kuguliska mabuku kufuma ku malo ghakusungirako mabuku ku Hamburg, ku Holland, ku Russia, na ku vigaŵa vyakupambanapambana vya Germany, zikaŵa $5,000.

GSAM 410Kuluta Panthazi ku Europe

GSAM 410.3Pachokopachoko kweni mwakukhazikika, mulimo ukaluta panthazi mu Mishoni ya Pakati pa Europe, nga umo likalongolera lipoti ilo likapelekeka pa Ungano wa pa Charu Chose mu 1891. Pa nyengo iyo kukaŵa mipingo yinkhondi ku Germany, na ŵamembala 140, ndipo ŵa iwo 64 ŵakaŵa ŵamembala ŵa mpingo wa ku Hamburg. Chakhumi icho chikapelekeka chikaŵa $1,000. Mabuku agho mishonale wa pa ngalaŵa ku Hamburg wakaguliska pa ngalaŵa ghakakwana $500, apo ŵapharazgi ŵa mabuku mu chigaŵa chose ŵakaguliska gha $6,000 mu chaka icho. Ŵanthu 150 ŵakaŵa kuti ŵapokelera unenesko ku Austria, ndipo ku Russia kukaŵa mipingo 13, na ŵamembala 400.

GSAM 411Ŵasungi ŵa Sabata Ŵankhondi ŵa ku Russia Ŵachimbizgika ku Charu

GSAM 411.1Pa nyengo iyi (1891), ŵamembala ŵankhondi ŵa mpingo unyake ku Russia, kusazgapo mulongozgi wawo, ŵakaŵa kuti ŵakakika chifukwa cha kusambizga visambizgo vyakupambana na vya mpingo wakuzomerezgeka na boma, ndipo ŵakeruzgika kuti ŵachimbizgike na kukakhala ku Trans-Caucasus vyaka vinkhondi. Ŵakeneranga kukakika pamoza na matcheni, ndipo ŵakeneranga kwenda mailosi 500. Mu chiyezgo ichi, chipulikano chawo chikaŵakhozga, ndipo ŵakaŵa ŵakukondwa mwa Fumu. Mu chaka icho, kabuku kakaŵa kuti kanozgeka mu nthowa ya masambiro ghakuŵazga Baibolo mu Chirasha, kakuyowoya vya masuzgo gha Khristu, tulo twa ŵakufwa, zuŵa ndi na chifukwa wuli, ndiposo kasi tingamanya?

GSAM 411.2Pa nyengo ya Ungano wa pa Charu Chose mu 1895, chiŵelengero cha ŵamembala ku Germany chikakwera kufika pa 368, ndipo chakhumi cha chaka chakujumpha chikaŵa $2,327.43.

GSAM 411Ŵasungi ŵa Sabata Ŵasazgikira ku Russia

GSAM 411.3Ku Russia, nangauli ŵanthu ŵanandi chomene ŵakaŵa kuti ŵasamukira ku vyaru vinyake, chiŵelengero cha ŵamembala chikakwera kufika pa 467, ndipo ŵakapeleka chakhumi cha $841.60.

GSAM 411.4Kufuma mu mazgu gha mulembi wa mishoni za ku vyaru vya kuwaro mu vyakuŵazga vya sabata ya lurombo ya 1896, tikusambira kuti

GSAM 411.4“mu chigaŵa cha Germany na Russia, mu chaka chakujumpha chiŵelengero chawo chikaŵa kuti chakhalako pachoko kuŵa kaŵiri; chiŵelengero chawo chikasazgikira na ŵanthu ŵakujumpha 400. Ku Berlin, Germany, ŵanthu 60 ŵakizanga ku maungano gha pa Sabata nyengo zose. Kuzenga nyumba yakusoperamo ya mishoni ku Hamburg kukakhozga mulimo kwenekura. Ku Munich, mu Bavaria, ŵanthu ŵanyake ŵakalindiliranga kubapatizika. Kukaŵa ŵakupulikana ku Leipsic, Königsberg, Magdeburg, Posen, Stuttgart, na misumba yinyake yikuru ya ku Germany. Kukaŵaso gulu ku Rotterdam, Holland.

GSAM 412.1“Ku Russia, ŵapharazgi ŵa mabuku ŵakaŵa kuti ŵapokera vizomerezgo ku boma. Mabuku ghakaŵa kuti ghang'anamulika mu Chilatviya na Chiestoniya. Nyuzipepara ya Chijeremani yikaŵa kuti yasamuskika kufuma ku Basel kuya ku Hamburg, ndipo pa ofesi iyo ŵakasindikizganga unenesko mu viyowoyero 14.”

GSAM 412Ubapatizo ku Hungary

GSAM 412.2Mu chaka icho, ubapatizo wakwamba ukachitika ku Hungary, ndipo ungano wakwamba wa mitheto yakupatulika ukachitika ku Bohemia. Mishoni ya pa ngalaŵa yikakhazikiskika ku Galatz, mu Roumania, kuti yiteŵetere pa Danube na Nyanja Yifipa.

GSAM 412Kupharazga na Mabuku ku Germany

GSAM 412.3Mu Mishonale wa mu Charu cha Kwawo wa Disembala, 1895, Mulara Spies wakayowoya vya mulimo wa kupharazga na mabuku mu chigaŵa cha Germany kuti,

GSAM 412.3“Awo ŵakalaŵiliranga mulimo wa kupharazga na mabuku, apo ukambira mu chigaŵa ichi, ŵakaleka yayi kuwulutizga, nangauli ŵanyake mwa ŵalara ŵakusindikizga mabuku na ŵamalonda ŵa mabuku ku Leipsic ŵakaŵasimikizgira kuti ‘kuguliska mabuku mwa kupokerathu malayizgo gha ŵakugura kuzamutondeka.’

GSAM 412.4“Mu Ogasiti wa 1887 kope lakwamba la Umoyo wa Khristu likafumiskika mu Chijeremani. Pafupifupi pa nyengo iyo buku ilo lazunulika likaŵa lakunozgeka kuthandazgika, ungano wakusambizga ŵapharazgi ŵa mabuku ukachitika ku Basel; apa ndipo pakambira mulimo wa kupharazga na mabuku, ku Germany pera yayi, kweniso mu Europe yose. Kope la chinkhondi na chiŵiri la buku ili sono lasindikizgika mu Chijeremani.

GSAM 412.5“Kwambira pa 1 Janyuwale, 1895, ŵapharazgi ŵaphya ŵa mabuku 12 ŵanjira mu mulimo uwu. Mu Juni, 1895, lipoti likalongora kuti malonda ghakasazgikira na 50 peresenti. Sono ŵakulimbikira mwapadera na Herold der Wahrheit (Mupharazgi wa Unenesko), nyuzipepara yithu ya Chijeremani. Mipingo yinyake, iyo njikuru chomene yayi, yikutora makope 50 m'paka 200, agho yikuguliska. Ndipo ŵakuŵa na vyakuchitika vyakukondweska chomene na ŵakugura. Mu Kusanda na Mupharazgi wa pa 18 Febuluwale, 1896, Mulara Conradi wakati, ‘Tikumalizga 1895 na ŵasungi ŵa Sabata 1,500 mu chigaŵa cha Germany na Russia.’”

GSAM 413MULIMO WA UMISHONALE KU SCANDINAVIA

GSAM 413.1Mulimo wa umishonale pakati pa ŵanthu ŵa ku Scandinavia ukambika na Mulara John Matteson mu chaka cha 1877. Pa zuŵa la 6 Juni wakafika ku Vejle, mu Jyeland, Denmark. Apo wakalutanga ku charu icho, pakaŵa ŵanthu ŵachoko waka awo ŵakamba kale kusunga Sabata chifukwa cha kuŵerenga nyuzipepala na makatara agho ŵabwezi ŵawo ŵa ku America ŵakaŵatumizgiranga.

GSAM 413.2Para tikulondezga umo mulimo uwu ukambira, tikusambira kuti mu 1850 ŵanthu 4 awo ŵakasamira ku America kufuma ku Norway ŵakamba kusunga Sabata la Fumu. Ŵakakhalanga ku Oakland, Wisconsin. Ŵaŵiri mwa iwo ŵakaŵa ŵadada na ŵamama ŵa Mulara O. A. Olsen. Mu 1863 Mulara John Matteson wakamba kusunga Sabata la zuŵa la chinkhonde na chibiri. Wakakhalanga ku Poysippi, Wisconsin. Mu myezi 6 yakulondezgapo, chifukwa cha mulimo wake, ŵanthu pafupifupi 40 ŵa ku Denmark na Norway ŵakapokelera visambizgo vya ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri. Mupharazgi wakwamba wamwamphu uyo wakakolerana nayo mu uteŵeti wakaŵa Mulara J. F. Hanson wa ku Minnesota.

GSAM 413Buku Lakwamba Lakusindikizgika mu Chidenmark-Chinorway

GSAM 413.3Mu chaka cha 1866, Mulara John Matteson wakafumba ŵalongozgi ŵa ofesi ya Review and Herald usange ŵangasindikizga tumabuku na makatara mu chinenero cha ŵanthu ŵa ku Scandinavia kuti ŵaŵazge. Wakamanyiskika kuti kusoŵa kwa ndalama ku ofesi kukapangiska kuti ŵatondeke kuchita nthena; kweni pakaŵa ŵanthu ŵa mtundu wake ku Wisconsin na Minnesota awo ŵakakhumbanga chomene kuti unenesko usindikizgike mu chinenero chawo. Nangauli ŵakaŵa na vyuma vyapakati ndipo ŵakaŵa ŵambura kukwana 50, ŵakawunjika ndalama zakukwana $1,000 na kumupa kuti zigwire mulimo uwu. Na ndalama izi pamoza na malemba ghanandi ghakunozgeka makora, Mulara Matteson wakiza ku Battle Creek, ndipo wakapemphaso kuti mabuku ghasindikizgike. Pakuti wakaŵa wakunozgeka kumazga masuzgo agho ŵakamuphalira pakwamba, pempho lake likazomerezgeka. Pa 18 Malichi, 1867, wakamba kuŵazgira Mulara J. N. Andrews na ine malemba agho wakanozgera buku lake, Liv og Død (Umoyo na Nyifwa). Pa nyengo iyo tikaŵa ŵa mu komiti yakuwona vya kusindikizga. Tingati, wakatiphaliranga mu Chingelezi ivyo malemba ghake ghakayowoyanga mu Chidenmark-Chinorway.

GSAM 414Mulara Matteson Waŵa Musindikizgi

GSAM 414.1Pa nyengo iyo pakaŵavya musindikizgi uyo wangapatulika kuti wamuŵikire vilembo vyakusindikizgira mu ndondomeko, ntheura wakaŵeyelera kuti wazomerezgeke kusambira kuviŵika mu ndondomeko yekha. Wakalutilira na mulimo uwu mpaka wakasindikizga mapeji pafupifupi 1,000 gha tumabuku na makatara mu chinenero chake.

GSAM 414.2Na nthowa yiphya iyi yakuthandazgira unenesko pakati pa ŵanthu ŵake, wakaluta na chikanga chiphya, kuchitiska maungano mu vigaŵa vyakupambanapambana vya charu. Kwambira pa nyengo iyo mulimo ukaluta panthazi luŵiro chomene pakati pa ŵanthu ŵa ku Scandinavia.

GSAM 414Nyuzipepala Yakwamba ya Chinenero Chachilendo

GSAM 414.3Mulimo pakati pa ŵanthu ŵa ku Denmark na Norway ukakura chomene mwakuti pakaŵa khumbo la nyuzipepala ya mwezi na mwezi, umo ŵanthu ŵa mtundu uwo ŵangapokera visambizgo na kukhozgeka mu chinenero chawo. Ntheura, pa 1 Janyuwale, 1872, ku ofesi ya Review and Herald kukafumiskika nyuzipepala ya Chidenmark ya mwezi na mwezi, ya mapeji 24 mu kawonekero ka magazini, ya zina lakuti Advent Tidende (Makani gha Kwiza kwa Khristu). Mu chaka chakulondezgapo, nyuzipepala iyi yikasazgikira kufika pa mapeji 32. Yikaŵa nyuzipepala yakwamba iyo ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri ŵakafumiska mu chinenero chachilendo.

