Chipaturo 2 — Ndondomeko ya Chiponosko Yavumbulika
GSAM 38.1“Chigomezgo icho chikucedwa kufiskika chikurwariska mtima, kweni para icho munthu wakukhumba chafiskika, ndi khuni la umoyo.”1 “Pakuti Yehova wa mawumba wakuti: Kachili kamoza, kwakhala nyengo yichoko waka, ndipo nindasunkhunyenge machanya na charu chapasi, nyanja na mtunda wakomira; nindasunkhunyenge mitundu yose, ndipo Wakukhumbikwa wa mitundu yose wizenge; ndipo nindazuzgenge nyumba iyi na uchindami, wakuti Yehova wa mawumba.”2
GSAM 38.2Kufuma pa nyengo iyo Adamu wakachimbizgika mu munda wa Edeni na kufumiskika ku khuni la umoyo, mazgu agho ghakayowoyeka kwa Satana ghakukhwaskana na mbewu ya mwanakazi, ghakuti, “Yizamudinyanga mutu wako,” ghapeleka chigomezgo chakuti paumaliro Dyabulosi wazamuthereskeka, mauryarya ghake ghazamubwangandulika, ndipo ŵanthu ŵazamuweleraso ku khuni la umoyo. Ntheura Uyo ŵakamulindiliranga, Mbewu yakulayizgika, wakazgoka “Wakukhumbikwa wa mitundu yose.”
GSAM 38.3Mu mazgu gha Hagai agho tazunura pachanya, chikuwoneka kuti kwiza kwa Wakukhumbikwa uyu kukukolerana na nyengo iyo Yehova wazamusunkhunya machanya na charu chapasi wuwo. Paulosi, pakulembera Ŵahebere, wakayowoya kuti kusunkhunya uku kukaŵa kuchali kunthazi, wakati: “Kachili kamoza nindasunkhunyenge charu chapasi pera chara, kweniso kuchanya. Ndipo mazgu agha ghakuti, Kachili kamoza, ghakulongora kuwuskikapo kwa vinthu ivyo vikusunkhunyika, pakuŵa vinthu vyakulengeka, mwakuti ivyo vingasunkhunyika chara vikhalilire. Ntheura, apo tikupokera ufumu uwo ungasunkhunyika chara, tiyeni tiŵe na uchizi, uwo tingateŵetera nawo Chiuta mwakumukondweska, na ntchindi na kumopa Chiuta.”3 Mazgu agha ghakuyowoya za kusunkhunya kamoza uko kuchali kwiza, ghakuwoneka kuti ghakukusendezga pafupi na kukhazikiskika kwaumaliro kwa ufumu wa Chiuta, pasi pa Khristu, Mbewu yakulayizgika, “Wakukhumbikwa wa mitundu yose.”
GSAM 39.1Kuwezgerapo uko kuzamuchitika kwizira mwa Khristu kungawoneka makora mu mazuŵa ghano ghaumaliro na waliyose uyo wali na Baibolo lose lakujulika panthazi pake. Ndimo vikaŵira chara na ŵanthu ŵakale. Mazgu gha Yehova ghakizanga kwa iwo, “dango pa dango, dango pa dango; mzere pa mzere, mzere pa mzere; apa pachoko, apo pachoko.”4 Ntheura, pakuvumbulika kwa ndondomeko ya chiponosko kwa iwo, vikaŵa nga ndi nthowa ya ŵarunji, “nga ndi ungweru wakuŵala, uwo ukuŵaliraŵalira kusazgikira m'paka zuŵa lifike pa muhanya weneko.”5 Ntheura ntchakukondweska chomene kulondora mwakudumura umo ndondomeko iyi yikavumbulikira pachokopachoko kwa ŵanthu ŵake ŵakale.
GSAM 39Kuchedwa Kukavumbulika Pakwamba Chara
GSAM 39.2Yehova wakachedweska chigomezgo chawo nyengo yeneyiyo chara, kurwariska mitima yawo mwa kuŵavumbulira kuti pajumphenge vyaka mahandiredi ghanandi pambere ivyo ŵakagomezganga mwa Mbewu yakulayizgika vindafiskike. Kufuma pa ivyo vili kulembeka, tikuwona kuti ŵakazomerezgeka kughanaghana kuti mwana wakwamba kubabika ndiyo waŵenge Mbewu iyo; ndiposo kuti mwaluŵiro, mu nthowa yinyake, Edeni wawezgekengeso, ndipo ŵaŵengeso na mwaŵi wakufika ku khuni la umoyo. Kayini wakati wababika, Eva wakachemerezga, “Ndasanga mwanalume kufuma kwa Yehova.”6 Ŵanyake ŵakusanda Chihebere ŵakuchitira ukaboni kuti para mazgu agha ghakung'anamulika ndendende ndiposo ghose, ghakuti, “Ndasanga mwanalume, Yehova.” Ndiko kuti, Iyi ndiyo Mbewu iyo yizamuchita mulimo uwu wa Fumu wa kuthereska Satana. Palije mazgu ghanthena agho ghali kulembeka kuti Eva wakayowoya apo Abelu wakababika. Wakaŵa na chifukwa chakughanaghanira kuti wakwamba kubabika ndiyo wafiskenge layizgo. Chigomezgo chake chikwenera kuti chikakhira chomene, kweniso kufwa, apo nkharo ya Kayini yikawonekeranga, ndipo wakawonanga mendero ghake ghaheni agho paumaliro ghakamufikiska pa kukoma munung'una wake. Pambere Abelu wandakomeke, ŵakwenera kuti ŵakapokera ungweru na kumanya vinyake vyakukhwaskana na sembe iyo yizamupelekeka munthazi chifukwa cha iwo; pakuti Abelu, kuyana na ulongozgi wa Chiuta, wakiza na mwana wake wa mberere kuŵa sembe, apo Kayini, uyo wakasambizgika mwakuyana na munung'una wake, wakiza na sembe ya vipambi vya dongo, ndipo iyi yikasazgikanaso na mzimu wa ukali na sanje. Sembe ya Abelu yikapokelereka kuluska ya Kayini, pakuti yikapelekeka “na chipulikano,” ndipo Paulosi wakulemba za iyo kuti, “Nanga wali kufwa, wachali kuyowoya.”7
GSAM 40Kasi Seti Ndiye Mbewu?
GSAM 40.1Abelu wakati wafwa, Seti wakababika, ndipo chigomezgo chikawukaso; pakuti Eva wakati, “Chiuta wanimikira mbewu yinyake mu malo mwa Abelu, uyo Kayini wakamukoma.”8 Pamanyuma Seti wakaŵazgika mu mzere wa ŵakufuma mwa Adamu. (Wonani Genizesi 5:3.) Kayini, uyo wakaŵa wakwamba kubabika nadi, wakuŵazgika chara mu ndondomeko ya mafuko. Panyake Eva wakaghanaghananga kuti sono Seti ndiyo wakaŵa Mbewu yakulayizgika. Ivyo vili kulembeka vikulongora kuti Seti wakati wababika, ŵanthu ŵakamba kujichema na zina la Yehova. (Wonani mazgu gha mumphepete mwa Genizesi 4:26.) Panyake ŵakachita nthena chifukwa cha kughanaghana kuti Seti ndiyo waŵenge muwusi waumaliro, Fumu, ndipo wabwangandurenge ufumu uwo Satana wakajitolera.
