Cipaturo 3 — Kwiza kwa Mbewu Yakulayizgika
GSAM 57.1“APO nyengo yikakwanira, Chiuta wakatuma Mwana wake, ... wakababika pasi pa dango, kuti wawombore awo ŵakaŵa pasi pa dango, mwakuti tipokelere kuŵa ŵana.”1
GSAM 57.2“Sono kwa iyo uyo wali na nkhongono zakumukhozgani kuyana na makani ghane ghawemi na kupharazga vya Yesu Khristu, kuyana na kuvumbulika kwa chisisi icho chikabisika kufuma pa kwamba kwa charu, kweni sono chavumbulika, ndipo kwizira mu malemba gha nchimi, kuyana na languro la Chiuta wamuyirayira, chamanyikwa ku mitundu yose kuti ŵapulikire mwa chipulikano: kwa Chiuta uyo yekha ngwavinjeru, kuŵe uchindami kwizira mwa Yesu Khristu muyirayira.”2
GSAM 57.3“Mwa kuvumbura wakanimanyiska chisisi; nga umo nkhalembera kale mu mazgu ghachoko, ... icho mu mibadwo yinyake chikamanyiskika chara ku ŵana ŵa ŵanthu, nga umo sono chavumbulikira na Mzimu ku ŵapositole ŵake ŵatuŵa na nchimi.... Ine, uyo ndine muchoko kuluska muchoko chomene wa ŵatuŵa wose, napika uchizi uwu, kuti nipharazge pakati pa ŵamitundu usambazi wa Khristu uwo ungamanyikwa wose chara; na kulongora ŵanthu wose umo ŵangasangira pamoza mu chisisi icho kufuma pa kwamba kwa charu chikabisika mwa Chiuta, uyo wakalenga vinthu vyose kwizira mwa Yesu Khristu.”3
GSAM 57.4Kwayowoyeka kuti mu Phangano Lakale makani ghawemi ghakabisika; mu Phangano Liphya ghavumbulika. Nga umo munyake wakayowoyera, “Apo Ŵayuda ŵakapatukanga kwa Chiuta, ŵakaluwa chomene visambizgo vya milimo ya maluso gha kusopa. Milimo iyi yikakhazikiskika na Khristu iyomwene. Chigaŵa chilichose chikaŵa chimanyikwiro cha iyo; ndipo yikazura na nkhongono za umoyo na kutowa kwauzimu. Kweni Ŵayuda ŵakataya umoyo wauzimu wa maluso ghawo, ndipo ŵakademelera ku mitheto yakufwa. Ŵakathembanga sembe na malango vyenecho, m'malo mwa kuthemba iyo uyo vinthu ivi vikamulongoranga.
GSAM 58Kulindilira Kuwusa kwa pa Charu
GSAM 58.1“Nangauli Ŵayuda ŵakakhumbanga kwiza kwa Mesiya, ŵakamanyanga chara mulimo wake. Ŵakapenjanga kuwombokwa ku kwananga chara, kweni kufwatuka ku Ŵaroma. Ŵakalindiliranga kuti Mesiya wize nga wakutonda, kuzakaphwanya nkhongono za wakusuzga, na kukwezga Israyeli kuti wawuse charu chose. Ntheura nthowa yikanozgeka yakuti ŵakane Mponoski.
GSAM 58.2“Ŵanthu, mu chisi chawo na kusuzgika, ndiposo ŵalongozgi awo ŵakaŵa na nyota ya mazaza, ŵakanwekanga kuti wize uyo wazamutonda ŵalwani ŵawo na kuwezgera ufumu kwa Israyeli. Ŵakasambira mauchimi, kweni ŵakaŵavya kupulikiska kwauzimu. Ntheura ŵakazerezga malemba agho ghakulongora kujiyuyura kwa kwiza kwakwamba kwa Khristu, ndipo ŵakabudiska pakugwiliskira ntchito agho ghakuyowoya vya uchindami wa kwiza kachiŵiri kwa Khristu. Kujikuzga kukaŵajalira maso; ŵakalongosoranga uchimi kuyana na makhumbiro ghawo ghakujighanaghanira ŵekha.