GSAM 414.4Mu 1874, ŵakugomezga awo ŵakayowoyanga Chisweden ŵakaŵa na khumbo likuru chomene mwakuti nyuzipepala ya mwezi na mwezi ya mapeji 16 yikambika mu chinenero icho, ya zina lakuti Svensk Härold (Mupharazgi wa Chisweden).

GSAM 414.5Apo Mulara Matteson wakambanga mulimo wa umishonale ku ŵanthu ŵa ku Scandinavia mu charu chawo chakale (Juni, 1877), makope 266 gha Tidende ghakatumizgikanga kufuma ku America mwezi uliwose kuluta ku Denmark, ndipo 60 kuluta ku Norway. Chifukwa cha kuŵerenga nyuzipepala izi, ŵanthu ŵanyake ŵakasunganga kale Sabata ku Scandinavia. Chifukwa cha mulimo wake wa chaka 1 ku Denmark, magulu gha ŵakugomezga ghakambika mu malo ghakupambanapambana.

GSAM 415Ofesi Yakusindikizgiramo ku Norway

GSAM 415.1Pamanyuma pa ichi, Mulara Matteson wakaluta ku Norway, uko pa 7 Juni, 1879, wakakhazikiska mpingo wa ŵanthu 38, chifukwa cha mulimo wake ku Christiana. Mulara J. P. Jasperson, wakufuma ku America, wakakolerana nayo mu uteŵeti pa nyengo iyi. Mu chaka icho, gulu lakusindikizga mabuku nalo likakhazikiskika ku Norway, ndipo malo na nyumba vikagulika ku Christiana kuti viŵe ofesi yakusindikizgiramo, chipinda cha maungano gha kusopa, na vipinda vyakukhalamo, pa mtengo wa $14,580. Kwa nyengo yinyake, makope ghachoko gha nyuzipepala ya Tidernes Tegn ghakafumiskikanga sabata yiliyose ku ofesi ya ku Christiana.

GSAM 415.2Kukwambilira kwa nyengo yakuthothoka kwa mahamba mu 1880, Mulara Matteson wakiza ku America kuzakapenja wovwiri wakukuzgira mulimo wa ku Scandinavia. Wakawungana ku Ungano Ukuru wa Charu Chose wa chaka icho, ndipo wakawelera ku Europe mu Epulero, 1881, wakukhozgeka chomene. Pakati pajumpha nyengo yichoko kufuma apo wakawelera, makina ghakusindikizga gha silinda ghakagulika na kuŵikika mu ofesi ya ku Christiana.

GSAM 415Nyuzipepala za Umoyo mu Chidenmark na Chisweden

GSAM 415.3Nyengo yeneyiyo ŵakamba kufumiska nyuzipepala ya umoyo mu Chidenmark, ya zina lakuti Sundheds Bladet (Nyuzipepala ya Umoyo). Mu 1883 wakafumiska nyuzipepala yakuyana nayo mu Chisweden, kweniso nyuzipepala ya chisopa, ya zina lakuti Sanningens Härold (Mupharazgi wa Unenesko). Mu 1884 ŵakaŵa na vyakugwilira ntchito vya mu ofesi vya mtengo wa $2,563. Mu chaka ichi, nyuzipepala zakukwana 115,000 zikasindikizgika na kuthandazgika, padera pa makatara gha vikwi vinandi, na mabuku ghanyake.

GSAM 415Mulara Haskell ku Scandinavia

GSAM 415.4Mulimo mu vyaru vya ku Scandinavia ukawovwirika chomene na ulendo wa Mulara Haskell mu 1882, ndipo mu 1884 ŵakawovwirika chomene na milimo ya Ŵalara Geo. I. Butler, B. L. Whitney, A. B. Oyen, na E. G. Olsen.

GSAM 416Amai White Ŵakovwira Chomene Scandinavia

GSAM 416.1Mu 1885, Amai E. G. White na mwana wawo, W. C. White, ŵakaluta kukachezga ku Scandinavia, ndipo ulendo uwu ukaŵa wakuzirwa chomene, mwakuti ntchakusuzga kupima phindu lake ku mulimo wa ku malo agha. Ŵanyake ŵakaŵa na maghanoghano ghakuti ŵakavu ŵa mu charu icho ŵangapeleka chakhumi yayi, ndiposo kuti kuyezga kwendakwenda pakuguliska mabuku kukaŵa kwambura phindu. Ukaboni wa ulongozgi uwo Amai White ŵakapeleka ukiza pa nyengo yakwenelera ndipo ŵanthu ŵakawupokelera makora, nga umo ŵakalongolera pakuzgora na mazgu agha: “Vyose ivyo Fumu yayowoya tichitenge, ndipo tipulikirenge.” Pa ulendo uwu pakachitika kusintha kukuru mu mulimo wa ku Scandinavia, chomenechomene chifukwa cha milimo yambura kuvuka ya Amai White.

GSAM 416Nyumba Yiphya ya Ofesi Yazengeka ku Norway

GSAM 416.2Mu 1886, Ŵalara O. A. Olsen na N. Clausen ŵakaluta kukachezga ku vyaru vya ku Scandinavia, ndipo N. Clausen wakakhala kura nyengo yitali ndithu. Mu 1885, nyumba yiphya ya ofesi yikazengeka ku Christiana. Mu chaka chakumara pa 1 Seputembala, 1886, ofesi yikapokera ndalama zakukwana $5,386.68 kufuma pa kuguliska mabuku na makatara pera, apo ndalama izo zikapokereka chifukwa cha kulembeska kuti ŵanthu ŵapokerenge nyuzipepala zikaŵa $3,146.03.

GSAM 416Mipingo 25 ku Scandinavia

GSAM 416.3Lipoti ilo likapelekeka ku Ungano Ukuru wa Charu Chose mu 1889 likati mu chigaŵa cha mulimo cha ku Scandinavia mukaŵa mipingo 25, na ŵamembala 926, awo ŵakapeleka chakhumi cha $2,548.75; mukaŵaso ŵateŵeti 6, ŵanthu 4 awo ŵakaŵa na chilolezo cha kupharazga, na ŵapharazgi ŵa mabuku 52. Ndalama za mabuku agho ghakaguliskika ku Norway na Sweden mu myezi 3 zikaŵa $2,161.26.

GSAM 416Sukulu ku Christiana

GSAM 416.4Pa nyengo iyi sukulu yikaŵa kuti yikugwira mulimo ku Christiana, na ŵasambiri 50. Mu 1891, Ŵalara O. A. Olsen na E. J. Waggoner ŵakachitiska masambiro gha Baibolo ku Christiana, ndipo ŵasambiri 100 ŵakawunganapo. Pa masambiro agha pakapelekeka chisambizgo chakukwana pa mulimo wa kupharazga na kuguliska mabuku.

GSAM 417Mipingo 40 ku Scandinavia mu 1895

GSAM 417.1Pakati pajumpha vyaka 6, mu 1895, tikusanga lipoti ilo likapelekeka na Mulara D. A. Robinson, uyo pa nyengo iyo wakaŵa mulaŵiliri wa chigaŵa cha mulimo ku vyaru vya kuwaro. Likulongora makora chomene kukura kukuru kwa mulimo mu nyengo iyo, mwakuti tikulizunura nthena: “Scandinavia yili na mipingo 40 na ŵamembala 1,458. Chakhumi cha chaka chikaŵa $5,585.55. Pali ŵateŵeti ŵakwimikika 15, na ŵanthu 11 awo ŵali na chilolezo cha kupharazga, ndipo ndalama za mabuku agho ghaguliskika mu chaka zikukwana $40,000. Unandi wa ndalama izi ngwakufuma chomenechomene ku kulimbikira kwa ŵapharazgi ŵa mabuku. Ichi chachitika mu charu icho, mu 1885, ŵakuguliska mabuku, nanga ni ŵateŵeti ŵa chipulikano chithu, ŵakayowoyanga mwakukhora kuti kuguliska mabuku mwakwenda ku ŵanthu nkhwambura machitiko.

GSAM 417Maungano 3 gha Mipingo ku Scandinavia

GSAM 417.2Pa nyengo yasono mu chigaŵa cha mulimo cha ku Scandinavia muli maungano 3 gha mipingo, ndipo madeti ghakukhazikiskikira kwake ni agha: Denmark, 30 Meyi, 1880; Sweden, 12 Malichi, 1882; Norway, 10 Juni, 1887. Mulara John Matteson, uyo wakamba mulimo wa umishonale ku Scandinavia na kuwujulira nthowa mwakufiska makora chomene, ndipo uyo wakateŵeta na mtima wose na kujipata kuti ŵanthu aŵa ŵalute panthazi, wakakoleka na nthenda yakukoma ya chikhoso chikuru (TB). Wakafwa ku El Monte, California, pa 30 Malichi, 1896, wali na vyaka 61.

GSAM 417MULIMO WA UMISHONALE KU BRITAIN

GSAM 417.3William Ings, uyo wakababikira ku Hampshire, England, kweni wakaŵa wa ku America mu mtima na masambiro, pakuti wakakhalanga mu United States kwambira waunyamata, wakafika ku Southampton kufuma ku Basel, Switzerland, pa 23 Meyi, 1878. Pa ulendo uwu wakakhala nyengo yichoko waka, masabata 2 pera, ndipo wakawelera ku chigaŵa chikuru cha Europe kwa nyengo yichoko. Kweni mwaluŵiro wakalutaso ku Southampton. Wakati wagwira mulimo nyumba na nyumba kwa myezi 4, kugaŵa makatara na kuchita milimo ya umishonale iyo wakasanga, wakaphalira kuti ŵanthu 10 ŵakasunganga Sabata. Pa 30 Disembala wa chaka icho, ine na muwoli wane tikafika ku Southampton, uko tikakolerana na Mulara Ings mu mulimo wa kuchitiska maungano mu nyengo ya chiwuvi mu Shirley Hall, ndiposo mu nyumba iyo tikachita lenti. Mu nyengo ya chithukivu ya 1879, tikachitiska maungano gha mu mahema ku Southampton. Pa nyengo iyi na mu malo agha, msungwana Maud Sisley (uyo sono ni Amai Boyd) wakakolerana na mulimo, kusambizga Baibolo na kugwira mulimo nyumba na nyumba. Chifukwa cha kulimbikira uku, ŵanthu ŵanyake ŵakapokelera unenesko. Mu nyengo ya chiwuvi yakulondezgapo tikachitiska maungano mu holo mu Ravenswood Villa, nyumba iyo tikakhalangamo ndipo tikaŵa na malo ghithu ghakusungiramo mabuku.

GSAM 418Ungano wa mu Mahema ku England

GSAM 418.1Mu nyengo ya chithukivu ya 1880, Mulara Andrews, nangauli wakaŵa mulwari, wakiza kufuma ku Switzerland kuzakawovwira pa ungano wa mu mahema ku Romsey, uko ŵanthu ŵanyake ŵakapokelera uthenga.

GSAM 418.2Pa 11 Janyuwale, 1880, gulu la makatara likakhazikiskika. Ŵamembala ŵakaŵa na mtima ukuru pa mulimo uwu, ndipo mabuku na malemba ghanandi ghakagaŵika.

GSAM 418.3Pa 8 Febuluwale, 1880, ubatizo withu wakwamba ukachitika, ndipo ŵanthu 6 ŵakabatizika. Kufika pa 2 Julayi, 1881, ŵanthu 29 ŵakaŵa kuti ŵabizgika mu maji ku Southampton.