GSAM 40Chigomezgo Chikaŵa mwa Nowa
GSAM 40.2Mu nkhani yifupi ya vyakuchitika kufuma mu nyengo ya Adamu m'paka kubabika kwa Nowa, pali vinthu vichoko waka vyakusazgikira pa ndondomeko ya kubabikana kwa ŵanthu. Pa kubabika kwa Nowa (“murunji,” mu mazgu gha mumphepete), chigomezgo chikawukaso, ndipo ŵanthu ŵakati, “Uyu watipembuzgenge pa mulimo withu na kusuzgika kwa mawoko ghithu chifukwa cha dongo ilo Yehova wali kulitemba.”9 Mazgu gha Chiuta ghakuyowoya chara kuti ŵakalindiliranga kupembuzgika mu nthowa wuli; kweni ŵakaŵa na chigomezgo chakuti nthembo iyo yikaŵa pa charu yichepeskekenge mu nthowa yinyake. Kumanya uheni uwo ukaŵengeko mu nyengo ya Nowa, apo ŵanthu ŵazamuzuzga charu na kwananga na nkhaza mwakuti mtundu wa ŵanthu uzamupyerapo pa charu na chigumula, ndipo Nowa na mbumba yake pera ndiwo ŵazamupona pharanyiko; ndiposo kuti wazamuchenjezga charu vyaka handiredi limoza na makumi ghaŵiri za pharanyiko ilo likwiza, vyose ivi vikabisika kwa iwo.
GSAM 41Babele Wakazengeka
GSAM 41.1Chigumula chikati chajumpha, ŵanthu ŵakalangulika kwizira mwa Nowa kuti ŵazuzge charu; kweni apo ŵakamba kwandana, ŵakakana ndondomeko ya Yehova ya kuŵawusa. Nimurodi wakambiska ufumu wa Babele (uyo pamanyuma ukachemekanga Babuloni, boma lakwamba la pa charu chapasi).10 Pakati pajumpha nyengo yichoko, ŵanthu ŵakamba kuzenga chigongwe cha Babele, kuti ŵajipangire zina na kujikanizga kumwalalikira ku malo ghakupambanapambana, mwakupambana chomene na ivyo Yehova wakaŵasambizga kwizira mwa Nowa. M'malo mwa kulindilira mwakuzikira kuti Yehova wafiske khumbo lake, ŵakajitolera nkhani iyo mu mawoko ghawo, ndipo Chiuta wakatimbanizga chiyowoyero chawo, ntheura ŵakamwalalika.
GSAM 41Abrahamu Kuŵa Muhaliri wa Charu
GSAM 41.2Para tikulondora nkhani yifupi iyi kufika pa muwiro wa chakhumi kufuma kwa Nowa, tikusanga kuchemeka kwa Abrahamu, uyo Yehova wakamuphalira kuti, “Charu chose icho ukuwona, nindachipelekenge kwa iwe na ku mbewu yako muyirayira. Ndipo nindizgorenge mbewu yako nga ndi fuvu la charu, mwakuti usange munthu wangamanya kupenda fuvu la charu, mbewu yako nayo yingapendeka. Wuka, yendamo mu charu mu utali wake na mu usani wake; pakuti nindachipelekenge kwa iwe.”11 Nangauli Abrahamu wakapika layizgo ili lakuti wazamupoka charu, Yehova wakamusimikizgira kuti wazamufwa. Paulosi wakuti wakafuma kuya ku “malo agho pamanyuma wazamupokera kuŵa chiharo.”12 Nkhani iyi ya kufiskika kwa layizgo yikwenera kuti yikalongosoreka makora kwa Abrahamu mu mboniwoni ya nchimi yakufuma kwa Chiuta, pakuti iyo “wakalindiliranga msumba uwo uli na malufura, uwo wakuzenga na kupanga wake ndi Chiuta.”13 Mu Ŵaroma 4:13 muli kulembeka kuti layizgo likaŵa “lakuti waŵenge muhaliri wa charu;” mu kakhaliro kake ka sono chara, kweni pa nyengo yinyake pamanyuma pakuti waŵaso wamoyo.
GSAM 42.1Kuyana na umo ŵanthu ŵakuwonera vinthu, Abrahamu wakapulikiska chara umo mbewu yakulayizgika yingaŵira mwana wakufuma mwa iyo yekha. Ntheura wakaghanaghana kuti Eliyezere, mulaŵiliri wa nyumba yake, wachemeke mbewu iyo. Yehova wakati, Ndimo viliri chara; kweni waŵenge uyo “wazamufuma mu thupi lako lenecho.” Sono Yehova wakamba kumuvumbulira kuti mulimo waumaliro wa mbewu yake ufiskikenge nyengo yeneyiyo chara. Wakati kwa Abrahamu, “Mbewu yako yizamuŵa yachilendo mu charu icho ntchawo chara, ndipo yizamuŵateŵetera; ndipo ŵazamuŵasuzga vyaka mahandiredi ghanayi.... Ndipo iwe uzamuruta ku ŵasekuru ŵako mu mtende; uzamusungika mu uchekuru uwemi.”14
GSAM 42.2Muwoli wa Abrahamu wakaghanaghana nthowa yambura mahara kuti layizgo lifiskike luŵiro; kweni Yisake wakati wababika, mwana nadi wa Abrahamu na Sara, muwoli wake wakuyana na dango, Yehova wakati za Ishimayeli na nyina Hagara, “Chimbizga muzga mwanakazi uyu na mwana wake.”
GSAM 42.3Apo chipulikano cha Abrahamu chikayezgeka pakupereka Yisake pa jotchero, wakasambirapo za kuwuka kwa ŵakufwa. Kwalembeka za iyo kuti, “Wakapima kuti Chiuta wali na nkhongono za kumuwuska [Yisake], nanga nkhufuma ku ŵakufwa; ndipo kufuma kwenekuko wakamupokeraso mu chiyerezgero.”15
GSAM 42Mbewu Yeneko
GSAM 42.4Pa nyengo yinyake Abrahamu wakasambizgika kuti Mbewu yeneko, mwa uyo mitundu yose yizamutumbikika, nangauli yizamufuma mu mphapu yake kuyana na thupi, yizamuŵa Khristu wa Chiuta nadi; pakuti Yehova wakayowoya chara kwa iyo kuti, “Mbewu zinandi, nga nkhwakuyowoya za ŵanandi; kweni nga nkhwakuyowoya za yumoza, Ndipo ku Mbewu yako, iyo ndi Khristu.”16 Mpositole Paulosi wakayowoya vya ichi kuti, “Lemba, pakuwonerathu kuti Chiuta wazamurunjiska ŵamitundu kwizira mu chipulikano, likapharazgirathu uthenga uwemi kwa Abrahamu, likati, Mwa iwe mitundu yose yizamutumbikika.”17 Layizgo lakupika kwa Abrahamu likapelekekaso kwa Yisake na mbewu yake,18 kweniso kwa Yakhobe.
