Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
20 / 31
20 / 31

Cipaturo 17 — Unenesko Ukuruta Panthazi mu Masuzgo

John Norton Loughborough

GSAM 265.1“Umo muliska wakupenjera mskambo wake pa zuŵa ilo wali pakati pa mberere zake izo zambininika, ndimo nane nizampenjera mberere zane, ndipo nizamuzithaska kufuma mu malo ghose agho zikambininikiramo pa zuŵa la mabingu na mdima.”1

GSAM 265.2Ŵanthu awo kufika pa nyengo iyi (1847) ŵakazomera uthenga wa mungelo wachitatu ŵakaŵa ŵakavu mu vyuma vya charu chino, ndipo ntheura ŵakawovwiranga pachoko waka na ndalama kuti uthenga uthandazgike. Mulara White na muwoli wake, ndiposo Mulara Bates, ŵakawona kuzirwa kwa kuteŵetera ŵekha pakati pa ŵabali awo ŵakambininika, ndiposo kukhumbikwa kwa kunozga vyakuŵazga vyakuti viŵikike mu mawoko gha ŵanthu kuti viŵawovwire kumanya unenesko. Kabuku ako Mulara Bates wakalemba pa nkhani ya Sabata kakamovwira chomene pakulongosora nkhani iyi apo wakendanga ku malo ghakupambanapambana, kweniso pakatumizikanga na makalata. Wakateŵeta na kuzizipizga kukuru chomene.

GSAM 265Kujipata kwa Mudumbu Wachisungwana Chifukwa cha Unenesko

GSAM 265.3Nyengo yinyake, pakuti wakaŵavya ndalama za ulendo, wakaŵa pafupi kwamba kwenda pasi kufuma ku Massachusetts kuya ku New Hampshire. Pa nyengo yeneyiyo wakapokera kalata kufuma kwa mudumbu wachisungwana uyo wakapangana kugwira ntchito za panyumba pa malipiro gha $1 pa sabata kuti waŵe na kanthu kakovwilira mulimo wa Chiuta. Wakati wagwira ntchito sabata yimoza, maghanoghano ghakuti Mulara Bates wakakhumbikwiranga ndalama ghakamukora chomene, mwakuti wakaluta kwa uyo wakamulemba ntchito na kupempha kuti wamupiretu malipiro, kuti watumizge mwaluŵiro $5 kwa Mulara Bates. Na ndalama izi wakalipira ulendo wake kuya ku New Hampshire pa chakukweramo chakunyamura ŵanthu wose. Pa malo ghose wakaŵanga na maungano ghawemi, ndipo ŵanthu ŵanandi ŵakazomera unenesko.

GSAM 266Kwamba Kukhala pa Nyumba na Katundu wa Panyumba Wakubwereka

GSAM 266.1Kuti tilongore mzimu wa kujipata uwo ukachiskanga ŵadangiliri ŵakwamba mu uthenga uwu, tikuwona mazgu ghakulondezgapo agho Amai White ŵakayowoya vya umo ŵakakhaliranga mu nyengo ya chiwuvi ya 1847-48. Pa nyengo iyo ŵakakhalanga mu vipinda vya nyumba yikuru ya S. Howland ku Topsham, Maine, uko ŵakamba kukhala na katundu wa panyumba wakubwereka:—

GSAM 266.2“Tikaŵa ŵakavu, ndipo tikaŵa mu nyengo ya kusoŵa. Mfumu wane wakagwiranga ntchito ya kuguguza malibwe pa njanji; ntchito iyi yikakwentchanga chikumba cha minwe yake mwakuti ndopa zikafumanga mu malo ghanandi. Tikadumura kuti tileke kugomezga ŵanyithu kuti ŵatisangire vyakukhumbikwa, kweni tijisangire tekha na kuŵa na chakovwilira ŵanyithu. Kweni vinthu vikatiyenderanga makora yayi. Mfumu wane wakagwiranga ntchito mwakulimbikira chomene, kweni wakatondekanga kupokera malipiro agho ghakamweneleranga pa ntchito yake.

GSAM 266Mulara White Wakutema Nkhuni Zakupimika mu Miwunjiko

GSAM 266.3“Mfumu wane wakaleka ntchito ya pa njanji, ndipo wakatora mbavi yake na kuluta ku thengere kukatema nkhuni zakupimika mu miwunjiko. Nangauli wakapulikanga vyakuŵinya mu mbambo nyengo zose, wakagwiranga ntchito kufuma mulenjilenji m'paka kufipa kuti wasange masenti pafupifupi 50 pa zuŵa. Vyakuŵinya vikuru vikamutondeska kugona usiku. Mwaluŵiro tikapokera makalata kufuma kwa ŵabali mu vigaŵa vyakupambanapambana ŵakutichema kuti tilute kukaŵawona; kweni pakuti tikaŵavya ndalama zakutifumiskira mu chigaŵa chithu, tikazgoranga kuti nthowa yindajurike panthazi pithu.

