Cipaturo 16 — Uthenga wa Mungelo Wachitatu
GSAM 247.1“Mungelo wachitatu wakaŵalondezga, wakayowoya na mazgu ghakuru, Usange munthu wakusopa chikoko na chikozgo chake, na kupokera chidindo chake pa chisko chake panji pa woko lake, mweneuyo nayo wamwenge vinyo wa ukali wa Chiuta, wambura kusazgika na chinthu chinyake, uwo wathiridwa mu nkhombo ya ukali wake; ndipo wazamusuzgika na moto na sulefure pamaso pa ŵangelo ŵakupatulika, na pamaso pa Mwana wa Mberere; ndipo josi la kusuzgika kwawo likukwera muyirayira: ndipo ŵalije kupumura muhanya panji usiku, awo ŵakusopa chikoko na chikozgo chake, na waliyose uyo wakupokera chidindo cha zina lake. Apa ndipo pali kuzizipizga kwa ŵakupatulika: apa pali awo ŵakusunga marango gha Chiuta, na chipulikano cha Yesu.”1
GSAM 247Chenjezgo Lakofya Chomene mu Baibolo
GSAM 247.2Ili ni chenjezgo lakofya chomene ilo lili mu Baibolo, ndipo ntchakuwonekerathu kuti mbiri ya charu chithu yikupeleka ukaboni uliwose chara wakuti uthenga uwu ukapulikikwa kale. Pakuti vyalongoreka kuti mungelo wakwamba na wachiŵiri pa ŵangelo aŵa ŵakukhwaskana na muwiro wa sono, ichi chikulongora makora chomene kuti uthenga uwu ngwa nyengo zakale chara.
GSAM 247.3Mulara J. V. Himes wakayowoya mu 1847 kuti:—
GSAM 247.4“Cipaturo cha chakhumi na chinayi [cha Chivumbuzi] chikulongora chemerezgo chakuzizwiska, icho chichali kunthazi, kuŵa chenjezgo ku ŵanthu mu ora ilo la chiyezgo chikuru. Mavesi 9-11. Mu buku la Chiuta mulije kupharazga kunyake kwa ukali kwakofya nthena, kupaturako uku. Kasi kukhumbikwa kwa chenjezgo lakofya nthena kukulongora chara kuti chiyezgo chizamuŵa chikuru?”2
GSAM 248Tempile Lajulika—Likasa Lawoneka
GSAM 248.1J. N. Andrews wakayowoya vya uthenga uwu kuti, “Kujulika kwa malo ghakupatulika chomene mu tempile la kuchanya, uko kukupangiska kuti likasa liwoneke, ntchinthu icho chikuchitika apo mungelo wa chinkhonde na chibiri wakulizga mbata. Ndipo pakuti uteŵeti wa Wasembe Mukuru withu ukukusamukira mu chipinda icho paumaliro wa mazuŵa 2300, tikupulikiska kuti kujulika kwa tempile kukuchitika paumaliro wa nyengo iyo, nga umo kukulongolekera mu kupharazga kwa mungelo wakwamba. Kunjira kwa Wasembe Mukuru withu mu malo ghakupatulika chomene kukateŵetera panthazi pa likasa la Chiuta kukulongozgera mpingo ku marango gha Chiuta agho ghali mu likasa ilo. Kwambira nyengo iyo marango gha Chiuta ghaŵalira kufuma mu chihema chakupatulika cha kuchanya.
GSAM 248Kusinthika kwa Sabata
GSAM 248.2“Ntchinthu chambura kususkika kuti, nyengo zinandi izo zajumpha, dango lachinayi likasinthika kufuma ku zuŵa la kupumura la Fumu kuya ku chiphikiro cha ŵakusopa vikozgo cha zuŵa lakwamba la sabata. Kusintha uku kukachitika mwakususkana pakweru na Malemba Ghakupatulika, agho palipose ghakuzomerezga zuŵa la chinkhonde na chibiri kuŵa Sabata yekha ya Fumu ya sabata yiliyose. Kukachitika na wakugaruka mukuru uyo Daniyeli wakachima kuti ‘wazamughanaghana kusintha nyengo na malango.’ Mazaza agha ghakuyana na chikoko icho charu chose chikenera kuchisopa. Ndipo ntchinthu chakukondweska chomene kuti dango ili, ilo lakandikika nyengo yitali, sono likuvikilirika, ndipo ŵanthu ŵa Chiuta ŵakwamba kulisunga pamoza na ghanyake ghankhondi na ghanayi. Tiwongenge Chiuta chifukwa wakunozgera ŵakukhalako kuti ŵachite nkhondo yawo yaumaliro na chinjoka, na kuti ŵanjire mu msumba wakupatulika mu vipata vyake. Chivumbuzi 12:17; 22:14. Kuvikilira dango lachinayi mwakususkana na Sabata ya kugaruka, na kupharazga marango ghose gha Chiuta, ni ukaboni wakuwonekerathu wakuti sono ni nyengo ya kuzizipizga kwa ŵakupatulika, na ya chenjezgo la mungelo wachitatu.”3
GSAM 249.1Mu vipaturo ivyo vyajumpha, tawona uthenga wakwamba na wachiŵiri pa mauthenga agha, umo ghakafiskikira mu kupharazga kukuru kwa kwiza kachiŵiri kwa Khristu kufika pa Okutobala 22, 1844. Lemba ilo lili pakwamba pa cipaturo ichi likuti, “Mungelo wachitatu wakaŵalondezga,” ndiko kuti, wakalondezga mungelo wakwamba na wachiŵiri. Pa nkhani iyi, panji chiŵenge chakukondweska kuwona umo uthenga wachitatu ukambira.
GSAM 249ŴaAdventist Ŵakwamba Awo Ŵakasunganga Sabata
GSAM 249.2Mu nyengo ya “chemerezgo cha pakati pa usiku,” mu 1844, Fumu yikamba kulongozga maghanoghano gha ŵanthu ŵake ku kusunga Sabata ya zuŵa la chinkhonde na chibiri. Chisambizgo ichi chikamba nthena pakati pa ŴaAdventist: Rachel Preston, wa mpingo wa Ŵabapatizi ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri, wakasamukira ku Washington, N.H., uko kukaŵa mpingo wa ŴaAdventist. Wakazomera chisambizgo cha kwiza kwa Khristu, ndipo chifukwa cha mulimo wake wa umishonale, mpingo uwo, uwo ukaŵa na ŵanthu pafupifupi makhumi ghanayi, ukazomera Sabata ya dango lachinayi.4 Ichi chikapangiska kuti ŵanthu ŵambe kufumba vya nkhani iyi. Mu Chemerezgo cha Seputembala 5, 1844, tikuŵazga kuti, “Ŵanthu ŵanandi ŵakughanaghanirapo chomene pa fundo yakuti panji ŵali na mulimo wa kusunga zuŵa la chinkhonde na chibiri.” Mazgu agha ghakaŵa mu nkhani ya mulembi wa magazini, umo wakayezga mwakulopwa kukhozgera kusunga zuŵa lakwamba la sabata. Nkhani iyi yikalutilira mu magazini ya Seputembala 12, umo tikusangamo mazgu ghakuzirwa agha, agho ghakachiska ŵanthu ŵanandi kuti ŵasande nkhani iyi mwakufwilirapo na mwakupwelelera:—
GSAM 249Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri Ndilo Lekha Lakwimikika na Dango
GSAM 249.3“Sabata iyo yajumpha tikafika pa fundo iyi: Palije chigaŵa chinyake chapadera cha nyengo icho Ŵakhristu ŵakwenera kupatura kuŵa nyengo yakupatulika mwakuyana na dango. Usange fundo iyi njambura kwenelera, ipo tikughanaghana kuti zuŵa la chinkhonde na chibiri ndilo zuŵa lekha ilo lili na dango lakuti lisungikenge.”