GSAM 418Ŵantchito Ŵasazgikira ku England

GSAM 418.4Mwakuyana na ivyo vikazomerezgeka mwa kuvota pa Ungano Ukuru wa Charu Chose uwo ukachitika mu nyengo yakuthothoka kwa mahamba mu 1881, Mulara A. A. John na muwoli wake, Geo. R. Drew, na msungwana Jennie Thayer ŵakaluta ku England na kukolerana na mulimo wa umishonale wa ku chigaŵa icho. Mu chaka cha 1882, Mulara Haskell wakachezgera chigaŵa cha mulimo cha ku Europe, ndipo wakakhala mazuŵa ghanandi na ŵantchito ŵa umishonale ku England, kupeleka wovwiri wakuzirwa mwa kuŵapa ulongozgi na fundo zakovwira.

GSAM 418.5Mu Malichi, 1882, ŵakamba kusindikizga mapeji 2 ghakusazgirapo gha ku Britain gha nyuzipepala ya Vimanyikwiro vya Nyengo. Mapeji agha ghakaŵikikanga mu makope 1,000 gha Vimanyikwiro vya Nyengo agho ghakatumizgikanga kufuma ku America. Makope agha ghakagwiriskikanga ntchito mu mulimo wa umishonale ku Britain Mukuru. Lipoti la mulimo la pa 1 Okutobala, 1883, likulongora kuti pa nyengo iyo pakaŵa ŵasungi ŵa Sabata 100. Chakhumi icho chikapelekeka kwambira apo mulimo wa umishonale ukambira chikaŵa $2,078.71.

GSAM 419Mulimo wa Umishonale Kwizira mu Ngalaŵa

GSAM 419.1Chifukwa cha lusungu lwa ŵalaŵiliri ŵa ngalaŵa, Mulara Ings wakazomerezgeka kutumizga mapaketi gha makatara na nyuzipepala kwambura kulipira ku madoko ghakuru 80 gha “Peninsular and Oriental Steam Ship Company,” mu Africa Wakumwera, East Indies na West Indies, America Wapakati, na virwa vya Bay Islands. Chifukwa cha malemba ghakuŵazga agho ghakatumizgika nthena, khumbo la kumanya likamba kuwuka pa chirwa cha Demarara. Tikapokera nkhani izi kwizira mu makalata ghakufuma ku chirwa icho.

GSAM 419“Mbiri ya Sabata” Yaŵikika mu Malo Ghakusungiramo Mabuku ku England

GSAM 419.2Kope la Mbiri ya Sabata la Mulara Andrews likaŵikikaso mu malo ghakusungiramo mabuku gha ŵanthu wose na vipinda vyakuŵerengeramo kwambura kulipira, mu malo 60 mu Britain Mukuru mose. Mabuku agha ghachali kura, kuphalira nkhani iyi awo ŵakukhumba kuŵazga.

GSAM 419.3Mu 1884 Mulara Butler wakachezgera England, pamoza na ŵantchito ŵanyake ŵa chigaŵa ichi. Ŵalara S. H. Lane na Robert Andrews ŵakanyamuka pa ngalaŵa kufuma ku Boston pa 9 Meyi, 1885, kuti ŵakakolerane na mulimo wa umishonale ku Britain Mukuru. Ulendo wa Amai White ku England ukapeleka nkhongono na chikhozgo ku ŵantchito. Amai White na mwana wawo ŵakakhala masabata ghachoko kura pambere ŵandawelere ku America kufuma ku chigaŵa cha mulimo cha ku Europe.

GSAM 419“Unenesko wa Sono” Wambika

GSAM 419.4Kukwambilira kwa 1884, pakati pajumpha nyengo yichoko kufuma apo Mulara Butler wakafikira ku England, ŵakadumura kuti ŵambe nyuzipepala ya mapeji 8, yakufuma kaŵiri pa mwezi, ku Grimsby, ya zina lakuti Unenesko wa Sono, ndipo M. C. Wilcox ndiyo wakaŵa wakunozga nkhani zake. Sono nyuzipepala yeneyiyi yikufumiskika sabata yiliyose ku London, England, na mapeji 16, ndipo sabata yiliyose pakufuma makope pafupifupi 18,000.

GSAM 420.1Mu 1889, Mulara Holser wakaphalira kuti mulimo wa umishonale ku Britain ukaŵa na mipingo 8, na ŵasungi ŵa Sabata 200, awo 65 ŵakaŵa ku London. Chakhumi cha chaka chamara chikaŵa $1,244.58. Pakaŵa ŵateŵeti ŵakwimikika 2, ŵanthu 2 ŵakuzomerezgeka kupharazga, ŵamishonale ŵa ngalaŵa 2, na ŵantchito ŵa Baibolo 7. Pakaŵa pa nyengo iyi apo Ŵalara Wm. Hutchinson na Francis Hope ŵakanjira mu mulimo wa umishonale wa ku England.

GSAM 420Nyumba Yakusindikizgiramo ya Pacific ku London

GSAM 420.2Mu chaka cha 1890, kampani yakusindikizga mabuku ya Pacific Press, ya ku Oakland, California, yikakhazikiska ofesi ya munthavi pa 48 Paternoster Row, London, na ofesi yakusindikizgiramo pa 451 Holloway Road, London, N. Ndalama za mabuku agho ofesi yikaguliska mu chaka chakwamba, pa mitengo yakuguliskira mabuku ghanandi pamoza, zikaŵa $9,556.89.

GSAM 420.3Mu Febuluwale, 1895, Mulara Robinson wakapeleka lipoti lakulondezgapo:

GSAM 420.3“Mu Britain Mukuru muli mipingo 11, ŵamembala 363, ŵateŵeti 5, na munthu 1 uyo wali na chilolezo cha kupharazga. Chakhumi cha chaka chamara chikaŵa $5,077.20, ivyo vikung'anamura kuti pa kugawana mwakuyana ni $13.98 pa membala waliyose. Katundu wa ofesi yakusindikizga mabuku sono ngwakukoleka na kulaŵilirika na International Tract Society, Limited, kampani ya ku England.”

GSAM 420.4Mu Disembala, 1895, Mulembi wa Umishonale wa ku Vyaru vya Kuwaro wakaphalira kuti ku Britain Mukuru kukaŵa ŵamembala 560. Chakhumi chikasazgikira na $1,000 mu chaka icho. Pa nyengo iyo, magulu 8 ghakawungananga pa Sabata mu malo ghakupambanapambana mu London.

GSAM 420.5Ndimo mulimo wa umishonale wa ku chigaŵa ichi ukalutira panthazi, nyengo zinyake mwakuti chikaŵa chakusuzga kuwona kuti ukukura. Mbewu zikuphuka luŵiro mwakuyana yayi mu dongo la mitundu yakupambanapambana. Mu dongo linyake zikuphuka pachokopachoko, kweni zikukura mwakukhora na kuzizipizga chomene. Ndimo vikaŵira na unenesko wa uthenga wachitatu mu ufumu uwu. Mbewu yake yaseŵeka, yajinta misisi, ndipo yakura pachokopachoko kufika sono apo yasazgikira chomene pakuyerezgera na pakwamba.

GSAM 421MULIMO WA UMISHONALE KU AUSTRALASIA

GSAM 421.1Pa 10 Meyi, 1885, Ŵalara S. N. Haskell, J. O. Corliss na mbumba yake, M. C. Israel na mbumba yake, Wm. E. Arnold, na Henry Scott ŵakanyamuka pa ngalaŵa kufuma ku San Francisco kukamba mulimo wa umishonale mu chigaŵa cha ku Australia. Vyaka 11 pambere ichi chindachitike, mu 1874, pa ungano uwo ukachitika ku Battle Creek, Amai White ŵakati mitundu yinandi yichali kuzakapokera unenesko, ndipo ŵakawona makina ghakusindikizga ghakugwira mulimo, na mabuku na nyuzipepala vikusindikizgika mu vyaru vyakupambanapambana. Ŵakati ŵafumbika kuti ŵazunure vyaru ivyo ŵakanenanga, ŵakazgora kuti Australia ndilo likaŵa zina lekha ilo ŵakakumbukanga.

GSAM 421Mazgu Ghakuwerezga gha Baibolo

GSAM 421.2Chifukwa cha kulimbikira na kufiska makora mulimo kwa Mulara Haskell na ŵanyake, uthenga ukaluta panthazi luŵiro chomene mwakuti vikawoneka kuti ntchakukhumbikwa kusindikizga nyuzipepala ku Australia. Ntheura ndondomeko za kusindikizga zikanozgeka, ndipo pa 1 Janyuwale, 1886, nyuzipepala ya mwezi na mwezi ya mapeji 16 yikafumiskika ku Melbourne, ya zina lakuti Mazgu Ghakuwerezga gha Baibolo na Vimanyikwiro vya Nyengo. Pa kope lakwamba pakasindikizgika makope 6,000, apo unandi wa nyengo zose ukaŵa makope 3,000 pera.

GSAM 421Mpingo Wakwamba Wakhazikiskika ku Australia

GSAM 421.3Pa zuŵa lakwamba la sabata, 10 Epulero, 1886, mpingo wakwamba wa ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri ku Australia ukakhazikiskika. Pakaŵa ŵanthu 18 awo ŵakasayina phangano, ndipo ŵanyake 7 ŵakapempha kunjira mu mpingo mwa kubatizika. Aŵa ŵakabatizika pa Sabata lakulondezgapo, ndipo pa Sabata lililose kwa masabata ghanyake ŵamembala ŵakasazgikiranga, mpaka mpingo ukaŵa na ŵanthu 55. Kufika mu Meyi, 1886, chiŵelengero chose cha awo ŵakalembeskeka chikaŵa 90. Padera pa aŵa, pakaŵa ŵanthu pafupifupi 35 mu malo ghanyake awo ŵakasunganga Sabata.

GSAM 421.4Mu ofesi yakusindikizgiramo mukaŵa makina 2 ghawemi ghakusindikizga na injini, vyose vikaŵa kuti vyalipilirika kale ndipo vikaŵa vya ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri mu charu chakutali chomene icho, pafupifupi mailosi 7,000 kufuma ku ofesi yithu yikuru iyo yili ku Oakland, California.

GSAM 422.1Mu 1886 uthenga ukathandazgikira ku New Zealand. Lipoti lakufuma ku chigaŵa cha mulimo cha ku Australia likuyowoya kuti ku New Zealand kukaŵa ŵasungi ŵa Sabata 50. Ndalama izo zikapokereka ku ofesi kufuma pa kuguliska mabuku zikaŵa $700. Padera pa ichi, ŵapharazgi ŵa mabuku ŵakaguliska makope 400 gha Nkhondo Yikuru ku New Zealand, na makope 1,000 gha Maghanoghano pa Daniyeli ku Australia.

GSAM 422Nyumba ya Ofesi ku Australia

GSAM 422.2Mu lipoti ilo likapelekeka pa Julayi 19, 1889, tikusangamo fundo izi: Nyumba ya ofesi yakusindikizgiramo mabuku ku Melbourne yamara kuzengeka, ndipo mukati mwake muli chipinda chakusoperamo cha mpingo.

GSAM 422Mulimo Wafika ku Tasmania

GSAM 422.3Ungano wa mipingo wapangika ku Australia ndiposo ku New Zealand, ndipo Ŵalara Israel na Steed ŵathandazga mulimo mpaka ku Tasmania. Ku malo ghaumaliro agha kwapangika kale mipingo yitatu, iyo yose pamoza yili na ŵanthu 136. Padera pa aŵa paliso ŵasungi ŵa Sabata ŵanyake awo ŵambininikana, awo ŵandapangike kuŵa mipingo.

GSAM 422.4Chakhumi cha chaka mu chigaŵa cha mulimo cha Australia chikaŵa $9,371. Mu chigaŵa ichi mukaŵa ŵapharazgi ŵa mabuku 15, awo ŵakaguliska mabuku gha ndalama zakukwana $19,500.