GSAM 266.4“Tikapokera kalata kufuma kwa M'bali Chamberlain wa ku Connecticut, uyo wakatichiska kuti tikaŵepo pa ungano mu chigaŵa icho. Tikadumura kuti tilutenge usange tingasanga ndalama. Mfumu wane wakapenderana malipiro na uyo wakamulemba ntchito, ndipo wakasanga kuti ŵakenera kumupa madola khumi. Na hafu ya ndalama izi nkhagura vyakuvwara ivyo tikakhumbikwiranga chomene, ndipo nkhasona vigamba pa chikhotho cha mfumu wane. Nanga ni vigamba ivyo nkhasazgangako tuvigamba tunyake, mwakuti chikaŵa chakusuzga kumanya salu yakwamba pa mawoko gha chikhotho. Tikakhala na madola ghankhondi kuti ghatitole ku Dorchester, Mass. Bokosi lithu la ulendo likaŵa na pafupifupi vyose ivyo tikaŵa navyo pa charu chapasi. Kweni tikaŵa na mtende wa mu maghanoghano na njuŵi yituŵa, ndipo ivi tikavizirwiskanga kuluska vyakukondweska vya pa charu chapasi.

GSAM 267.1“Tikaluta ku nyumba ya M'bali Nichols, ndipo pambere tindafumeko, Mudumbu Nichols wakapa mfumu wane madola ghankhondi, agho ghakalipira ulendo withu kuya ku Middletown, Conn. Tikaŵa ŵalendo mu msumba uwo, ndipo tikaŵa kuti tindaŵonepo nanga njumoza wa ŵabali mu chigaŵa icho. Tikakhala na masenti 50 pera. Mfumu wane wakachita chikanga yayi kugwiliskira ntchito ndalama izo kubwereka ngolo, ntheura wakaponya bokosi pa muwunjiko wa mathabwa, ndipo tikalutilira kwenda pasi kupenja munthu wa chipulikano chithu. Mwaluŵiro tikasanga M'bali Chamberlain, uyo wakatitora kuya ku nyumba yake.”

GSAM 267Ungano ku Rocky Hill, Conn.

GSAM 267.2Ungano uwu ukachitikira ku Rocky Hill. Chipinda chakugonganamo chikaŵa chipinda chikuru icho chikaŵa chindamalizgike kuzengedwa mu nyumba ya M'bali Belden. Mazgu ghakulondezgapo, ghakufuma mu kalata iyo Mulara White wakalembera S. Howland, ghakulongosora vinthu vinyake vyakukondweska vya ungano uwu:—

GSAM 267.3“Pa Epulero 20 [1848], M'bali Belden wakatuma ngolo yake ku Middletown kuti yizakatitore ise na ŵabali awo ŵakambininika mu msumba uwo. Tikafika pa kwake [Rocky Hill] pafupifupi 4 mise, ndipo pamasinda pa maminiti ghachoko waka Ŵabali Bates na Gurney ŵakanjira. Mise yira tikaŵa na ungano wa ŵanthu pafupifupi 15. Pa Chinkhondi mulenji ŵabali ŵakizanga m'paka tikaŵa pafupifupi 50. Ni wose yayi awo ŵakaŵa kuti ŵakhazikika chomene mu unenesko. Ungano withu wa zuŵa lira ukaŵa wakukondweska chomene. M'bali Bates wakalongosora marango mwakupulikikwa makora, ndipo maukaboni ghankhongono ghakachiska ŵanthu kumanya kuzirwa kwake. Mazgu ghakakhozga awo ŵakaŵa kale mu unenesko, na kuwuska awo ŵakaŵa kuti ŵandadumure makora.”2

GSAM 267Kuchemeka ku Chigaŵa cha Oswego, N.Y.

GSAM 267.4Chifukwa cha kuthandazgika kwa kabuku ka Mulara Bates pakati pa ŴaAdventist, ŵanthu mu vigaŵa vinyake ŵakamba kusunga Sabata. Hiram Edson wa ku Port Gibson, N.Y., wakalemba kalata kuchema Mulara White na Amai White ndiposo ŵanyake kuti ŵakize ku ungano wa ŵasungi ŵa Sabata ku Volney, mu Chigaŵa cha Oswego, mu Ogasiti, 1848. Wakayowoya kuti ŵabali ŵanandi ŵakaŵa ŵakavu, ndipo wakafiska yayi kulayizga kuti ŵawovwirenge chomene pa kulipira vyakukhumbikwa pa ulendo. Mulara White wakaŵa kuti wapokera $40 pa ntchito iyo wakagwira mu munda wa utheka wakulyeska viŵeto. Ndalama zinyake zikagwira ntchito kugulira vyakuvwara ivyo vikakhumbikwiranga chomene, ndipo zakukhalapo zikalipira ulendo wawo wakuya ku Volney na kuwera.

GSAM 268.1Ungano uwu ku chigaŵa cha kumanjiliro gha dazi cha New York ukachitikira mu nyumba yakusungiramo ngolo ya a Arnold. Pakaŵa ŵanthu pafupifupi 35, ŵenewo ndiwo wose awo ŵakafiska kuwungana mu chigaŵa chira cha boma, kweni chikaŵa chakusuzga kusanga nanga ni ŵanthu ŵaŵiri awo ŵakakolerananga. Waliyose wakakosera pa maghanoghano ghake, wakuti ghakuyana na Baibolo. Wose ŵakakhumbanga chomene kuthandazga na kupharazga maghanoghano ghawo. Ŵakaphalirika kuti Mulara White na muwoli wake ŵakenda mtunda utali ntheura kuti ŵazakapulikizge kwa iwo yayi, kweni kuti ŵazakaŵasambizge unenesko. A Arnold ŵakagomezganga kuti vyaka 1,000 vya Chivumbuzi 20 vikajumpha kale, ndipo kuti ŵanthu 144,000 awo ŵakuzunulika mu Chivumbuzi ŵakaŵa awo ŵakawuskika pa kuwuka kwa Khristu.