GSAM 58.3“Kwa vyaka vyakujumpha chikwi chimoza Ŵayuda ŵakaŵa ŵakulindilira kwiza kwa Mponoski. Pa chakuchitika ichi ŵakaŵikapo vigomezgo vyawo vikuru chomene. Mu sumu na uchimi, mu maluso gha kusopa mu tempile na malurombo gha mu nyumba, ŵakasunganga zina lake na ntchindi. Kweni apo wakiza ŵakamumanya chara. Wakutemweka wa kuchanya wakaŵa kwa iwo ‘nga msisi wakumera mu charu chakomira;’ wakaŵavya ‘mawonekero nesi kutowa;’ ndipo ŵakawonamo mwa iyo kutowa chara kwakuti ŵamukhumbire. ‘Wakiza ku ŵake, ndipo ŵake ŵakamupokelera chara.’”4
GSAM 58Wa mu Mphapu ya Davide
GSAM 58.4Apo nyengo yakuyowoyekerathu na Daniyeli yikasendelera, iyo “Mesiya Mulongozgi”—Wakuphakazgika—wakeneranga kuwonekera, Ŵayuda ŵakate ŵaghanaghane, ndipo tikukayika chara kuti ndimo ŵakaghanaghanira, kuti: Mesiya kuyana na thupi wakwenera kuŵa wa mu nyumba na mphapu ya Davide, ntheura wakwenera kubabika mu mphapu iyi; ndipo kuyana na malango na maluso gha Ŵayuda, wakwenera kuphakazgika kuti wambe mulimo pakati pa ŵanthu apo waŵa na vyaka makhumi ghatatu; ndipo usange wakwenera kuwoneka nga Wakuphakazgika pa msinkhu uwu, mbwenu wakwenera kubabika vyaka makhumi ghatatu pambere masabata 69 gha vyaka ghandamare, agho ghakwenera kufika pa kwiza kwa Mesiya.
GSAM 59Mauchimi gha Simiyoni na Ana
GSAM 59.1Pa nyengo iyi Israyeli yose wakaŵa mu chilindizga. Awo ŵakasambiranga Malemba mwakufwilirapo na kujipatulira ŵakalindiliranga kubabika kwa uyo wakeneranga kuŵa Muwusi na Mulongozgi wawo. Simiyoni, muchekuru wakopa Chiuta, wakavumbulirika “na Mzimu Mutuŵa kuti wawonenge nyifwa chara pambere wandawone Khristu wa Fumu.”5
GSAM 59.2Apo Mponoski mubonda wakatolekera ku tempile, Simiyoni wakamanya kuti mwana uyu ndiyo wakayowoyeka—Khristu. “Penepapo wakamunyamura mu mawoko ghake, wakatumbika Chiuta, ndipo wakati, Fumu, sono mukuzomerezga muteŵeti winu kuluta mu mtende, kuyana na mazgu ghinu; pakuti maso ghane ghawona chiponosko chinu, icho mwanozga pamaso pa ŵanthu wose: ungweru wakungweluska ŵamitundu, na uchindami wa ŵanthu ŵinu Israyeli....
GSAM 59.3“Ndipo Simiyoni wakaŵatumbika [Yosefe na Mariya], ndipo wakati kwa Mariya nyina wake, Wona, mwana uyu waŵikika kuti ŵanandi mu Israyeli ŵawe na kuwukaso; ndiposo kuŵa chimanyikwiro icho ŵazamuchisuska (inya, lupanga luzamulasa na mzimu wako wuwo), mwakuti maghanoghano gha mu mitima ya ŵanandi ghavumbulike.
GSAM 59.4“Ndipo pakaŵa Ana, nchimi yanakazi, mwana wa Fanuweli, wa fuko la Ashere.... Iyo wakiza pa nyengo yeneyiyo, nayo wakawonga Fumu, ndipo wakayowoya vya iyo ku wose awo ŵakalindiliranga kuwombokwa mu Yerusalemu.”6
GSAM 59Ŵangelo Ŵakwendera Ŵaliska
GSAM 59.5Pambere ivi vindachitike, makani ghakukondweska gha kubabika kwa Mponoski ghakapharazgika na ŵangelo ku ŵaliska mu madambo gha Betelehemu. Apo ŵaliska ŵakategherezganga, ŵangelo ŵakimba mazgu ghakunozga agha:—
GSAM 60Ŵavinjeru Ŵakwendera Betelehemu
GSAM 60.2Penepapo ŵakiza ŵavinjeru ŵakufuma kumafumiro gha dazi awo ŵakawona “nyenyezi yikuwuka,” nga umo Balamu wakayowoyerathu. Pakulondezga ulongozgi wake ŵakafika ku Yerusalemu, uko ŵakeneranga kufumba vya Fumu yakubabika sono. Ŵakati ŵaphalirika kuti Betelehemu ndiyo malo agho Wakukhumbikwa wakeneranga kubabikirako, ŵakalutilira ulendo wawo; ndipo nyenyezi iyo yikawonekaso yikaŵalongozgera ku malo ghakuyuyuka uko Mponoski wakagona. Pano ŵakasopa Mwana mutuŵa, ŵakamupa vyawanangwa vya golide, lubani, na mure, ndipo ŵakamba ulendo wawo utali wakuwelera kukwawo.
GSAM 60Mponoski Apo Wakaŵa na Vyaka Khumi na Viŵiri
GSAM 60.3Kufuma pa wanichi wake m'paka apo wakaŵa na vyaka khumi na viŵiri, vichoko vili kulembeka vya Khristu Mponoski, kweni kuti wakakuranga mu vinjeru na mu thupi, ndipo wakajilambikanga mwakupulikira ku ŵapapi ŵake. Kweni apo wakaŵa na vyaka khumi na viŵiri, wakaluta na Yosefe na Mariya ku Yerusalemu ku chiphikiro cha chirimika chilichose, ndipo kwenekuko wakazizwiska ŵasembe na kumanya uko kukawonekanga mu mafumbo ghake na mu mazgoro agho wakapeleka ku mafumbo ghawo ghanonono. Kufuma pa nyengo iyi m'paka apo wakambira milimo yake pakati pa ŵanthu, wakachindika mulimo wakuyuyuka wa ukalipentala apo wakagwiranga ntchito na Yosefe, mfumu wa Mariya.