GSAM 42.5Pakuti Yakhobe wakaŵa na ŵana ŵanalume khumi na ŵaŵiri, fumbo ilo likatenge liwukenge ndakuti, Kasi mzere wa Mbewu yeneko ulondorekenge kwizira mwa mwana nju? Mu ukaboni uwo Yakhobe wakapeleka mwa kuputikika na Chiuta wakukhwaskana na ŵana ŵake, nkhani iyi yikadumulika: “Nthonga yaufumu yizamufumako chara kwa Yuda, nesi wakuŵika malango kufuma pakati pa malundi ghake, m'paka Shilo wize; ndipo kwa iyo ŵanthu ŵazamuwungana.”19 Pa kufiskika kwa ichi, ntchiwemi kumanya apa kuti Ŵaisrayeli, nangauli ŵakaŵa pasi pa mitundu yakupambanapambana, ŵakazomerezgekanga kuŵa na Sanihedirini yawo. Ntheura Yuda, fuko la Ŵayuda ilo likachemekanga na zina la Yuda, wakaŵa na mazaza ghanyake mu boma lawo m'paka Shilo (Khristu) wakiza nadi.
GSAM 43Nyengo Yikabisika
GSAM 43.1Ŵasekuru ŵakale ŵakamanyanga vinyake vyakukhwaskana na kuwezgerapo vinthu na Mbewu yakulayizgika; kweni nyengo iyo wizirenge, panji utali wa nyengo iyo yikakhalako pambere wandize, yikaŵa yichali yakubisika kwa iwo. Apo mphapu ya Yakhobe yikandananga mu Eguputo, ndipo Muasiriya, Faro (Yesaya 52:4), uyo “wakamumanyanga chara Yosefe,”20 wakaŵasuzganga, maghanoghano ghawo ghakaweleranga ku vyaka 400 (kweni nadi 430) ivyo vikayowoyeka kwa Abrahamu kuŵa nyengo ya masuzgo ghawo na kukhala kwawo nga mbalendo, na chigomezgo chakuti kufwatulika ku vinthu ivi kutenge kuŵanjizgenge mu chiharo chakulayizgika.
GSAM 43.2Mozesi wakati wababika, ŵapapi ŵake ŵakawona kuti “wakaŵa mwana wakutowa.”21 Ŵakwenera kuti ŵakapika ungweru wakuti, pasi pa Chiuta, iyo wazamufwatura Israyeli ku wuzga wawo wa nkhaza. Kwambura kukayika, Mozesi wakaphalirika ichi; pakuti apo wakaŵa na vyaka makumi ghanayi, wakasankha na mtima wose kuŵa pamoza na Ŵaisrayeli ŵakusuzgika na kusuzgika nawo, m'malo mwa kuchemeka mwana wa mwana mwanakazi wa Faro na muhaliri wa chitengo cha ufumu wa Eguputo,22 ndipo apo wakamba kuŵavikilira ŵanthu ŵake, na kukoma Mueguputo pakuŵavikilira, wakazizwa chomene kuti ŵakatondeka kumanya mulimo wake; “pakuti wakaghanaghananga kuti ŵabali ŵake ŵapulikiskenge umo Chiuta waŵafwaturirenge na woko lake.”23
GSAM 44.1Nyengo ya Yehova yikati yakwana kuti Ŵaisrayeli ŵafume mu Eguputo, ŵakafuma, ndipo pa zuŵa leneko la nyengo iyo yikayowoyekerathu. Ekisodo 12:40, 41. Ŵakatenge ŵawonenge Mozesi kuŵa muwusi wawo waumaliro na mbewu iyo yikapokera layizgo chara, pakuti wakaŵa wa fuko la Levi, ndipo asi Yakhobe mu uchimi wake wakuputikika na Chiuta wakayowoya kuti Yuda waŵenge muwusi wawo m'paka Shilo wize?
GSAM 44“Nizamumuwona, Kweni Sono Chara.”
GSAM 44.2Apo Ŵaisrayeli ŵakaŵa mu nthowa yakuya ku Kenani, Balaki, themba la Mowabu (wa mphapu ya Loti), wakachema Balamu kuti watembe Israyeli. Yehova wakazgora nthembo yake kuŵa thumbiko, ndipo kwizira mwa ilo ŵakapokera ungweru unyake, wakuti uwuskemo maghanoghano ghakuti kufwatulika kwaumaliro ku mazaza agho Satana wakajitolera kuzamuchitika nyengo yeneyiyo apo ŵanjira mu Kenani. Nkhani ya mu Malemba yikuyowoya kuti Balamu, mu mboniwoni ya nchimi yakufuma kwa Chiuta, wakati, “Nizamumuwona, kweni sono chara; nizamumulaŵiska, kweni pafupi chara: Nyenyezi yizamufuma mwa Yakhobe, ndipo Nthonga yaufumu yizamuwuka mwa Israyeli; yizamutimba vigaŵa vya ku mphepete vya Mowabu, na kuparanya ŵana wose ŵa Seti.”24
GSAM 44.3Paulosi wakuyowoya nthena za mbewu yinandi iyi iyo yikafuma mwa Abrahamu: “Ntheura kufuma mwa munthu yumoza, ndipo uyo wakaŵa nga ngwakufwa kale, mukafuma ŵanthu ŵanandi nga ndi nyenyezi za kuchanya pa unandi wawo, na nga ndi mchenga wa ku mphepete mwa nyanja wambura kupendeka. Wose aŵa ŵakafwa mu chipulikano, ŵandapokere malayizgo, kweni ŵakaghawonera patali, ŵakaghagomezga na kughapokelera, ndipo ŵakazomera kuti ŵakaŵa ŵalendo na ŵakujumpha waka pa charu chapasi.”25
GSAM 44.4Mtima wa Israyeli ukaŵavya chifukwa cha kulopwa panji kugongowa na uchimi wa Balamu wakuti kufiskika kwa chigomezgo chawo nkhwa “sono chara,” nesi “pafupi”; pakuti Yehova, nyengo yichoko pambere uchimi uwu undayowoyeke, wakalapira na umoyo wake kuti kakhaliro ka uchindami aka kazamwiza paumaliro. Kwizira mwa Mozesi wakati, “Kweni nadi nga umo ine niliri wamoyo, charu chose chizamuzura na uchindami wa Yehova.”26 Mu mazuŵa gha nchimi Habakuku, vyaka 863 pamanyuma pake, unenesko wenewuwu ukayowoyekaso, kweni nga ntchinthu icho chichali kunthazi: “pakuti charu chizamuzura na kumanya uchindami wa Yehova, nga umo maji ghakubenekelera nyanja.”27
GSAM 45Uteŵeti wa mu Chihema Chakupatulika Ukaŵa Chiyerezgero cha Uteŵeti Weneko
GSAM 45.1Apo Yehova wakafumiska Israyeli mu Eguputo, wakapharazga dango lake la nkharo iwemi msasa wose ukupulika, ndipo wakaŵapa dango lenelili pa malibwe, lakuzokeka na munwe wake. Kuti ŵalutilire kulongozgekera kwa Mponoski uyo paumaliro wazamujipeleka yekha kuŵa sembe chifukwa cha iwo, ndiposo kuti zakwananga zawo zitoweskeke na nkhongono ya ndopa zake zakuzirwa, wakazengiska chihema chakupatulika mu mapopa. Mozesi wakalangulika kuti mu kazengekero kose ka chihema ichi, panji chihema chakupatulika, wachite ndendende mwakuyana na chakuwonerapo icho Yehova wakamulongora pa phiri.28 Uteŵeti wa mu chihema chakupatulika ichi ukaŵa muzgezge wa uteŵeti weneko wa Khristu mu chihema chakupatulika cha kuchanya.29 Apo khumbo la Chiuta mu vyawanangwa na sembe za mu chihema chakupatulika likaŵa lakuti ŵanthu ŵalutilire kuwona muzgezge wa “vinthu viwemi ivyo vikwiza,”30 Satana wakayezganga kulongozga ŵanthu kuti ŵalaŵiskenge sembe iyo yenecho, m'malo mwa Khristu na uteŵeti wake weneko, uwo sembe iyi yikaŵa chiyerezgero chake waka. Ntheura wakakhumbanga kuŵalongozga kuti ŵagomezgenge milimo yawo pa chiponosko.
