Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
24 / 31
24 / 31

Cipaturo 21 — Woko Lakulongozga mu Mulimo

John Norton Loughborough

GSAM 322.1“Nikulongozgenge na kukusambizga nthowa iyo ukwenera kwendamo.”1

GSAM 322.2Kwa uyo wakuthemba Fumu, kupwelelera kwake kukuwoneka nyengo zose. Kweni pali nyengo zinyake apo kupwelelera uku kukumanyikwa chomene, nga ni apo wakuthaska ku viheni na ku ngozi, zakuwoneka na zambura kuwoneka, kweniso apo iyo mwene wakujura nthowa zakuthandazgira unenesko wake. Ivi ndivyo vikutulongosorekera mu chipaturo ichi.

GSAM 322Mboniwoni Yakwamba ya Nchimi mu Michigan

GSAM 322.3Mu mwezi wa Meyi, 1853, Mulara White na muwoli wawo ŵakaluta ku Michigan. Yikaŵa nyengo yawo yakwamba kuluta kumanjiliro gha dazi kwa Buffalo, N.Y. Pa Sabata laumaliro mu Meyi ŵakaŵa ku Tyrone, ndipo kwenekuko Amai White ŵakalongoreka mu mboniwoni ya nchimi magulu ghakupambanapambana gha ŵasungi ŵa Sabata mu chigaŵa ichi, pamoza na machenjezgo ghakukhwaskana na vinthu ivyo vingiza kuŵasuska. Pa 2 Juni, ku Jackson, ŵakalemba pa mapeji ghankhonde na ghatatu gha mapepala ghakuru ghakulemberapo, kulongosora vinyake mwa vinthu ivyo ŵakalongoreka. Ŵakanipa ivyo ŵakalemba na pensulo vyakukhwaskana na mboniwoni ya nchimi iyi, pakuti ine niŵalembereko chikalata chakuwoneka makora na cholembera na inki.

GSAM 322Mwanakazi Uyo Wakajithya Mutuŵa

GSAM 322.4Pakati pa vinthu vinyake ivyo ŵakalongoreka, pakaŵa nkhani ya mwanakazi uyo wakayezganga kujinjizga pakati pa ŵanthu ŵithu. Ŵakati mwanakazi uyu wakajithyanga mutuŵa chomene. Amai White ŵakaŵa kuti ŵandamuwonepo, ndipo ŵakamanyanga kalikose yayi vya iyo, kweni ivyo ŵakavumbulikira mu mboniwoni ya nchimi iyi pera. Ŵakalongosora umo mwanakazi uyu wakachitiranga, kweniso kuti para wachenyegeka, wajipangenge nga ni mutuŵa chomene, ndipo wayowoyenge kuti, “Fumu—yikumanya—mtima—wane.” Ŵakati mwanakazi uyu wakendendekanga mu charu na munyamata, uku mfumu wake, uyo wakaŵa muchekuru, wakagwiranga ntchito kunyumba kuti waŵasangire vyakukhumbikwa pakuchita viheni vyawo. Amai White ŵakati Fumu yikaŵalongora kuti “nangauli mwanakazi uyu wakajithyanga mutuŵa, iyo na munyamata uyu ŵakaŵa na mulandu wa kuswa dango la chinkhonde na chiŵiri.” Pakuŵa na chikalata chakulongosora nkhani iyi mu thumba lane, nkhalindiliranga na kwenjerwa kuti niwone umo vinthu vichitikirenge.

GSAM 323Ungano ku Vergennes, Mich.

GSAM 323.1Tikachita maungano ku Jackson, Battle Creek, Bedford, na Hastings, ndipo pamanyuma tikiza ku Vergennes, mu chigaŵa cha Kent, uko tikasanga kuti ndiko mwanakazi uyu wakakhalanga. Tikafika pa malo agho tikeneranga kugona pa 11 Juni, kwati kwakhala nyengo yichoko waka kuti Sabata lambe. Tikakhala pa nyumba ya Mulara munyake zina lake White, uyo kumasinda wakaŵa muteŵeti wa mpingo wa Ŵakhristu. Pakuti charu ichi chikaŵa kuti ŵanthu ŵamba waka kukhalamo, ŵakanozga kuti maungano ghithu ghaŵenge mu nthamba yikuru iyo yikaŵa kuti yazengeka waka, mtunda wa mayilosi ghatatu kunthazi. Ndipo tikasanga kuti mwanakazi uyo wakawoneka mu mboniwoni ya nchimi wakakhalanga mtunda wa mayilosi ghaŵiri kujumpha pa malo gha ungano.

GSAM 323Ukaboni wa Ulongozgi kwa Wakutalulira pa Chisopa

GSAM 323.2Pa 12 Juni, nyengo ya 10:30 mulenji, tikawungana mu nthamba kuti tichite ungano. Amai White ŵakakhala kuumaliro wa kumazere kwa chitandara chakuyimapo pakuyowoya, ine nkhakhala pafupi nawo, Mulara Cornell pafupi nane, ndipo Mulara White ŵakaŵa kumalyero kwa chitandara, ŵakayowoyanga. Ŵati ŵayowoya kwa maminiti pafupifupi 15, munthu muchekuru na munyamata ŵakanjilira lumoza, ndipo ŵakakhala pa mpando wakunthazi pafupi na chitandara. Ŵakiza na mwanakazi mutali, muwunda, wa khumba lifipa, uyo wakakhala pafupi na muryango. Mulara White ŵati ŵamalizga kuyowoya mwakudumura, Amai White ŵakawuka ndipo ŵakamba kuyowoya vya umo ŵateŵeti ŵakwenera kupwelelerera kuti ŵaleke kunanga mulimo uwo ŵapika. Ŵakagwiliskira ntchito lemba lakuti, “Muŵe ŵakutowa, imwe mukuyegha viŵiya vya Fumu.” Ŵakati ni ndondomeko ya Chiuta yayi kuchemera mwanakazi kuti wendendekenge mu charu na mwanalume munyake uyo ni mfumu wake yayi. Paumaliro ŵakayowoya mwakupulikikwa kuti,

GSAM 323.2“Mwanakazi yura uyo wakhala pafupi na muryango sonosono apa wakuti Chiuta wamuchema kuti wapharazgenge. Wakwendendeka na munyamata uyu uyo wakhala sono apa panthazi pa thebulu, uku munthu muchekuru uyu, mfumu wake—Chiuta wamuchitire lusungu!—wakulimbikira ntchito kunyumba kuti wasange ndalama izo ŵakugwiliskira ntchito pakulutizga uheni wawo. Wakujithya mutuŵa chomene—wakutuŵiskika—kweni nangauli wakujithya mutuŵa nthena, Chiuta wanilongora kuti iyo na munyamata uyu ŵali na mulandu wa kuswa dango la chinkhonde na chiŵiri.”

GSAM 324.1Wose awo ŵakaŵapo ŵakamanyanga kuti Amai White ŵakaŵa kuti ŵandawonepo ŵanthu aŵa mpaka apo ŵakanjilira mu nthamba. Umo ŵakaŵasankhira na kulongosora nkharo yawo vikakhwaska maghanoghano gha awo ŵakaŵapo, ndipo vikaŵapangiska kuti ŵagomezgenge chomene na kukhozga chipulikano chawo mu mboniwoni za nchimi.

GSAM 324Mazgu Ghakayowoyeka Nga Umo Ghakayowoyekerathu

GSAM 324.2Apo Amai White ŵakayowoyanga ukaboni wawo wa ulongozgi, ŵanthu ŵakalaŵiskanga Amai Alcott, mwanakazi uyo wakachenyekanga, na kwenjerwa kuti ŵawone umo wapokelerenge ivyo vikayowoyeka, kweniso ivyo wachitenge na kuyowoya. Usange wakaŵavya mulandu uwo wakayowoyeka, mphanyi mwakawiro ŵakakhazganga kuti wawukenge na kukana vyose. Usange wakaŵa na mulandu, ndiposo wakwanangika chomene, mphanyi wakakana vyose kwambura soni nangauli wakamanya kuti ni vyaunenesko. Kweni wakachita ndendende ivyo ukaboni wa ulongozgi ukati wachitenge para wachenyegeka. Wakawuka pachokopachoko, uku waliyose wakamulaŵiskanga, ndipo wakajipanga nga ni mutuŵa chomene na kuyowoya pachokopachoko kuti, “Fumu—yikumanya—mtima—wane,” ndipo wakakhalaso kwambura kuyowoya lizgu linyake. Wakayowoya ndendende ivyo ukaboni wa ulongozgi ukati wayowoyenge, ndipo wakayowoya mu nthowa yeneyiyo.