GSAM 60Mulimo wa Yohane Mubapatizi
GSAM 60.4Kwa myezi yinkhonde na umoza pambere wandambe uteŵeti wake pakati pa ŵanthu, mulimo wa Khristu ukapharazgikanga na Yohane Mubapatizi. Ŵanthu ŵakizanga mu mizinda yikuru kuti ŵapulike Yohane, na kubapatizika na iyo. Apo iwo “ŵakaŵa mu chilindizga [ŵakulindilira kuti Mesiya wize] ndipo ŵanthu wose ŵakaghanaghananga [‘ŵakadumbirananga panji kususkana,’ mazgu gha mumphepete] mu mitima yawo vya Yohane, usange ndiyo Khristu panji chara; Yohane wakazgora, wakati kwa wose, Ine nadi nkhumubapatizani na maji; kweni uyo wali na nkhongono kuluska ine wakwiza, ndipo ndine wakwenelera chara kufwatura lamba wa nsapato zake: iyo wazamumubapatizani na Mzimu Mutuŵa na moto: chakupetera chake chili mu woko lake, ndipo wazamutoweska luwugha lwake lwose, na kuwunjika tirigu mu nthamba yake; kweni mwelinji wazamuwotcha na moto wambura kuzimwa.”7
GSAM 61Yesu Wakubapatizika
GSAM 61.1Apo Yohane wakachitanga mulimo wa ubapatizo, wakawona Yesu wakwiza kwa iyo kuti wabapatizike, ndipo wakati, “Wonani Mwana wa Mberere wa Chiuta, uyo wakuwuskapo kwananga kwa charu.... Ndipo Yohane wakachitira ukaboni, wakati, Nkhawona Mzimu ukukhira kufuma kuchanya nga nkhunda, ndipo ukakhala pa iyo. Ndipo nkhamumanyanga chara: kweni uyo wakanituma kubapatiza na maji, iyo wakati kwa ine, Uyo uzamuwona Mzimu ukukhira na kukhala pa iyo, ndiyo wakubapatiza na Mzimu Mutuŵa. Ndipo ine nkhawona, ndipo nkhachitira ukaboni kuti uyu ndi Mwana wa Chiuta.”8
GSAM 61Mazgu Ghakufuma Kuchanya
GSAM 61.2Kuti Khristu wakaŵa Mesiya kukapanikizgika na kukhira kwakuwoneka kwa Mzimu Mutuŵa mu kawonekero ka thupi nga nkhunda, ndiposo na mazgu ghakufuma kuchanya. Mu Makani Ghawemi gha Mateyu tikuŵazga kuti, “Yesu, wakati wabapatizika, wakafuma nyengo yeneyiyo mu maji: ndipo wonani, machanya ghakamujulikira, ndipo wakawona Mzimu wa Chiuta ukukhira nga nkhunda, na kukhala pa iyo: ndipo wonani, mazgu ghakufuma kuchanya ghakati, Uyu ndi Mwana wane wakutemweka, mwa iyo nkhukondwa chomene.”9
GSAM 61.3Nangauli “Yohane wakachita munthondwe chara,” ŵanthu ŵakati ŵawona nkhongono zikuru izo zikaŵapo mu uteŵeti wa Khristu, ŵakachichizgika kuyowoya kuti, “Vinthu vyose ivyo Yohane wakayowoya vya munthu uyu vikaŵa vyaunenesko.”10
GSAM 61Khristu Wakuphakazgika Kuyana na Dango
GSAM 61.4Pakuyowoya vya ivyo Luka wakalemba vya ubapatizo na kuphakazgika kwenekura na Mzimu Mutuŵa mu kawonekero ka nkhunda, tikuŵazga kuti, “Yesu iyomwene wakamba kuŵa na vyaka nga makhumi ghatatu.”11
GSAM 62.1Pamanyuma pa Fumu yithu kuziŵizga kurya kwa mazuŵa makhumi ghanayi, na kuyezgeka mwankhongono na Dyabulosi mu mapopa, ivyo vikachitika nyengo yeneyiyo pamanyuma pa ubapatizo wake, iyo “wakiza ku Nazarete, uko wakakulira; ndipo nga umo wakazgoŵelera, wakanjira mu sunagoge pa zuŵa la Sabata, ndipo wakimilira kuti waŵazge.... Mzimu wa Fumu uli pa ine, chifukwa waniphakazga kuti nipharazge makani ghawemi ku ŵakavu.... Ndipo wakamba kuŵaphalira kuti, Muhanya uno lemba ili lafiskika apo mukupulika.”12
GSAM 62Nyengo Yafiskika
GSAM 62.2Mariko, pakulemba chakuchitika chenechichi, wakuti, “Nyengo yafiskika, ndipo ufumu wa Chiuta waneng'enera: ng'anamukani mtima, ndipo gomezgani makani ghawemi.”13 Nyengo yakuyowoyekerathu kuti Wakuphakazgika wawonekere yikafika. Kuphakazgika na Mzimu Mutuŵa kukachitika pa ubapatizo wake, ndipo sono wakambanga uteŵeti wake, pa nyengo yeneyiyo na mu nthowa iyo nchimi zituŵa zakale zikayowoyerathu.