GSAM 45.2Likaŵa khumbo la Yehova kuŵa muwusi wa ŵanthu ŵake, Ŵaisrayeli, kuŵarwera nkhondo zawo na kuthereska mitundu. Wakaŵa na nthowa yake ya kuwusa, nga umo lemba lakulondezgapo likulongolera: “Wakati waparanya mitundu yinkhondi na yiŵiri mu charu cha Kenani, wakaŵagaŵira charu chawo mwa kuchita mphenduzga. Ndipo pamanyuma pake wakaŵapa ŵeruzgi kwa vyaka pafupifupi mahandiredi ghanayi na makumi ghankhondi, m'paka Samuyeli nchimi.”31
GSAM 45Israyeli Wakupempha Themba
GSAM 45.3Ŵaisrayeli ŵakawonekanga kuti ŵakatinkhanga nthowa iyo Yehova wakaŵawusiranga. Ndipouli, likaŵa khumbo lake ndiposo ichi ndicho wakakhumbanga, kuti ŵaŵe ŵanthu ŵapadera, ŵakupambana na wose awo ŵakaŵazingilizga. Ŵaŵenge kuti ŵakalondezga ulongozgi wake mwakufikapo, nanga ndi mitundu mphanyi yikayowoya za iwo kuti, “Nadi mtundu ukuru uwu uli na ŵanthu ŵavinjeru na ŵakumanya. Pakuti ni mtundu wuli ukuru uwo uli na Chiuta pafupi nawo nga ndi Yehova Chiuta withu pa vyose ivyo tikumuchemera?”32
GSAM 46.1Chifukwa cha kuleka kukhorwa kwawo ŵakapempha Samuyeli kuti waŵimikire themba, ndipo Yehova wakati kwa Samuyeli, “Ŵakana ine, kuti nileke kuŵa themba lawo.”33 Ŵakayowoyaso kwa Samuyeli, sono mwa kulangulira pachoko, kuti, “Sono tiŵikire themba kuti litieruzgenge nga ndi mitundu yose.”34 Samuyeli wakaŵalongosolera makora kuyuzgika uko kuŵawirenge usange ŵaŵa na themba, kweni “ndipouli ŵanthu ŵakakana kupulikira mazgu gha Samuyeli; ŵakati, Chara; kweni tiŵenge na themba pa ise, kuti nase tiŵe nga ndi mitundu yose, ndiposo kuti themba lithu litieruzgenge, litilongozgenge na kutirwera nkhondo zithu.”35
GSAM 46.2Ntheura ŵakaŵa na mathemba gha kuŵawusa vyaka pafupifupi mahandiredi ghankhondi; pakwamba ŵakaŵa ufumu umoza pasi pa Sauli, Davide na Solomoni; pamanyuma ŵakagaŵikana kuŵa maufumu ghaŵiri, Israyeli na Yuda. Mathemba ghawo ghachoko waka ndigho ghakaŵa ghawemi na gharunji, kweni ghanandi ghakaŵa ghaheni, ghakulongozga ŵanthu kusopa vikozgo na kuchita maubudi ghakuru. Ntheura ŵanthu ŵakayana na mitundu iyo yikaŵazingilizga pa kuŵa na themba pera chara, kweniso pa uheni, pakuleka Chiuta wa ŵasekuru ŵawo, na pakusopa vikozgo na mawumba gha kuchanya.
GSAM 46.3Yehova wakayowoya za muwuso uwu wa mathemba kwizira mu mulomo wa nchimi Hoseya kuti, “Iwe Israyeli, wajiparanya wekha; kweni mwa ine muli wovwiri wako. Ine nindiŵenge themba lako; wali nkhu munyake uyo wangakuponoska mu misumba yako yose? Ndipo ŵeruzgi ŵako awo ukati, Nipe themba na ŵakaronga, ŵali nkhu? Nkakupa themba mu ukali wane, ndipo nkaliwuskapo mu ukali wane ukuru.”36
GSAM 47Ufumu Wabwangandulika
GSAM 47.1Kuwusa kwa mathemba uku kukalutilira m'paka apo ŵaChalidi ŵakawotcha Yerusalemu, kutora viteŵetero vya mu tempile, na kutolera ŵaYuda ku wuzga ku Babuloni. Kwenekura ŵakakhala virimika makhumi ghankhondi na ghaŵiri, nga umo vikayowoyekerathu vya iwo. Kuwusa kwa mathemba uku kukati kwamara, Fumu yikayowoya kwizira mwa nchimi Ezekiyele kwa Zedekiya, themba lawo laumaliro, kuti, “Iwe karonga muheni wa Israele, wakufipirwa, uyo zuŵa lako lafika, apo uheni ufikenge ku umaliro, Fumu Chiuta yikuti: Wuskapo chakuvwara cha ufumu ku mutu wako, ndipo vula mphumphu. Vinthu viŵengeso nga umo vikaŵira chara. Kwezga uyo wali pasi [muwusi wa Babuloni], ndipo khizga uyo wali pachanya [muwusi uyu wa fuko la Yuda uyo wajikwezga chomene]. Ndiwubwangandurenge, ndiwubwangandurenge, ndiwubwangandurenge. Ndipo uŵengeso chara m'paka wize uyo ngwakwenelera kuwusa; ndipo nditi ndiwupe iyo.”37
GSAM 47.2Muwusi wakwenelera uyu, Mbewu yeneko, ni Khristu. Nchimi Mika yikalemba vya iyo kuti, “Iwe, chigongwe cha mskambo, linga la mwana mwanakazi wa Ziyoni, kwa iwe kuwusa kwakwamba kwizenge [kuwusa charu chose, uko kuwezgekenge mwa Khristu]; ufumu wizenge kwa mwana mwanakazi wa Yerusalemu.”38
GSAM 47.3Israele wakati wataya nthonga ya ufumu, yikanjira mu mawoko gha themba la Babuloni. Apo ŵakaŵa pasi pa kuwusa kwa Ŵamedi na Ŵaperesi, Ŵagiriki, na Ŵaroma mwakulondezgana, ufumu ukabwangandulika katatu. Mu nyengo ya kuwusa kwa Kesare Augusto, themba likuru la Roma, Khristu, muhaliri wakwenelera wa chitengo cha Davide—Mbewu yeneko ya mwanakazi, ya Abrahamu, na ya Davide—wakababika, ndipo wakababika nga umo vikayowoyekerathu.