GSAM 325Mulandu Wazomerezgeka

GSAM 325.1Nadi, Chiuta wakamanyanga mitima yawo, ndipo iwo ŵenecho ŵakamanyanga kuti ŵali na mulandu uwo ukayowoyeka. Pakuti pamanyuma munyamata yura wakaphalira Adada Gardner, awo ŵakakhalanga pa malo ghamoza nawo ndipo ŵakamufumbisiska vya nkhani iyi, kuti, “Adada Gardner, ivyo Amai White ŵakayowoya vya ise vikaŵa vyaunenesko nadi.” Ndipo mwanakazi yura, wati waphalira Amai Wilson ku Greenville mu 1862 kuti “wangachita chikanga yayi kuyowoya lizgu lakususka Mudumbu White, kuti waleke kusangika kuti wakulimbana na Chiuta,” wakazomera kuti ivyo vikalongoreka vya iyo na munyamata yura vikaŵa vyaunenesko.

GSAM 325Gulu la Muthenga

GSAM 325.2Mu nyengo ya kuthothoka kwa mahamba mu 1853, ŵanthu ŵachoko awo ŵakaŵa ŵambura kukhorwa ku Michigan ŵakakolerana ndipo ŵakamba kusindikizga nyuzipepara yakuti Muthenga wa Unenesko. Mulimo wa nyuzipepara iyi na awo ŵakayendeskanga ukawonekanga kuti ukaŵa wa kupasura na kunyoza m'malo mwa kuzenga. Ŵakalembamo mautesi ghanandi agho ghakatisuzganga mu mulimo withu wa uthenga. Pakuti iyi yikaŵa nyengo yithu yakwamba kukumana na kususkika kwapakweru nthena, tikaghanaghana kuti ukaŵa udindo withu kususka mazgu ghawo gha kutipusikizgira. Kuchita ichi kukamalyanga nyengo iyo tikeneranga kugwiliskira ntchito pakupitiskira panthazi unenesko uwo tikapika kuti tiwupwelelere, ndipo kukafiskanga chomene khumbo la Satana, uyo kwambura kukayika ndiyo wakachiska kususka uku. Vinthu vikalutilira nthena mpaka mise ya 20 Juni, 1855, apo Mulara White na muwoli wawo, Mulara Cottrell, na ine tikaŵa kuti tamalizga waka ungano ku Oswego, N.Y. Pa ungano withu tikasuzgika na munthu munyake zina lake Lillis, uyo wakiza na kugaŵira ŵanthu vikalata vyautesi ivi. Fumbo lakuti tichitechi pa nkhani iyi likawukaso. Kuyezga kwithu kose kwa kumasinda kuzgora mautesi ghawo kukapangiska waka kuti ŵayambe kupanga mautesi ghanyake ghanandi.

GSAM 325Ulongozgi na Ivyo Vikayowoyekerathu

GSAM 325.3Pa ungano wa lurombo uwo ukachitika mise yira pa nyumba ya John Place, mu msumba wa Oswego, Amai White ŵakapika mboniwoni ya nchimi. Mu mboniwoni iyi ŵakalongoreka kuti usange tingalutilira mulimo withu wa kupharazga unenesko, kwambura kutangwanika na ŵanthu ŵanthena nga ni “gulu la Muthenga,” ŵalwanenge ŵekhaŵekha ndipo nyuzipepara yawo yimalenge, ndipo para ichi chachitika, tisangenge kuti unandi withu wasazgikira kaŵiri. Pakugomezga kuti ukaboni uwu wa ulongozgi ukafuma kwa Fumu, tikamba nyengo yeneyiyo kuchita mwakuyana nawo.

GSAM 326Kumara kwa Gulu la Muthenga na Nyuzipepara Yake

GSAM 326.1Mulimo wa unenesko ukalutanga panthazi luŵiro, uku “gulu la Muthenga” likamba kusuzgikana lekhalekha. Mu nyengo yichoko waka gulu ili likamwalalika, ndipo ŵalongozgi ŵawo ŵanandi ŵakaŵa kuti ŵaleka kusunga Sabata. Nyuzipepara yawo yikaleka kufuma luŵiro chifukwa cha kusoŵa wovwiri, ndipo munthu uyo kwa nyengo yinyake wakaŵa mulembi wake wakamba kusambizga pa sukulu. Kweni pakuti wakasambira dankha yayi kujilongozga yekha, wakatondekerathu kulongozga ŵasambiri ŵake. Pakukhumba kulanga yumoza wa ŵanyamata pa sukulu yake, wakasolora futi yichoko ndipo wakayezga kulasa, kweni yikati waka phe, yikatondeka kulira. Kuti waleke kukomeka na ŵanthu ŵakukwiya kwambura kweruzgika, wakachichizgika kuchimbilira ku Canada nausiku.

GSAM 326Umo Vikakhwaskira Mulimo wa Kwiza kwa Khristu

GSAM 326.2Pa nyengo iyi pakati pa ŵanthu ŵithu pakaŵa kukolerana na umoza ukuru kuluska kale kose. Ndipo apo tikayezganga kuthandazga uthenga, nthowa zikajurikanga ku vigaŵa vyose.

GSAM 326.3Mu Na. 10, Buku 11, la Kusanda na Mupharazgi, la pa 14 Janyuwale, 1858, mulembi, pakuyowoya vya ivyo vikachitika chifukwa cha mulimo wa Muthenga, wakati: “Pa nyengo iyo ŵanyake ŵakaŵa ŵambura kukhorwa, apo ŵakayezganga kuparanya Kusanda na Mupharazgi, katundu wa mpingo uyo wakaŵa pa ofesi wakaŵa wa mtengo wa $700 pera. Kufuma apo wasazgikira kufika pa $5,000. Panyengo yira pakaŵa ŵanthu pafupifupi 1,000 awo ŵakalipiranga kuti ŵapokerenge nyuzipepara, sono ŵalipo 2,000, padera pa ŵanandi awo ŵali pa mndandanda wa ŵakupokera ‘kwaulere.’”

GSAM 326.4Pakuti sono tafika pa nyengo iyo (1858) “gulu la Muthenga” likagaŵikana na kumwalalika, ndipo Muthenga yikaleka kuŵapo, maŵerengero agho ghali pachanya ghakung'anamura chinthu chikuru. Nga umo unandi wa ŵakulipira Kusanda na Mupharazgi ukasazgikira kaŵiri ndendende, ndimoso unandi wa ŵakugomezga ukajumphira pa kaŵiri. Ntheura ivyo vikayowoyekerathu kwizira mwa Amai White mu Juni, 1855, vikafiskika.

GSAM 327Sachizgo Lakwamba la Maungano gha mu Mahema

GSAM 327.1Mu mazuŵa ghakwambilira gha uthenga, tikaŵa na kaluso ka kuchitira maungano mu nyumba za sukulu para pakaŵavya malo ghawemi kuluska agha. Zuŵa linyake, mu nyumba ya mtundu uwu, ŵanthu ŵanandi chomene ŵakawungana mwakuti nyumba ziŵiri za sukulu za ukuru wenewu mphanyi zikatondeka kuŵakwana. Kuti wose ŵapulike, muyowoyi wakayima pa windo lakujulika na kuyowoya kwa awo ŵakaŵa mu nyumba ndiposo kwa ŵanandi kuluska aŵa awo ŵakakhala mu magaleta ghawo na pa utheka. Kuwona ungano ukuru uwu ndiko kukapangiska kughanaghanira vya kuchita maungano gha mu mahema.