GSAM 62Ukaboni Wakuwoneka Wakuti Khristu Ndi Mesiya
GSAM 62.3Uteŵeti wa Khristu ukaŵa na kuchita minthondwe nyengo zose, iyo ku ŵanthu, nanga ŵakatondekanga kupulikiska ntharika na mazgu ghake ghose, yikaŵa ukaboni wakuwoneka kuti iyo wakaŵa Imanuweli, panji kuti “Chiuta wakaŵa nayo.”14 Mu minthondwe iyi Khristu wakapelekanga ku charu ukaboni wa nkhongono za Chiuta izo zikaŵa mwa iyo, ndiposo wakalongoranga na milimo kakhaliro ka Chiuta na lusungu lwake lwa chitemwa. Apo Filipu, pamanyuma pa kuŵa na Khristu nyengo zose kwa vyaka vitatu, na kuwona minthondwe yake yankhongono, wakati, “Fumu, tilongorani Ŵadada, ndipo vitikwanenge,” Yesu wakati kwa iyo, “Kasi naŵa namwe nyengo yitali nthena, ndipo uchali wandanimanye, Filipu? Uyo wawona ine wawona Ŵadada: ndipo ukuyowoya wuli kuti, Tilongorani Ŵadada? ... Nigomezgani kuti ine nili mwa Ŵadada, ndipo Ŵadada ŵali mwa ine; panji nigomezgani chifukwa cha milimo yeneyiyo.”15
GSAM 63Yohane Wazukumika
GSAM 63.1Nangauli pa ubapatizo wa Khristu, Yohane wakawona kukhira kwakuwoneka kwa Mzimu Mutuŵa, ndipo wakapulika mazgu ghakufuma kuchanya ghakupharazga kuti iyo ndi Mwana wa Chiuta, ndiposo iyomwene wakapharazga kuti iyo ndi “Mwana wa Mberere wa Chiuta uyo wakuwuskapo kwananga kwa charu,” vinthu vikachitikanga mwakupambana chomene na ivyo wakalindiliranga, mwakuti mu jele lake lachisi wakasuzgikanga mu mtima na kuzukumika.
GSAM 63.2“Nga mbasambiri ŵa Mponoski, Yohane Mubapatizi wakapulikiskanga chara kakhaliro ka ufumu wa Khristu. Wakalindiliranga kuti Yesu wakhale pa chitengo cha Davide; ndipo apo nyengo yikajumphanga, ndipo Mponoski wakapemphanga chara mazaza gha ufumu, Yohane wakazukumika na kusuzgika mu mtima.”16 “Wakachema kwa iyo ŵaŵiri ŵa ŵasambiri ŵake, [iyo] wakaŵatuma kwa Yesu, wakati, Kasi ndimwe uyo wakwenera kwiza? panji tilindilire munyake?” “Mu ora leneliro iyo [Yesu] wakachizga ŵanandi ku maulwari ghawo na nthenda, na ku mizimu yiheni; ndipo ku ŵanandi awo ŵakaŵa ŵachibulumutira wakaŵapa kuwona. Penepapo Yesu wakazgora, wakati kwa iwo, Lutani, ndipo mukaphalire Yohane vinthu ivyo mwawona na kupulika.”17
GSAM 63.3Chikaŵa chakusuzga kuti Ŵayuda, panji nanga mbasambiri, ŵawone makora unenesko unandi uwo Mponoski wakayowoyanga, chifukwa ŵakademelera chomene ku chigomezgo chakuti para Mesiya wiza wazamufumya joko la Ŵaroma ilo likaŵasuzganga chomene, ndipo nyengo yeneyiyo wazamuwezgerapo ufumu wa Davide, na kuwusa nga fumu ya pa charu.