GSAM 422.5Pa ulendo wachiŵiri wa Mulara Haskell wakuzingilira charu chose, wakalutaso ku Australia, wakachitako ungano wawo uwo ukachitika mu Ogasiti, 1889, ndipo wakawovwira makora mu nthowa zinandi. Gulu ilo likaŵa kuti lapangika waka likawonga chomene wovwiri uwu. Ŵantchito ŵakupambanapambana ŵakufuma ku America ŵakhala ŵakwiza ku Australia nyengo na nyengo chifukwa cha mulimo umoza ukuru uwu—kuzenga na kukhozga mulimo wa Chiuta.

GSAM 422Amai White ku Australia

GSAM 422.6Mu nyengo ya kuthothoka kwa mahamba mu 1891, Amai E. G. White, mwana wawo W. C. White, Mulara Geo. B. Starr, na ŵanyake ŵakafuma ku California kuya ku Australia, ndipo ŵakafikako mu Disembala—pakati pa chifuku mu charu chikuru icho. Ukaboni wa ulongozgi wa Amai White, nangauli thupi lawo likaŵa lambura nkhongono apo ŵakagwiranga ntchito mu vyaka vinkhondi na vinayi ivyo ŵakakhala mu charu icho, ukawovwira chomene kuti mulimo uyendenge mwakuyana na mzimu na ng'anamuro la uthenga wa mungelo wachitatu. Mu nyengo iyo ŵakaŵa ku Australia, Mulara J. O. Corliss wakambaso kuchitako mulimo kuno, ndipo W. A. Colcord na ŵanyake ŵakanjira mu chigaŵa ichi kuŵa ŵateŵeti, ŵasambizgi, na ŵantchito ŵanyake.

GSAM 423Mulara Olsen ku Australia

GSAM 423.1Mu nyengo iyo Mulara O. A. Olsen wakaŵa mulongozgi wa Ungano Wapadziko Lonse, wakendera mabungwe ghithu ghose ghakuru mu vigaŵa vyose vya charu. Ichi chikakhumbikwiranga kwenda mitunda yitali—ulendo wakuzingilira charu chose. Wakachita ichi kuti wamanye makora ivyo ŵakakhumbikwiranga ndiposo umo milimo ya umishonale yakupambanapambana yikaŵira, mwakuti waŵe wakunozgeka kuŵateŵetera kwambura kutemwera. Pakaŵa pa ulendo uwu, mu 1893, apo wakakhala masabata ghanandi ku Australia.

GSAM 423Ungano wa Mipingo Wakukolerana wa Australasia

GSAM 423.2Mu nyengo iyi Ungano wa Mipingo Wakukolerana wa Australasia ukapangika, ndipo ukaŵa na maungano gha mipingo gha Australia na New Zealand ndiposo vigaŵa vya umishonale vya Australia. Ungano uwu ukukumana kamoza mu vyaka viŵiri, ndipo ukulongozgeka mwakuyana na ndondomeko ya maungano gha mipingo ghakukolerana gha mu vyaru vinyake. Mu chaka cha 1893, ŵapharazgi ŵa mabuku ŵachoko awo ŵakaŵa mu chigaŵa ichi ŵakaguliska makope ghose 5,000 gha buku la Masitepe Ghakuluta kwa Khristu agho ghakasindikizgika kamoza, ndipo makope ghanyake gha chiŵelengero chenechichi ghakasindikizgikaso kachiŵiri. Mu chifuku cha 1894-95, mu myezi yinayi ŵakapokera mapempho 4,000 gha ŵanthu ŵakukhumba kugura mabuku mwa kulembeska dankha.

GSAM 423Mulara Prescott ku Australia

GSAM 423.3Mu 1895 Mulara W. W. Prescott, Mulembi wa vya Masambiro wa chisopa, wakakhala myezi yinandi mu ungano wa mipingo uwu, wakumalira nyengo yinandi na kughanaghanira chomene chigaŵa ichi cha mulimo. Mu nyengo yeneyiyi wakalongozga ungano wakusambizga vya masambiro uwo ukaŵawovwira chomene.

GSAM 424.1Lipoti la mulimo wa chaka ilo likapelekeka ku Ungano Wapadziko Lonse likapelekeka na Mulara W. C. White ndipo likati:

GSAM 424.1“Ungano wa Mipingo Wakukolerana wa Australia uli na mipingo 17 na ŵanthu 1074, awo mu chaka chajumpha ŵakapeleka chakhumi cha $9,810.10. Ungano wa mipingo uwu uli na ŵateŵeti ŵakwimikika 12, ŵapharazgi ŵa chizomerezgo ŵaŵiri, ŵantchito ŵakusambizga Baibolo ŵatatu, na ŵapharazgi ŵa mabuku 50, awo mu chaka ŵakaguliska mabuku gha ndalama zakukwana $28,731.11. Mu chaka ichi charu cha New South Wales icho chikaŵa pasi pa muwuso wa ŵachilendo, icho chikaŵa na mipingo yinkhondi na umoza na ŵanthu 321, chikapatulika ku Ungano wa Mipingo wa Australia, ndipo chikachemeka Ungano wa Mipingo wa New South Wales.”

GSAM 424MULIMO WA UMISHONALE KU AFRIKA WAKUMWERA

GSAM 424.2Pa Ungano Wapadziko Lonse uwo ukachitikira ku Battle Creek mu 1886, ŵakadumbiskana vya kwamba mulimo wa umishonale ku Afrika Wakumwera. Pakuti ŵakazomerezga kuchita ichi, pakwamba pa chifuku cha 1887 ŵakayezgayezga kukhazikiska mulimo mu charu chikutali icho, uko ŵanthu ŵachoko awo ŵakaŵa kuti ŵamba kale kusunga Sabata ŵakapemphanga ŵantchito.

GSAM 424Ŵalara Boyd na Robinson ku Afrika Wakumwera

GSAM 424.3Pa chifukwa ichi, pa Meyi 11, Mulara C. L. Boyd na mbumba yake, Mulara D. A. Robinson na muwoli wake, pamoza na ŵantchito ŵanyake, ŵakakwera sitima yapamadzi kufuma mu msumba wa New York, ŵakuluta ku Afrika, kujumpha ku Liverpool na London. Pakati pajumpha vyaka vitatu, pa Ungano Wapadziko Lonse, A P. W. B. Wessels ŵakayowoya kuti apo ŵantchito aŵa ŵakafikanga ku Afrika pakaŵa ŵanthu pafupifupi 40 awo ŵakaŵa kuti ŵakusunga kale Sabata la dango lachinayi, chifukwa cha kuŵazga vyakulembeka pa nkhani iyi na kusambira Malemba.

GSAM 424.4Ŵalara Robinson na Boyd ŵakamba mulimo wa umishonale ku Cape Town, ndipo kufuma kura ukathandazgika kulazga kumpoto cha kumafumiro gha dazi pafupifupi mamayilo 800 mpaka ku Kimberley, mu malo ghakufumbamo malibwe gha dayamondi.

GSAM 424.5Kufika mu chaka cha 1889, pakaŵa waka ŵateŵeti ŵaŵiri, mupharazgi wa chizomerezgo yumoza, mipingo yinayi, na ŵanthu 80; aŵa ŵakapeleka chakhumi cha $2,798.36. Mu chaka ichi Mulara Ira J. Hankins, wa ku America, wakagwira ntchito ku Cape Town ndipo wakawona vipambi viwemi. A Druillard na muwoli wawo ŵakafuma ku Nebraska kuti ŵachiteko mulimo mu malo agha, na kusangana nawo ntchito na masuzgo agho ghakuwira awo ŵachemeka kuti ŵambe mulimo mu chigaŵa chiphya. Mulimo wa Amai Druillard ukaŵa chomene mu nyumba yakusungiramo mabuku, umo ŵakapika udindo wakwendeska milimo ya chigaŵa ichi; apo a Druillard ŵakachitanga milimo yakupambanapambana ya umishonale. Mu chaka ichi, mu masitima ghapamadzi agho ghakizanga pa dowoko ili, ŵakaguliska mabuku gha ndalama zakukwana $750.

GSAM 425Mulara Haskell ku Afrika

GSAM 425.1Mukaŵa mu Ogasiti wa chaka chenechichi apo Mulara Haskell wakafika ku Cape Town. Myezi yinkhondi yikagwiliskirika ntchito makora pakwendera na kugwira ntchito na magulu ghakupambanapambana mu Afrika Wakumwera. Chifukwa cha ulendo uwu mulimo ukakhozgeka na kuzengeka, ndipo mtima wake nawo ukakhozgeka chifukwa wakawona vipambi vya mulimo wake. Khumbo la mulimo wa masambiro likawuskika, mwakuti ŵasambiri 12 ŵakufuma ku Afrika ŵakiza ku America kuzakasambira mu masukulu gha chisopa chithu.

GSAM 425.2Mu nyengo yeneyiyi mulimo wakupharazga na mabuku nawo ukapika mahara ghakwenelera. Ungano wakusambizga vya mulimo uwu ukachitikira ku Cape Town, wakulongozgeka na A E. M. Morrison, ndipo ukapeleka umoyo uphya na nkhongono ku chigaŵa chakuzirwa ichi cha uthenga. Nyengo yeneyiyo pamanyuma pa masambiro agho ghakapelekeka pa ungano uwu, ŵapharazgi ŵa mabuku 13 ŵakaguliska na kupeleka mabuku gha ndalama zakukwana $5,621.28 mu myezi yinkhondi na umoza. Enya, mapempho gha mabuku ghakaŵa ghanandi chomene mwakuti ofesi ya ku London “yikatondeka kughafiska,” chifukwa ŵakatondekanga kunozga mabuku mwaluŵiro mwakukwana kuti ŵafiske ivyo ŵanthu ŵakakhumbanga.

GSAM 425.3Mu chaka cha 1892, Mulara A. T. Robinson wakamba kuchitako mulimo mu Afrika Wakumwera. Pa nyengo iyo mulimo ukaŵa kuti wakura chomene mwakuti pakakhumbikwiranga nyumba yiphya yakusungiramo mabuku kuti yinjire mu malo gha yakale. Ntheura ŵakazenga nyumba yiphya yikuru mwakukwana kuti muŵeso malo ghakuchitiramo maungano gha mpingo.

GSAM 426Nyumba ya Koleji ku Afrika

GSAM 426.1Ntheura mulimo walutilira kuya panthazi pachokopachoko, mpaka ku Claremont, chigaŵa cha kuwaro kwa msumba wa Cape Town, uko kukazengeka nyumba ya koleji ya mtengo wa $35,000. Wovwiri wekha uwo ŵakakhumbanga ku ŵabali ŵa ku America ukaŵa wakuti ŵatume gulu la ŵasambizgi ŵakwenelera kusambizga masambiro gha koleji, ndipo iwo ŵenecho ŵazamufiska ndalama zake. Pempho ili likati lazomerezgeka, sukulu yikajulika pa Febuluwale 1, 1893.

GSAM 426Ungano wa Mipingo wa Afrika Wakumwera

GSAM 426.2Ungano wa Mipingo wa Afrika Wakumwera ukapangika mu 1892. Pa Ungano Wapadziko Lonse mu 1893, ŵakavota kuti uŵe mu Ungano Wapadziko Lonse. Pa nyengo iyo ukaŵa na mipingo yinkhondi, ŵanthu 138, awo mu chaka chajumpha ŵakapeleka chakhumi cha $34,077.32. Pa ungano uwu, Ungano wa Mipingo wa Afrika Wakumwera ukimirika na Peter Wessels, uyo na mtima wawanangwa wakapeleka $16,000 ku Ungano Wapadziko Lonse. Ndalama izi zikaŵa zinandi kuluska izo Ungano Wapadziko Lonse ukagwiliskira ntchito pakwamba mulimo mu Afrika Wakumwera. Padera pa chawanangwa ichi, iyo na mubali wake yumoza ŵakapeleka $40,000 kuti ŵambe mulimo wakovwira ŵalwari kwambura kulipiska mu msumba wa Chicago.