GSAM 327Ungano Wakwamba wa mu Mahema ku Battle Creek, Mich.

GSAM 327.2Ntheura pa 22 Meyi, 1854, Mulara James White na ŵanyake awo ŵakakhala mu wupu wakudumbiskana ŵakadumura kuti kugwiliskira ntchito mahema pa maungano yingaŵa nthowa iyo yingachitika. Pa nyengo yira mahema ghakuru ghakagwiliskikanga ntchito viŵi yayi pa vinthu vinyake padera pa vyakusekereska vya maluso, kulongora vinyama vyakuthondo, na viwonetsero vya mitundumitundu. Michigan chikaŵa chigaŵa chakwamba umo Ŵaadventisti ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chiŵiri ŵakayezga nthowa iyi ya kugwira ntchito. Ungano wakwamba wa mu mahema ukamba ku Battle Creek pa 10 Juni, 1854. Pa nyengo yasono nthowa iyi ya kuchitira maungano mu nyengo ya chihanya yakura chomene.

GSAM 327Sachizgo la Maungano gha mu Msasa

GSAM 327.3Mu chaka cha 1868 pakaŵaso chinthu chinyake icho chikachitika kuti mulimo ulute panthazi. Ŵakadumbiskana mwakukwana usange chingaŵa chakwenelera kuchita maungano gha mu msasa, ndipo ŵakadumura kuti iyi yingaŵa nthowa yiwemi chomene yakusangira malo ŵanthu ŵithu ŵanandi para ŵawungana pa maungano ghakuru. Pakuŵa na hema likuru lakuchitiramo kusopa kwa wose ndiposo mahema ghachoko gha mabanja, ŵanthu ŵangaŵa na malo ghakukhala makora. Ntheura ŵangaŵa na mazuŵa ghanandi ghakovwira, ghakudumbiskana na kusopa.

GSAM 328Ungano Wakwamba wa mu Msasa ku Wright, Mich.

GSAM 328.1Ungano wakwamba wa mu msasa ukachitikira ku Wright, Mich., pa 1-7 Seputembala, 1868. Maungano ghakuru agha ghakuzirwa gha ŵanthu ŵithu ghakura chomene mwakuti maungano gha mu msasa ghakujumpha 50 ghakuchitika chaka chilichose mu vigaŵa vyakupambanapambana vya mulimo. Maungano gha mu msasa agha ghakuchitika ku America pera yayi, kweni na ku Europe, Australia, New Zealand, na South Africa.

GSAM 328.2Ungano ukuru chomene wa mtundu uwu uwo ŵanthu ŵithu ŵakachitapo ukaŵa mu chaka cha 1893, ku Lansing, Mich. Pa ungano ukuru uwu pakaŵa ŵanthu 3,400 awo ŵakakhalanga mu mahema gha mabanja ghakujumpha 500. Salu yakujumpha mayadi 150,000 yikagwiliskika ntchito pakupanga mahema ghakupambanapambana gha mu msasa uwu.

GSAM 328Kuthaskika ku Ngozi ya Sitima

GSAM 328.3Zuŵa lakulondezgapo apo tikadumura kugura hema lithu lakwamba la mafiti 60 (pa 23 Meyi, 1854), Mulara White na muwoli wawo, awo pa nyengo iyo ŵakaŵa ku Jackson, Mich., ŵakeneranga kwamba ulendo wawo wakuluta ku Wisconsin, uko ŵakeneranga kugwira ntchito kwa nyengo yinyake. Tikakhala namise pa nyumba ya D. R. Palmer, iyo yikaŵa pafupi waka na pokwerera sitima. Namise yira Mulara White ŵakayowoya kanandi kuti, “Nkhujipulika mwachilendo pa nkhani ya kwamba ulendo uwu; kweni, Ellen, tili na phangano lakukumana na ŵanthu kura, ndipo tikwenera kuluta. Niŵavyenge phangano ili, mphanyi nkhuluta yayi usiku uno.”

GSAM 328.4Usiku ukati wafika, pafupi na nyengo yakwizira sitima, tikaŵa na nyengo ya lurombo. Wose ŵakawonekanga kuti ŵakachiskika kurombera Mulara White na muwoli wawo kuti ŵavikilirike pa ulendo uwu. Tikati tawuka, Mulara White ŵakayowoya chipulikano chawo kuti Fumu yiŵapwelelerenge na kuŵasunga.

GSAM 328.5Pa 8 koloko nkhaluta nawo ku sitima kuti niŵawovwire kusanga mipando na kuŵika makora katundu wawo. Tikanjira mu ngolo yimoza iyo yikaŵa na mipando ya misana yitali, iyo mu mazuŵa ghara ŵakayichemanga “ngolo yakugonamo.” Amai White ŵakati, “James, ningakhala yayi mu ngolo iyi, nkhwenera kufumamo muno.” Nkhaŵawovwira kusanga mpando pakati pa ngolo yakulondezgapo. Amai White ŵakakhala pasi na kuŵika katundu wawo pa malundi ghawo, kweni ŵakati, “Nkhujipulika makora yayi mu sitima iyi.” Belu likalira, ndipo nkhati naŵalaira mwaluŵiro kuti “Khalani makora,” nyengo yeneyiyo nkhaluta kwa Cyrenius Smith kuti nkhagoneko.

GSAM 329.1Pafupifupi 10 koloko tose tikazizwa chomene kupulika Mulara White ŵakukhung'uska kuti tiŵajulire, pakuti tikaghanaghananga kuti ŵaŵa kutali pa nthowa yakuluta ku Chicago. Ŵakati sitima yafuma pa njanji mtunda wa mayilosi ghatatu kumanjiliro gha dazi kwa Jackson; kuti chigaŵa chikuru cha sitima, pamoza na injini, vyanangikirathu. Kweni nangauli ŵanthu ŵanyake ŵakomeka, iwo na Amai White ŵafumamo kwambura kupwetekeka. Mwaluŵiro ŵakasanga hachi na galeta ndipo pamoza na Abram Dodge ŵakaluta kukatora Amai White. Mulara ŵakaŵanyamura mu mawoko ghawo mtunda unyake, kujumpha pa malo ghakunyewa gha mathipa na kwambuka kamlonga kachoko, kuŵafiska pa malo ghakuvikilirika, kutali na apo ngozi yikachitika.

GSAM 329.2Mulenji chomene zuŵa lakulondezgapo nkhaluta na Adada Dodge kukawona sitima iyo yikanangika. Pa malo agho msewu ukujumphana na njanji mwakupendekeka, ng'ombe yikagona kuti yipumure pa njanji penepapo. Injini yikaŵavya chakuchimbizgira ng'ombe kunthazi kwake, ntheura yikati yatimba ng'ombe, injini yikaponyeka kumazere, kuwaro kwa njanji. Pa kugundana kwakwamba apo injini yikatimba pasi, ngolo ya katundu, iyo yikaŵa na bokosi la mabuku la Mulara White, yikadumpha kufumirathu pa njanji ndipo yikanangika yayi. Pa nyengo yeneyiyo ngolo ya ŵakukwera iyo yikaŵa kumanyuma kwa sitima yikafwatukako ku ngolo zinyake kwambura kovwirika na munthu, ndipo yikimilira waka pa njanji. Injini na ngolo yake yakunyamura makala na maji vikalutilira kwenda pasi kuwaro kwa njanji mtunda wa ndodo pafupifupi zinkhonde na yimoza panji zinkhonde na zitatu, ndipo injini yikagunda chisinga cha muti wa oku icho ukusani wake ukaŵa mafiti pafupifupi ghatatu. Nkhongono ya sitima yikaŵa yikuru mwakuti injini yikazgokera pasi ntheŵa, ndipo kumanyuma kwa ngolo ya makala na maji kukazungulira na kuŵa mwakujumphanya pa njanji. Ngolo zinandi za sitima, izo zikizanga na nkhongono zose, zikagunda injini yakunangika iyi, ndipo pakachitika kugundana kwachiŵiri. Ngolo yakwamba iyo yikagunda injini yikaŵa ngolo yakunyamura katundu wakutumizga luŵiro, ndipo yikaphwanyika mu vigaŵa vichokovichoko nga ni nkhuni zakukolezgera moto. Iyo na vyose ivyo vikaŵamo vikazgoka chiwunga cha vinyalala ivyo vikaŵa pachanya na mumphepete mwa ngolo ya makala na maji. Yakulondezgapo yikaŵa ngolo ya ŵakukwera ya gulu lachiŵiri, iyo yikaŵa na ŵanthu 18. Pa aŵa yumoza wakakomeka ndipo ŵanyake wose ŵakapwetekeka, ŵanyake chomene, ŵanyake pachoko. Ngolo iyi yikagaŵika paŵiri chifukwa ngolo yakugonamo yikanjira na kujumpha mukati mwake. Kunthazi kwa ngolo yakugonamo kukaphwanyika, ndipo mpando uwo Amai White ŵakajipulika kuti ŵangakhalapo yayi ukaphwanyikirathu.