GSAM 63.4Yesu wakamba kupharazga na kuyowoya kuti, “Ng'anamukani mtima, pakuti ufumu wa kuchanya waneng'enera.”18 Apo ŵapositole ŵake khumi na ŵaŵiri ŵakatumika, ŵakayegha uthenga wenewuwu, “Ufumu wa kuchanya waneng'enera.”19 Pamanyuma pake mu uteŵeti wake, apo ŵanthu makhumi ghankhonde na ghaŵiri ŵakatumika, ŵakaluta na mazgu agha, “Ufumu wa Chiuta wasendelera kwa imwe.”20
GSAM 64Ŵanthu Ŵakuzizwa na Mulimo wa Khristu
GSAM 64.1Mazgu na visambizgo vyakuzizwiska vya Khristu vikapangiska ŵanthu kuyowoya kuti, “Palije munthu wakayowoyapo nga munthu uyu.”21 Ndipo apo wakachizga munthu wachibulumutira na wambura kuyowoya, “Ŵanthu wose ŵakazizwa, ndipo ŵakati, Asi uyu ndi mwana wa Davide?”22 Panji, mu mazgu ghanyake, Asi uyu ndi mphapu ya Davide, Mponoski wakulayizgika? “Wakati wafika ku charu chakwake, wakaŵasambizganga mu sunagoge wawo, mwakuti ŵakazizwa, ndipo ŵakati, Kasi munthu uyu wali kuvisanga nkhu vinjeru ivi, na milimo yankhongono iyi? Asi uyu ndi mwana wa kalipentala? Asi nyina wakuchemeka Mariya? Ndipo ŵabali ŵake, Yakobe, na Yose, na Simoni, na Yuda?”23
GSAM 64.2Cha m'ma chirimika chachitatu cha uteŵeti wa Khristu, apo wakaŵa mu tempile pa chiphikiro cha kupatulira tempile, Ŵayuda ŵakamuzingilizga, ndipo ŵakati kwa iyo, “Kasi mutisungenge mu kukayika m'paka pawuli? Usange ndimwe Khristu, tiphalirani pakweru.”24 Mu chirimika chakumanyuma, apo wakachita munthondwe ukuru wa kulyeska ŵanthu vikwi vinkhonde na “vingwa vinkhonde vya balere na tusomba tuŵiri,” iyo “wakamanya kuti ŵizenge kuzakamukora mwankhongono kuti ŵamuzgore fumu, [ntheura] wakalutaso ku phiri.”25
GSAM 64Khristu Wakusambizga Ŵasambiri Vya Nyifwa Yake
GSAM 64.3Pakusambizga ŵasambiri ŵake, Khristu wakadidimizganga kuwuskapo ghanoghano lakuti ufumu wa pa charu wambenge nyengo yeneyiyo, na kuŵalongora kuti wakwenera kufwa na kuwukaso, kuluta na kwizaso. Ntheura wakaŵafumba kuti, “Kasi chingaŵa wuli para mungawona Mwana wa Munthu wakukwelera uko wakaŵa kale?”26 Pamanyuma pa kuŵalangura “kuti ŵaleke kuphalira munthu kuti iyo ndi Yesu Khristu,” tikuŵazga kuti: “Kwambira pa nyengo iyo Yesu wakamba kulongora ŵasambiri ŵake umo wakwenera kuluta ku Yerusalemu, na kusuzgika mu vinthu vinandi na ŵalara, na ŵasembe ŵakuru, na ŵalembi, na kukomeka, na kuwuskikaso pa zuŵa lachitatu. Penepapo Petrosi wakamutolera kumphepete, ndipo wakamba kumuchenya, wakati, Ichi chiŵe kutali na imwe, Fumu; ichi chizamumuchitikirani chara.”27
GSAM 65.1Pa nyengo yeneyiyo wakaŵaphalira kuti pakaŵa ŵanyake awo ŵakimilira penepapo awo ŵafwenge chara m'paka ŵawone Mwana wa Munthu wakwiza mu ufumu wake.28 Pafupifupi mazuŵa ghankhonde na ghatatu pamanyuma pake, uchimi uwu ukafiskika; ndipo mpositole Petrosi wakuzunura “mboniwoni” yira ya Khristu wakwiza mu ufumu wake kuŵa ukaboni wa kwiza kachiŵiri kwa Khristu kweneko uko kuchali kunthazi.29
GSAM 65.2Nyengo yinyake apo Khristu na ŵasambiri ŵake ŵakaŵa mu Galileya, Yesu wakati kwa iwo, “Mwana wa Munthu wazamupelekeka mu mawoko gha ŵanthu; ndipo ŵazamumukoma, ndipo pa zuŵa lachitatu wazamuwuskikaso. Ndipo ŵakaŵa na chitima chikuru chomene.”30 Ndipo ŵakapitilira kutondeka kupulikiska ng'anamuro lake, chifukwa nanga apo wakakhumbanga kukhomerezga mu maghanoghano ghawo unenesko wakuzirwa wa nyifwa yake na kuwuka kwake, ŵakadumbirananga pakati pawo kuti ni njani wazamuŵa mukuru chomene mu ufumu wa kuchanya.31
GSAM 65.3Pa nyengo yinyake Petrosi wakati kwa Yesu, “Ise tasida vyose, ndipo tamulondezgani; kasi sono tizamuŵa na vichi? Ndipo Yesu wakati kwa iwo, Nadi nkhumuphalirani kuti, Imwe mwanilondezga, pa kuzgokaso kuphya kwa vinthu apo Mwana wa Munthu wazamukhala pa chitengo cha uchindami wake, namweso muzamukhala pa vitengo khumi na viŵiri, kweruzga mafuko khumi na ghaŵiri gha Israyeli.”32 Ghanoghano la ufumu uwo ukaŵa pafupi kukhazikiskika likalutilira kuŵa likuru chomene mu maghanoghano ghawo, ndipo, nga umo ŵanthu ŵakuchitira, ŵakamba kupenja malo ghapachanya chomene mu ufumu.