GSAM 426.3Pa Ungano Wapadziko Lonse mu 1895, Mulembi wa Umishonale wa ku Vyaru vya Kuwaro wakayowoya vya chigaŵa cha mulimo cha Afrika kuti:

GSAM 426.3“Ungano wa mipingo wa ku Afrika Wakumwera wapangika vyaka viŵiri pera, kweni mu nyengo iyi Ungano Wapadziko Lonse watuma ŵantchito 12 mu chigaŵa icho. Ŵaŵiri mwa aŵa ŵaluta mukati mwa charu kuŵa ŵamishonale ŵakujisangwira ŵekha vyakukhumbikwa, apo ŵanyake ŵanjira mu mulimo mu vigaŵa vyakupambanapambana. Ungano wa mipingo uwu uli na sukulu iyo yikwenda makora, nyumba yakusungiramo ŵana ŵalanda, ndiposo nyumba yakovwiriramo ŵalwari iyo yichali kuzengeka. Viŵelengero vikulongora kuti ŵanthu ŵawo mbakukwana 184.”

GSAM 426Manyuzipepara Ghakusindikizgika mu Afrika Wakumwera

GSAM 426.4Nkhani ya wanangwa wa chisopa mu Afrika Wakumwera yachiska ŵanthu ŵithu mu myezi yichoko iyo yajumpha kuti ŵasindikizge manyuzipepara ghaŵiri, limoza mu chiyowoyero cha Holland, lakuchemeka De Wachter; linyake mu Chingelezi, lakuchemeka The South African Sentinel and Gospel Echo. Laumaliro ili likugaŵika makope 4,000.

GSAM 427Ungano wa Mipingo Wakukolerana wa Afrika Wakumwera

GSAM 427.1Mu Janyuwale, 1903, Ungano wa Mipingo Wakukolerana wa Afrika Wakumwera ukapangika, ndipo ukaŵa na maungano gha mipingo gha Cape Colony na Natal-Transvaal, na milimo ya umishonale ya Basutoland na Matabeleland iyo yikaŵa pasi pa muwuso wa Ungano wa Mipingo Wakukolerana uwu. Mu ungano wa mipingo uwu muli mipingo 15 yakupangika na ŵanthu 595, magulu ghankhondi na ghanayi agho ghandapangike kuŵa mipingo agho ghali na ŵanthu 90, na ŵasungi ŵa Sabata 30 awo ŵakukhala kwaŵekha,—wose pamoza 715, awo ŵakapeleka chakhumi cha $7,850. Pakaŵa ŵantchito 39, awo 21 mwa iwo ŵakapokeranga malipiro ku maungano gha mipingo ghakupambanapambana.

GSAM 427CHIGAŴA CHA MULIMO CHA POLYNESIA

GSAM 427.2Mu chaka cha 1876, Mulara James White na mulembi wa buku ili ŵakatumizga buku lakuwunjika makope gha Vimanyikwiro vya Nyengo na tumakalata, pamoza na kalata, ku Chirwa cha Pitcairn. Vyakulembeka ivi vikaŵikika mu sitima yapamadzi iyo yikazingiliranga Cape Horn kuluta ku New York. Ŵakatiphalira mwakusimikizga kuti sitima yizamuŵima ku Pitcairn, ndipo katundu uyu wazamupelekeka kwenekuko. Tikamanyanga munthu nanga njumoza yayi pa chirwa ichi, ndipo tikamanyanga kanthu yayi vya chirwa chenecho, kupaturako mbiri yake yakuti ŵanthu awo ŵakakhalangamo ŵakaŵa ŵakujipeleka na ŵakopa Chiuta. Tikatumizga vyakuŵazga ivi kwambura kumanya icho chichitikenge.

GSAM 427Ulendo wa ku Pitcairn

GSAM 427.3Tikapulika kanthu yayi kufuma ku ŵanthu aŵa panji vya vyakuŵazga vithu mpaka apo A John I. Tay ŵakaluta ku chirwa ichi mu chaka cha 1886, pakati pajumpha vyaka khumi. Penepapo tikamanya kuti chifukwa cha kuŵazga buku lakuwunjika makope gha Vimanyikwiro vya Nyengo na tumakalata, pa nyengo yinyake ŵanthu ŵa pa chirwa chose ŵakakhala pachoko waka kudumura kuti ŵasinthe zuŵa lawo lakusoperapo kufuma pa zuŵa lakwamba la sabata kuya pa zuŵa la chinkhonde na chiŵiri, na kusunga Sabata la Fumu. Ndipouli, ŵakachita ichi pekha apo A Tay ŵakizako. Kwa nyengo yitali ŵakaŵa na khumbo likuru mu mtima la kuluta ku chirwa ichi, kweni ŵakaŵa kuti ŵakumanya ŵanthu ŵake maso na maso yayi, nesi kuti khumbo lakumanya unenesko likaŵa kuti lawuka kale mwa iwo.

GSAM 428.1Ŵakati ŵawelera ku America, ŵakaŵeyelera chomene kuti pazengeke sitima yapamadzi iyo ŵamishonale ŵangenderanga kufuma pa chirwa chimoza kuya pa chinyake mu Nyanja ya Pacific. Ŵakachitako Ungano Wapadziko Lonse uwo ukachitika mu chaka cha 1889, ndipo ghanoghano ili ndilo likaŵa likuru chomene mu mtima wawo. Kura ŵakaŵeyelera kuti mulimo uchitike mu Virwa vya Polynesia. Ungano ukati wawona uwemi wa mulimo uwu, ukavota kuti uwunjike ndalama zakukwana $12,000 mwa vyawanangwa kuti uzengere panji kugulira sitima yapamadzi yakuchitira mulimo pakati pa virwa vya Nyanja ya Pacific.

GSAM 428Sitima ya Pitcairn Yazengeka

GSAM 428.2Mwakuyana na chakudumura ichi, sitima yapamadzi ya Pitcairn yikazengeka mu chifuku cha 1890, pafupi na Benicia, pafupifupi mamayilo 30 kufuma ku Oakland, California, pa mtengo wa $12,035.22. Mu vigaŵa vitatu vya vigaŵa vinayi vya chaka ndalama izi zikawunjikika na kupelekeka na Masukulu gha pa Sabata ku mulimo uwu pera, ndipo pakaŵavya chawanangwa icho chikapelekeka mwachimwemwe na mwakukhumbisiska kuluska ichi. Sitima iyi yikapelekeka ku mulimo wa Chiuta ku Oakland, California, pa Seputembala 25, 1890. Ŵanthu pafupifupi 1,500 ŵakawungana mu sitima na pa malo ghakukwererapo sitima kuti ŵawone mwambo uwu.

GSAM 428Ulendo Wakwamba wa Sitima ya Pitcairn

GSAM 428.3Sitima iyi yikanyamuka pa ulendo wake wakwamba kufuma ku San Francisco kuya ku chigaŵa chake chikutali cha mulimo pa Okutobala 20. Mu sitima mukaŵa ŵamishonale Mulara E. H. Gates na muwoli wake, Mulara A. J. Read na muwoli wake, John I. Tay na muwoli wake, pamoza na ŵantchito ŵa sitima awo nawo ŵakachitanga umishonale, pasi pa mulongozgi wa sitima Marsh. Sitima iyi yikaluta dankha ku Chirwa cha Pitcairn, mamayilo 4,000 kumwera kwa San Francisco, uko yikafika pa Novembala 25. Apo sitima yikafumanga pa chirwa ichi, pa Disembala 17, ŵanthu ŵalara 82 ŵakaŵa kuti ŵabatizika, ndipo ŵakapangika kuŵa mpingo wa Adventist wa Zuŵa la Chinkhonde na Chiŵiri. Kufuma apo sitima yikaluta ku magulu gha virwa vya Society, Hervey, Samoan, Friendly, na Fiji, na kusidira ŵanthu ŵakuyowoya Chingelezi mabuku gha chisopa na tumakalata twa vya umoyo na kujikora. Mu myezi yinkhondi na yitatu, mpaka mu Seputembala, 1891, ŵamishonale ŵakaguliska mabuku gha ndalama zakukwana $1,900, padera pa kugaŵa vyakuŵazga vinandi kwambura kulipiska.

GSAM 429.1Ŵamishonale ŵakakhala mu malo agha: Mulara Read ku Tahiti; Mulara Gates wakakhala ku Pitcairn kuti wamalizge mulimo uwo ukaŵa kuti wamba kale kura; apo A Tay ŵakasankha kugwira ntchito pa Chirwa cha Fiji. Mu Kusanda na Mupharazgi wa Epulero 14, 1904, Mulara Fulton wakuyowoya vya mulimo ku Fiji kuti: “Sono muli ŵasungi ŵa Sabata ŵakujumpha 150 mu chigaŵa ichi cha umishonale.” Kufuma ku Fiji, sitima yikaluta ku Aukland, New Zealand, kuti yikanozgeke apo pakakhumbikwiranga kunozgeka na kusazgako ivyo vikakhumbikwanga, kweniso kuti yikapokere mabuku ghanyake.

GSAM 429Nyifwa ya Ŵamishonale

GSAM 429.2Yikati yaŵa kutali kwa chaka chimoza, myezi 11, na mazuŵa 18, sitima ya Pitcairn yikawelera ku San Francisco, uko yikafika pa Okutobala 9, 1892. Mu nyengo iyi mulongozgi wa sitima Marsh wakaŵa kuti wafwa, ndipo wakasungika pa chirwa cha New Zealand. A Tay ŵakalwara nthenda ya kutupa kwa maphapu, ndipo ŵakachira yayi. Iwo nawo ŵakafwa mwamtende, ndipo ŵakasungika mu charu chikutali cha Fiji; ntheura ŵanthu ŵaŵiri ŵakuzirwa aŵa ŵakapeleka umoyo wawo ku Mulimo wa Umishonale wa Polynesia nyengo yitali yindajumphe.

GSAM 429.3Ŵamishonale awo ŵakakhala pa chirwa cha Tahiti, ku Papaete, ŵakakondwa kuwona vipambi vya mulimo wawo nyengo yeneyiyo, pambere nyengo yitali yindajumphe. Pa nyengo iyi ŵakakwaniska kutumizga ku charu chawo lipoti lakukhozga lakuti ŵanthu 40 ŵang'anamuka mtima ndipo ŵapangika kuŵa mpingo wa Adventist wa Zuŵa la Chinkhonde na Chiŵiri.

GSAM 429Ulendo Wachiŵiri wa Sitima ya Pitcairn

GSAM 429.4Sitima yikanyamuka kufuma ku San Francisco pa ulendo wake wachiŵiri pa Janyuwale 17, 1893, na ŵamishonale aŵa: B. J. Cady na muwoli wake, J. M. Cole na muwoli wake, E. C. Chapman na muwoli wake, na M. G. Kellogg, M.D. Mwanakazi wambura kutengwa Hattie Andre, wa ku Ohio, wakalutira nawo lumoza kuŵa musambizgi pa Chirwa cha Pitcairn. Mu nyengo ya kuthothoka kwa mahamba mu 1893, A Cady ŵakajura sukulu ku Raiatea, mu gulu la virwa vya Society, na ŵasambiri 60. Paumaliro wa chigaŵa chakwamba cha masambiro, chiŵelengero chikakwera kufika pa 105. Pakwamba pa chigaŵa chachiŵiri cha masambiro pakaŵa ŵasambiri 120 awo ŵakasambiranga.