GSAM 330Ukaboni wa Kuthaska kwa Chiuta

GSAM 330.1Tikati tawona sitima yakunangika, na ngolo iyo Mulara White na muwoli wawo ŵakakweramo pa nyengo ya ngozi, iyo yikimilira waka payekha mtunda wa ndodo pafupifupi 15 kufuma pa sitima yakunangika, tikajipulika mu mitima yithu kuti Chiuta wakapulika lurombo. Ndipo ninjani wakumanya usange wakatuma mungelo wake kufwatura ngolo yira kuti ŵateŵeti ŵake ŵapone kwambura kupwetekeka? Ghanoghano ili likakhwaska chomene mitima yithu apo munthu wakugwira mabureki wakati iyo ndiyo wakayifwatura yayi. Kweniso wakati pakaŵavya munthu pa malo ghakuyimapo kuwaro kwa ngolo apo ichi chikachitika, ndipo kwa iyo na ŵantchito wose ŵa sitima chikaŵa chakuzizwiska umo vikachitikira. Ndipo icho chikaŵazizwiskaso chomene chikaŵa chakuti chakukolelera ngolo na chikhomo chake vyose vikaŵa vyambura kuphwanyika, ndipo chikhomo na unyoro wake vikaŵa pa malo ghakuyimapo gha ngolo yakunangika, nga ni para woko lakupwelelera likaviŵika penepapo.

GSAM 330.2Kuzakafika mise ya pa 24, vinyalala vinandi vikaŵa kuti vyawuskikapo pa njanji mwakuti sitima zikendangaso nga umo zikaŵira kale. Ndipo Mulara na Amai White ŵakakweraso mu ngolo na kufika makora ku Wisconsin ku malo agho ŵakapangana kukumana na ŵanthu.

GSAM 330Ŵakususka Ŵachenyeka

GSAM 330.3Kwa Ŵaisrayeli ŵa kale vinthu vyose vikaŵa vyambura suzgo yayi. Ŵakaŵa na ŵalwani kuwaro awo ŵakayezganga kuŵatondeska kuluta panthazi pa mthondwe uliwose. “Wumba wakusazgikana” na ŵanthu ŵambura kujipeleka kwa Chiuta awo ŵakaŵa mukati mwa msasa ŵakaŵa viteŵetero vyakunozgeka, ivyo Satana wakayezganga kugwiliskira ntchito kuwuska kuleka kukhorwa, mbembe, kudinginyika, na kugaluka. Fundo yakuti woko la Chiuta lakutumbika likaŵa na awo ŵakamugomezganga, ndiposo kuti ŵakatondanga mu kuyezga kwawo, yikaŵa ukaboni wakuti ŵanthu aŵa ŵakasanga uchizi pamaso pake—wakuti woko la Fumu likaŵalongozganga.

GSAM 331.1Ndimoso vikaŵira pa kwamba na kukura kwa uthenga wa mungelo wachitatu. Uthenga uwu waluta panthazi, kweni ni chifukwa cha kukondweska kwa unenesko uwo ukupharazgika ku mtima wakawiro wa munthu yayi. M'malo mwake, unenesko uwo uli pakatikati pa uthenga—Sabata la Fumu—ukususkana na makhumbo gha kujighanaghanira na gha charu, ukuŵapatura awo ŵakulipulikira ku milimo ya charu kwa mazuŵa ghaŵiri pa sabata. Mulimo wa unenesko wa sono waŵa na ŵalwani ŵakuwaro, awo ŵaŵa ŵakukhwima mtima na ŵakufwilirapo pakukhumba kuparanya mulimo. Vya iwo tingayowoya mu mazgu gha wamasalimo kuti, “Kuŵenge kuti Fumu yikaŵa ku chigaŵa chithu chara, Israyeli wayowoye sono; kuŵenge kuti Fumu yikaŵa ku chigaŵa chithu chara, apo ŵanthu ŵakatiwukira; mphanyi ŵakatimira tamoyo, apo ukali wawo ukatigolera.”2

GSAM 331.2Nyengo na nyengo ŵanthu ŵakujighanaghanira na ŵambura kukhorwa ŵawuka pakati pithu, kuyowoya vinthu vikuru ivyo vichitikenge para makhumbo ghawo ghafiskika. Kweni nga ni ungweru wakupusika wa mu mathipa, ungweru wawo uli kuzimwa kale chomene. Uku mulimo wa unenesko wa sono walutilira nadi kwenda mwakukhazikika kuzingilira charu chose, kukhora na kuŵa na nkhongono zinandi pa mthondwe uliwose wakuluta panthazi.

GSAM 331Ŵalara Stephenson na Hall

GSAM 331.3Mu nyengo ya chithukivu ya 1855, Ŵalara Stephenson na Hall ŵakayezga kuwuska kugaluka mu chigaŵa cha Wisconsin. Ŵabali awo ŵakalongozganga ŵakamanyanga makora kuti ŵanthu aŵa ŵakakhumbanga kuyezeska fundo zinyake zose za chipulikano chithu na chisambizgo chawo cha ‘Nyengo Yakunthazi’, ndipo ŵakakhumbisiska kuti ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri ŵasambizgike chisambizgo chakuti ŵanthu ŵazamuŵaso na nyengo yakupika mwaŵi wa kupera pamanyuma pa kwiza kachiŵiri kwa Khristu.

GSAM 331Uchimi Wakukhwaskana na Iwo

GSAM 331.4Pa 20 Novembala 1855, Amai White ŵakapika mboniwoni ya nchimi yakulongora nthowa yawo, pamoza na uchimi wakukhwaskana na umo vinthu vyawo vizamumalira, mu mazgu agha: ‘Kasi iwe munthu wakutomboroka, ukughanaghana kuti ungakanizga mulimo wa Chiuta? Iwe munthu wakutomboroka, kukhwasika kamoza na munwe wake kungakuponya pasi. Wazomerezgenge kuchita nthena kwa nyengo yichoko waka.’

GSAM 332.1Ŵakususka ŵithu ŵayowoya kuti apa pakaŵa mboniwoni ya nchimi iyo yikapharazga kuti ŵanthu aŵa ŵafwenge sonosono, ndipo pakuti ŵakakhala na umoyo kwa vyaka vinandi, mboniwoni yindafiskike. Palije mu mboniwoni iyi icho chikuyowoya za kufwa kwawo. Ŵakalongoreka nga mbanthu awo ŵakakhumbanga kukanizga mulimo wa uthenga wa mungelo wachitatu. Apo ŵakamanyiskikanga umo chingaŵira chipusu kuti Chiuta waŵalekeske, mazgu ghakulutilira kuti, ‘Wazomerezgenge kuchita nthena kwa nyengo yichoko waka.’ Kasi ŵakachita vichi? M'malo mwa kutonda mu nkhondo yawo, nga umo ŵakakhazgiranga, ŵakawoneka nga ŵalekeka kuti ŵayende mu chisi mwakupapapaska. Pakati pajumpha masabata ghachoko waka, ŵakalekerathu Sabata, ndipo ŵakamba kuyisuska. Ŵakakhazganga kupanga gulu la ‘Nyengo Yakunthazi’, iwo ŵenecho kuŵa ŵalongozgi ŵake. M'malo mwa kufiska ichi, pakuleka Sabata ŵakataya nkhongono zose izo ŵakaŵa nazo pa ŵanthu ŵithu. Ntheura na nthowa yawo iyo ŵakenderanga, iwo ŵenecho ŵakatondeskerathu icho ŵakakhumbanga kuchita pakwamba. Ŵanthu ŵithu ŵakati, ‘Nadi, Chiuta “waŵazomerezga kuchita nthena kwa nyengo yichoko waka.”’