GSAM 268A Arnold Ŵakususka Mitheto Yakupatulika ya Mpingo

GSAM 268.2Apo vimanyikwiro vya nyifwa ya Fumu yithu vikaŵa panthazi pa gulu ili, ndipo ŵakaŵa pafupi kukumbukira visuzgo vyake, a Arnold ŵakawuka na kuyowoya kuti ŵakaŵavya chipulikano mu icho ŵakaŵa pafupi kuchita,—kuti Mugonero wa Fumu ukaŵa kulutilira kwa Paska, uwo ukwenera kusungika kamoza pera pa chaka.

GSAM 268.3Kupambana kwa maghanoghano kwachilendo uku kukaŵika katundu muzito pa Amai White. Ŵakamanyanga makora kuti a Arnold ŵakabudanga, ndipo ŵakasuzgikanga na chitima chikuru mu mtima, pakuti chikawonekanga kuti Chiuta wakayuyulika. Ŵanyake ŵakawopanga kuti ŵakufwa; kweni Ŵalara Bates, White, Chamberlain, Gurney, na Edson ŵakaŵalombera, ndipo Fumu mwalusungu yikapulika malurombo gha ŵateŵeti ŵake, ndipo ŵakasangaso nkhongono. Ungweru wa kuchanya ukaŵalira pa iwo, ndipo mwaluŵiro ŵakaleka kumanya vinthu vya pa charu chapasi. Apo ŵakaŵa mu mkhaliro uwu, ŵakalongoreka vinyake vya visambizgo vyakubudika vya awo ŵakaŵapo, kweniso unenesko uwo ukasuskanga visambizgo ivi. Vikalongoreka kuti maghanoghano ghambura kukolerana agho ŵakatenge ghakuyana na Baibolo ghakayana waka na umo iwo ŵakalipulikiranga Baibolo, ndiposo kuti ŵakenera kuleka visambizgo vyawo vyakubudika na kukolerana pa uthenga wa mungelo wachitatu. Ungano ukamara mwauchindami; unenesko ukatonda. Awo ŵakakoleskanga maghanoghano ghakupambanapambana ghachilendo agha ŵakazomera kuti ŵakabuda, ndipo ŵakakolerana pa unenesko wa sono wa uthenga wa mungelo wachitatu, ndipo Chiuta wakaŵatumbika chomene.

GSAM 269Mboniwoni ya Nchimi Iyo Mukagwiliskika Ntchito Baibolo Mwakuzizwiska

GSAM 269.1Nkhani yakulondezgapo ya ungano uwu yikayowoyeka na a Alexander Ross pa Janyuwale 4, 1884. Iwo ŵakaŵa yumoza wa ŵanthu 35 awo ŵakaŵa pa ungano uchoko uwu. Ŵakati:—

GSAM 269.2“Mudumbu White, apo ŵakaŵa mu mboniwoni ya nchimi, ŵakimilira na kutora Baibolo la mbumba pa woko lawo lamazere; buku ili likaŵa la ukuru wakuzgoŵereka. Apo ŵakalikoranga lakujulika, kuchanya chomene, kwambura kulaŵiska kwa ilo, ŵakajuranga malemba ghakupambanapambana na woko lawo lamalyero, ndipo para ŵaŵika munwe pa lemba, ŵakayowoyanga mazgu ghake. Nkhalaŵiska malemba ghanandi kuti niwone usange ŵakayowoyanga lemba ilo ŵakalongoranga. Ine panji ŵanyake ŵa mu gulu ili tikalaŵiska malemba ghose. Pa lemba lililose ŵakayowoyanga mazgu gha lemba ilo ŵakalongoranga, kweniso ŵakachitanga ichi uku maso ghawo ghakulaŵiska kuchanya, ku chigaŵa chakususkana na uko kukaŵa Baibolo. Malemba agha agho ŵakayowoya ndigho ghakaparanya visambizgo vyautesi vya ŵasungi ŵa Sabata awo ŵakawungana ku Volney mu Ogasiti, 1848, ndipo ghakatipangiska kukolerana pa unenesko.”

GSAM 269.3Nadi, munthu uyo mphanyi wakaleka yayi chisambizgo chakubudika icho chikanyoloreka mu mukhaliro wanthena, na malemba ghakupulikikwa makora ghakufuma mu Baibolo, ndiposo mu nthowa yakuzizwiska iyi, mphanyi wakaŵa wakusuzga chomene kukhorweska. Gulu ili la ŵasungi ŵa Sabata mu Chigaŵa cha Oswego, visambizgo vyawo vyakubudika vyati vyanyoloreka ntheura, ndipo ŵati ŵakolerana pa unenesko, ŵakafuma pa ungano uwo na kuluta kuthandazga ungweru ku ŵanyawo. Vipambi vyake vikalongora nadi kuti uwu ukaŵa mulimo wa Chiuta. Satana ngwakunozgeka nyengo zose kupatuska ŵanthu, kuŵatimbanizga, na kuŵambininiska, na nthowa yiliyose iyo wangagwiliskira ntchito. “Chiuta ni Chiuta wa utimbanizgi yayi, kweni wa mtende, umo viliri mu mipingo yose ya ŵatuŵa.”3

GSAM 270Kuchizgika kwa Ŵalwari Mwamunthondwe

GSAM 270.1Pamasinda pa ungano uwo wazunulika kale, maungano ghakachitika mu Chigaŵa cha Madison, ku Port Gibson, Port Byron, na mu Msumba wa New York. Pamasinda pake pakaŵa ungano wa wose ku Connecticut. Mu malo ghanyake mwa agha Fumu yikasendelera pafupi chomene na ŵateŵeti ŵake, ndipo nkhongono yakuchizga ya Muchizgi Mukuru yikiza pa ŵalwari pakuzgora malurombo ghakufumira pasi pa mtima gha ŵanthu ŵake, apo ŵakalondezganga languro ilo lili mu Kalata ya Yakobe.4 Nanga ni ŵanthu awo ŵachizgi ŵakati palije chigomezgo cha kuchira ŵakachizgika matenda ghawo. Vinthu vya mtundu uwu vyachitikapo kanandi pa nyengo zakupambanapambana kwamba mu 1845.