GSAM 47.4Kuti ŵanthu ŵamanye kuti Muwusi wakwenelera uyu, Mbewu yeneko, wakaŵa wakuluska munthu waka wakufwa uyo ufumu wake ngwakukhala nyengo yichoko, Fumu yikakhuŵirizga mlembi wa masalimo kulemba kuti: “Ndimuzgorenge mwana wane wakwamba, wapachanya kuluska mathemba gha charu. Lusungu lwane pa iyo ndilusungenge muyirayira, ndipo phangano lane liŵenge lakukhora kwa iyo. Mphapu yake nayo ndiyikhazikiskenge muyirayira, na chitengo chake nga ni mazuŵa gha kuchanya.” “Mphapu yake yiŵengeko muyirayira, ndipo chitengo chake chiŵenge nga ni dazi panthazi pane. Chikhazikiskikenge muyirayira nga ni mwezi, ndiposo nga ni kaboni wakugomezgeka kuchanya.”39
GSAM 48.1Mu uchimi wa Yesaya tikuŵazgaso vya Muwusi uyu kuti: “Pakuti mwana watibabikira, tapika mwana mwanalume; ndipo kuwusa kuŵenge pa chiŵegha chake. Zina lake lizamukuchemeka Wakuzizwiska, Mupangiri, Chiuta Wankhongono, Dada Wamuyirayira, Karonga wa Mtende. Kukura kwa kuwusa kwake na mtende wake kuzamuŵavya umaliro, pa chitengo cha Davide na pa ufumu wake, kuwunozga na kuwukhazikiska na cheruzgo na urunji kwamba sono m'paka muyirayira. Mwamphu wa Fumu ya mawumba uzamuchita ichi.”40
GSAM 48Kutolekera Kuchanya kwa Enoki na Eliya
GSAM 48.2Pali kulembeka vya ŵanthu ŵa mu nyengo zakale awo ŵakatolekera kuchanya kwambura kulawa nyifwa. Vya Enoki, wa muwiro wa chinkhondi na chiŵiri kufuma pa Adamu, vikuti, iyo “wakendanga na Chiuta; ndipo wakaŵaso chara, pakuti Chiuta wakamutora.”41 “Na chipulikano Enoki wakatoleka kuti waleke kuwona nyifwa; ndipo wakasangika chara, chifukwa Chiuta wakamutora. Pakuti pambere wandatoleke, wakachitirwa ukaboni wakuti wakakondweska Chiuta.”42
GSAM 48.3Ndiposo, apo Eliya na Elisha ŵakendanga pamoza, “kukachitika kuti apo ŵakalutilira kwenda na kuyowoyeskana, wonani, gareta la moto na mahachi gha moto vikawoneka, ndipo vikaŵapatula ŵaŵiri aŵa. Eliya wakakwera kuchanya mu kavuluvulu. Elisha wakawona ichi ndipo wakachemerezga kuti, Dada wane, dada wane, gareta la Israele na ŵakukwera mahachi ŵake! Ndipo wakamuwonaso chara.”43
GSAM 48.4Enoki wakachima vya kwiza kwa Khristu nga ni mweruzgi wa charu chose, na mazgu agha: “Wonani, Fumu yikwiza na ŵatuŵa ŵake vikwi makhumi, kuzakweruzga wose, na kuŵasuska wose ŵambura kopa Chiuta pakati pawo pa milimo yawo yose yiheni iyo ŵachita kwambura kopa Chiuta, na pa mazgu ghose ghankhaza agho ŵakwananga ŵambura kopa Chiuta ŵayowoya kwimikana nayo.”44
GSAM 49Yobe Wakasambizga vya Kwiza kwa Fumu
GSAM 49.1Yobe, uyo ŵakughanaghana kuti wakakhalako mu nyengo ya Mozesi, wakamanyanga vinyake vya kwiza kwa Khristu na chiwuka; pakuti wakati, “Mphanyi mazgu ghane ghalembeka sono! Mphanyi ghalembeka mu buku! Mphanyi ghajobeka pa jalawe na cholembera cha chisulo na mtovu muyirayira! Pakuti nkhumanya kuti Muwomboli wane ngwamoyo, ndipo pa zuŵa laumaliro wazamwimilira pa charu. Nanga mphutsi zinganangiska thupi ili pamanyuma pa kuparanyika kwa chikumba chane, kweni mu thupi lane ndizamuwona Chiuta. Ndizamumuwona ine nemwene, maso ghane ghazamumuwona, gha munthu munyake chara.”45
GSAM 49Chitengo cha Davide Ntchitengo cha Fumu
GSAM 49.2Chitengo cha Davide chikachemekanga chitengo cha Fumu. “Solomoni wakakhala pa chitengo cha Fumu nga ni themba m'malo mwa Davide wiske.”46 Fumu yikaŵa “yamulapizgira [Davide] na chilapo kuti mwa ŵana ŵa mu thupi lake yizamuwuskapo Khristu kuti wakhale pa chitengo chake. Iyo pakuwonerathu ichi wakayowoya vya chiwuka cha Khristu, kuti mzimu wake ukalekeka ku malo gha ŵakufwa chara, nesi thupi lake likawola.”47 Ndipo vyayowoyekaso vya kuwusa kwa Khristu kunthazi, kuti wazamukhala pa chitengo cha Davide. (Wonani Yesaya 9:7.) Ndiposo, “Mathemba gha charu ghanozgeka, ndipo ŵawusi ŵakupangana pamoza kwimikana na Fumu, na Wakuphakazgika wake.... Kweni naŵika themba lane pa phiri lane lakupatulika la Ziyoni. Ndipharazgenge languro. Fumu yati kwa ine, Iwe ndiwe Mwana wane; muhanya uno nakubaba.”48 Ndiposo, “Fumu yikati kwa Fumu yane, Khala ku woko lane lamalyero, m'paka nizgore ŵalwani ŵako kuŵa chakukandapo malundi ghako.”
GSAM 49Ŵayuda Ŵakatimbanizgika
GSAM 49.3Malemba agha ghakatimbanizga Ŵayuda. Apa pakaŵa fumbo ilo ŵakatondekanga kuzgora: Usange Davide wakamuchema Fumu, kasi iyo wakaŵa wuli mwana wake? Kasi wakaŵa wuli mwana wakubabika wa mphapu ya Davide, kweniso Emanuwele—Chiuta wali nase? Kweni Yesaya, nchimi yawo, yikati, “Mwali wazamuŵa na nthumbo, na kubaba mwana mwanalume, ndipo wazamuthya zina lake Emanuwele.”49
GSAM 50.1Khristu wakalimanyanga makora fumbo ilo liŵacheteskenge Ŵafarisi ŵakutemwa kususka. Ntheura wakaŵafumba kuti, “Kasi mukughanaghana vichi vya Khristu? Ni mwana wa njani? Ŵakati kwa iyo, Wa Davide. Iyo wakati kwa iwo, Ipo ni chifukwa wuli Davide, wakulongozgeka na Mzimu, wakumuchema Fumu, pakuyowoya kuti, Fumu yikati kwa Fumu yane, Khala ku woko lane lamalyero, m'paka nizgore ŵalwani ŵako kuŵa chakukandapo malundi ghako? Sono usange Davide wakumuchema Fumu, kasi ni mwana wake wuli?”50
GSAM 50.2Nkhani iyi yazunulikaso mu MaSalimo 45:6, 7: “Chitengo chinu, A Chiuta, chiliko muyaya na muyaya; nthonga ya ufumu winu ni nthonga ya urunji. Mukutemwa urunji, ndipo mukutinkha uheni; ntheura Chiuta, Chiuta winu, wamuphakazgani mafuta gha chimwemwe kuluska ŵanyinu.”51 Na Malemba agha mu maghanoghano ghawo, Ŵayuda ŵakwenera kuti ŵakaghanaghananga vya Muwusi na Muwezgi uyu wa kunthazi nga ni munthu wa nkharo yapachanya chomene. Vikaŵa vyambura machitiko kuti ŵaghanaghane vinyake.