GSAM 332Umaliro Wachitima wa Umoyo

GSAM 332.2Pakuyowoya za umaliro wa ŵanthu ŵaŵiri aŵa, ntchiwemi kupereka vinyake ivyo ŵabali ŵawo ŵenecho ŵakayowoya vya masoka ghawo. Aŵa ŵakaŵa ŵakugomezga chisambizgo cha ‘Nyengo Yakunthazi’, awo ŵakakolerana nawo ŵati ŵaleka Sabata. Vyaka 37 ivyo vyajumpha, a Hall ŵakamba kusuzgika maghanoghano pachoko, chifukwa cha kufewa kwa wongo. Ichi chikachitika chifukwa chakuti ŵakataya katundu munandi apo ŵanthu ŵanyake ŵakaŵapusika. Ŵakaŵa na ghanoghano lautesi lakuti usange ŵangafumira kuwaro, thupi lawo lithambalarenge na kusazgikana na pasi. Ŵakupweteka munthu yayi, kweni mu vyaka vyose vinandi ivi ŵatondekerathu kuchita mulimo uliwose wa uteŵeti wa mpingo.3

GSAM 332.3Mulara Stephenson ŵali kufwa vyaka pafupifupi 16 ivyo vyajumpha. Kwa vyaka vinandi pambere ŵandafwe, ŵakaŵa na maghanoghano ghambura kwenelera, ndiko kuti, ŵakaŵa ŵakufuntha, nangauli ŵakaŵa ŵakofya ku ŵanyawo yayi. Pambere ŵandaŵe nthena, ŵakaghanaghana kuti ŵali na wanangwa chifukwa cha chisambizgo chakuti palije dango icho ŵakazomera. Ntheura ŵakaleka muwoli wawo, mwanakazi uyo palije munthu wakamupa mulandu wa uzaghali. Kuti ŵamuleke mwakuyana na dango, ŵakachita waka kupemba loya wambura kugomezgeka. Ndipo ŵakatora mwanakazi munyake muchoko chomene ku muwoli wawo wakwamba. Ichi chikaŵa kuswa malango gha makhaliro ghawemi mwakuwonekerathu, mwakuti nanga ni ŵabali ŵawo ŵa ‘Nyengo Yakunthazi’ ŵakasuska nthowa yawo, ndipo ŵakaŵazomerezga kupharazga pakati pawo chara.

GSAM 333.1Ivyo ŵabali ŵawo ŵenecho ŵakayowoya vya mazuŵa ghaumaliro gha ŵanthu aŵa vikulongora kuŵalengera lusungu lukuru chomene. Kweni ni fundo zeneko zambura kusinthika, izo zikuperekeka kwambura thinkho panji sankho. Pa ichi tikuleka ŵaŵazgi ŵithu kuti ŵeruzge ŵekha umo ukaboni wa ulongozgi uwu ungakolerana na ivyo vikachitikira mathupi ghawo.

GSAM 333Mulara J. H. Waggoner Ŵakuzomera Uthenga

GSAM 333.2Mu chaka cha 1852, Mulara J. H. Waggoner, awo ŵakalongozganga nyuzipepara ya chigaŵa chichoko ku Wisconsin, ŵakazomera unenesko wa sono, ndipo chaka chakulondezgapo ŵakajipeleka na mtima wose ku mulimo wa uteŵeti wa mpingo. Mu 1857 ŵakalemba mabuku ghachoko ghaŵiri ghakuzirwa chomene, lililose la mapeji pafupifupi 200. Lakwamba likaŵa na mutu wakuti, Kakhaliro na Umo Chikulongozgera Chisambizgo cha Sono cha Kuyowoyeskana na Mizimu, ndipo lachiŵiri, Kususka Chisambizgo cha Nyengo Yakunthazi. Lakwamba laŵa nthowa yakuponoskera ŵanthu ŵanandi kuti ŵaleke kuwira mu chipingo ichi cha Satana; kweniso, na thumbiko la Chiuta, lajuriska maso gha ŵanandi awo ŵakamanyanga yayi umo ŵangapulikiskira vyakuwoneka ivi vya mu nyengo yasono.

GSAM 333.3Buku lawo la Kususka Chisambizgo cha Nyengo Yakunthazi likuvumbura mwakukwana chomene visambizgo vyautesi vyakuti ŵakwananga ŵazamuŵa na nyengo yakupika mwaŵi wa kupera pamanyuma pa kwiza kachiŵiri kwa Fumu yithu. Likususka chisambizgo ichi mwakukwana chomene, mwakuti lindazgoreke, ndipo tindawonepo nanga nkhuyezga kulizgora. Buku ili likulongosora mwakupulikikwa makora chomene ndiposo mwakudumura udindo wa Khristu nga ni wasembe pa chitengo cha Ŵawiske mu nyengo yino, uwo mbusembe wake wa Melekizedeki; likulongosoraso udindo uwo wazamuŵa nawo pa chitengo chake mu ufumu wake wamuyirayira wakunthazi, chitengo icho pazamuŵavya usembe wakuphepiskira ŵanthu.

GSAM 334.1Pamanyuma pake, Mulara Waggoner ŵakalemba buku lachitatu lachoko, lakuyana na ghakwamba mu ukuru, la mutu wakuti, Kuphepiskika mu Ungweru wa Kughanaghana na Uvumbuzi. Pafupifupi mu chaka cha 1884, buku ili likanozgekaso na kusazgikira kuŵa buku la mapeji pafupifupi 400. Ni buku lakulongosora mwakupulikikwa makora ndiposo mwakudumura nkhani iyo yikulongoreka na mutu wake.

GSAM 334.2Kwambira pa nyengo iyi, ŵakakolerana chomene na mulimo wakusindikiza mabuku, nga ni mulembi kweniso munozgi wa malemba. Ŵakalutiliraso na milimo yawo ya uteŵeti wa mpingo, ndipo vyaka vyawo vyaumaliro ŵakavimara ku Europe.

GSAM 334.3Pa 17 Epulero 1889, ŵakafwa mwamabuchi ku Basel, Switzerland, ŵakati ŵamara waka buku lawo laumaliro, Kufuma mu Edeni Kufika mu Edeni. Pa zuŵa la 16 ŵakagwira mulimo wakulemba zuŵa lose, ndipo ŵakalemba mazgu agha mu buku lawo lakulembamo vya zuŵa lililose: ‘Nagwira ntchito yakusuzga zuŵa lose.’ Mu lipoti lakuyowoya za iwo ilo likaperekeka na ŵabali ŵa ku Europe, tikusangamo fundo izi:—

GSAM 334.4‘Pa mulenji wa zuŵa la 17, pafupifupi 5:30, ŵakawa na kufwa mu khichini lawo, kwambura chimanyikwiro chakuchenjezga nanga nkhamoza, chifukwa cha kuleka kugwira ntchito kwa mtima. Ŵakagwiranga ntchito mwakulimbikira chomene kuti ŵamalizge buku lawo liphya la Chingelezi, ndipo ŵakakhazganga kunyamuka kuya ku London pa zuŵa lakwamba la sabata lakulondezgapo, kukagwira ntchito pamoza na mulimo wa kura, pambere ŵandawelere ku America mu nyengo ya chithukivu iyo yikizanga.’

GSAM 334.5Kwambira mu 1854, Mulara Waggoner ŵakaŵa ŵakumanyikwa chomene pakati pa ŵanthu chifukwa cha kuvikilira unenesko nyengo zose, pa kupharazga kweniso mu mabuku ghakusindikizgika. Pa nyengo ya kufwa kwawo ŵakaŵa pafupifupi na vyaka 69. Ŵakasungika ku Basel pa 20 Epulero. Ntheura munyake wa ŵantchito ŵakwambilira mu mulimo uwu wakawa wachali pa ntchito yake.