GSAM 430Ulendo Wachitatu wa Sitima ya Pitcairn

GSAM 430.1Ulendo wachitatu wa sitima ukachitika mu 1893-94. Ŵamishonale ŵa ulendo uwu ŵakaŵa G. O. Wellman na muwoli wake ndiposo Lillian White, wose ŵa ku Michigan, awo ŵakanozgeka kuluta ku Raiatea, uko ŵakeneranga kukawovwira Mulara Cady mu mulimo wake. A Stringer na muwoli wawo ŵakaluta kuŵa ŵamishonale ŵakujisangwira ŵekha vyakukhumbikwa. Ŵakakhala ku Rurutu. Ku Raratonga (uko ŵanthu ŵakasunganga Chisulo m'malo mwa zuŵa lakwamba la sabata), Dokotala Caldwell na muwoli wake ŵakaŵikika; apo Mulara Buckner na muwoli wake, ŵa ku California, ŵakasidika ku Pitcairn. Mu nyengo iyo wakakhala na ŵanthu aŵa, milimo yinandi yiphya yakupanga vinthu yikambiskika, iyo yaŵawovwira ŵanthu ŵakukhalako mu nthowa zinandi. Chakwamba, makina ghakugaya ghakwenda na mphepo ghakazengeka kuti ghagayenge vingoma ivyo sono vikulimika pa chirwa ichi. Nkhongono yeneyiyi ya mphepo yikwendeska makina ghachoko, ndipo ichi chapangiska kuti paŵe milimo yinyake yakupanga vinthu iyo ŵanthu ŵa pa chirwa ŵakaŵa kuti ŵandayimanyepo kale.

GSAM 430Ulendo Wachinayi wa Sitima ya Pitcairn

GSAM 430.2Pa Disembala 15, 1895, Mulembi wa Umishonale wa ku Vyaru vya Kuwaro wakati:—

GSAM 430.3“Sitima ya Pitcairn sono yili pa dowoko kufuma ku ulendo wake wachinayi.... Mulimo wakhazikiskika mu magulu ghankhondi na ghanayi ghakupambanapambana gha virwa, ndipo ŵantchito aŵa ŵakuchita mulimo mwenemumo:—

GSAM 430.4“Pa Chirwa cha Pitcairn, ŵasambizgi, E. S. Butz na muwoli wake, ndiposo Hattie Andre. Pa Chirwa cha Norfolk, ŵamishonale ŵanyake ŵakujisangwira ŵekha vyakukhumbikwa ŵakuchita mulimo kuno, awo ŵakafuma ku Australia. Mu Virwa vya Society, muteŵeti, B. J. Cady; ŵamishonale ŵakovwira ŵalwari, A R. A. Prickett na muwoli wawo. Ku Raratonga, ŵamishonale ŵakovwira ŵalwari, Dokotala J. E. Caldwell na muwoli wake, ŵanakazi ŵambura kutengwa Lillian White na Maude Young; ŵasambizgi, G. O. Wellman na muwoli wake, Mulara J. D. Rice na muwoli wake. Ku Fiji, Mulara J. M. Cole na muwoli wake. Mu Virwa vya Friendly, Mulara E. Hilliard na muwoli wake. Ku Rurutu, A Stringer na muwoli wawo, ŵamishonale ŵakujisangwira ŵekha vyakukhumbikwa. Ku Hawaii, Mulara E. H. Gates na muwoli wake; ŵasambizgi, H. H. Brand na muwoli wake. Ku Samoa, Dokotala F. E. Braucht na muwoli wake. Mulara D. A. Owen na mwana wake mwanalume na mwana wake mwanakazi, ŵamishonale ŵakujisangwira ŵekha vyakukhumbikwa.

GSAM 431.1“Sitima ya Pitcairn yaguliska na kupeleka vyakuŵazga vinandi chomene mu maulendo ghake ghanayi. Chifukwa cha ichi, ŵasungi ŵa Sabata ŵawuka mu malo ghanandi. Mipingo yapangika pa Chirwa cha Pitcairn, ku Norfolk, na ku Tahiti.”

GSAM 431Pitcairn Yaguliskika

GSAM 431.2Pakuti sono pali nthowa zakufikira ku chigaŵa cha Polynesia izo zikaŵako yayi apo ngalaŵa iyi yikazengekanga, ngalaŵa yaguliskika, ndipo nthowa zinyake zikugwiliskirika ntchito pakulutizga mulimo. Mulara E. H. Gates ndiyo sono mulaŵiliri wa chigaŵa cha Polynesia, ndipo wakuphalira za kuluta panthazi kwa mulimo mu magulu ghakupambanapambana gha virwa.

GSAM 431VIRWA VYA WEST INDIES

GSAM 431.3Mu nyengo ya chiwuvi ya 1889, a Wm. Arnold, ŵa ku America, ŵakamba mulimo wa kupharazga na mabuku mu virwa vya West Indies. Apo ŵakachitanga mulimo uwu, ŵakasanga mazina na maadiresi gha ŵanthu 1,200, ndipo ivi vikatumikizgika ku Gulu la Makatara la Vyaru Vyose kuti livigwiliskire ntchito mu mulimo wa umishonale. Kwizira mu kulemberana makalata na kutumizga vyakuŵazga ku maadiresi agha, ŵanthu ŵakamba kukhumba kumanya unenesko, ndipo nthowa yikajulika kuti makani ghawemi ghathandazgike kwizira mu kupharazga Mazgu.

GSAM 431.4Pakuzgora pempho la ŵateŵeti ŵakupharazga, Mulara D. A. Ball wakaluta ku Barbados na ku malo ghanyake mu Novembala 1890 kuti wakateŵetereko. Ŵanthu ŵanyake ŵakapokelera unenesko chifukwa cha kuyezgayezga kwake. Mu 1892, a Patterson, ŵakufuma ku California, ŵakaguliskanga buku la Kuŵazga Baibolo mu virwa ivi, ndipo mulimo wawo ukenda makora. Mu 1893, B. B. Newman wakafuma ku Florida kuluta ku Jamaica kuti wakaŵe mulaŵiliri wa mulimo wa ŵapharazgi ŵa mabuku apo a Arnold ŵakaŵa kuti ŵachokapo. A Evans na a Hackett nawo ŵakaluta ku virwa vya West Indies mu chaka chenicho, kuti ŵakachite chigaŵa ichi cha mulimo. Mu mwezi wa Meyi, Mulara Haysmer na muwoli wake ŵakanjira mu chigaŵa ichi kuti ŵateŵetere mwakuyana na mipata iyo yikajulikanga. Nyengo yichoko waka yikati yajumphapo, a Arnold ŵakawerako, ndipo pa ulendo uwu ŵakaguliskanga mabuku ghakulongosora za umoyo wa thupi. Kuzakafika mu Julayi 1895, mu Jamaica pera mukaŵa kuti mwaguliskika mabuku gha mtundu uwu gha mtengo wa $8,200, apo mabuku gha chisopa ghakaguliskika gha mtengo wa $7,654, vyose pamoza $15,854. Kuthandazga mabuku ghanandi nthena kukawovwira chomene kuti ku Kingston kuŵe mpingo wakulongosoka makora wa ŵanthu 75, kweniso kuti nthowa zijulike za mulimo wa ŵateŵeti ŵakupharazga mu vigaŵa vinyake vya chirwa ichi.

GSAM 432Trinidad

GSAM 432.1Mulimo kuno ukamba mu nthowa yakuyana na iyo yikachitika ku Jamaica. Mu chaka cha 1889, a F. B. Grant na muwoli wawo ŵakachemeka kuti ŵakawone chirwa ichi na kwamba kuthandazga mabuku gha mpingo withu. Mulara Flowers na muwoli wake nawo ŵakachemeka, ndipo ŵakalondezga luŵiro kuti ŵakateŵetere mwakuyana na mipata iyo yikajulikanga. Mulimo wawo ukenda makora mpaka apo Mulara Flowers wakakoleka na nthenda ya malungo, iyo yikamupangiska kufwa pa Juni 29, 1894. Mulara E. W. Webster wakasankhika kuti wanjire mu malo ghake, ndipo wakanyamuka pa ngalaŵa kufuma ku New York mu Ogasiti 1895.

GSAM 432.2Mu 1896 ŵateŵeti mu virwa vya West Indies ŵakaŵa aŵa: Mu Jamaica mukaŵa Mulara A. J. Haysmer na W. W. Eastman, ndipo mu virwa vya Bahama mukaŵa ŵapharazgi ŵa mabuku ŵanandi. Mu virwa vya Lesser Antilles mukaŵa Mulara E. Van Deusen na muwoli wake, pamoza na C. F. Parmlee na muwoli wake awo ŵakasambizganga Baibolo, ndipo a Bean na a Hackett ŵakaŵa ŵapharazgi ŵa mabuku. Mu Trinidad mukaŵa Mulara E. W. Webster na muwoli wake, pamoza na Namwali Stella Colvin, mumishonale wakuchizga ŵalwari. Vipambi vyake vikaŵa ivi: ŵasungi ŵa Sabata 110 mu Jamaica, na ŵasungi ŵa Sabata 50 mu Trinidad, ŵakuwungana kufupi na Couva; mpingo umoza mu Barbados, na gulu limoza mu Antigua, mu virwa vya Lesser Antilles.

GSAM 432AMERICA WAPAKATI

GSAM 432.3Mulara F. J. Hutchins na muwoli wake ŵakafuma ku United States kuluta ku virwa vya Bay pa Novembala 16, 1891. Pa nyengo iyi pakaŵa ŵanthu pafupifupi 20, chomenechomene mu Ruatan, awo ŵakasunganga Sabata la dango lachinayi mwakuyana na Marango Khumi; ŵakamba kumanya unenesko uwu kwizira mu vyakuŵazga ivyo ŵakatumizgikiranga na posita. Pakati pajumpha vyaka vitatu, mu 1894, W. A. Miller na muwoli wake ŵakafuma ku California kuluta ku Bonacca, uko ŵakanjira mu mulimo wa kusambizga. Ŵakaŵa ŵasambizgi pa sukulu iyo yikajulika pa Julayi 4, 1894, mu nyumba ya sukulu iyo yikazengeka na ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri. Mu chigaŵa chakwamba cha chaka cha sukulu, chiŵelengero chapakati cha ŵana ŵa sukulu chikaŵa 34. Mu 1895 vikaphalirika kuti sukulu yikajiyendeskeranga yekha, pakuti chiŵelengero cha ŵana ŵa sukulu chikakwera kufika pa 45.

GSAM 433.1Pa Ungano wa Charu Chose uwo ukachitika mu 1895, Mulara Hutchins wakaphalira kuti mu virwa mukaŵa ŵanthu 100 awo ŵakapulikiranga uthenga. Wakayowoyaso kuti nyumba ziŵiri zakuwunganamo zikazengeka ndipo zikaŵa za ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri. Chifukwa chakuti malo ghakaŵa ghachoko, ndipo ghakaŵa gha mtengo wapatali pakulima, nyumba yimoza mwa nyumba izi zakusoperamo yikazengeka pachanya pa maji. Nyumba ziŵiri izi na nyumba ya sukulu vikalembeskeka kuti viŵe vya Wupu wa Ungano wa Charu Chose. Mtengo wa katundu wa ungano pa chirwa ukaghanaghanikanga kuŵa $1,789.60. Mtengo wa mabuku agho ghakaguliskika kuzakafika mu 1895 ukaŵa $2,243.

GSAM 433Ngalaŵa Yichoko ya America Wapakati

GSAM 433.2Ungano ukati walongoreka kuti kuŵa na ngalaŵa yichoko yakunyamulira ŵamishonale kufuma pa chirwa chimoza kuluta pa chinyake kungaŵa kwapusu na kwachandulo, ukadumura kuti ngalaŵa yanthena yizengeke kuti yiteŵetere mulimo mu virwa vya Bay, pa mtengo wambura kujumpha $3,000.

GSAM 433.3Mu 1896 mukaŵa ŵateŵeti ŵanayi pera mu America Wapakati: Mulara F. J. Hutchins na muwoli wake, ndiposo Mulara J. A. Morrow na muwoli wake mu Honduras wa ku Spain. Ku Belize, msumba ukuru wa Honduras wa ku Britain, kukaŵa gulu la ŵakupulikana awo ŵakasunganga zuŵa la chinkhonde na chibiri mwakuyana na dango lachinayi. Chigaŵa chikuru cha mulimo mu chigaŵa ichi chachitika mu virwa vya Nyanja ya Caribbean. Kuno kukaŵa kuti kwaguliskika mabuku gha mtengo wa madola vikwi vinandi, ndipo ŵanthu 60 ŵakakondwanga na unenesko wa uthenga wa mungelo wachitatu.