GSAM 65.4Penepapo wakiza mama wa Yakobe na Yohane, ŵana ŵa Zebedayo, uyo wakakhumbanga vikuru, wakupempha Khristu kuti ŵana ŵake ŵapike malo ghapachanya—yumoza ku woko lamalyero na munyake ku lamazere kwa chitengo chake; panji kuti yumoza waŵe Mulongozgi wa Boma, ndipo munyake Mlembi wa vya Boma. Kweni Khristu wakayowoya pakweru kuti, “Mukumanya chara icho mukupempha.”33
GSAM 66Kunjira mu Yerusalemu Mwakutonda
GSAM 66.1Pafupi na nyengo iyi pakachitika chinthu chikuru na chakuzizwiska. Chikaŵa kuwuskika kwa Lazaro mu dindi, uyo wakaŵa wakufwa mazuŵa ghanayi. Munthondwe ukuru wantheura ukawuska na kuzizwiska ŵanthu chomene mwakuti Ŵafarisi ŵakachita wofi, ndipo pamoza na ŵasembe ŵakachema nyengo yeneyiyo ungano wa mphara; ndipo pakudumbirana ŵakafumba kuti, “Kasi tikuchita vichi? Pakuti munthu uyu wakuchita minthondwe yinandi. Usange timulekenge waka nthena, ŵanthu wose ŵazamumugomezga; ndipo Ŵaroma ŵazamwiza na kutipoka malo ghithu na mtundu withu.”34 Apo nkhongono za Satana zakufuma pasi zikakoleranga nthena awo ŵakapenjanga kuparanya Khristu, nkhongono zakufuma kuchanya zikachiskanga mizinda ya ŵanthu kuti ŵamuchindike, na kufiska ivyo vikayowoyekerathu vya iyo.
GSAM 66.2Pa chakuchitika icho chazunurika pachanya, ŵanthu ŵakafuma mu mizinda yikuru, kuti ŵawone Yesu, ndiposo Lazaro uyo wakamuwuska ku ŵakufwa. Sono kwa iwo chikaŵa chakusimikizgika kuti Yesu wakaŵa fumu yawo iyo ŵakalindilira nyengo yitali, ndipo apo ŵakakumana nayo wakwiza ku Yerusalemu, wakukhala pa mwana wa mbunda, mazgu gha Malemba ghakiza mwankhongono mu maghanoghano ghawo, “Ungawopanga chara, mwana mwanakazi wa Ziyoni: wona, fumu yako yikwiza, yakukhala pa mwana wa mbunda.”35 Chemerezgo chikuru cha kutonda chikafuma mu mzinda ukuru wura, ndipo chikakwenyerezga chomene Ŵafarisi ŵa mitima yakuzizima awo ŵakaghanaghananga vya ivyo ŵangasanga ŵekha. Pakati pawo ŵakati, “Kasi mukuwona kuti mukutonda kanthu chara? Wonani, charu chaluta ku iyo.”36 Apo ŵakapempha kuti Khristu walekeske chemerezgo, wakazgora kuti, “Nkhumuphalirani kuti, usange aŵa ŵangakhale chete, malibwe ghangachemerezga nyengo yeneyiyo.”37 Fumu yikayowoya vya chakuchitika ichi kuti, “Chemerezgani,” ndipo usange ŵanthu ŵaleka kufiska mazgu ghake, yikate yiŵikenge mazgu mu malibwe gha mu msewu, ndipo ghate ghachemerezgenge; pakuti mazgu ghake ghakwenera kufiskika.