GSAM 250Nkhani Yakulembeka na T. M. Preble
GSAM 250.1ŴaAdventist wose ŵakachiskika kughanaghanira nkhani ya Sabata na nkhani yakulembeka na T. M. Preble pa nkhani iyi, ya deti la Febuluwale 13, 1845, iyo yikasindikizgika mu Chigomezgo cha Israyeli, ku Portland, Maine, pa Febuluwale 28, 1845. Wakati walongora chifukwa icho Sabata ya mu Baibolo yikwenera kusungikira, na kuti yikasinthika kuŵa zuŵa lakwamba la sabata chifukwa cha kugaruka kukuru, wakayowoya kuti: “Ntheura tikuwona kufiskika kwa Daniyeli 7:25, lusengwe luchoko lukusintha ‘nyengo na malango.’ Ntheura kwa ine vikuwoneka kuti wose awo ŵakusunga zuŵa lakwamba kuŵa Sabata mbasungi ŵa zuŵa lakwamba la sabata la papa, ndipo mbakubuda Sabata ya Chiuta.”5
GSAM 250J. B. Cook pa Nkhani ya Sabata
GSAM 250.2Pakati pajumpha nyengo yichoko waka, nkhani ya J. B. Cook yikasindikizgika, umo wakalongora kuti palije ukaboni wa mu Malemba wa kusunga zuŵa lakwamba la sabata kuŵa Sabata, ndipo wakayowoya mazgu ghakudumura agha: “Ntheura ntchipusu kufumiskamo mphepo yose mu matanga gha awo ŵakwendeska ngalaŵa, panji kwambura kumanya, pasi pa ndembera ya Sabata ya papa.”
GSAM 250.3Nangauli ŵanalume ŵaŵiri aŵa ŵakasunga Sabata kwa nyengo yifupi waka, ŵakaŵa ŵambiska chinthu icho chikaŵa chakusuzga kuchilekeska. Mazgu ghakuti, “ŵasungi ŵa zuŵa lakwamba la sabata la papa,” “ŵakuswa marango gha Chiuta,” na “kwendeska ngalaŵa pasi pa ndembera ya Sabata ya papa,” ghakayowoyekanga na ŵanthu mahandiredi awo ŵakakhumbanga chomene kumanya unenesko wa nkhani iyi. Mulara Joseph Bates, wa ku Fairhaven, Mass., wakachiskika kughanaghanirapo nthena, ndipo wakazomera Sabata mu 1845.
GSAM 250Joseph Bates Wakuzomera Sabata
GSAM 250.4Ivyo vikamuchitikira vikaŵa nthena: Wakati wapulika vya gulu la ku Washington, N.H., ilo likasunganga Sabata, wakaghanaghana kuluta kukawona mpingo uwo, na kupulikiska ng'anamuro lake. Ntheura wakaluta, ndipo wakati wasambira nawo nkhani iyi wakawona kuti ŵakaneneskanga, ndipo nyengo yeneyiyo wakazomera ungweru wakukhwaskana na Sabata. Apo wakaweleranga ku New Bedford, Mass., wakakumana na m'bali wakumanyikwa chomene pa buliji pakati pa New Bedford na Fair Haven, uyo wakamutawuzga kuti, “Mulongozi wa ngalaŵa Bates, kasi pali nkhani wuli?” Mulara Bates wakazgora kuti, “Nkhani njakuti zuŵa la chinkhonde na chibiri ni Sabata ya Fumu Chiuta withu.” Munthu yura wakati, “Ntheura, nirutenge kunyumba na kukaŵazga Baibolo lane, kuti nisande nkhani iyo.” Ndimo wakachitira, ndipo ŵakati ŵakumanaso, m'bali uyu wakaŵa wazomera unenesko wa Sabata ndipo wakawupulikiranga.
GSAM 251Buku Lakwamba Lakukhwaskana na Sabata
GSAM 251.2Mulara Bates wakamba nyengo yeneyiyo kupharazga unenesko uwu kufuma mu chigaŵa chimoza cha charu kuya mu chinyake. Pakati pajumpha nyengo yichoko waka, wakawona kuti buku, panji nanga kangaŵa kabuku, kakukhwaskana na nkhani ya Sabata kangamovwira chomene mu mulimo wake, ndipo Mzimu wa Chiuta ukachiska mzimu wake kuti walembe na kusindikizga kanthu pa nkhani iyi. Kweni suzgo likaŵa lakuti wangachita wuli kwambura ndalama, pakuti zose izo wakaŵa nazo yikaŵa shilingi yimoza ya ku York (masenti khumi na ghaŵiri na hafu). Panyake muŵazgi wangakondwa kupulika ivyo vikamuchitikira pa nkhani iyi, nga umo wakaniphalirira mu 1855.
GSAM 251Pauni Zinayi za Ufu
GSAM 251.3Wakayowoya kuti apo wakalombanga pamaso pa Chiuta, wakasankha kulemba buku, ndipo wakaŵa na chigomezgo chakuti nthowa yakulisindikizgira yizamujulika. Ntheura wakakhala pa thebulu lake lakulemberapo, wakaŵa na Baibolo na buku lakulongora mazgu gha mu Baibolo na malo agho ghakusangika, kuti wambe mulimo wake. Pambere ora limoza lindamare, Amai Bates ŵakanjira mu chipinda na kuyowoya kuti, “Joseph, nilije ufu wakukwana kuti nimalizge kuphika,” ndipo pa nyengo yeneyiyo ŵakazunura vinthu vinyake vichoko ivyo ŵakakhumbanga. Mulongozi wa ngalaŵa Bates wakafumba kuti, “Kasi ufu uwo wakupereŵera ngunandi wuli?” Ŵakazgora kuti, “Pafupifupi pauni zinayi.” Iyo wakati, “Chiwemi.” Ŵakati ŵafuma mu chipinda, wakaluta ku sitoro yapafupi, wakagura pauni zinayi za ufu na vinthu vinyake vira, wakiza navyo kunyumba, ndipo wakakhalaso pa thebulu lake lakulemberapo. Pakati pajumpha nyengo yichoko waka, Amai Bates ŵakanjira na kuwona vinthu pa thebulu ndipo ŵakachemerezga kuti, “Kasi ufu uwu wafuma nkhu?” Mulongozi wa ngalaŵa wakati, “Kasi ngwakukwana chara? Mwayowoya kuti mukukhumba pauni zinayi.” Ŵakati, “Enya, kweni mwawutora nkhu?” Iyo wakati, “Nawugura; kasi uwu ndiwo unandi uwo mukakhumbanga kuti mumalizge kuphika chara?” Amai Bates ŵakalutilira kuti, “Enya, kweni kasi imwe, Mulongozi wa ngalaŵa Bates, munthu uyo mwendeska ngalaŵa kufuma ku New Bedford kuya mu vigaŵa vyose vya charu, mwaluta na kugura pauni zinayi za ufu?” Iyo wakati, “Enya, kasi ndiwo unandi uwo mukakhumbanga kuti mumalizge kuphika chara?” Amai Bates ŵakati, “Enya, kweni kasi mwagura pauni zinayi(!) za ufu?”