GSAM 270Ŵadangiliri Ŵakwamba Ŵakuzizipizga Masuzgo

GSAM 270.2Mulara White, mu Review and Herald ya Febuluwale 5, 1880, apo wakayowoyanga vya mazuŵa ghara gha kwamba mulimo, wakati:—

GSAM 270.3“Mu milimo yithu yakwamba tikasuzgika na njara chifukwa cha kusoŵa chakurya chakwenelera, ndiposo na chiwuvi chifukwa cha kusoŵa vyakuvwara vyakwenelera. Tikajipata nanga ni vinthu vyakukhumbikwa pa umoyo kuti tisunge ndalama za mulimo wa Chiuta. Pa nyengo yeneyiyo tikajivuska chomene mwakofya kuti tifiske mulimo unandi uwo ukawonekanga kuti ngwakukhumbikwa kuchitika, wa kulemba, kunozga vyakulembeka kuti visindikizgike, kwenda, na kupharazga kufuma mu chigaŵa chimoza kuya mu chinyake.”

GSAM 270.4Chaka cha 1848 chikaŵa chakukumbukika mu mbiri ya gulu la kwiza kwa Khristu kweniso mu ndyali. Unenesko wa uthenga wa mungelo wachitatu ukalongosoreka makora chomene, ndipo nthowa zikajulikanga ku malo ghakupambanapambana kuti mulimo urute panthazi. Pa nyengo iyi ivyo vikachitikanga pa nkhani za kakhaliro na za ndyali mu charu vikambanga kuŵa mu mukhaliro wakuti uŵapangiske awo ŵakasambiranga uchimi kuŵikaposo mtima. Pakaŵa utimbanizgi ukuru pakati pa mitundu ya Charu Chakale, kweniso ku Hydesville, Chigaŵa cha Wayne, N.Y., kukamba vimanyikwiro vya chigomezgo cha mazuŵa ghano cha kuyowoyeskana na mizimu ya ŵakufwa. Awo ŵakasambiranga Baibolo ŵakati vimanyikwiro ivi vikwenera kuŵa vya “mizimu ya viŵanda, iyo yizamuwunganya mitundu ya charu chapasi ku nkhondo ya zuŵa la Fumu.”

GSAM 271Utimbanizgi wa Mitundu mu 1848

GSAM 271.1Pa zuŵa la 21 la Febuluwale, 1848, apo ŵateŵeti ŵa pa nyumba yachifumu ya Louis Phillippe wa ku France ŵakawungana pafupi na iyo, wakati: “Nindaŵepo wakukhazikika chomene pa chitengo cha ufumu kuluska umo niliri usiku uno.” Pa mdima wakwamba wa mise ya zuŵa lakulondezgapo, wakavwara “chikhotho chifupi chizito,” na kujibisa nga ni wakwendeska ngolo yakubwerekeka. Wakachimbilira kuwaro kwa viliŵa vya msumba wa Paris kupenja malo ghakubisamako kuti waŵe wakuvikilirika. Akuti kusintha kukuru na kwamabuchi uku kukachitika chifukwa cha icho wakachita chakovwira papa kupoka mazaza agho ghakaŵa ghake yayi, ndipo ichi chikakwiyiska ŵanthu ŵake na ŵasilikari ŵake. Pa zuŵa ilo wakaŵa kuti wamalizga kulongora na kusanda ŵasilikari ŵanandi ŵa France mu msumba wa Paris; ndipo ŵati ŵaŵika vilwero vyawo mu miwunjiko, wakawelera ku nyumba yachifumu. Mwamabuchi msepuka muchoko wakadukira pa chizinga, wakupepuska ndembera ya mitundu yitatu, wakachemerezga kuti, “PAPA WAWISKIKE! PAPA WAWISKIKE!!” Ŵasilikari ŵakamba chemerezgo ilo, ndipo likathandazgika mwaluŵiro mu mizere yose ya ŵasilikari. Likakuranga nkhongono apo likathandazgikanga, m'paka likasazgikako chemerezgo chakuti, “NDIPO THEMBA NALO LIWISKIKE!” Mu maora ghachoko waka Paris yose yikazura na utimbanizgi ukuru. Ŵasilikari, ŵakukora futi mu mawoko, pamoza na mzinda wa ŵanthu ŵakawukirano, ŵakachimbiliranga ku nyumba yachifumu ya themba. Iyo, wakati waphalirika za chivulupi icho, wakachimbilira kupona mwa kujibisa kuti ŵaleke kumumanya.

GSAM 271Vyaru Ivyo Vikakhwaskika na Kulimbana Uku

GSAM 271.2Chivulupi na kusuzgika kwa mu France vikathandazgika luŵiro ku vyaru vinyake. Prussia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany, na Rome navyo vikakoleka na mzimu wenewuwu wa kuwukira. Pambere myezi yitatu yindamare, Europe yose yikazura na chivulupi, ndipo maufumu ghakujumpha makumi ghatatu ghakaŵa mu utimbanizgi ukuru chomene. Vitengo vya mathemba vikawotchekanga mu misewu, mathemba na ŵakuwusa maufumu ghakuru ŵakachimbiranga na kubisama chifukwa cha kopa kukomeka. Ŵandyali ŵakayowoyerathu kuti maboma gha charu chose ghazamuwukirika.