GSAM 66Khristu Wazamuluta na Kuweraso
GSAM 66.3Mponoski withu wakakhumbanga waka kulongozga maghanoghano gha ŵasambiri ku fundo yakuti wafwenge na kuwukaso chara, kweni wakakhumbangaso kuŵasambizga kuti ufumu wizenge yayi mpaka walute na kuweraso. Pakuyowoya vya kupayikika kwake pa mphinjika wakati, “Ndipo ine, usange nakwezgeka kufuma pa charu, nditi niguzire ŵanthu wose kwa ine. Wakayowoya ichi kulongora nyifwa iyo wafwenge. Ŵanthu ŵakamuzgora ŵakati, Tapulika mu dango kuti Khristu wakukhalilira muyirayira; ntheura kasi ukuyowoya wuli kuti, Mwana wa munthu wakwenera kukwezgeka? Kasi Mwana wa munthu uyu ni njani?”38
GSAM 67.1Kuti ŵasambiri ŵapanikizge makora kuti wakeneranga kuluta na kuweraso pambere ufumu wake undakhazikiskike pa charu, wakati, “Mwa ŵana ŵachoko, nichali namwe nyengo yichoko waka. Muzamunipenja; ndipo nga umo nkhayowoyera ku Ŵayuda kuti, Uko nkhuluta, imwe mungizako yayi, ntheura sono nkhuyowoyaso kwa imwe.... Simoni Petrosi wakati kwa iyo, Fumu, kasi mukuluta nkhu? Yesu wakamuzgora kuti, Uko nkhuluta, unganilondezga sono yayi; kweni uzamunilondezga pamanyuma.”39 Pamanyuma wakakhozga mitima yawo iyo yikaŵa na kwenjerwa na chitima na mazgu agha: “Mtima winu ungakweŵekanga yayi; mukupulikana mwa Chiuta, pulikananiso mwa ine. Mu nyumba ya Ŵadada muli malo ghanandi ghakukhalamo; kuŵenge kuti ndimo viliri yayi, mphanyi nkhamuphalirani. Nkhuluta kukamunozgerani malo. Ndipo usange nkhuluta na kukamunozgerani malo, nizamuwaso na kumutolerani kwa ine, kuti uko ine nili, imwe namwe mukaŵeko.”40
GSAM 67Ntharika ya Munthu wa Mbumba ya Ufumu
GSAM 67.2Mponoski wakakhumbaso kunyoroska ghanoghano lakubudika lakuti ufumu ukaŵa pafupi kuwoneka nyengo yeneyiyo. Ntheura apo iyo na ŵasambiri ŵakakweranga ku Yerusalemu, wakayowoya ntharika iyi: “Munthu munyake wa mbumba ya ufumu wakaluta ku charu chakutali kuti wakapokere ufumu wake na kuweraso. Ndipo wakachema ŵateŵeti ŵake khumi, wakaŵapa mapaundi khumi, na kuti kwa iwo, Chitani malonda mpaka nize.... Ndipo kukati wawerako, wakati wapokera ufumu, wakalangura kuti ŵateŵeti awo wakaŵapa ndalama ŵachemekere kwa iyo, kuti wamanye umo waliyose wasangira phindu pakuchita malonda.”41 Mu ntharika iyi Fumu yikujiyerezgera na munthu wa mbumba ya ufumu. Wakeneranga kuluta ku charu chakutali—kwa Ŵawiske—na kupokera ufumu kwenekuko, pambere wandawere kuti wawuse.
GSAM 68.1Pakuzgora fumbo la ŵasambiri lakuti, “Kasi ntchimanyikwiro wuli cha kwiza kwinu, na cha umaliro wa charu?”42 Mponoski wakaŵalongosolera vinthu ivyo vikeneranga kuchitika mpaka mu suzgo yikuru iyo yikeneranga kuwira mpingo, ndiposo vimanyikwiro vyakumanyikwa makora ivyo vikeneranga kuchitika. Para ivi vyawoneka, ŵangamanya kuti kwiza kwake kuli pafupi, nanga ni pa milyango, ndipo kuti muwiro uwo wawona vinthu ivi umarenge yayi mpaka iyo wize.43
GSAM 68Ŵasambiri Wose Ŵakamuleka
GSAM 68.2Kweni nangauli Khristu wakaŵasambizga ŵakutumika vinandi vya nyifwa yake na kuyuyulika kwake, ŵakatondeka chomene kupulikiska unenesko uwo wakaŵasambizga wakukhwaskana na kweruzgika kwake na kupayikika pa mphinjika. Ŵakamanyanga pachoko chomene unenesko uwu mwakuti apo chiyezgo chikiza, chigomezgo chawo chikafwa, ndipo wose “ŵakamuleka na kuchimbira.”44 Nanga ni Petrosi, uyo nyengo zose wakaŵa wamwamphu, uyo wakayowoya mwakugomezga kuti nanga ŵanthu wose ŵangamuleka, iyo wamulekenge chara, pati pajumpha maora ghachoko waka, wakakananga Fumu yake, na kulapa kuti munthu uyo wakumumanya yayi. Ŵakapulikiskanga mwakusuzga chomene mazgu gha Fumu ghakuti pa zuŵa lachitatu pamanyuma pa kupayikika kwake pa mphinjika wazamuwuka ku ŵakufwa, mwakuti ŵakafumbananga na kudumbiskana “kasi kuwuka ku ŵakufwa kukung’anamura vichi.”45 Nadi, ŵakaŵavya chipulikano chomene mwakuti wakati wafwa, ndipo thupi lake laŵikika mu dindi liphya la Yosefe, ŵakanozgekera kuphaka thupi lake munkhwala. Apo chigomezgo chawo chikaŵavya—chikasungika mu dindi pamoza na Khristu—kasi zuŵa la Sabata ilo likaŵa wuli kwa ŵasambiri! Mitima yawo yikaŵa yakuzura na chitima na kukhuŵara, ndipo pakaŵavya Mponoski walusungu na wachiwuravi pafupi kuti waŵapembuzge na kuŵakhozga, uyo umoyo wake ukazura na milimo ya kutemwa na lusungu. Kasi ŵakaŵa ŵakusuzgika na ŵaphukwa wuli!