GSAM 252Madola Vikwi Khumi na Chimoza Ghagwiriskika Ntchito Chifukwa cha Unenesko
GSAM 252.1Chiyezgo chinyake chikiza luŵiro. Apo Mulongozi wa ngalaŵa Bates wakaleka mulimo wa pa nyanja, wakaguliska chigaŵa chake cha ngalaŵa pa $11,000, kweni sono wakaŵa wamara vyose ivyo wakaŵa navyo kuti walutiske panthazi mulimo wa unenesko. Kufika pa nyengo iyi Amai Bates ŵakamanyanga chara umo ndalama zake zikaŵira, kweni wakawona kuti sono wakwenera kuŵaphalira, ntheura wakayowoya mwakuzika kuti, “Muwoli wane, ndalama izo nagulira vinthu ivyo ndizo zose zakumalira izo nikaŵa nazo pa charu.” Amai Bates ŵakafumba uku ŵakulira chomene kuti, “Kasi tichitenge wuli?” Mulongozi wa ngalaŵa wakawuka, ndipo na ntchindi zose za mulongozi uyo wakulongozga ngalaŵa yake, wakati, “Nilembenge buku; niligaŵirenge, na kuthandazga unenesko uwu wa Sabata ku charu chose.” Amai Bates ŵakati, uku maso ghawo ghazura na masozi, “Kasi tikhalirenge na vichi?” Mulongozi wa ngalaŵa Bates wakazgora uku wakumwemwetera kuti, “Fumu yizamujura nthowa.” Amai Bates ŵakati, “Enya, Fumu yizamujura nthowa! Ndimo mukuyowoyera nyengo zose,” ndipo ŵakamba kulira chomene na kufuma mu chipinda.
GSAM 252Wovwiri Wambura Kulindizgika
GSAM 252.2Mulongozi wa ngalaŵa Bates wakati walutilira kugwira mulimo wake kwa hafu ya ora, wakachiskika mu mtima kuti walute ku positi, pakuti kukaŵa kalata yake. Wakaluta, ndipo nadi kukaŵa kalata. Mu mazuŵa agho, mtengo wakutumizgira kalata ukaŵa masenti ghankhondi, ndipo munthu wakasankhanga usange walipiretu panji chara. Pa chifukwa chinyake, mulembi wa kalata iyi wakalipira chara mtengo wakutumizgira. Ndipo apaso Mulongozi wa ngalaŵa Bates wakajiyuyura, pakuti wakenera kuphalira mulalara wa positi, a Drew, uyo wakamumanyanga makora, kuti wangatondeka kulipira mtengo wakutumizgira, pakuti wakaŵavya ndalama; kweni wakati, “Kasi munganizomerezga kuwona uko yafuma?” Mulalara wa positi wakati, “Toraninge, muzamulipira nyengo yinyake.” Mulongozi wa ngalaŵa wakati, “Chara, ningatora kalata kufuma pa positi chara pambere mtengo wakutumizgira undalipirike.” Apo wakakora kalata mu woko lake, wakati, “Nkughanaghana kuti mu kalata iyi muli ndalama,” ndipo wakazgokera kwa mulalara wa positi na kumufumba kuti, “Kasi mungayijura? Usange muli ndalama, mungatoramo mtengo wakutumizgira; usange mulije, niyiŵazgenge chara.” Mulalara wa positi wakachita nga umo wakapemphera, ndipo wonani! Mukaŵa ndalama ya pepala ya madola khumi. Wakati waŵazga, wakasanga kuti kalata yikafuma kwa munthu uyo wakayowoya kuti Fumu yikamuchiska chomene mu maghanoghano ghake kuti Mulara Bates wakusoŵa ndalama, mwakuti wakachimbilira kumutumizgira; ndipo pakuchimbilira, panji wakaluwa kulipira mtengo wakutumizgira.
GSAM 253.1Wakati walipira mtengo wakutumizgira kalata, wakaluta ku sitoro ya vyakurya, wakagura mbiya yikuru ya ufu pa $4, pamoza na mbatata, shuga na vinthu vinyake vyakukhumbikwa. Apo wakalongosoranga uko ŵakeneranga kukapeleka vinthu ivyo, wakati, “Panyake mwanakazi wazamuyowoya kuti vinthu ivi ni vya apo chara, kweni mungapulikanga ivyo wayowoyenge chara; katulurani vinthu pa khonde lakunthazi.”
GSAM 253.2Pamanyuma wakaluta ku nyumba yakusindikizgira na kupangana vya kusindikizga makope chikwi chimoza gha kabuku ka mapeji pafupifupi handiredi limoza, ŵakapulikana kuti apo wakupeleka ivyo walemba, ŵakusindikizga ŵanozgenge vilembo mwaluŵiro umo ŵangafiskira, na kumutumizgira mapeji ghakuyezga kuti waghawone. Wakenera kulipira mulimo uwo apo wakupokera ndalama, ndipo mabuku ghakeneranga kutoleka chara kufuma ku nyumba yakusindikizgira mpaka ngongoli zose zilipirike.
GSAM 253.3Mulongozi wa ngalaŵa Bates wakamanyanga makora kuti palije munthu uyo wakaŵa na ngongoli yakumupa, kweni wakawona kuti ni mulimo wake kulemba buku ili, ndipo wakagomezganga kuti Fumu yizamuchiska mitima ya ŵanthu kuti ŵatume ndalama apo zikukhumbikwa. Wakati wagura mapepara, vyakulembera na vinyake, ndipo ntheura wapeleka nyengo yakuti vinthu vya panyumba vidanjire kufika, wakaluta ku mphambano ya msewu wakulazga ku nyumba yake. Wakati wawona kuti vinthu vira vikaŵa apo, wakanjira mu nyumba pa muryango wakunyuma, ndipo wakakhalaso pa thebulu lake lakulemberapo. Amai Bates ŵakanjira ndipo ŵakayowoya mwakuzizikika kuti, “Joseph, wonani waka pa khonde lakunthazi! Kasi vinthu vira vyafuma nkhu? Munthu wakunyamura katundu pa ngolo wiza pano ndipo wakakhumbisiska kuvikhizga. Namuphalira kuti ni vya kuno chara, kweni wakavilimbikira kuvikhizga.” Mulongozi wa ngalaŵa Bates wakati, “Nkhughanaghana kuti palije suzgo.” Amai Bates ŵakati, “Kweni kasi vyafuma nkhu?” Mulongozi wa ngalaŵa wakati, “Fumu ndiyo yavituma.” Amai Bates ŵakati, “Enya, Fumu ndiyo yavituma; ndimo mukuyowoyera nyengo zose.” Pamanyuma wakapeleka kalata kwa muwoli wake, wakati, “Ŵazgani iyi, ndipo mumanyenge uko vyafuma.” Ŵakayiŵazga, ndipo ŵakafumaso kukalira, kweni kulira uku kukaŵa kwakupambana na kwakwamba; ndipo ŵakati ŵawelera ŵakamupempha mwakujiyuyura kuti waŵagowokere chifukwa cha kusoŵa chipulikano kwawo.