GSAM 334Kuchizgika na Chipulikano

GSAM 334.6Pakwambilira pa nyengo ya kuphuka kwa vyakumera mu 1858, Amai White ŵakalwara chomene kwa mazuŵa ghanandi, ndipo ŵakakhalanga pa bedi, pafupifupi kutondeka kuchita chilichose ŵekha. Usiku unyake, pafupi na pakati pa usiku, ŵakakomoka. Ŵamumbumba yawo ŵakayezga nthowa zose izo ŵakamanyanga kuti ŵaŵawuskire, kweni ŵakatondeka. Ŵakakhala nthena kwa nyengo yakujumpha hafu ya ora, ndipo Mulara White ŵakatichema mwaluŵiro, Mulara Andrews na ine, kuti tikalombere lumoza. Pakuzgora malurombo ghakufumira pasi pa mtima agho ghakaperekeka pafupi na bedi lawo, Fumu yikaŵawuskira mwalusungu, ndipo yikaŵawezgera umoyo wawo wa nyengo zose. Apo ŵakarumbanga Chiuta, ŵakatolekera mu mboniwoni ya nchimi, ŵachali kugona pa bedi. Vinyake vya ivyo ŵakalongoreka mu mboniwoni iyi vingaŵazgika mu ‘Ukaboni ku Mpingo’, Nambala 5.

GSAM 335Chinthu Chakuzizwiska Icho Chikawoneka pa Thupi

GSAM 335.1Chinthu chapadera chakukhwaskana na thupi chikachitika pa mboniwoni iyi, icho tikukhumba kuti ŵanthu ŵachiwoneseske. Mulara White na ine tikakhala ku chigaŵa chimoza cha bedi, ndipo Mulara Andrews ŵakakhala ku chigaŵa chinyake. Mawoko ghawo nyengo zinyake ghakaŵanga ghakukumana pa chifuŵa, ndipo nyengo zinyake ŵakaghasunkhunyanga pamoza na mikono yawo mwakufwatuka ndiposo mwakutowa nga umo ŵakachitiranga nyengo zose, kulazga ku vinthu vyakupambanapambana ivyo ŵakawonanga. Chigaŵa cha pachanya cha thupi lawo chikawuskika pa bedi, mwakuti pakati pa viŵegha vyawo na pilo pakaŵa mtunda wa mainchesi pafupifupi 8 panji 9. Panji tingayowoya kuti thupi, kufuma mu chiwuno kuluta muchanya, likagonthama pa ngodya ya madigiri pafupifupi 30. Ndipo ŵakakhala nthena nyengo yose ya mboniwoni, iyo yikaŵa maminiti 30. Palije munthu uyo wangakhala nthena na nkhongono zake za kawiro kwambura kujikhozga na mawoko na mikono, ndipo kungamuŵira kwakusuzga chomene kukhalirira nthena kwa nyengo yitali iyi. Apaso pakaŵa ukaboni wakuti nkhongono zinyake izo ŵakatondekanga kuzilamulira zikakolerana na mboniwoni iyi.

GSAM 335Uchimi Unyake

GSAM 335.2Pa 1 Okutobala 1858, Mulara White na Amai White pamoza na mulembi uyu ŵakachitiska ungano wa wose ku Rochester, New York. Kufuma pa ungano uwu, mulembi wakaŵaperekeza pa ulendo wakwenda mu chigaŵa cha New York na vigaŵa vya New England. Pa Sabata linyake, Amai White ŵakapika mboniwoni ya nchimi iyo, pamoza na vinthu vinyake, yikaŵalongora kuti pa malo ghanyake mu ulendo uwo tikaghanaghananga, Satana wazamuŵawukira mwankhongono, ndipo Mulara White na ine tikwenera kuŵakhozga mwakukosera mu chipulikano, ndipo Fumu yizamuŵathaska.

GSAM 336Kusuzgika kwa Amai White

GSAM 336.1Apaso pakaŵa uchimi wa ivyo vizamuchitika. Ivyo vikalondezgapo vilongorenge umo ukafiskikira mwakukwana. Pa Sabata lakwamba pamanyuma pa ungano wa ku Rochester tikaŵa ku Roosevelt, ndipo pa Sabata lakulondezgapo tikaŵa ku Brookfield, mu chigaŵa chichoko cha Madison. Mu sabata lakulondezgapo tikachita maungano mu khichini likuru la a Ballou, ku Mannsville, mu chigaŵa chichoko cha Jefferson. Apo tikendanga pa sitima ya pamtunda kufuma ku Brookfield kuya ku Mannsville, chisko cha Amai White chikamba kutupa musi mwa maso. Ivi vikaŵa vyakuŵinya chomene mwakuti apo tikafikanga ku Mannsville ŵakachichizgika kugona pa bedi. Kutupa uku kukasazgikira kwa mazuŵa ghaŵiri, kuŵatondeska kugona tulo kweniso kuchitako kalikose pa maungano. Mutu wawo ukatupa mwakuti maso ghose ghaŵiri ghakajara, ndipo chisko chawo chikasinthika chomene mwakuti chikawonekangaso nga ntcha munthu yayi. Pakati pa vyakuŵinya vikuru vyose ivi, ndiposo kusuzgika chomene mu mtima chifukwa cha kusoŵa tulo, mulwani wakalimbikiranga kuŵapangiska kuti ŵadinginyikire Chiuta. Vinthu vikalutilira nthena mpaka maungano agho ghakanozgeka ghakamara.

GSAM 336.2Maungano ghakati ghamara, Mulara White ŵakati kwa ine,

GSAM 336.2‘M'bali John, uku ndiko kuwukira kwa Satana pa muwoli wane uko tikachenjezgekera ku Rochester. Mukukumbuka kuti kula tikapika layizgo lakuti, usange tingakolerana na kumukhozga mu chipulikano, kwambura kuleka nanga nkhamoza apo kulimbana uku kwiza, nkhongono za mulwani zizamuthereskeka ndipo iyo wazamuthaskika. Tiyeni tinjire sono nthena tikalombere lumoza.’

GSAM 336Kuthaskika Nga Umo Vikayowoyekerathu

GSAM 336.3Tikanjira nyengo yeneyiyo mu chipinda umo Amai White ŵakagonanga pa bedi chifukwa cha ulwari, ndipo tikaŵalombera na mtima wose, apo ŵabali awo ŵakaŵa mu chipinda icho tikachitirangamo maungano ŵakalutilira kulomba mu chete. Pafupifupi maminiti 10 ghati ghajumpha kufuma apo tikambira kulomba, nkhongono za Fumu zikakhira na kuzuzga chipinda. Nyengo yeneyiyo Amai White ŵakafwatuka ku vyakuŵinya vyose, ndipo ŵakalomba chakurya nyengo yeneyiyo. Iyi yikaŵa nyengo ya pafupifupi 5 koloko namise. Pakufika 7 koloko, kutupa kose pa chisko chawo kukaŵa kwamara, ndipo ŵakafika ku ungano wa usiku wura, ŵakuwoneka nga mbakuchira makora nga umo ŵakaŵira nyengo zose.

GSAM 337.1Pakupempha kwa ŵanthu ŵa mu malo ghara, usiku uwu kukayowoyeka nkhani ya ‘Chiharo cha Ŵatuŵa’, ndipo pakumara kwake Amai White ŵakayowoya mazgu ghakuchiska. Apo Mulara White ŵakaŵa kuwaro na mwana wawo muchoko W. C., Amai White ŵakatolekera mu mboniwoni ya nchimi panthazi pa wumba ukuru wura. Vinyake vya ivyo ŵakalongoreka pa nyengo iyi vingaŵazgika mu nkhani yaumaliro ya ‘Ukaboni ku Mpingo’ Nambala 5, iyo yili na deti la Mannsville, N.Y., 21 Okutobala 1858.