GSAM 434Nyifwa ya Mulara Hutchins

GSAM 434.1Mulara F. J. Hutchins wakateŵetera mu chigaŵa cha America Wapakati mwakugomezgeka chomene na mwamwamphu kwa vyaka pafupifupi 12. Paumaliro nkhongono zake zikamara, ndipo wakathereskeka na nthenda. Sono wakupumura mu tulo, wakulindilira kuchemeka na Fumu, kuchemeka uko kuzamuwuska ŵakugomezgeka.

GSAM 434AMERICA WAKUMWERA

GSAM 434.2Visambizgo vya ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri vikafika kakwamba mu America Wakumwera kwizira mu vyakulembeka vyakusindikizgika. Mu Okutobala 1891, a Snyder, a Stauffer, na a Nowlin ŵakamba mulimo wawo wa kupharazga na mabuku mu Argentina. Mu 1893, mwakuyana na icho Ungano wa Charu Chose ukadumura, Mulara F. H. Westphal, wa ku Illinois, muteŵeti wakupharazga Wachijeremani, wakachitako mulimo mu chigaŵa ichi cha umishonale. Ndipo mu 1894, Frank Kelley, wa ku California, wakaluta ku United States of Colombia kuŵa mumishonale wakujipwelelera yekha. Pakati pajumpha myezi yichoko, ŵateŵeti ŵanyake ŵakaŵalondezga, ndipo umu ndimo mulimo ukambira mu chigaŵa chiphya ichi. Mu 1896 vikaphalirika ivi pa nkhani ya mulimo mu chigaŵa ichi: Mu Chile muli muteŵeti wakupharazga yumoza, Mulara G. H. Baber, uyo wakafika pa Okutobala 19, 1895; na ŵapharazgi ŵa mabuku ŵaŵiri, F. W. Richards na F. H. Davis. Mu Argentina namo muli ŵateŵeti ŵakupharazga ŵaŵiri, F. H. Westphal na Jean Vuilleumier; na ŵapharazgi ŵa mabuku ŵaŵiri, O. Oppegard na C. A. Nowlin. Padera pa aŵa pali ŵasambizgi ŵa Baibolo ŵanayi, Lucy Post, a Snyder na muwoli wawo, na John McCarthy. Mu Brazil muli ŵateŵeti ŵakupharazga ŵaŵiri, Mulara W. H. Thurston na H. F. Graf; na ŵapharazgi ŵa mabuku ŵatatu, A. B. Stauffer, J. F. Berger na J. A. Berger. Mu Guiana wa ku Britain muli ŵateŵeti ŵakupharazga ŵaŵiri, Mulara W. G. Kneeland na Mulara P. Giddings; na ŵamishonale ŵakuchizga ŵalwari ŵaŵiri, Dokotala B. J. Fercoit na muwoli wake.

GSAM 435.1Kuzakafika mu 1896, mu Chile mukaŵa kuti mwaguliskika mabuku gha mtengo wa madola 1,000, ndipo ŵasungi ŵa Sabata 30 ŵakaŵa kuti ŵapokelera Sabata na unenesko unyake wakukolerana nawo pakuŵazga mabuku agho ŵakagura ku ŵapharazgi ŵa mabuku. Mu Brazil na Argentina mukaŵa kuti mwaguliskika mabuku gha mtengo wa madola 10,000; ndipo chakukondweska chomene chikaŵa chakuti ŵanthu 100 ŵakasunganga Sabata. Mpingo umoza na Sukulu za pa Sabata zinkhondi vikaŵa kuti vyakhazikiskika. Mu Argentina mukaŵa mipingo yitatu yakukhazikiskika, umoza ku Buenos Ayres, unyake ku Crespo, na unyake ku San Cristobal. Mu Guiana wa ku Britain namo mukaŵa mpingo umoza wakukhazikiskika, na ŵasungi ŵa Sabata 50, ndipo wose pamoza ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri mu America Wakumwera ŵakaŵa 150.

GSAM 435GULU LA ŴAMISHONALE LA KUMWERA

GSAM 435.2Pakuyowoya ndendende, gulu ili tingalichema la ku vyaru vya kuwaro yayi, nangauli likuchita mulimo wa kupharazga makani ghawemi ku ŵanthu ŵa ku charu chinyake (Ŵafirika) mu charu chithu. Vipambi ivyo vyasangika kale vikulongora kuyezgayezga kwambura kuleka kwa Mulara J. E. White, pasi pa thumbiko la Chiuta, ndipo wakwenera kuwongeka chomene.

GSAM 435.3Mu nyengo ya chiwuvi ya 1893, apo nkhateŵeteranga nga ni mulongozgi wa ungano wa mipingo wa Illinois, Mulara White wakiza kwa ine na chitima chikuru chifukwa cha ŵanthu ŵafipa mu vigaŵa vya kumwera. Pakuti wakakhalanga mu Chicago kwa masabata ghachoko, wakapempha kuti wapike mwaŵi wa kuteŵetera ŵanthu ŵafipa awo ŵakakhalanga mu msumba uwu. Pempho lake likazomerezgeka na chimwemwe chikuru, ndipo ndimo mulimo wake wa kovwira ŵanthu ŵakusuzgika aŵa ukambira.

GSAM 435Ngalaŵa ya Mulara White Yakwendeskeka na Mvuchi wa Maji ku Mulimo wa Umishonale

GSAM 435.4Kufuma pa nyengo iyo wakalombanga na kunozgekera mulimo wa ku chigaŵa cha kumwera. Apo wakaghanaghaniranga, ivyo wakanozganga vikafika pakufiskika, ndipo paumaliro ngalaŵa yakwendeskeka na mvuchi wa maji yikazengeka kufupi na Nyanja ya Michigan, yakuchemeka Nyenyezi ya Mulenji. Wakaŵa na “Beteli” uyu wakuyandama pa maji, ndipo wakaluta ku Chicago, kufuma kwenekuko wakakhira na milonga ya Illinois na Mississippi, na kufika ku Vicksburg, Mississippi, pa Janyuwale 10, 1895. Kuno, pamoza na ŵanyake ŵachoko, wakamba mulimo wake pa malo agho ghakaŵa kuti ghandateŵeterekepo.

GSAM 436Mulimo wa Gulu la Ŵamishonale la Kumwera

GSAM 436.1Tikukora mazgu gha lipoti ilo Mulara White wakapeleka pa Ungano wa Charu Chose pa Epulero 9, 1903, ilo likulongosora vipambi vya mulimo na umo mulimo wa umishonale wa kumwera ukaŵira pa nyengo iyo:—

GSAM 436.2“Gulu lithu lazenga ndipo sono likwendeska sukulu zinkhondi mu Mississippi.... Sukulu izi zili ku Vicksburg, Yazoo City, Columbus, na Jackson.... Ŵateŵeti ŵithu ŵalutizgaso kuyezgayezga mu Nashville, Memphis, na Edgefield Junction, mu Tennessee, ndiposo mu Louisville na Bowling Green, mu Kentucky.

GSAM 436Ŵateŵeti ku Kumwera

GSAM 436.3“Pa nyengo yasono pali ŵateŵeti 27 mu vigaŵa vyakupambanapambana vya Gulu. Mu mulimo wa Gulu la Ŵamishonale la Kumwera mwafuma ŵateŵeti ŵakwimikika ŵankhondi.... Ŵasambizgi ŵa sukulu 13 ŵanozgeka mu nthowa zakupambanapambana kuti ŵachite mulimo wawo.... Gulu likusambizga munyamata yumoza kuti waŵe dokotala ku Koleji ya Vyachipatala ya Meharry, ku Nashville, ndipo munyake wakovwirika pa masambiro ghake pa sukulu yeneyiyo.... Ŵasambizgi ŵanyake ŵawemi ŵa Baibolo ŵasambizgika. Ŵasambizgi ŵanyake ŵa sukulu nawo ŵakuŵa ŵateŵeti ŵaluso mu chigaŵa ichi.

GSAM 436Ngalaŵa Yakwendeskeka na Mvuchi wa Maji ya “Nyenyezi ya Mulenji”

GSAM 436.4“Nyenyezi ya Mulenji njane ndekha, yikazengeka na ndalama zane. Kweniso ndalama zose zakwendeskera ngalaŵa iyi zafuma mu ndalama izo ine nkhupokera. Niyowoyeso kuti ndalama zakukhala mu ngalaŵa iyi nyengo zose nkhaziwoneseskanga ndekha. Kanandi gulu likaŵanga na ŵantchito pakati pa 10 na 18.... Nanga ni malipiro gha ŵateŵeti wose awo Gulu lalemba ntchito kwa vyaka vinandi ghakafumanga mu vyawanangwa yayi, kweni mu ndalama izo ine nkhupokera.

GSAM 437Umo Ndalama za Mulimo wa Umishonale wa Kumwera Zikasangikira

GSAM 437.1“Fumbo lingafumbika kuti, ‘Kasi ndalama izi mukazisanga nkhu?’ Fumu ndiyo yikatipa. Mabuku ghachoko ghanyake ghakasindikizgika. Lakwamba likaŵa Buku Lakwambira Kusambira Makani Ghawemi, ilo pakwamba likanozgeka kuti liŵe lakusambizgira ŵanthu ŵafipa. Tikaghanaghananga kuti makope vikwi vichoko waka ndigho ghaguliskikenge, kweni tikazizwa kuwona kuti sono ghafika pafupifupi miliyoni yimoza.

GSAM 437.2“Amama [Amai E. G. White] ŵakatovwira na buku la Khristu Mponoski Withu, ilo makope ghake 300,000 panji 400,000 ghakaguliskika. Makope 200,000 panji 300,000 gha Nkhani Ziwemi Chomene ghaguliskika. Ŵakughanaghana kuti makope gha Themba Ilo Likwiza agho ghathandazgika, usange ghangawunjikika, ghangafika pa msinkhu wa mailosi ghanayi. Na ndalama izo tikapokeranga chifukwa cha mabuku agha, padera pa kwendeska milimo yinyake yinandi ya mitundu yakupambanapambana, tikazenga Nyenyezi ya Mulenji.”

GSAM 437MU VYARU VINANDI

GSAM 437Mexico

GSAM 437.3Mulimo withu mu charu ichi ukamba mu chaka cha 1894, apo mulimo wa umishonale wa kuchizga ŵalwari ukakhazikiskika ku Guadalajara. Mu 1896, ŵateŵeti ŵakaphalirika kuŵa aŵa: Mulara D. T. Jones na muwoli wake, awo ŵakalaŵiliranga mulimo wa umishonale. Ŵasambizgi ŵakaŵa Ora A. Osborne, Amai A. Cooper, Kate Ross, na movwiri wa mu charu chenechicho. Ŵamishonale ŵakuchizga ŵalwari ŵakaŵa Dokotala J. A. Neal, A. Cooper, Amai A. J. Rice, Amai Bartlett, na Amai Rachel Flowers. Ŵalwari 40 pa zuŵa ŵakizanga ku malo gha umishonale kuti ŵawovwirike, ndipo ŵana ŵa sukulu 40 ŵakasambiranga pa sukulu ya umishonale. Pa nyengo iyi nyumba yiphya yakuchizgiramo ŵalwari yikazengekanga pa mtengo wa $12,000.