GSAM 272.1Ŵapharazgi ŵanandi ŵa Adventist awo ŵakaŵa kuti ŵandapulike uthenga wa mungelo wachitatu ŵakawona utimbanizgi uwu, ndipo ŵakaghanaghananga kuti uku nkhukumana kwa mitundu chifukwa cha “nkhondo ya zuŵa likuru la Chiuta Wankhongonozose.”5

GSAM 272Uthenga wa Kudindika na Chidindo Wavumbulika

GSAM 272.2Pa nyengo yeneyiyi ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri ŵakasambiranga mu Malemba kuti Sabata la dango lachinayi ndicho chimanyikwiro, panji chidindo, ca Chiuta wamoyo, ndiposo kuti nyengo yakupharazgira uthenga wa kudindika na chidindo wa mu Chivumbuzi 7:1-4 yikafika. Ŵakapenjanga nthowa na vyakukhumbikwa kuti ŵapeleke uthenga uwu ku ŵanthu. Apo ŵanthu ŵakusunga zuŵa la chinkhonde na chibiri ŵakanozgekeranga mulimo uwu, ŴaAdventist ŵa zuŵa lakwamba la sabata ŵakayowoyanga kuti, “Mwachedwa chomene na uthenga winu wa kudindika na chidindo, pakuti nkhondo ya zuŵa likuru na kwiza nadi kwa Fumu vili pafupi chomene na ise.”

GSAM 272Chivulupi Chikakhala Chete Mwamabuchi

GSAM 272.3Pakati pajumpha myezi pafupifupi yitatu, chivulupi pakati pa mitundu chikakhala chete; kweni chikamara chifukwa cha kumazgika kwa madandawuro ghawo chara; chikamara mu nthowa iyo nanga ŵalembi ŵa manyuzipepara ŵakatondeka kuyilongosora. Pakuyowoya za suzgo ili, Horace Greeley wakalemba mu nyuzipepara ya New York Tribune kuti: “Tose tikazizwa chomene na icho chikambiska mwamabuchi utimbanizgi uwu pakati pa mitundu; kweni tikuzizwa chomene kuluska apo na icho chikawulekeska.”

GSAM 272Seneta Choate Wakuyowoya vya Umo Vinthu Vikaŵira mu Charu Chakale

GSAM 272.4Tikufika mu 1851, ndipo tikusanga Seneta Choate, mu mazgu agho wakayowoya panthazi pa Nyumba ya Malango ya United States, wakuzunura umo vinthu vikaŵira mu Charu Chakale, na kuyowoya kuti:

GSAM 272.4“Mukumanya makora chomene umo vinthu viliri ndiposo umo vikuwonekera, ivyo vikuwoneka kuti vyabenekelereka na vithuzi, mabingu, na chisi; umo vilije kukhazikika na pachoko. Kwa ine vikawoneka nga ni para mazaza ghapadera gha mathemba, wanangwa wa ŵanthu, na kukwiya uko kwawunjikika kwa vyaka chikwi vili pafupi kusolola lupanga kuti vilimbane. Mu kulimbana uku ndopa zizamukha, nga umo vili mu mboniwoni ya Chivumbuzi, ‘m'paka ku vyakukolera pakamwa pa mahachi,’ ndipo mtundu wose wa ŵanthu uzamumara; belu likuru la nyengo lizamulira kupharazga ora linyake; ndipo kakhaliro ka ŵanthu kazamuyezgeka na moto na chisulo, kuti kawoneke usange nkhakufuma ku chilengiwa na kwa Chiuta wa chilengiwa panji chara.”

GSAM 273“Ukaboni wa Ulongozgi” wa Novembala 18, 1848

GSAM 273.1Awo ŵakatenge chivulupi ichi cha pakati pa mitundu mu 1848 chikadangiliranga kwiza kwa Fumu ŵakakhuŵara chomene. Kweni kasi vikaŵa wuli na ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri awo ŵakatenge nyengo yafika yakuti “chidindo ca Chiuta wamoyo” chiperekeke ku ŵanthu? Pakuzgora tikutora mazgu mu kabuku ako Mulara Joseph Bates wakafumiska mu mwezi wa Janyuwale, 1849. Pakuyowoya za chinthu icho chikachitika pa Novembala 18, 1848, wakuti:—

GSAM 273.2“Gulu lichoko la ŵabali na ŵadumbu likawungana pa ungano ku Dorchester, pafupi na Boston, Mass. Pambere ungano undambe, ŵanyake ŵa ise tikasandanga fundo zinyake za uthenga wa kudindika na chidindo; pakaŵa kupambana kwa maghanoghano pa nkhani ya usange kupulikiska kwithu mazgu ghakuti ‘kukwera,’ na vinyake, kukaŵa kwakwenelera. Ndipo pakuti pa ungano wa ku Topsham [Maine], uwo ukachitika nyengo yichoko kumasinda, tikalomba vya kufumiska uthenga, kweni nthowa yakuwufumiskira yikaŵa kuti yindamanyikwe makora, tikakolerana kuti vyose tiviŵike kwa Chiuta. Tikati tamara nyengo tikulomba na mtima wose kuti tipike ungweru na ulongozgi, Chiuta wakapa Mudumbu White vinthu vyakulondezgapo ivi mu mboniwoni ya nchimi.”