GSAM 254Ndalama Zikwiza Zakusindikizgira Buku
GSAM 254.1Apo mulimo wa kulemba na kusindikizga ukalutiliranga, Mulongozi wa ngalaŵa Bates wakapokeranga ndalama nyengo na nyengo kwizira mu positi na mu nthowa zinyake, nyengo zinyake kufuma ku ŵanthu awo wakaŵa kuti wandakumanepo nawo. Apo wakapokeranga ndalama, wakazipelekanga ku ŵakusindikizga, ndipo zikagwiriskikanga ntchito kulipira ngongoli ya buku. Paumaliro zuŵa likafika apo mabuku ghose ghakaŵa ghasindikizgika, ndipo ndalama izo zikakhalanga pa ngongoli zikalipirika kufuma uko M'bali Bates wakalindizganga chara; ntheura kugaŵira mabuku kukachedweskeka chara nanga lingaŵa zuŵa limoza.
GSAM 254Ngongoli Yakumalira Yalipirika
GSAM 254.2H. S. Gurney, wa ku Memphis, Mich., wakaniphalira mu Malichi, 1884, kuti pa mulenji wenewura apo buku la Mulara Bates likamalizgika, wakapokera $100 pa kalata ya ngongoli iyo nyengo yake yakudandawurira ku khoti yikaŵa yajumpha, kufuma kwa munthu uyo wakayowoya kuti wazamumulipira chara napachoko. Wakati wapokera ndalama izi, wakakondwa kugwiriska ntchito chigaŵa chake kulipira ngongoli yakumalira ya kabuku ka Sabata ka Mulara Bates. Kweni a Gurney ŵakati, “M'bali Bates wakamanya chara, mpaka zuŵa la nyifwa yake, uyo wakalipira ndalama zakukhalira pa ngongoli ya buku.” Ivyo vikamuchitikira Mulara Bates pakusindikizga unenesko wa Sabata vikaŵa nga vikuyowoya ku ŵanthu ŵithu kwamba waka kusindikizga unenesko wakukhwaskana na nkhani ya Sabata kuti, “Lutilirani panthazi mu mulimo uwu, ndipo lindizgani kuti ulongozgi wa Chiuta umujuliraninge nthowa apo mukuluta panthazi.”
GSAM 255Mulara Bates Wakukayikira Mboniwoni
GSAM 255.1Nkhani yakulondezgapo iyi, yakufupiskika kufuma mu Vyakuchitika mu Umoyo, yikulongora umo chawanangwa cha uchimi na kuwezgerapo kwa kusunga Sabata vikakolerana:—
GSAM 255.2Apo wakaluta kukachezga ku New Bedford, Mass., mu 1846, Msungwana Harmon wakamanyana na Mulara Joseph Bates. Iyo wakaŵa wazomera kale chipulikano cha kwiza kwa Khristu, ndipo wakaŵa muteŵeti wamwamphu mu mulimo uwu. Wakaŵa mwanalume Mkhristu waunenesko, wantchindi na walusungu. Wakachitiranga Msungwana Harmon mwachitemwa nga ni mwana wake mweneko. Pa nyengo yakwamba apo wakamupulika wakuyowoya, wakalongora kukondwa chomene, ndipo wakati wamalizga, wakawuka na kuyowoya kuti, “Ndine Tomasi wakukayika. Nkhugomezga mboniwoni chara. Kweni usange ningagomezga kuti ukaboni uwo mudumbu walongosora usiku uno ukaŵa nadi mazgu gha Chiuta kwa ise, ninge munthu wakukondwa chomene pa ŵanthu wose ŵamoyo. Mtima wane wakhwaskika chomene. Nkhugomezga kuti uyo wakuyowoya wakuneneska, kweni nkhuleka kumanya umo ningalongosolera vya kulongoreka kwake vinthu vyakuzizwiska ivyo watiphalira.”
GSAM 255Msungwana Harmon Wakuzomera Sabata
GSAM 255.3Mulara Bates wakasunganga Sabata, ndipo wakachiskanga kuti njakuzirwa. Pa nyengo iyo Msungwana Harmon wakawonanga yayi kuzirwa kwake, ndipo wakaghanaghananga kuti Mulara Bates wakabudanga pakudidimizga dango lachinayi kuluska ghanyake ghankhondi na ghanayi. Kweni Fumu yikamulongora chihema chakupatulika cha kuchanya. Tempile la Chiuta likajulika kuchanya, ndipo wakalongoreka likasa la Chiuta, lakubenekelereka na chitengo cha lusungu. Ŵangelo ŵaŵiri ŵakimilira, yumoza ku chigoti chilichose cha likasa, mapapindo ghawo ghakatandazgika pachanya pa chitengo cha lusungu, ndipo visko vyawo vikalaŵiskanga kwa icho. Mungelo uyo wakendanga nayo wakamuphalira kuti ichi chikimiranga wumba wose wa kuchanya, uwo ukalaŵiskanga na ntchindi na wofi dango la Chiuta ilo likalembeka na munwe wa Chiuta. Yesu wakawuskapo chibenekelero cha likasa, ndipo wakawona viphapha vya malibwe ivyo pakalembeka marango khumi. Wakazizwa kuwona dango lachinayi mukati mweneko mwa marango khumi, ndipo ungweru wakuzika ukalizingilizga. Mungelo wakati, “Ili ndilo lekha pakati pa marango khumi ilo likulongosora Chiuta wamoyo uyo wakalenga machanya na charu chapasi na vyose ivyo vili mwenemumo. Apo malufura gha charu chapasi ghakaŵikika, malufura gha Sabata nagho ghakaŵikika.” Wakalongoreka kuti Sabata yanadi yiŵenge kuti yikasungika, mphanyi pakaŵavya munthu wakukana chipulikano panji wakukana kuti Chiuta waliko. Kusunga Sabata kukatenge kuvikilirenge charu ku kusopa vikozgo.
GSAM 256.1Dango lachinayi lakandikapo, ntheura tikuchemeka kuti tinozge apo dango labwanganduka, na kuŵeyelera chifukwa cha Sabata iyo yakandikapo. Munthu wa kwananga, uyo wakajikuzga pachanya pa Chiuta ndipo wakaghanaghana kusintha nyengo na marango, ndiyo wakapangiska kusintha Sabata kufuma ku zuŵa la 7 kuya ku zuŵa lakwamba la sabata. Pakuchita ichi wakabwangandura dango la Chiuta.