GSAM 437Afrika Wapakati

GSAM 437.4Mu 1893 mulimo wa uthenga wa mungelo wachitatu ukaŵa kuti waluta panthazi chomene, mwakuti Komiti ya Ungano wa Charu Chose yikawona kuti yikaŵa na chifukwa chakukwana cha kuphalira kuti mulimo wa umishonale ukhazikiskike mu Afrika Wapakati. Ntheura chikadumurika kuti, “Mulimo wa umishonale ujulike mu Matabeleland mwaluŵiro para vingachitika.” Mwakuyana na chakudumura ichi, gulu la ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri likanjira mu charu ichi mu 1894 na kusankha munda wa maekala 12,000. Pa ungano wa mu 1895, Mulara C. B. Tripp na muwoli wake, W. H. Anderson na muwoli wake, na Dokotala A. S. Carmichael ŵakasankhika kuŵa ŵamishonale ŵa chigaŵa chakutali ichi. Nyengo yeneyiyo ŵakamba kunozgekera ulendo utali, ndipo ulendo wa pa nyanja ukati wenda makora, ŵakafika uko ŵakalutanga pa Julayi 26, 1895.

GSAM 438Charu cha Gold Coast

GSAM 438.1Kwa vyaka vinandi, chemerezgo cha kupempha wovwiri cha nga ncha ku Makedoniya chikafikanga ku ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri kufuma ku mphepete mwa nyanja ya kumanjiliro gha dazi kwa Afrika. Ŵanthu ŵakamba kukhumba kumanya unenesko chifukwa cha kuŵazga mabuku gha Adventist, kweni wovwiri ukatumizgika yayi mpaka mu chaka cha 1894 panji pafupi na apo. Pa nyengo iyo, Komiti ya Ungano wa Charu Chose yikachema Mulara Sanford na a Rudolph kuti ŵambe mulimo uwo ukalindilira kwa nyengo yitali nthena. Ŵakanjira mu chigaŵa ichi na mwamphu na chikanga. Kweni pakati pajumpha nyengo yichoko, Mulara Sanford wakakoleka na malungo, agho ghazara chomene kwenekuko mwakuti charu ichi chikuchemeka “dindi la muzungu.” Wakakoleka katatu, ndipo kuti walutilire kuŵa wamoyo, wakachichizgika kuwelera ku America. Ŵanyake ŵakatumizgika ku mphepete mwa nyanja ya kumanjiliro gha dazi; mwa iwo mukaŵa Mulara D. U. Hale, Geo. F. Kerr na muwoli wake, na G. P. Riggs. Kweni uyu waumaliro wakalopwa chomene chifukwa cha nthenda, mwakuti ŵakawona kuti palije chigomezgo chakuti waŵenge wamoyo, ndipo wakachimbilira ku England na chigomezgo chakuti kusintha kwa nyengo kungamovwira. Pa ichi, iyo na ŵabwezi ŵake ŵakakhuŵara, pakuti wakalutilira kulopwa, ndipo paumaliro wakafwa, na kusungika kwenekuko. Nayeso wakulindilira kwiza kwa Mupi wa Umoyo.

GSAM 438India

GSAM 438.2Pa Janyuwale 12, 1890, Mulara Haskell wakanyamuka pa ngalaŵa kufuma ku dowoko la Durban, ku mphepete mwa nyanja ya kumwera na kumafumiro gha dazi kwa Afrika, kuluta ku Calcutta, India, China, na Japan. Pambere zuŵa ili lindafike, Percy T. Magan, mulembi wake, wakaŵa kuti wakumana nayo. Ulendo uwu wa ku India ukaŵa wa “kusanda malo,” kuti ŵasange kumanya uko kukaŵawovwira kupeleka ulongozgi apo ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri ŵangambira kuchita mulimo wa umishonale mwamwamphu mu chigaŵa ichi. Na chilato cha kukhazikiska mulimo wa umishonale mu India, Ungano wa Charu Chose mu 1893 ukaphalira kuti Wm. Lenker walute ku charu ichi nga mupharazgi wa mabuku. Mwakupulikira ulongozgi uwu, wakaluta ku India na kwamba kuthandazga mabuku gha ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri. Nyengo yikati yajumphapo, a Lenker ŵakaphalira kuti iwo na ŵanthu ŵanyake ŵanayi ŵakaŵa kuti ŵaguliska mabuku mu vigaŵa vyakupambanapambana vya India kuzakafika mu 1896, ndipo mabuku agho ŵakaguliska ghakaŵa gha mtengo wa $10,000. Kuti ŵalongore khumbo la kusambira ilo mabuku agho ghakaguliskika ghakawuska, ŵakayowoyaso kuti apo ŵakaguliskanga mabuku kufupi na Madras, ku mphepete mwa nyanja ya kumanjiliro gha dazi kwa India, “mupharazgi wa mu charu chenechicho wakenda mailosi 60 kuti wakagure kope la Maghanoghano pa Daniyeli na Chivumbuzi.”

GSAM 439Georgia Burrus mu India

GSAM 439.1Mu 1895 Namwali Georgia Burrus wakafuma ku California kuluta ku India. Wakati wafika kwenekuko, nyengo yeneyiyo wakamba kusambira Chibengali, ndipo luŵiro wakanjira mu mulimo wa umishonale. Kuzakafika mu 1896, ŵanthu ŵanyake ŵakaŵa kuti ŵamba kusunga Sabata la Fumu chifukwa cha kuŵa pamoza na ŵateŵeti ŵithu.

GSAM 439.2Ŵateŵeti mu chigaŵa ichi mu 1896 ŵakaŵa Mulara D. A. Robinson na muwoli wake. Namwali May Taylor na Namwali Georgia Burrus ŵakaŵa ŵasambizgi ŵa Baibolo. A Lenker na a Masters ŵakaŵa ŵapharazgi ŵa mabuku. Nyumba yakwenelera yikaŵa kuti yasangika kuti yiŵe malo ghakukhalamo ŵamishonale, ndipo mapempho ghakaŵa kuti ghatumizgika ku charu chawo, ghakupempha ŵadokotala, ŵapweleleri ŵa ŵalwari, na wovwiri unyake kuti ŵakwaniske milimo iyo yikaŵafyenyanga. Mulara Brown na ŵanyake ŵakazgora pempho ili. Iyo na Mulara D. A. Robinson wose ŵakafwa ku Karmatar, Bengal, India, kuumaliro wa Disembala 1899.

GSAM 439Hawaii, Virwa vya Sandwich

GSAM 439.3Mu chaka cha 1884, a La Rue na Henry Scott ŵakaluta ku Hawaii kuŵa ŵamishonale, na kujilipilira ŵekha ulendo. Ŵakamba mulimo wawo mwa kuchita umishonale ku munthu waliyose payekha na kuguliska mabuku. Ichi chikawuska khumbo likuru la kusambira pa chirwa ichi, mwakuti mu Novembala 1885 Ungano wa Charu Chose ukadumura kuti Mulara Wm. Healy walute ku Hawaii mu nyengo yakulondezgapo kukateŵetera, ndiposo kuti ungano wa mipingo wa California upempheke kuŵazwerekeska hema lakuchitira mulimo uwu. Ŵakati ŵasanga vinthu ivi, Mulara Healy na awo ŵakaŵa kale pa chirwa ŵakachita ungano wa mu mahema mu nyengo ya chithukivu ya 1886. Chifukwa cha kuyezgayezga uku, ŵanthu ŵanandi ŵakapokelera uthenga. A La Rue ŵakakhala ku Honolulu mpaka mu chaka cha 1889, apo ŵakanyamuka pa ngalaŵa kuluta ku Hong Kong, China.

GSAM 440Mulimo Pakati pa Ŵachina mu Hawaii

GSAM 440.1Mulimo wa ŵateŵeti ŵakupharazga pa chirwa ichi ukaŵa uchoko waka mpaka apo Ungano wa Charu Chose ukawungana mu mwezi wa Malichi 1895. Pa nyengo iyo chikadumurika kuti “Mulara Gates na muwoli wake, pamoza na a Brand na muwoli wawo nga ŵasambizgi ŵa Ŵachina, ŵalute ku Honolulu kukachita mulimo wa umishonale.” Mulimo wa kusambizga ukamba nyengo yeneyiyo, ndipo Mulara Gates, nangauli wakaŵa na nkhongono zichoko chifukwa cha kulwara, wakachita vyose ivyo wakafiska kuti mulimo ulute panthazi. Dokotala na ŵapweleleri ŵa ŵalwari ŵakalondezga ŵamishonale luŵiro, ndipo mulimo wa chigaŵa ichi cha uthenga ukamba makora.

GSAM 440Vyachidule vya Milimo ya Umishonale, Janyuwale 1, 1903

GSAM 440.2Lipoti la Mulembi wa Umishonale wa ku Vyaru vya Kuwaro, ilo likapelekeka pa Disembala 31, 1902, likulongosora mulimo wa uthenga uwo ukachitikanga kuwaro kwa United States nthena:—

GSAM 440.3Ungano wa Mipingo Yakukolerana wa Australia, wakupangika na maungano gha mipingo gha Victoria, New South Wales, New Zealand, Queensland, Australia Wakumwera, Tasmania, na Australia wa Kumanjiliro gha Dazi.

GSAM 440.4Ungano wa Charu Chose wa ku Europe, wakupangika na Ungano wa Mipingo Yakukolerana wa Germany, Germany wa Kumanjiliro gha Dazi, Germany wa Kumafumiro gha Dazi, Germany Wakumwera, Holland na Belgium wa Ŵaflemishi, Austria-Hungary, na Vyaru vya Balkan, Switzerland wa Ŵachijeremani, Russia Wakumwera, Russia Wakumpoto, na Russia Wapakati.

GSAM 440.5Ungano wa Mipingo Yakukolerana wa Scandinavia, wakupangika na Denmark, Norway, Sweden, Finland, na Iceland.

GSAM 441.1Ungano wa Mipingo Yakukolerana wa Britain, wakusazgapo England Wakumpoto, England Wakumwera, Ireland, Scotland, na Wales.

GSAM 441.2Ungano wa Mipingo Yakukolerana wa Chifurenchi na Chilatini, wakupangika na Switzerland wa Ŵachifurenchi, France, na Italy.

GSAM 441.3Mulimo wa Umishonale wa Kumafumiro gha Dazi, wakusazgapo Eguputo, Siriya, na Turkey.

GSAM 441.4Ungano wa Mipingo Yakukolerana wa Afrika Wakumwera, wakusazgapo Koloni la Cape, Natal-Transvaal, Basutoland, na Matabeleland.

GSAM 441.5Vigaŵa vyakupambanapambana: Bermuda, Brazil, Guiana wa ku Britain na wa ku Holland, America Wapakati (Kumwera), China, Fiji, India, Jamaica, Japan, virwa vya Lesser Antilles, Mexico, Nyassaland, Pitcairn, Porto Rico, River Plate, Raratonga, Samoa, virwa vya Society, Sumatra, Tonga, Trinidad, Mphepete mwa Nyanja ya Kumanjiliro gha Dazi (America Wakumwera), na Mphepete mwa Nyanja ya Kumanjiliro gha Dazi (Afrika).

GSAM 441.6Chiŵelengero cha ŵateŵeti awo ŵakuchita mulimo mu vigaŵa vyakupambanapambana ivi, kusazgapo ŵateŵeti ŵakupharazga, awo ŵali na chizomerezgo chakupharazga, ŵasambizgi ŵa Baibolo, ŵapharazgi ŵa mabuku ŵakwendakwenda, na ŵapharazgi ŵa mabuku, ni 754.

GSAM 441Malo Ghakuzirwa Ghakhazikiskika

GSAM 441.7Kufuma mu mazgu ghachidule agha ghakukhwaskana na milimo yithu ya umishonale, tingayowoya nga umo Mulembi wa Umishonale wa ku Vyaru vya Kuwaro wakayowoyera mu chaka cha 1896 kuti:

GSAM 441.7“Pakuti sono uthenga wafika pa malo ghakuzirwa agha mu pafupifupi vigaŵa vyose vya charu, Chiuta, na nkhongono zake zambura mphaka, wangafiska mulimo ukuru na wankhongono mu nyengo yifupi chomene. Wazamufupiska mulimo wake mu urunji.”

Notes

  1. Ŵaroma 15:21. ↩

Note

Back