GSAM 337.2Kufwatuka ku ulwari uko Amai White ŵakasanga pa nyengo iyo tayowoya pachanya kukaŵa kwakukwana nga umo kukayowoyekerathu mu mboniwoni ya nchimi iyo ŵakapika ku Rochester. Suzgo lakuyana na ili likachitikaso yayi pa ulendo uwu, ndipo pa malo ghose tikasanga kutonda kukuru chifukwa cha unenesko.

GSAM 337Uchimi wa Nkhondo ya pa Chiweniweni ya ku America

GSAM 337.3Pa Sabata, pa 12 Janyuwale 1861, myezi yitatu yakukwana pambere futi yakwamba yindalire pa Fort Sumter, nyumba yakusoperamo ya ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri ku Parkville, Mich., yikapatulika kwa Chiuta. Kulira kwa futi uku ndiko kukaŵa kwamba kweneko kwa nkhondo iyo yikafwatura ŵazga 4,000,000 ŵa ku Africa mu America. Pa kusopa uku pakaŵa Mulara White na ŵawoli ŵawo, Ŵalara Waggoner na Smith, ndiposo mulembi uyu. Pakumara kwa nkhani ya Mulara White, Amai White ŵakayowoya mazgu ghakuchiska ghakukhwaska mtima, ndipo pamanyuma ŵakakhala pa chitengo. Apo ŵakakhala nthena ŵakatolekera mu mboniwoni ya nchimi. Nyumba yikazura na ŵanthu, ndipo malo agha ghakaŵa nadi ghakuchitiska ntchindi na wofi. Ŵakati ŵafuma mu mboniwoni, ŵakawuka, ndipo ŵakalaŵiska mu nyumba mose na kuyowoya kuti:—

GSAM 338.1‘Palije munthu mu nyumba iyi uyo waghanaghanapo nanga nkhamoza za suzgo ilo likwiza pa charu ichi. Ŵanthu ŵakuseka dango la South Carolina la kujipatura, kweni sono nthena nalongoreka kuti vigaŵa vinandi vizamukolerana na chigaŵa icho, ndipo kuzamuŵa nkhondo yakofya chomene. Mu mboniwoni ya nchimi iyi nawona ŵasilikari ŵanandi ŵa vigaŵa vyose viŵiri ŵawungana pa malo ghankhondo. Napulika kududuma kwa vizinga, ndipo nawona ŵakufwa na awo ŵakufwa sono ku vigaŵa vyose. Pamanyuma nawona ŵakuchimbilira panthazi na kurwana ŵakukumana chisko na chisko [ŵakulasananga na vimayi vya ku mafuti]. Pamanyuma nawona malo agha nkhondo yati yamara, ghazura ghose na ŵakufwa na awo ŵakufwa sono. Pamanyuma natolekera ku majele, ndipo nawona kusuzgika kwa awo ŵali mu ukavu, awo mathupi ghawo ghakamaliranga. Pamanyuma natolekera ku nyumba za awo ŵafwilika ŵafumu, ŵana ŵanalume, panji ŵabali ŵanalume mu nkhondo. Nawona chitima na kuŵinya kwa mitima yawo.’

GSAM 338.2Pamanyuma, ŵakalaŵiska mwakuzikira mu nyumba mose na kuti, ‘Muli ŵanthu mu nyumba iyi awo ŵazamufwilika ŵana ŵanalume mu nkhondo iyo.’

GSAM 338Ukaboni wa Amai Ensign Wakukhwaskana na Mboniwoni za Nchimi

GSAM 338.3Kuti tikhozge fundo iyo yili pachanya, na kulongora kuti uchimi uwu ukayowoyeka pa zuŵa ilo lazunulika, ndiposo kulongora umo mpingo ukawupulikiskira na kuwuthandazgira, tikupereka ukaboni uwu:—

GSAM 338.4‘Ichi chikukhozga kuti mu Janyuwale 1861 nkhakhala mu chigaŵa chichoko cha St. Joseph, Michigan, pafupifupi mamayilo 6 kufuma ku Parkville. Nkhaŵa Adventist yayi. Pa zuŵa la 12 la mwezi uwu, ŵazengezgani ŵane ŵanyake ŵakaluta ku Parkville ku maungano. Ŵakati ŵawelera kunyumba ŵakaniphalira kuti pa ungano pakaŵa mwanakazi uyo wakaŵa nga wali mu maloto, ndipo wakayowoya kuti nkhondo yakofya chomene yikwiza pa United States; kuti ŵasilikari ŵanandi ŵazamuwunganyika ku vigaŵa vyose viŵiri, ku Mwera kweniso ku Mpoto, ndipo ŵanandi ŵazamusuzgika mu majele. Kweniso kuti mbumba zinandi zizamusuzgika chomene chifukwa cha ukavu, chifukwa cha kufwa kwa ŵafumu, ŵana ŵanalume na ŵabali ŵanalume mu nkhondo; ndipo kuti mukaŵa ŵanalume mu nyumba iyo awo ŵazamufwilika ŵana ŵanalume mu nkhondo iyo.’ Pakasayinika kuti, ‘Martha V. Ensign, Wild Flower, mu chigaŵa chichoko cha Fresno, California, 30 Janyuwale 1891.’

GSAM 339.1Pakukolerana na uchimi wa nkhondo yakofya yira, Amai White ŵakayowoyaso kuti ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri ‘ŵazamuŵikika mu masuzgo ghakuru chifukwa cha nkhondo, ndipo ukaŵa mulimo wa wose kulomba na mtima wose kuti ŵapike vinjeru vyakumanya icho ŵangachita mu nyengo zakusuzga izo zikaŵa panthazi pawo.’

GSAM 339Ukuru wa Nkhondo ya pa Chiweniweni

GSAM 339.2Pa nyengo iyo mboniwoni ya nchimi yikaperekekera, ŵanthu ŵa ku Mpoto ŵanandi ŵakamanyanga pachoko chomene, panji ŵakamanyanga chara, za nkhondo iyo yikaŵa pafupi kwiza. Nanga ni Purezidenti Lincoln, myezi yitatu pamanyuma pake, pa 12 Epulero 1861, apo vigaŵa vinandi vikaŵa kuti vyakolerana na South Carolina mu dango lake la kujipatura, ndipo futi yakwamba yikalira pa Fort Sumter, ŵakachema ŵanalume 75,000 pera, ndipo aŵa ŵakeneranga kuteŵeta kwa nyengo yifupi ya myezi yitatu.

GSAM 339.3Ŵasilikari wose awo ŵakalembeska ku chigaŵa cha awo ŵakavikiliranga umoza wa charu mu nyengo ya nkhondo ŵakaŵa 2,859,132. Buku la Vinjeru vya Mitundumitundu la Britannica likuti ‘ŵasilikari ŵa vigaŵa vyakujipatura ŵakaŵa pafupifupi 700,000 pakwambilira pa 1863,’ kweni kuti ntchakusuzga kumanya makora unandi wose uwo ŵakalembeska. Likughanaghana kuti ŵakufwa ŵawo ŵakaŵa ‘pafupifupi ŵanalume 300,000.’ Mabuku ghanyake gha vinjeru vya mitundumitundu gha sonosono ghakuŵika chiŵerengero cha awo ŵakafwa ku chigaŵa chakuvikilira umoza wa charu pa 359,528. Aŵa ni awo ŵakakomeka mu nkhondo, panji kufwa na vilonda panji matenda agho ŵakasanga ku nkhondo panji mu majele. Pakuyowoya za ngongoli ya chigaŵa chakuvikilira umoza wa charu, Britannica likuti:—