GSAM 256.2Pambere zuŵa likuru la Chiuta lindafike, uthenga ukutumika kuchenjezga ŵanthu kuti ŵawelere ku kupulikira dango la Chiuta ilo wakususka Khristu wabwangandura. Ŵanthu ŵakwenera kulongoreka apo dango labwanganduka kwizira mu kusambizga na chiyelezgero. Wakalongorekaso kuti mungelo wachitatu wa Chivumbuzi 14, uyo wakupharazga marango gha Chiuta na chipulikano cha Yesu, wakwimira ŵanthu awo ŵakupokera uthenga uwu na kukwezga mazgu ghawo kuchenjezga charu kuti chisunge marango gha Chiuta na dango lake nga ni mwana wa jiso; ndipo pakupulikira chenjezgo ili ŵanandi ŵazamuzomera Sabata ya Fumu.6
GSAM 256.3Ivi vikachitikira Msungwana Harmon na Mulara Bates vikakolerana na nthowa iyo Fumu yikugwilira ntchito. Mulara Bates ndiyo wakapangiska Msungwana Harmon na Mulara White kughanaghanira nkhani ya Sabata, pakulongora kwa iwo kufuma mu Malemba ivyo dango la Chiuta lambura kusintha likukhumba. Nangauli Msungwana Harmon wakaŵa watumbikika na vinthu vyapadera vyakuvumbulika kufuma kwa Fumu kwa myezi pafupifupi 18, pakaŵavya icho chikaŵa chalongoreka kale kwa iyo pa nkhani iyi. Sono nyengo ya Fumu yikakwana kuti, apo ŵakugomezga ŵakawuskikanga kuti ŵasunge dango lake, yiŵape ungweru kwizira mu chawanangwa cha uchimi; ntheura, kwizira mu nthowa yake ya kugwilira ntchito, uthenga wa mungelo wachitatu, “marango gha Chiuta, na ukaboni wa Yesu Khristu,” vikakumana.
GSAM 257Kwamba kwa Uthenga wa Mungelo Wachitatu
GSAM 257.1Kwambira nyengo iyo uthenga wa mungelo wachitatu, wakukolerana na mauthenga ghanyake ghaŵiri, ukamba kupharazgika. Unenesko wa Sabata, wakukolerana na likasa la Chiuta kweniso ungweru uwo ukalutiliranga kuŵala pa nkhani ya chihema chakupatulika, ukakhozga icho chikaŵa chalongoreka kale—kuti gulu la kwiza kwa Khristu la kumasinda likaŵa lakwenelera, ndipo likendera ndondomeko ya Fumu. Sono ŵakamanyanga makora kuluska kale ng'anamuro la “matambiro ghatatu ghakukwelera pa nthowa yakuya ku msumba wa Chiuta.”
GSAM 257Mulara Bates Wakuzomera Kuti Mboniwoni za Nchimi Zikufuma kwa Chiuta
GSAM 257.2Mu mwezi wa Novembala, 1846, ungano ukachitika ku Topsham, Maine, ndipo Mulara Bates wakaŵapo. Pa ungano uwo Amai White (ukwati wa Msungwana Harmon na Mulara James White wazunulika kale) ŵakaŵa na mboniwoni ya nchimi iyo yikapangiska Mulara Bates kukhorwa chomene kuti mboniwoni izi zikafumanga kwa Chiuta. Wakaŵa munthu uyo wakenda pa nyanja kwa vyaka 50, ndipo wakagwirapo ntchito zose, kwambira pa kuŵa msepuka wakuteŵetera mu ngalaŵa kufika pa kuŵa mulongozgi na mwenecho wa ngalaŵa. Wakavimanyanga makora vya nyenyezi, mwakuti, nga umo wakaniphalilira, pakulaŵiska vinthu vya mu machanya wakamanya pafupifupi apo wakaŵa pa nyanja, kumpoto panji kumwera na kumafumiro panji kumanjiliro gha dazi. Munthu wanthena wangatemwa kuyowoya vya nyenyezi.
GSAM 257.3Apo nkhayowoyanga nayo, wakaniphalira umo wakakhorwera kuti mboniwoni za nchimi izi zikafumanga kwa Chiuta. Wakati zuŵa linyake wakayezga kuyowoya na Amai White vya nyenyezi, kweni mwaluŵiro wakasanga kuti ŵakamanyanga kanthu yayi vya kusambira nyenyezi; nakuti, nga umo ŵakamuphalilira, ŵakakumbukanga yayi kuti ŵakaŵerengapo buku lakulongosora nkhani iyi. Ŵakakhumbanga yayi kudumbiskana vya nkhani iyi, ndipo ŵakasintha chidumbirano na kwamba kuyowoya vya charu chiphya na ivyo ŵakalongoreka mu mboniwoni ya nchimi vyakukhwaskana nacho.
GSAM 258“Kujulika kwa Machanya”
GSAM 258.1Mu chaka icho chikajumpha, pa Epulero 19, 1845, Nyuzipepala ya Illustrated London News yikasindikizga nkhani yakukondweska chomene awo ŵakusambira vya nyenyezi, yakufuma kwa Lord Rosse, yakukhwaskana na vinthu vyakuzizwiska ivyo wakasanga kwizira mu chakulaŵiskira kutali chake chikuru chomene, chomenechomene kuwona icho awo ŵakusambira vya nyenyezi ŵakuchichema “mphata ya mu machanya.” Mise yinyake, pa ungano uwo wazunulika pachanya, mu nyumba ya A Curtiss, Mulara Bates wakaŵapo ndipo wakaŵa wachali wandasimikizge vya mavumbulutso agha. Amai White, apo ŵakaŵa mu mboniwoni ya nchimi, ŵakamba kuyowoya vya nyenyezi, na kulongosora mwakukondweska mizere ya mtundu wa luŵa la rozi iyo ŵakawona pa charu chinyake chakwendakwenda mu mlengalenga, ndipo ŵakasazgirapo kuti, “Nkhuwona myezi yinayi.” Mulara Bates wakati, “A, ŵakuwona Jupiter!” Pamanyuma, ŵati ŵasunkhunyika nga kuti ŵakwenda mu mlengalenga, ŵakamba kulongosora mizere na vizingo ivyo kutowa kwake kukasinthangasinthanga, ndipo ŵakati, “Nkhuwona myezi 7.”7 Mulara Bates wakachemerezga kuti, “Ŵakulongosora vya Saturn.” Kufuma apo ŵakati, “Nkhuwona myezi 6,” ndipo nyengo yeneyiyo ŵakamba kulongosora “kujulika kwa machanya” na uchindami wake, na kukuyowoya kuti nkhujulika kwakuya ku chigaŵa icho chili na ungweru ukuru. Mulara Bates wakati kalongosolero kawo kakaluska chomene kalongosolero kalikose ka kujulika kwa machanya ako wakaŵerengapo kufuma kwa mulembi waliyose.
GSAM 258.2Apo ŵakayowoyanga uku ŵachali mu mboniwoni ya nchimi, iyo wakimilira na kuchemerezga kuti, “Mphanyi Lord John Rosse waŵa pano usiku uno!” Mulara White wakafumba kuti, “Lord John Rosse ni njani?” Mulara Bates wakati, “A, ndiyo nkhwantha yikuru ya vya nyenyezi ya ku England. Nkhukhumba mphanyi waŵa pano kupulika mwanakazi uyu wakuyowoya vya nyenyezi na kupulika kalongosolero ako ka ‘kujulika kwa machanya.’ Kakaluska chilichose icho naŵerengapo pa nkhani iyi.” Kufuma pa mise iyo Mulara Bates wakakhorwa chomene kuti mboniwoni za nchimi za Amai White zikajumphanga kumanya kwawo, ndipo kuti ŵakajilongozganga ŵekha yayi. Ichi, na mtundu wa ntchenyo na ulongozgi uwo ukapelekekanga, vikamukhorweska kuti zikafumanga kwa Chiuta.