GSAM 50Mbewu Yakufuma kwa Chiuta
GSAM 50.3Ŵanthu ŵakapika ulongozgi wakulongosoka vya Khristu na kubabika kwake. Pakuti kwizira mwa nchimi Mika, Fumu yikalongosora kuti iyo wakufuma kwa Chiuta, ndiposo yikazunura na muzi uchoko uwo wazamubabikiramo: “Kweni iwe, Betelehemu Efurata, nanga uli muchoko pakati pa vikwi vya Yuda, kweni mwa iwe muzamufuma uyo wazamuŵa muwusi mu Israele chifukwa cha ine. Kwenda kwake nkhwa kale, kwamba muyirayira” (pa mphepete, mu Chihebere, kwamba “mazuŵa ghamuyirayira”).52
GSAM 50Uŵapo wa Chiuta Ukuwoneka mu Ungweru wa Uchindami na mu Bingu
GSAM 50.4Pamanyuma mu mdauko wa Ŵaisraele, apo Solomoni wakamara kuzenga tempile, ilo wakati likwenera kuŵa “lakuchindikika” chomene, ungweru wa uchindami wa Chiuta ukakhala pakati pa ŵakerubi pachanya pa chibenekelero cha lusungu. Nkhani yakulembeka yikuti apo tempile likapatulikiranga Chiuta, ŵasofi ŵakati ŵafuma mu malo ghakupatulika, “bingu likazura mu nyumba ya Fumu, mwakuti ŵasofi ŵakatondeka kwimilira kuteŵetera chifukwa cha bingu; pakuti uchindami wa Fumu ukazura mu nyumba ya Fumu.”53 Uŵapo wa Fumu mu tempile ili ukawoneka ku maso gha ŵanthu mu bingu la uchindami. Pa nyengo iyi Fumu yikazgora lurombo lwa Solomoni, ndipo yikati kwa iyo, “Napulika lurombo lwako, ndipo nasankha malo agha kuŵa nyumba yane yakuperekeramo sembe.”54
GSAM 51.1Ŵanthu ŵakananga—ŵakamba kusopa vikozgo—ndipo chifukwa cha ichi msumba wawo na tempile lakupatulika vikaŵa mahami kwa virimika makhumi ghankhondi na ghaŵiri. Wuzga ukati wamara, tempile likazengekaso pasi pa ulongozgi wa Zerubabele. Nanga likaŵa lambura kutowa nga ni ilo likazengeka na Solomoni, kweni Fumu yikayowoya vya ilo kwizira mwa nchimi yake, kuti, “Uchindami wa nyumba yaumaliro iyi uŵenge ukuru kuluska wa yakwamba.”55 Nyumba iyi yikatozgeka na Herode, ndipo mu maluŵaza ghake Mponoski wakasambizganga. Nyumba yakwamba yikaŵa na bingu la uchindami lakwimira Fumu, kweni mu yachiŵiri mukanjira Mponoski iyomwene, Mlengi wa vinthu vyose.
GSAM 51Kuwusa Kwauchindami kwa Mphukira ya Yese
GSAM 51.2Kwa awo ŵakalindiliranga na kugomezga mu mazuŵa gha Yesaya, ulongosori wa mu uchimi wake wa vinthu vyauchindami vyakukhwaskana na kuwomboleka kwaumaliro ukwenera kuti ukaŵanga wakukhozga na kuchiska. Mauchimi agha ghakulongosoraso mwakupulikikwa chomene mphapu iyo Muthaski wakulindilirika uyu wazamufumamo, ghakuti: “Ndipo mphukira yizamufuma pa chisinga cha Yese, ndipo munthavi uzamuphuka pa misisi yake. Mzimu wa Fumu uzamukhala pa iyo, mzimu wa vinjeru na wakumanyiska, mzimu wa ulongozgi na nkhongono, mzimu wa kumanya na kopa Fumu. Ndipo uzamumupa kupulikiska luŵiro mu kopa Fumu. Wazamweruzga kwakuyana na ivyo maso ghake ghakuwona chara, nesi kuchenya kwakuyana na ivyo makutu ghake ghakupulika. Kweni wazamweruzga ŵakavu na urunji, na kuŵadumulira ŵakuzika ŵa pa charu mlandu mwakunyoloka. Wazamutimba charu na nthonga ya mulomo wake, ndipo na mvuchi wa milomo yake wazamukoma muheni.”56
GSAM 52Nchimi Zikasambizga vya Chiwuka
GSAM 52.1Nchimi Yesaya yikasambizgaso chisambizgo cha chiwuka cha ŵakufwa, na mazgu ghakupembuzga agha: “Pa phiri ili Fumu ya mawumba yizamunozgera ŵanthu wose chiphikiro cha vyakurya vyamafuta, chiphikiro cha vinyo wakukhwima pa masese, cha nyama zamafuta zakuzura na mafuta gha mu viwangwa, na vinyo wakukhwima pa masese na kusefeka makora. Ndipo pa phiri ili yizamuwuskapo chakubenekelera icho chabenekelera ŵanthu wose, na chidiko icho chathandazgika pa mitundu yose. Yizamumeza nyifwa mu kutonda; ndipo Fumu Chiuta yizamufyura masozi ku visko vyose. Yizamuwuskapo soni za ŵanthu ŵake pa charu chose, pakuti Fumu yayowoya. Ndipo mu zuŵa ilo kuzamuyowoyeka kuti, Wonani, uyu ni Chiuta withu; tamulindilira, ndipo wazamutiponoska. Iyi ni Fumu; tayilindilira, ndipo tisekelerenge na kukondwa mu chiponosko chake.”57
GSAM 52Ufumu wa mu Charu Chakuzgoreka Chiphya
GSAM 52.2Nchimi yeneyiyi yikuti kuwusa kwaumaliro kuzamukhazikiskika mu charu chakuzgoreka chiphya: “Pakuti wonani, nkhulenga mtambo uphya [mtambo wa muchanya uwo muli mphepo] na charu chiphya; ndipo vinthu vyakale vikumbukikengeso chara, nesi kunjiraso mu maghanoghano [pa mphepete, mu Chihebere, ‘kwiza pa mtima,’ ndiko kuti, kukhumbikwaso]. Kweni kondwani na kusekelera muyirayira mu ivyo nkhulenga. Pakuti wonani, nkhulenga Yerusalemu kuŵa chimwemwe, na ŵanthu ŵake kuŵa kusekelera. Ndipo ndisekelerenge mu Yerusalemu, na kukondwa mu ŵanthu ŵane. Mazgu gha kulira ghazamupulikikwamoso chara, nesi mazgu gha kuchemerezga. Kufuma pa nyengo iyo [kwamba apo charu chiphya chalengeka] pazamuŵavya bonda wa mazuŵa ghachoko [mwana wakukhala umoyo ufupi], nesi muchekuru uyo wandafiske mazuŵa ghake [uchekuru wakufika pambere nyengo yake yindakwane]. Pakuti mwana wazamufwa wali na virimika 100 [mu mazuŵa agho ŵanthu ŵakakhalanga na umoyo wa virimika 900, ŵana ŵangaŵanga na virimika 100]; kweni wakwananga wali na virimika 100 [mu virimika vyaumaliro vya umoyo wa virimika 100] wazamutembeka. [Awo ŵakufwa pa nyengo iyo charu chiphya chikwiza ni awo ŵakuparanyika mu ‘kuparanyika kwa ŵanthu ŵambura kopa Chiuta.’ 