GSAM 339.4‘Ngongoli yikafika pa ukuru wake wose pa 31 Ogasiti 1865, ndipo yikaŵa $2,845,907,626.56. Ndalama pafupifupi $800,000,000 zakufuma mu ivyo boma likasanganga nazo zikaŵa kuti zagwiriskikaso ntchito, chomenechomene pa nkhondo. Vigaŵa, misumba, vigaŵa vichoko na matawuni vikagwiriska ntchito ndalama zawo za misonkho na kuŵa na ngongoli zawo chifukwa cha nkhondo. Ndalama za penshoni izo zizamulipika panji zizamukwana $1,500,000,000 paumaliro. Ndalama izo vigaŵa vyakujipatura vikagwiriska ntchito zizamumanyikwa yayi. Katundu uyo wakaparanyika na ŵasilikari ŵa boma la charu chose ndiposo ŵasilikari ŵa vigaŵa vyakujipatura ni wakusuzga chomene kumupendesera mtengo; ndipo mtengo wa ŵazga ŵa ku Mwera, uwo ukaŵa $2,000,000,000, ukamara chifukwa cha nkhondo. Vyose pamoza, nangauli ndalama izo nkhondo yikamalira zingapendeka makora chara, $8,000,000,000 ni chiŵerengero chakujumphizga yayi.’4

GSAM 340Ukaboni Unyake Wakukhozga Mboniwoni ya Nchimi

GSAM 340.1Pakuyowoya za uchimi wakukhwaskana na ŵanalume ŵa mu nyumba yakusoperamo ya ku Parkville awo ŵazamufwilika ŵana ŵanalume mu nkhondo, niyowoyenge waka kuti mu nyengo ya kuthothoka kwa mahamba mu 1883, nkhakumana na mulara wa mpingo wa ku Parkville. Iyo wakaŵaso mulara mu Janyuwale 1861 apo mboniwoni ya nchimi yikaperekeka. Nkhamufumba usange wakakumbukanga mazgu agho Amai White ŵakayowoya pakulongosora mboniwoni yakukhwaskana na nkhondo. Wakati, ‘Enya, nkhukumbuka.’ Nkhati, ‘Kasi munganiphalira kuti mukumanya ŵalinga awo ŵakaŵa mu nyumba pa zuŵa lira ŵeneawo ŵakafwilika ŵana ŵanalume mu nkhondo?’ Nyengo yeneyiyo wakakumbuka mazina gha ŵanthu ŵankhondi, ndipo wakati, ‘Nkhumanya kuti aŵa ŵakaŵapo, ndipo ŵakafwilika ŵana ŵanalume mu nkhondo. Ndipo usange niŵenge kunyumba uko ningayowoya na ŵanthu ŵane, ningamupani mazina ghanyake.’ Wakalutilira kuti, ‘Nkhughanaghana kuti pakaŵa ŵanyake ŵankhondi, padera pa aŵa nazunura.’

GSAM 340.2Kurwana kwambura kuleka kwa chigaŵa cha ku Mwera kwa vyaka vinayi na kujumpha, mpaka pafupifupi hafu ya ŵasilikari wose awo ŵakawunganyika ŵakafwa mu nkhondo panji na matenda, kukulongora kufiskika kwakuwonekerathu kwa uchimi uwo uli pachanya.

GSAM 340Wuzga na Nkhondo

GSAM 340.3Pakulongosora mboniwoni ya nchimi iyo ŵakapika pa 4 Janyuwale 1862, Amai White ŵakati:—

GSAM 340.4‘Ŵanthu vikwi ŵakakhuŵilizgika kulembeska ku usilikari na maghanoghano ghakuti nkhondo iyi yikaŵa yakumalizga wuzga. Kweni sono pakuti ŵanjiramo, ŵakusanga kuti ŵakapusikika, kuti chilato cha nkhondo iyi nkhumazga wuzga yayi, kweni kuwusunga nga umo uliri.’

GSAM 341.1Mazgu agho ghali pachanya ghakaperekeka pa nyengo iyo ŵasilikari ŵakeneranga kovwira kuwezgera ku ŵeneko ŵazga wose awo ŵakachimbilira mu malo gha ŵasilikari ŵakuvikilira umoza wa charu. Ndipo ŵasilikari ŵakulongoreka kuti ŵakayowoyanga kuti, ‘Usange tingatonda kugaluka uku, kasi tasangapo vichi?’ Ŵakuzgora mwakugongowa kuti, ‘Palije. Icho chikambiska kugaluka chindawuskikepo. Ndondomeko ya wuzga, iyo yananga charu chithu, yalekeka kuti yilutilire na kuwuskaso kugaluka kunyake.’ Mazgu agha, ghakutoleka mu ‘Ukaboni ku Mpingo’ Nambala 7, umo muli nkhani yose yakukhwaska mtima ya nkhondo pa mutu wakuti ‘Wuzga na Nkhondo’, ghakuyowoya yayi kuti wuzga uzamumalizgika chara. Kweni ghakulongora umo vinthu vikaŵira nga umo ŵasilikari ŵakaviwoneranga pa nyengo yira. Panthaziko mu ‘Ukaboni ku Mpingo’ wenewura muli uchimi wakuti:—

GSAM 341Uchimi wa Kutonda kwa Chigaŵa cha ku Mpoto

GSAM 341.2‘Ndipo nangauli vili nthena, kupharazgika kufunga kwa charu chose! Fumu yikuti, “Asi kufunga uko nasankha ndiko uku, kufwatura vikondo vya uheni, kusutura katundu muzito, kuleka ŵakuyuzgika kuti ŵalute ŵanangwa, na kuti muswe joko lililose?” Para charu chithu chachita kufunga uko Chiuta wasankha, apo ndipo wazamuzomera malurombo ghawo ghakukhwaskana na nkhondo; kweni sono ghakunjira mu khutu lake yayi.’

GSAM 341.3Awo ŵakumanya mdauko wa nkhondo iyi ŵakumanya za kuthereskeka, masoka, kuchedwa, na vinyake, ivyo vikakolerana na kuyezgayezga kwa chigaŵa cha ku Mpoto kutonda ŵasilikari ŵa ku Mwera, mpaka apo chilengezgo chakufwatura ŵazga chikaperekeka pa 1 Janyuwale 1863. Ndipo kutonda kukaŵa kwakuchimbira wuli kufuma pa nyengo iyi mpaka nkhondo yikamala! Kwa awo ŵakalaŵiskanga umo mulimo ukalutiranga panthazi, kufiskika kwa uchimi wa pa 4 Janyuwale 1862 kukawoneka makora nadi. Ichi chikachitika pamanyuma pakuti katundu wawuskikapo, vikondo vya wuzga vyafwatulika, ndipo joko lasweka pa muzga! Vikawonekerathu kuti Chiuta wakapulika malurombo gha ŵanthu ŵake, na kutumbika kuyezgayezga kwawo kumazga nkhondo apo ŵakasankha kufunga uko kukamukondweskanga!

GSAM 342Ukaboni wa St. John Awo Kale Ŵakaŵa Kazembe

GSAM 342.1Mu nkhani iyo nkhapulikizga namise pa 29 Juni 1891, yakuyowoyeka ku Ottawa, Ill., na John P. St. John ŵa ku Kansas, awo kale ŵakaŵa kazembe, ŵakayowoya mazgu agha:—

GSAM 342.2‘Nindakhuŵarepo chomene nga umo nkhakhuŵarira apo [ŵasilikari ŵa vigaŵa vyakujipatura] ŵakatithereska ku Bull Run. Kweni vyose vikaŵa chigaŵa cha ndondomeko ya Chiuta. Tiŵenge kuti taŵathereska [ŵasilikari ŵa vigaŵa vyakujipatura], ŵandyali mphanyi ŵapangana mtende, ndipo umoza wa charu mphanyi ukalutilira pamoza na wuzga, ndipo mphanyi tichali nawo lero. Kwa vyaka viŵiri, [ŵasilikari ŵa vigaŵa vyakujipatura] ŵakaluskitanga. Kweni Lincoln ŵakati ŵafumiska chilengezgo chakumanyikwa chomene cha kufwatura ŵazga, tikaŵa kuti tazgokera ku chigaŵa cha Chiuta, ndipo tikate titondekenge chara.’

Notes

  1. Masalimo 32:8. ↩
  2. Masalimo 124:1-3. ↩
  3. Fundo zaumaliro izi zikayowoyeka na ŵamumbumba yawo kwa M'bali Frederickson, wa ku Dakota, mu Epulero 1892. ↩
  4. Buku la Vinjeru vya Mitundumitundu la Britannica (kusindikizga kwachinkhondi na chinayi), Buku 23, peji 780. ↩

Note

Back