GSAM 259.1Chinthu ichi cha mu machanya icho Amai White ŵakachilongosora mu mboniwoni ya nchimi iyo, ntchinthu icho ŵalembi ŵa vya nyenyezi ŵakuchizunura viŵi yayi. Huygens, uyo wakachisanga pakwamba, wakuchilongosora nthena:—
GSAM 259Ungweru wa Uchindami mu Lupanga lwa Orion
GSAM 259.2“Awo ŵakusambira vya nyenyezi ŵakuŵika nyenyezi zitatu pafupi na pafupi mu lupanga lwa Orion; apo nkhalaŵiska iyo yili pakatikati na chakulaŵiskira kutali mu chaka cha 1656, pa malo gha nyenyezi yimoza iyo pakawoneka nyenyezi zinyake 12; pakati pa izi, zitatu izo zikakhala pachoko waka kukhwasana, na zinyake zinayi, zikawoneka zikuthimaŵalira nga nkhwizira mu bingo, mwakuti malo ghakuzizingilizga ghakawonekanga gha ungweru ukuru kuluska machanya ghanyake. Chifukwa cha kuti kuchanya kukaŵavya mitambo, machanya agha ghakawonekanga ghafipa chose, ndipo ungweru uwo ukawoneka nga nkhwizira pa salu yakubenekelera iyo yikajulikanga, umo munthu wakawonanga makora chigaŵa chinyake icho chikaŵa na ungweru ukuru.”
GSAM 259.3William Herschel wakuyowoya vya mphata iyi ya mu machanya kuti:—
GSAM 259.4“Usange usani wake kufuma ku mphepete yimoza kuya ku yinyake, pa utali uwu, ukupanga ngodya ya 10 °, nga umo ukuŵira pafupifupi, ukuru wake ukwenera kuŵa wambura kughanaghanika na pachoko wuwo. Ŵaŵerengera kuti ukwenera kuŵa ukuru wakujumpha ukuru wa dazi nyengo zakukwana matirilioni ghaŵiri.”
GSAM 259Ungweru Ukuru Kuluska wa Dazi
GSAM 259.5Thomas Dick, wakusambira vya vinjeru, wakuyowoya nthena vya bingo ili la ungweru la mu machanya:—
GSAM 259.6“Tiŵenge kuti taŵikika pafupi nalo pa utali wakukwana hafu ya utali wa nyenyezi iyo yili pafupi chomene, nangauli utali uwu ngukuru chomene, kufuma pa malo ghanthena ilo lingalongora ungweru wakung'anima pafupifupi nga ngwa dazi; ndipo ku vyamoyo ivyo vili pafupi chomene kuluska apo, lingazura chigaŵa chikuru cha machanya na kuwoneka na kung'anima kwambura kulongosoreka. Kweni chilato chaumaliro cha chinthu chanthena, mu vyose ivyo chikukhwaska na kukolerana navyo, panji chizamulutilira kuvumbulikira mu nyengo zakunthazi za umoyo wambura kumara; ndipo, nga ni vinthu vinyake vinandi ivyo vili kutali mu chilengiwa, chikuwuska mu maghanoghano khumbo likuru la kuwona vyakuwoneka vyakutowa na vyakuzizwiska vya mu chilengiwa vikuvumbulika pachoko kuluska sono.”8
GSAM 260.1Mulara Bates, pakumalizga nkhani iyo wakalemba pa nkhani iyi, wakati:—
GSAM 260.2“Ntheura tikuwona kufuma mu ukaboni wose uwo walongoreka (ndipo tingapeleka unandi kuluska uwu usange pangakhumbikwa), kuti pano pali chinthu chakuzizwiska chomene na chambura kulongosoreka mu machanya; mphata ya mu machanya iyo kuzingilizga kwake nkhwakujumpha mamayilo mabiliyoni 11 na 314 [11,000,000,314]. Huygens wakumanyikwa chomene wakuti, ‘Nindawonepo chinthu chakuyana nacho pakati pa nyenyezi zinyake izo zikwenda yayi—kuwona makora chigaŵa chinyake icho chili na ungweru ukuru.’”
GSAM 260Ukaboni Unyake pa Mboniwoni ya Nchimi Yakukhwaskana na Vyaru Vya mu Mlengalenga
GSAM 260.3Tikukoraso mazgu gha Amai Truesdail, awo ŵakaŵapo pa nyengo iyo mboniwoni ya nchimi iyo yazunulika yikapelekekanga. Iwo ŵakuti:—
GSAM 260.4“Mudumbu White ŵakaŵa ŵakulopwa chomene mu thupi, ndipo apo malurombo ghakalombekanga chifukwa cha iwo, Mzimu wa Chiuta ukakhala pa ise. Mwaluŵiro tikawona kuti ŵakapulikanga yayi vinthu vya pa charu chapasi. Aka kakaŵa kakwamba kuwona vyaru vyakwenda mu mlengalenga. Ŵati ŵaŵazga mwakupulikikwa myezi ya Jupiter, ndipo pamanyuma pake myezi ya Saturn, ŵakalongosora mwakutowa vizingo vya Saturn. Kufuma apo ŵakati, ‘Ŵanthu awo ŵakukhalamo mbatali na ŵakuchindikika, ŵakupambana chomene na ŵanthu ŵa pa charu chapasi. Kwananga kundanjirepo kuno.’ Nkhope ya M'bali Bates yakumwemwetera yikalongora kuti kukayika uko wakaŵa nako kumasinda vya uko mboniwoni za nchimi zawo zikafumanga kukamaranga mwaluŵiro. Tose tikamanyanga kuti Mulongozgi wa Ngalaŵa Bates wakatemwanga chomene kusambira vya nyenyezi, chifukwa kanandi wakatilongoranga malo gha vinthu vinandi vya mu machanya kuti watisambizge. Apo Mudumbu White ŵakazgora mafumbo ghake mboniwoni ya nchimi yati yamara, na kuyowoya kuti ŵakaŵa ŵandasambirepo nesi kupokerapo kumanya kwamtundu uwu mu nthowa yinyake, wakazura na chimwemwe na kukondwa. Wakalumba Chiuta ndipo wakayowoya chipulikano chake kuti mboniwoni ya nchimi iyi yakukhwaskana na vyaru vya mu mlengalenga yikapelekeka kuti waleke kukayikaso.”9
GSAM 261Hachi Yankhaza Yikuzika Mwamabuchi
GSAM 261.1Pakati pajumpha nyengo yichoko kufuma pa ungano uwu ku Topsham, chinthu chinyake chakuzizwiska chikachitika chakukhwaskana na mboniwoni za nchimi, icho nilongosorenge nga umo Mulara Bates wakaniphalilira:—
GSAM 261.2Mulara White wakazomerezgeka kugwiliskira ntchito mwana wa hachi uyo wakasambizgika pachoko waka, na ngolo yakulongera katundu wakuya ku msika iyo yikaŵa na vikhalapo viŵiri. Ngolo iyi yikaŵavya chinthu chakujalira kunthazi icho chikuvikilira ku matipa, kweni yikaŵa na chakukandapo chakujumpha kunthazi kwake, ndiposo chakukandapo cha chisulo kufuma pa matabwa ghakukakilirako hachi. Pakakhumbikwanga kupwelelera chomene pakulongozga mwana wa hachi uyu, chifukwa usange vingwe vyakumukolera panji chinthu chilichose chakhwaska mumphepete mwa thupi lake, nyengo yeneyiyo wakambanga kutyankha mwakukalipa; ndipo wakakhumbikwanga kukoleka nyengo zose na vingwe vyakukhwima kuti waleke kuchimbira. Mwana wa hachi uyu wakaŵa wa ŵanthu awo Mulara White na ŵanyake ŵakakhumbanga kuluta ku nyumba yawo, ndipo pakuti Mulara White wakazgoŵera kulongozga ŵana ŵa hachi ŵambura kusambizgika, wakaghanaghananga kuti waŵenge na suzgo likuru yayi na uyu. Kweni ŵamanyenge kuti kale hachi uyu wakakoma ŵanthu ŵaŵiri pa nyengo ya ukali wake, yumoza mwa kumufyanta ku malibwe gha mumphepete mwa nthowa, mphanyi wakaŵa wakugomezga viŵi yayi.