2 Petrosi 3:7.] Ndipo ŵazamuzenga nyumba na kukhalamo; ŵazamupanda minda ya mpheska na kurya vipambi vyake. Ŵazamuzenga nyumba kuti munyake wakhalemo chara; ŵazamupanda kuti munyake warye chara. Pakuti mazuŵa gha ŵanthu ŵane ghaŵenge nga ni mazuŵa gha khuni [khuni la umoyo, mu kung'anamura kwa Ŵanthu Makhumi Ghankhondi na Ghaŵiri], ndipo ŵakusoleka ŵane ŵazamukondwa na milimo ya mawoko ghawo kwa nyengo yitali.”58
GSAM 53.1Ezekiyele wakulaŵiska kunthazi mu nyengo yitali m'paka ku chiwuka cha ŵakufwa. Kwizira mwa iyo Fumu yikuti, “Wonani, imwe ŵanthu ŵane, nizamujura malaro ghinu, na kumufumiskani mu malaro ghinu, na kumunjizgani mu charu cha Israele.”59
GSAM 53“Wayegha Vitima Vithu”
GSAM 53.2Kwa Yesaya, nchimi ya makani ghawemi, kukavumbulika mwakukwana chomene vya kweruzgika, kusuzgika, na nyifwa ya Mponoski chifukwa cha ŵanthu. “Kasi ni njani,” nchimi yikuti, “uyo wagomezga uthenga withu? Ndipo kasi woko la Fumu lavumbulika kwa njani? Pakuti wazamukura panthazi pake nga ni mphukira yanthete, ndiposo nga ni msisi mu dongo lakomira. Walije kawonekero kakutowa nesi uchindami; ndipo para tamuwona, palije kutowa kuti timukhumbire. Ŵanthu ŵakumuyuyura na kumukana; ni munthu wa vitima, wakumanya masuzgo. Ndipo tikaŵa nga tikumubisira visko vithu; wakayuyulika, ndipo tikamuzirwiska chara. Nadi, wayegha masuzgo ghithu na kunyamura vitima vithu. Kweni ise tikamuwona nga ngwakupwetekeka, wakutimbika na Chiuta, ndiposo wakusuzgika. Kweni wakalasiwa chifukwa cha majuvyo ghithu, wakaphwanyika chifukwa cha uheni withu. Chilango chakutipa mtende chikaŵa pa iyo, ndipo na vilaso vyake tachizgika.”60
GSAM 53.3Kasi vinthu vyakuzizwiska ivi vizamuchitika mu mazuŵa ghane? Ŵanthu kweniso nchimi ŵatenge ŵafumbenge nthena. Zgoro lake mphanyi likaŵa lakuti, Vichitikenge sono chara; nyengo ya kwiza kwa Muthaski mukuru uyu yindafike. Kweni nchimi yikuti, “Maso ghako ghazamuwona Themba mu kutowa kwake; ghazamuwona charu icho chili kutali chomene.”61
GSAM 54Mauchimi gha Daniyele Ghakuvumbura Vyamunthazi
GSAM 54.1Kweni kwizira mwa nchimi Daniyele, Fumu yikamba kusambizga ŵanthu ŵake vya maufumu agho ghazamuwuka mwakulondezgana na kuwusa m'paka ku kukhazikiskika kwa ufumu wake wamuyirayira. Yikambaso kuvumbura nyengo yapadera, kufuma pa chinthu icho pa nyengo iyo chikaŵa kuti chichali mundachitike, m'paka ku kuwoneka kweneko na kukomeka kwa Mesiya. Kung'anamura kwa maloto gha Nebukadinezara kukavumbura kuti maufumu ghanayi agho ghazamuwusa charu ghazamuchepa mu nkhongono na uchindami, kwakuyana na kuchepa kwa mtengo wa golide, siliva, mkuŵa, na chisulo. Ndipo paumaliro, kugawikana na kuleka kukolerana kwa maufumu agha kuzamuyana na kusweka luŵiro kwa chisulo chakusazgikana na dongo lamathipa. Pamanyuma pake ufumu wa kuchanya wizenge, kulondezgana na kuparanyika kwa maufumu ghara agho ghazamuŵa nga ni mwerero wa pa malo ghakupunthirapo tirigu mu chihanya, mwakuti malo ghawo ghazamusangikaso chara, apo ufumu wa Chiuta uzamuzura charu chose.
GSAM 54.2Ndipo mu mboniwoni ya mu chipaturo cha chinkhondi na chiŵiri, vinthu vyakuyana vikulongosorekaso pasi pa vimanyikwiro vya vikoko vikuru vinayi, ndipo vinthu vinyake vya maufumu agha vikulongoleka. Mu chipaturo ichi mukulongosoreka kwenda na milimo ya nkhongono ya “lusengwe luchoko,” iyo yizamuwuka pamanyuma pa kugawika kwa ufumu wachinayi kuŵa vigaŵa khumi, na kubwangandura panji kuthereska vitatu vya vigaŵa ivi kuti yikhazikiskike kuŵa muwusi wa chisopo pa vyose. Nkhongono ya papa iyi yizamukhala mu ufumu wachinayi wakugawikana na wakusweka luŵiro kwa virimika 1260. Ntheura kukavumbulika vinthu ivyo vizamuchitika m'paka ku nyengo iyo Khristu wazamupokera ufumu kwa Ŵawiske, na kuwupa ŵatuŵa ŵa Wapachanya Nkhanira. Ufumu uwu paumaliro uzamuwusa charu chose, ndipo uzamukhala muyirayira.
GSAM 55Mazuŵa 2300
GSAM 55.1Mu chipaturo cha chinkhondi na chitatu cha Daniyele, kwizira mu mboniwoni ya mberere yanalume, mbuzi, na “lusengwe luchoko ulo lukakura chomene,” nchimi yikulutilizgikaso m'paka ku umaliro wa nyengo. Mu mavesi 13 na 14 yikuphalirika kuti yilaŵiske nyengo yimoza—mazuŵa 2300—iyo yikufika ku cheruzgo. Iyi yikaŵa nyengo yitali, ndipo ndimo nchimi yikayipulikira; pakuti mungelo wakayiphalira kuti mboniwoni iyi yichali ya mazuŵa ghanandi gha kunthazi. Zuŵa lakwambira mazuŵa agha likaŵa lindapelekeke, ntheura yikumalizga chipaturo na kuyowoya kuti, “Nkhazizwa na mboniwoni; kweni pakaŵavya uyo wakayipulikiska.”