GSAM 273.2Tikutora mazgu agho wakayowoya apo wakaŵa mu mboniwoni ya nchimi:—

GSAM 274Mazgu Agho Ghakayowoyeka mu Mboniwoni ya Nchimi

GSAM 274.1“Kasi ungweru ukawonekera nkhu? Mungelo winu watisambizge uko ungweru ukawonekera. Ukamba pachoko, apo mukapelekanga ungweru umoza pamanyuma pa unyake. Ukaboni wa ulongozgi na marango vyakolerana, vingapatulika chara; icho chikwamba ni marango khumi, ghakufuma kwa Chiuta. Wakakondwa chomene apo dango lake likamba kuwonekera na nkhongono, ndipo malo ghakupasuka ghakamba kuzengekaso. Kufuma ku kulopwa, lazgoka lankhongono chifukwa cha kusanda mazgu ghake. Layezgeka kwa nyengo yichoko waka. Ndicho chidindo! Chikukwera! Chikuwuka, kwamba uko dazi likufumira. Nga ni dazi, ilo pakwamba likuŵa lakuzizima, likuthukira ndipo likutuma ving'anima vyake. Apo unenesko uwu ukawuka, mukaŵa ungweru uchoko waka, kweni wakulutilira kukura. Ah, nkhongono ya ving'anima ivi! Ukukura mu nkhongono. Uzito ukuru chomene na ungweru vili pa unenesko uwu, chifukwa ukukhalilira muyirayira, apo Baibolo lizamuŵaso lakukhumbikwa chara. Ukawuka kura ku mafumiro gha dazi; ukamba na ungweru uchoko, kweni ving'anima vyake vikuchizga. Ah, unenesko uwu ngwankhongono chomene; ndiwene wapachanya chomene para ŵanjira mu charu chiwemi, kweni uzamukura m'paka ŵazgoke ŵambura kufwa. Ukamba ku mafumiro gha dazi, ukulutilira mu nthowa yake nga ni dazi, kweni ukunjira chara.

GSAM 274.2“Ŵangelo ŵakukora mphepo zinayi. Ni Chiuta uyo wakukanizga mazaza. Ŵangelo ŵandazilekezge, pakuti ŵatuŵa wose ŵandadindike na chidindo. Para Mikayeli wawuka, suzgo ili lizamuŵa pa charu chose. Enya, mphepo zili pafupi waka kuputa. Zakanizgika chifukwa ŵatuŵa ŵandadindike na chidindo. Enya, fumiska ivyo wawona na kupulika, ndipo vitumbiko vya Chiuta vizamuŵapo. Wonani! Kuwuka uku kuli na nkhongono, ndipo kukulutilira kuŵala chomene.”6

GSAM 274.3Ŵati ŵafuma mu mboniwoni ya nchimi iyi, Amai White ŵakati ku mfumu wawo,

GSAM 274.3“Ndili na uthenga kwa imwe. Mukwenera kwamba kusindikiza nyuzipepara yichoko na kuyitumizga ku ŵanthu. Pakwamba yiŵe yichoko; kweni apo ŵanthu ŵakuŵazga, ŵazamumutumizgirani ndalama zakusindikizgira, ndipo yizamwenda makora kufuma pakwamba. Kufuma pa kwamba kuchoko uku, nkhalongoreka kuti yizamuŵa nga ni milonga ya ungweru iyo yikazingilira charu chose.”

GSAM 275Chinthu Chakukayikiska Para Chikuwoneka na Maso gha Munthu

GSAM 275.1Vinthu ivi vikayowoyekerathu mu 1848 vya kwamba na kuthandazgika kwa unenesko wa Sabata. Para munthu wakawona umo vinthu vikaŵira pa nyengo iyo, maghanoghano gha munthu ghakatenge, “Ivyo vyayowoyekerathu ivi vingafiskika chara.” Pakati pajumpha nyengo yichoko kufuma apo vinthu ivi vikayowoyekera, munthu munyake wakati ku yumoza wa ŵantchito ŵithu, “Vizamumutolerani vyaka 144,000 kuti muchite ivyo mukukhumba.” Ŵakatenge, “Kasi nchivichi ichi! Ŵapharazgi ŵatatu—Mulara White na muwoli wake, ndiposo Mulara Bates—wose ŵambura kakobiri, na ŵalondezgi ŵambura kukwana 100, awo wose ŵalije ndalama, ŵakuruta na makope mahandiredi ghachoko gha kabuku ka mapeji 80 kakuyowoya vya Sabata, kuti ŵapeleke uthenga wa chenjezgo ku charu chose! Maghanoghano ghambura mahara!” Apo awo ŵakaghanaghananga nthena ŵakatenge, “Vingachitika chara!” chipulikano mu uthenga na mu ukaboni wa ulongozgi wakuti mulimo uzamwenda makora nadi chikatenge, “Mu zina la Chiuta wa Israyeli vizamuchitika! Ndipo pakugomezga nkhongono zake vikwenera kuchitika!”