GSAM 261.3Pa ulendo uwu mukaŵa ŵanthu ŵanayi mu ngolo: Mulara White na muwoli wake pa chikhalapo cha kunthazi, ndipo Mulara Bates na Israel Damon pa chikhalapo cha kumasinda. Apo Mulara White wakapweleleranga na nkhongono zake zose kuti walongozge makora hachi, Amai White ŵakayowoyanga vya unenesko. Nkhongono ya Chiuta yikakhira pa gulu ili, ndipo Amai White ŵakanjira mu mboniwoni ya nchimi uku ŵakhala mu ngolo. Pa nyengo iyo ŵakachemerezga kuti “Uchindami!” pakunjira mu mboniwoni ya nchimi, mwana wa hachi yura wakimilira waka mwamabuchi kwambura kusunkhunyika, ndipo wakakhizga mutu wake. Pa nyengo yeneyiyo Amai White ŵakawuka uku ŵachali mu mboniwoni ya nchimi, ndipo maso ghawo ghakalaŵiskanga kuchanya. Ŵakajumpha kunthazi kwa ngolo na kukhira pa matabwa ghakukakilirako hachi, uku mawoko ghawo ghali pa matako gha mwana wa hachi. Mulara Bates wakachemerezga kwa Mulara White kuti, “Mwana wa hachi uyu watyankhenge mwanakazi uyu na kumukoma.” Mulara White wakazgora kuti, “Sono Fumu ndiyo yikulongozga mwana wa hachi; nkhukhumbako kunjilirapo yayi.” Mwana wa hachi wakimilira mwakuzika nga ni hachi muchekuru. Mumphepete mwa nthowa, mtunda ukakwera pafupifupi mafuti 6, ndipo pafupi na mpanda pakaŵa malo gha utheka. Amai White, maso ghawo ghachali kulaŵiska kuchanya ndipo kwambura kulaŵiska pasi nanga nkhamoza, ŵakakwera mtunda kufika pa malo gha utheka. Kufuma apo ŵakendendanga kuya uku na uku kwa maminiti ghachoko, kuyowoya na kulongosora kutowa kwa charu chiphya. Kufuma apo, mutu wawo uchali mu kakhaliro kenekako, ŵakakhira pa mtunda, ŵakenda kufika pa ngolo na kukwera pa vyakukandapo, uku woko lawo lili pa matako gha mwana wa hachi; ntheura ŵakakwera pa matabwa ghakukakilirako hachi na kunjiranso mu ngolo. Pa nyengo iyo ŵakakhala pa chikhalapo, ŵakafuma mu mboniwoni ya nchimi; ndipo pa nyengo yeneyiyo hachi wakamba kwenda na kulutilira ulendo wake, kwambura kulongoreka kanthu na uyo wakamulongozganga.
GSAM 262.2Apo Amai White ŵakaŵa kuwaro kwa ngolo, Mulara White wakaghanaghana kuti wayezge hachi, kuti wawone usange wazika nadi panji yayi. Pakwamba wakamukhwaska waka na chikwapu; pa nyengo zinyake hachi mphanyi wazgora na kutyankha, kweni sono wakasunkhunyika yayi. Kufuma apo wakamutimba, ndipo wakasazgirako nkhongono, na kusazgirakoso. Mwana wa hachi wakapwelerako yayi ku kutimbika uku, kweni wakawonekanga wambura kupweteka nga ni nkhalamu izo ŵangelo ŵakajara milomo yawo pa usiku uwo Daniyele wakakhala mu mbuna yawo. Mulara Bates wakati, “Pakaŵa malo ghakofya na ghakuchindikika, ndipo vikawonekerathu kuti Nkhongono yeneyiyo iyo yikapelekanga mboniwoni za nchimi, pa nyengo iyo yikazikiska ukali wa mwana wa hachi.”
GSAM 262.3Usange mboniwoni ya nchimi iyi yikachitika waka chifukwa cha maulwari ghanyake gha thupi lawo, fumbo ilo likwiza ndakuti, Kasi hachi nayo yikalwaranga mu nthowa yakuyana waka?
GSAM 262Ukaboni wa Israel Damon
GSAM 262.4Nipelekenge pano mazgu ghakulondezgapo, kuti ghakhozge nkhani iyo Mulara Bates wakaniphalira:—
GSAM 262.5“Pafupifupi vyaka 20 ivyo vyajumpha, nati namba waka kusunga Sabata, Israel Damon wakaniphalira ivyo vikachitika apo Mudumbu White ŵakaŵa na mboniwoni ya nchimi, uku iyo, Mulara Bates, Mulara White na muwoli wake ŵakakwera ngolo yipepu yakuguziwa na mwana wa hachi wambura kupulikira. Muhanya uno naŵerenga kalongosolero ka chakuchitika ichi ako kali pachanya, nga umo Mulara Loughborough wakalembera, ndipo kakukolerana ndendende na ivyo Mulara Damon wakaniphalira.” Wakasinya kuti, “R. S. Webber, Battle Creek, Mich., Febuluwale 9, 1891.”
GSAM 263Ukaboni wa Mulara Bates pa Mboniwoni za Nchimi
GSAM 263.1Mulara Bates wakulongosora ivyo wakakumana navyo nthena:—
GSAM 263.2“Nangauli nkhawonangamo kanthu yayi ako kakasuskanga Mazgu gha Chiuta, nkhaŵa na wofi kweniso nkhayezgeka chomene, ndipo kwa nyengo yitali nkhakhumbanga yayi kugomezga kuti chikaŵa chinthu chinyake kuluska ivyo vikachitikanga chifukwa cha kulopwa kwa thupi lawo kwa nyengo yitali.