GSAM 55Masabata Makhumi Ghankhondi na Ghaŵiri M'paka kwa Mesiya
GSAM 55.2Chipaturo cha chinkhondi na chinayi chikuyowoya vya mungelo uyo wakiza kwa Daniyele pakuzgora kuŵeyelera kwake, kuti wamupe vinjeru na kupulikiska. Wakamuphalira vya nyengo ya masabata 70. Masabata 69 gha masabata agha gha virimika [tikuphalirika kuti ndilo ng'anamuro la lizgu lakuti shevooim, ilo lang'anamulika “masabata”] ghazamufika m'paka kwa Mesiya. “Languro la kuwezgerapo na kuzengaso Yerusalemu,” ilo likwenera kuŵa kwamba kwa nyengo iyo, likaŵa lindapelekeke. Fumbo likuŵapo lakuti, Kasi Daniyele wakate wamanyenge wuli apo masabata 69 ghazamumalira? Mu chipaturo cha khumi na chiŵiri, nkhani ya nyengo iyi yikuyowoyekaso, ndipo apo wakufumba kuti, “Kasi umaliro wa vinthu ivi uzamuŵa wuli?” wakuphalirika kuti warute waka, pakuti mazgu “ghajalika na kudindika m'paka ku nyengo ya umaliro,” apo “ŵavinjeru ŵazamupulikiska.”
GSAM 55.3Kwambura kukayika, nkhani ya nyengo iyi njimoza mwa ivyo mpositole Petrosi wakuzunura apo wakuti, “Nchimi izo zikachimanga vya uchizi uwo ukenera kwiza kwa imwe zikafumba na kupenjerezga na mwamphu vya chiponosko ichi. Zikapenjerezganga nyengo iyo, panji mtundu wa nyengo, iyo Mzimu wa Khristu uyo wakaŵa mwa izo ukalongoranga, apo ukachitiranga ukaboni pakudanga vya masuzgo gha Khristu, na uchindami uwo ukenera kulondezgapo.”62
GSAM 56Umaliro wa Ŵambura Kopa Chiuta
GSAM 56.1Malaki, nchimi yaumaliro ya mu Phangano Lakale, wakaleka ulongosori wakukhwaska mtima wa kuparanyika kwaumaliro kwa ŵaheni: “Wonani, zuŵa likwiza, ilo lizamugolera nga ni ng'anjo. Ndipo ŵakujikuzga wose, enya, na wose awo ŵakuchita uheni, ŵazamuŵa mapesi. Zuŵa ilo likwiza lizamuwawotcha ŵamare, yikuti Fumu ya mawumba, mwakuti lizamuleka kwa iwo msisi chara nesi munthavi. Kweni kwa imwe mukopa zina lane, Dazi la urunji lizamufuma na kuchizga mu mapapindo ghake; ndipo muzamufuma na kukura nga ni ŵana ŵa ng'ombe ŵa mu chiŵaya. Ndipo muzamukandilizga ŵaheni, pakuti ŵazamuŵa vyoto pasi pa malundi ghinu mu zuŵa ilo nizamuchitira ichi, yikuti Fumu ya mawumba.”63
GSAM 56.2Pakuti Ŵaisraele ŵakaŵa na vinthu vyose ivi vyakulembeka mu Phangano Lakale, ivyo vikaŵavumbuliranga vigaŵa vinandi vya ndondomeko ya chiponosko, awo ŵakasambiranga mazgu na mwamphu ŵakwenera kuti ŵakakondwanga chomene apo ŵakawonanga na kumanya kuti ŵakusendelera ku nyengo iyo Mbewu yakulayizgika iyi yizamwizira. Apo ŵanthu ŵanandi, nanga ni awo ŵakaŵazganga Malemba mu masunagoge Sabata yiliyose, ŵakatondekanga kupulikiska mazgu (Milimo ya Ŵakutumika 13:27), ŵakusopa mwakujipeleka na ŵakusambira na mwamphu, awo ŵakasandanga Malemba mwakugomezgeka pasi pa ulongozgi wa Mzimu, kwambura kukayika ŵakarombanga na mtima wose, nga umo mpositole Yohane wakachitira mu nyengo yino, kuti, “Zaninge, Fumu Yesu, ndipo zaninge luŵiro.”
Notes
- Zintharika 13:12. ↩
- Hagai 2:6, 7. ↩
- Ŵahebere 12:26-28. ↩
- Yesaya 28:13. ↩
- Zintharika 4:18. ↩
- Genizesi 4:1. ↩
- Ŵahebere 11:4. ↩
- Genizesi 4:25. ↩
- Genizesi 5:29. ↩
- Genizesi 9:1; 10:9, 10. ↩
- Genizesi 13:15-17. ↩
- Ŵahebere 11:8. ↩
- Ŵahebere 11:10. ↩
- Genizesi 15:13-15. ↩
- Ŵahebere 11:19. ↩
- Ŵagalatiya 3:16. ↩
- Ŵagalatiya 3:8. ↩
- Genizesi 28:13. ↩
- Genizesi 49:10. ↩
- Ekisodo 1:8; Milimo 7:18. ↩
- Ŵahebere 11:23. ↩
- Wonani Mbiri Yakale ya Ŵayuda ya Josephus, Buku 2, chipaturo 9, ndime 7; Mzimu wa uchimi, buku 1, mapeji 165, 166. ↩
- Milimo 7:25. ↩
- Maŵazgo 24:17. ↩
- Ŵahebere 11:12, 13. ↩
- Maŵazgo 14:21. ↩
- Habakuku 2:14. ↩
- Ekisodo 25:40; 26:30; 27:8; Milimo 7:44. ↩
- Ŵahebere 8:3-5; 9:8-12. ↩
- Ŵahebere 10:1. ↩
- Milimo 13:19, 20. ↩
- Dotoronome 4:6, 7. ↩
- 1 Samuyeli 8:7. ↩
- 1 Samuyeli 8:5. ↩
- 1 Samuyeli 8:19, 20. ↩
- Hoseya 13:9-11. ↩
- Ezekiyele 21:25-27. ↩
- Mika 4:8. ↩
- MaSalimo 89:27-29, 36, 37. ↩
- Yesaya 9:6, 7. ↩
- Mutendeko 5:24. ↩
- ŴaHebere 11:5. ↩
- 2 Karonga 2:11, 12. ↩
- Yuda 14, 15. ↩
- Yobe 19:23-27. ↩
- 1 Midauko 29:23. ↩
- Milimo ya Ŵakutumika 2:30, 31. ↩
- MaSalimo 110:1. ↩
- Yesaya 7:14. ↩
- Mateyu 22:42-45; MaSalimo 110:1. ↩
- ŴaHebere 1:8, 9. ↩
- Mika 5:2. ↩
- 1 Karonga 8:10, 11. ↩
- 2 Midauko 7:12. ↩
- Hagayi 2:9. ↩
- Yesaya 11:1-4. ↩
- Yesaya 25:6-9. ↩
- Yesaya 65:17-22. ↩
- Ezekiyele 37:12. ↩
- Yesaya 53:1-5. ↩
- Yesaya 33:17. ↩
- 1 Petrosi 1:10, 11. ↩
- Malaki 4:1-3. ↩