GSAM 275Umo Nyuzipepara Yakwamba ya ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri Yikasindikizgikira

GSAM 275.2Kufuma apo ukaboni wa ulongozgi ukapelekekera wa mulimo wakusindikiza, awo ŵakasunganga zuŵa la chinkhonde na chibiri ŵakalomba kanandi kuti Fumu yijure nthowa yakusindikizgira “nyuzipepara yichoko.” Chakusoŵa chikuru chikaŵa ndalama zakufumiskira nambara yakwamba. Mu mwezi wa Juni, 1849, Mulara White wakasanga mwaŵi wa kumeta utheka wa timoti wa maekara 40 na chakumetera cha mu mawoko, pa malipiro gha masenti 75 pa ekara; ndipo umo ndimo wakasangira ndalama zakufumiskira nambara yakwamba ya nyuzipepara yichoko. Nchakwenelera kuti pa malo agha tiŵike chithuzithuzi chakuyana ndendende na peji lakwamba la nyuzipepara yichoko iyi. Mu chigaŵa chakwamba chakukhira pasi, muŵazgi wawonenge mazgu gha Mulara White, apo wakuti, “Nthowa yakwambira mulimo yindaŵepo m'paka sono.” Ndipo mungawonaso kuti kujipeleka kwake ndiko “kukajura nthowa.”

GSAM 276Ivyo Amai White Ŵakayowoya vya Manyuzipepara Ghakwamba

GSAM 276.1Pakuyowoya vya kwamba kwa mulimo wakusindikiza, Amai White ŵakuti:—

GSAM 276.2“Mfumu wane wakamba kufumiska nyuzipepara yichoko ku Middletown, mtunda wa mamayilosi ghankhonde na ghatatu kufuma ku Rocky Hill, Conn., ndipo kanandi wakendanga mtunda uwu kuluta na kuwelera, nangauli pa nyengo iyo wakaŵa wakupendera. Wati wiza na nambara yakwamba kufuma ku malo ghakusindikizgirako, tose tikajikama kuyizingilizga, tikulomba Fumu na mitima yakujiyuyura na masozi ghanandi kuti yiŵike vitumbiko vyake pa kuyezgayezga kwakulopwa kwa muteŵeti wake. Pamanyuma wakalemba pa manyuzipepara agha malo ghakutumizgako kwa wose awo wakaghanaghananga kuti ŵangaghaŵazga, ndipo wakaghatolera ku positi mu thumba lakupangika na salu ya kapeti. Nambara yiliyose yikanyamulikanga kufuma ku Middletown kuluta ku Rocky Hill, ndipo nyengo zose pambere ŵandaghanozgere kutumizga ku positi, manyuzipepara ghakatambazgikanga panthazi pa Fumu. Malurombo ghakufumira pasi pa mtima, ghakusazgikana na masozi, ghakapelekekanga kwa Chiuta kuti vitumbiko vyake viŵe na ŵathenga ŵachete aŵa. Mwaluŵiro makalata ghakamba kwiza na ndalama zakufumiskira nyuzipepara, ndiposo makani ghawemi gha ŵanthu ŵanandi awo ŵakapokeranga unenesko.”7

GSAM 276Ivyo Vikayowoyekerathu vya Kuwovwirika kwa Nyuzipepara Vyafiskika

GSAM 276.3Tikulongora peji lakwamba ili la nyuzipepara yakwamba kufumiskika na ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri na maghanoghano ghakukhwaskika chomene kuluska kukhumba waka kumanya nkhani yake. Buku lose la nyuzipepara ya The Present Truth (Unenesko wa Sono) likaŵa na manambara 11 gha mapeji 8, peji lililose lili na vigaŵa viŵiri vyakukhira pasi. Malo ghakulembekapo pa peji ghakaŵa mainchesi 4 na 5/8 mu usani na mainchesi 8 mu utali. Manambara 1 na 4 ghakasindikizgika mu Julayi, Ogasiti, na Seputembala, ku Middletown, Conn. Manambara 5 m'paka 9 ghakasindikizgika ku Oswego, N.Y., ndipo ghali na madeti gha Disembala, 1849, Malichi, Epulero, na Meyi, 1850. Nambara 11 yili na deti la Novembala, 1850, ndipo yikasindikizgika ku Paris, Maine. Mu Nambara 6 Mulara White wakati, “Apo tikafumiskanga manambara ghanayi ghakwamba, ndalama zikiza zakujumpha izo zikakhumbikwanga kulipira manyuzipepara. Izo zagwiliskirika ntchito kulipira maulendo ghithu gha kuluta ku maungano agho tawunganapo.” Mu chaka cha 1849, chifukwa cha manyuzipepara agha na milimo yakudangilira ya Mulara Bates, ŵanandi ŵakapokera uthenga mu Vermont, Michigan, na vigaŵa vinyake vya United States.

GSAM 278.1Tikumbukenge umo mulimo ukawonekeranga wambura chigomezgo mu 1848, ndipo tiwonenge vinthu vichoko waka umo viliri mu 1905. Ivi vitovwirenge kumanya makora umo mulimo uwu uzamumalira, kweniso usange awo ŵakasuska kwamba kwakujiyuyura kwa uthenga ndiwo ŵakaneneskanga, panji Chiuta wa kuchanya uyo wakayowoya kwizira mwa muteŵetikazi wake vya “kukura” kwa nkhongono ya mulimo wa “kudindika na chidindo.”