GSAM 263.3“Ntheura nkhapenjanga mipata, ŵanyake ŵalipo, apo maghanoghano ghawo ghakawonekanga ghakuzika (kuwaro kwa ungano), kuti niŵafumbe mwakuwerezgawerezga iwo na ŵabwezi awo ŵakendanga nawo, chomenechomene mudumbu wawo mulara, kuti, usange ntchamachitiko, nisange unenesko. Pa maulendo ghanandi agho ŵizira ku New Bedford na Fairhaven kufuma nyengo iyo, apo ŵakaŵa pa maungano ghithu, naŵawonapo mu mboniwoni ya nchimi kanandi, ndiposo ku Topsham, Maine. Awo ŵakaŵapo pa vinyake mwa vyakuchitika vyakuchiska ivi ŵakumanya makora umo nkhapulikizgiranga mazgu ghalighose na kulaŵiska kusunkhunyika kulikose na mtima wose, kuti nimanye usange pakaŵa upusikizgi panji nkhongono yakugoneka maghanoghano gha munthu. Ndipo nkhuwonga Chiuta chifukwa cha mwaŵi uwo naŵa nawo pamoza na ŵanyake kuwona vinthu ivi. Sono ningayowoya na chikanga pa ivyo namanya nekha. Nkhugomezga kuti mulimo uwu ngwakufuma kwa Chiuta, ndipo wapelekeka kuti usanguluske na kukhozga ‘ŵanthu ŵake ŵakumbininika,’ ‘ŵakupalulika,’ na ‘ŵakufwaturika,’ kufuma pa kumalizgika kwa mulimo withu ... mu Okutobala, 1844. Kufuma nyengo iyo, kutimbanizgika kwa mazgu ghakuti ‘Wonani, wali kuno!’ na ‘Wonani, wali uko!’ kwatimbanizga chomene ŵanthu ŵa Chiuta ŵakugomezgeka na ŵakukhumbisiska, ndipo kwapangiska kuti chiŵe chakusuzga chomene kwa awo ŵakatondekanga kulongosora malemba ghanandi ghakuwoneka nga ghakususkanirana agho ghakalongorekanga kwa iwo. Nkhuzomerezga kuti napokera ungweru na ulongozgi pa malemba ghanandi agho nkhatondekanga kughapulikiska makora kale. Nkhugomezga kuti iwo ni mwana wa Chiuta wakujipata, wakugomezgeka na wakukhumbisiska.”10
GSAM 263.4“Mulembi uyu ‘wakutora fundo’ za mboniwoni za nchimi zake ‘ku visambizgo vya kumasinda panji ku kusambira yayi.’ Apo ŵakapokera mboniwoni ya nchimi yawo yakwamba, mu Disembala, 1844, iwo na gulu lose ku Portland, Maine (uko ŵapapi ŵawo ŵakakhalanga pa nyengo iyo), ŵakaŵa ŵaleka ‘chemerezgo cha pakati pa usiku’ pakuti ŵakachiwonanga kuti ntcha kumasinda waka. Pa nyengo iyo ndipo Fumu yikaŵalongora mu mboniwoni ya nchimi ubudi uwo iwo na gulu la ku Portland ŵakaŵa ŵawiramo. Kufuma apo ŵakaphalira gulu ilo mboniwoni ya nchimi yawo, ndipo ŵakazomera kuti ivyo ŵakakumana navyo mu mwezi wa 7 ukaŵa mulimo wa Chiuta.”11
GSAM 264Umo Mauthenga Ghatatu Ghakawonekeranga mu 1847
GSAM 264.1Mazgu ghakulondezgapo gha Mulara James White, agho ghakalembeka mu Epulero, 1847, ghalongorenge umo mauthenga ghatatu ghakawonekeranga pa nyengo iyo:—
GSAM 264.2“Magulu ghose gha ŵakugomezga kwiza kachiŵiri kwa Khristu ghakukolerana kuti mungelo uyo wakulongoreka mu mavesi gha 6 na 7 gha chipaturo ichi (Chivumbuzi 14), wakwimira uthenga wa kwiza kwa Khristu ku mpingo na ku charu.... Mulimo wa mungelo wachiŵiri ukaŵa kulongora gulu la ŵakulindilira kwiza kwa Khristu kuti Babuloni wawa. Ndipo pakuti chigaŵa chikuru cha iwo chikamanya yayi fundo iyi mpaka nkhongono ya ‘chemerezgo cha pakati pa usiku’ yikaŵawuska pa nyengo yakuti ŵafumemo mu mipingo pambere zuŵa la 10 lindafike, vikulongora kuti kufuma mu mwezi wa 7, 1844, uthenga wa mungelo wachitatu ukaŵa, ndipo uchali, chenjezgo ku ŵatuŵa kuti ‘ŵakoleske,’ ŵaleke kuwelera na ‘kupokera’ vimanyikwiro ivyo gulu la ŵamwali likavifumiska pa nyengo ya chemerezgo cha mungelo wachiŵiri.
GSAM 264.3“Ndipo kasi uthenga wanadi wa ŵanthu ŵa Chiuta, kufuma mu mwezi wa 7, 1844, undaŵe chenjezgo lanthena?—Nadi waŵa nthena.... Vesi la 12 likuti, ‘Pano pali kuzizipizga kwa ŵatuŵa: pano pali awo ŵakusunga marango gha Chiuta na chipulikano cha Yesu.’ Kasi mukaŵawona nkhu, Yohane?—Enya, ‘pano,’ pa nyengo ya uthenga wa mungelo wachitatu. Pakuti nyengo ya kuzizipizga na kulindilira yaŵapo kufuma mu mwezi wa 7, 1844, ndipo pakuti gulu ilo likusunga Sabata, na vinyake, lawoneka kufuma pa nyengo iyo, nchakuwonekerathu kuti tikukhala mu nyengo ya uthenga wa mungelo wachitatu.”12
Notes
- Chivumbuzi 14:9-12. ↩
- Unenesko Wakukhwaskana na Chikatolika cha Roma, peji 112. ↩
- Ŵangelo Ŵatatu ŵa mu Chivumbuzi 14:6-12, mapeji 131, 132. ↩
- Rachel Preston wakafwira ku Vernon, Vt., pa Febuluwale 1, 1868, wali na vyaka 59. ↩
- Mbiri ya Sabata, la Andrews, peji 506, kope la 1887. ↩
- Vyakuchitika mu Umoyo wa Ellen G. White, mapeji 95, 96. ↩
- Mu buku la Kwamba na Kukura, muli mazgu ghakuti ŵakawona myezi 8 ya Saturn. Kusintha uku kukachitika pamanyuma pakuti mapeji ghakuyezgera kusindikizga ghafuma mu mawoko ghane. Kufuma nyengo iyo, myezi yinyake ya Jupiter na Saturn yasangika. ↩
- Machanya gha Nyenyezi, la Dick, peji 96. ↩
- Kalata ya Amai Truesdail ya Janyuwale 27, 1891. ↩
- Mazgu ku Mskambo Uchoko, peji 21. ↩
- Buku lenelira, 22. ↩
- Buku lenelira, 10, 11, Brunswick, Maine, Meyi 1847. ↩