GSAM 278Kukura kwa Mulimo wa Kusindikiza

GSAM 278.2Unenesko uwu sono ukupharazgika na kusindikizgika mu viyowoyero vikuru vya charu pafupifupi makumi ghanayi. M'malo mwa ŵapharazgi ŵatatu, sono, para tapenda ŵateŵeti ŵakwimikika na awo ŵali kupika mazaza ghakupharazga, ŵalipo ŵakujumpha 600, padera pa ŵanyake mahandiredi awo ŵakugwira ntchito nga ni madokotala, ŵasambizgi ŵa Baibolo, ŵasambizgi ŵa masukulu, na ŵamishonale ŵakuchizga ŵalwari. Vyakulemba vya mpingo vikufuma mu manyuzipepara ghakupambanapambana ghakujumpha 50, agho ghakusindikizgika mu nyumba zakusindikizgiramo mabuku pafupifupi makumi ghaŵiri, izo zili mu Europe, Asia, Africa, America ya Kumpoto na ya Kumwera, virwa vya Pacific, na Australia. Mu nyumba zakusindikizgiramo mabuku izi mukusindikizgika mabuku, mabuku ghachoko, na tumabuku twakupambanapambana vyakujumpha 1,100. Kuti munthu wasange kope limoza la chilichose, pamoza na manyuzipepara gha chaka chimoza, pangakhumbikwa pafupifupi $340. M'malo mwa ŵalondezgi 100 pera, sono ŵalipo pafupifupi 100,000 awo ŵakukondwa mu unenesko uwu. Nadi, uthenga uwu, nga ni dazi, “ukuwuka,” ndipo tingayowoya mu mazgu gha ukaboni wa ulongozgi wa 1848 kuti, “Ah, nkhongono ya ving'anima ivi!”

GSAM 278Umo Vyaru Viliri

GSAM 278.3Apo uthenga ukulutilira nthena, kasi vinthu vyaŵa wuli pakati pa mitundu? Kufuma pa nyengo iyo, kanandi taŵazga mu manyuzipepara vya nkhondo yakukhwaska vyaru vyose iyo yili pafupi kuŵa mu Europe. Nangauli pa malo ghanyake paŵa kulimbana, ndipo kunyake paŵa kuwukira, “kavuluvulu” wakukhwaska vyaru vyose wachali kukoleka,—“mphepo zinayi” zikuzomerezgeka chara kuputa zose pamoza, “m'paka ŵateŵeti ŵa Chiuta ŵadindike na chidindo.” Waliyose wakuwona kuti vinthu vyakwambiska kulimbana na nkhondo vilipo, kweni kuti vikuphulika chara chifukwa vikukanizgika.

GSAM 279.1Nyengo yichoko pambere wandafwe, Henry Ward Beecher wakayowoya kuti kusunga ŵasilikari ŵanandi nthena mu Europe nkhuko “kunyang'ura ndopa zakusungilira umoyo pambere nyengo yindakwane, chifukwa cha kopa kuti zingathika.” Umo mitundu yikaŵira, na vyakusingo vyawo na kutinkhana, ndiposo kofyerezgana, wakayelezgera na “kutondeka kusuntha” uko kukuchitika para gulu la ŵanthu likulongozgera malupanga ghafupi ku vifuŵa vya ŵanyawo, ndipo palije yumoza uyo wakuchita chikanga kulasa, chifukwa cha kopa kulasika. Wakati, “Kweni yumoza wa iwo wawonenge sonosono apa nyengo yiwemi yakulasira, ndipo kulimbana kwa wose kuzamuchitika.”

GSAM 279Kuyelezgera Vilwero vya Nkhondo

GSAM 279.2Kufuma mu 1848, vilwero vya nkhondo vyapangika ivyo, para tavyaniska na vilwero viwemi chomene vya nyengo iyo, vyakale ivyo sono vingawoneka nga ni vyakuseŵereska waka. Apo “Bungwe la Mtende” la ku America likachemeranga ŵanthu ku mapemphero gha mtende pa Zuŵa Lakwamba la Sabata la Mtende,—Disembala 15, 1895,—likati: “Sono, nangauli kakhaliro ka ŵanthu kakuluta panthazi nadi, kweni vyaru vikunozgekera nkhondo chomene kuluska kale.”

GSAM 279Jenerale Miles Wakuyowoya vya Kunozgekera Nkhondo

GSAM 279.3Mu mazgu agho wakayowoya pa ungano wa ŵanthu ŵanandi ku Washington, D.C., pa Janyuwale 12, 1904, Jenerale Nelson A. Miles wakati:—

GSAM 279.4“Mu nyengo iyi ya kumanya vinthu, ya kuluta panthazi, na ya kakhaliro ka mahara ndiposo kakwenelera, tingakondwa kugomezga kuti vizito na ngozi za nkhondo vyachepa. Kweni, nanga chingawoneka chinthu chakuzizwiska, mu mbiri ya charu mose mulije nyengo iyo chuma chinandi nthena chikasakazikirapo pakunozgekera nkhondo, panji iyo ŵanalume mamiliyoni ghanandi nthena, ŵakusambizgika nkhondo, ŵaluso, na ŵakupulikira malango, ŵakunyamura vilwero vyakubwangandura chomene, ŵakafumiskikapo mu milimo ya kupanga vinthu mu mtende, nga umo viliri sono.”

GSAM 280.1Kweni kavuluvulu wa nkhondo wachali kuchedwa, apo mulimo wa kudindika na chidindo ukulutilira.

Notes

  1. Ezekiyeli 34:12. ↩
  2. Mbiri ya Umoyo wa Ellen G. White, peji 108. ↩
  3. 1 Ŵakorinte 14:32. ↩
  4. Yeremiya 5:14, 15. ↩
  5. Chivumbuzi 16:13-15. ↩
  6. Chidindo ca Chiuta Wamoyo, mapeji 24-26. ↩
  7. Mbiri Yachidule ya Umoyo wa Ellen G. White, mapeji 125-127. ↩

Note

Back