GSAM 69Vinthu Vyakuzizwiska ivyo Vikachitika Mulenji wa Kuwuka ku Ŵakufwa
GSAM 69.1Mulenji wa zuŵa lakwamba la sabata ukucha! Kasi kuchanya na pa charu pakaŵa kutangwanika wuli! Mungelo wankhongono wakukhira kufuma ku malo gha uchindami na kwiza ku dindi la Yosefe, na uthenga wakulangura Mwana wa Chiuta kuti wawuke. “Ndipo wonani, pakaŵa chindindindi chikuru; chifukwa mungelo wa Fumu wakakhira kufuma kuchanya, wakiza na kugadabuzga libwe kufumapo pa muryango, na kukhalapo. Chisko chake chikaŵa nga ni leza, ndipo vyakuvwara vyake vikaŵa vituŵa nga ni chiwuvi. Chifukwa cha kumopa iyo, ŵalinda ŵakanjenjema, na kuŵa nga mbakufwa.”46 “Mathupi ghanandi gha ŵatuŵa awo ŵakagona tulo ghakawuka; ndipo ŵakati ŵafuma mu malaro pamanyuma pa kuwuka kwake, ŵakanjira mu msumba utuŵa, na kuwonekera ku ŵanandi.”47 Ghanaghanani vya ŵalendo ŵanthena aŵa mu Yerusalemu, pa milyango ya ŵabwezi ŵawo, ŵakwiza na uthenga wakuti Khristu uyo wakapayikika pa mphinjika wawuka ku ŵakufwa, ndipo kuti nawo ŵawezgekeraso ku umoyo na nkhongono zake kuti ŵachitire ukaboni vya kuwuka kwake. Kasi pakaŵa kutangwanika wuli pakati pa ŵasambiri na ŵanakazi ŵatuŵa—ŵakuchimbira uku na uko kuti ŵaphare makani ghakukondweska ghakuti, “Wawuka ku ŵakufwa, chifukwa tamuwona ndipo tayowoya nayo!”
GSAM 69Yesu Wakwenda Kuluta Kuwaro kwa Msumba
GSAM 69.2“Ndipo wonani, ŵaŵiri ŵa iwo ŵakaluta pa zuŵa lenelilo ku muzi uchoko wakuchemeka Emausi, uwo ukaŵa pa mtunda wa mafulongi 60 [mamayilosi 7 na hafu] kufuma ku Yerusalemu. Ŵakayowoyeskananga za vinthu vyose ivyo vikachitika. Ndipo kukati apo ŵakayowoyeskananga na kudumbiskana, Yesu mwenecho wakasendelera pafupi, na kwenda nawo. Kweni maso ghawo ghakakanizgika kuti ŵamumanye. Ndipo wakati kwa iwo, Kasi mukudumbiskana vya vichi, apo mukwenda na kuŵa na chitima? Ndipo yumoza wa iwo, zina lake Kileopa, wakazgora na kuti kwa iyo, Kasi ndiwe wekha mulendo mu Yerusalemu, uyo wandamanye vinthu ivyo vyachitika mwenemumo mu mazuŵa agha? Ndipo wakati kwa iwo, Vinthu wuli? Iwo ŵakati kwa iyo, Vyakukhwaskana na Yesu wa ku Nazarete, uyo wakaŵa nchimi yankhongono mu milimo na mazgu panthazi pa Chiuta na ŵanthu wose; ndiposo umo ŵalara ŵa ŵasofi na ŵalongozgi ŵithu ŵakamuperekera kuti weruzgike kuti wafwe, na umo ŵakamupayikira pa mphinjika. Kweni ise tikagomezganga kuti ndiyo wakeneranga kuwombora Israyeli; ndipo padera pa vyose ivi, muhanya uno ni zuŵa lachitatu kufuma apo vinthu ivi vikachitikira. Kweniso ŵanakazi ŵanyake ŵa mu gulu lithu ŵatizizwiska, awo ŵakaluta ku dindi na mulenji chomene; ndipo ŵakati ŵatondeka kusanga thupi lake, ŵakiza na kuyowoya kuti ŵawonaso mboniwoni ya ŵangelo, awo ŵakati iyo ngwamoyo. Ndipo ŵanyake ŵa awo ŵakaŵa nase ŵakaluta ku dindi, ndipo ŵakasanga nga umo ŵanakazi ŵakayowoyera; kweni iyo ŵakamuwona yayi.
GSAM 70.1“Ndipo wakati kwa iwo, Mwa ŵambura mahara, na ŵambura kupulikana luŵiro mu mtima vyose ivyo nchimi zayowoya! Kasi chikaŵa chakwenelera yayi kuti Khristu wasuzgike na vinthu ivi, na kunjira mu uchindami wake? Ndipo wakamba na Mozesi na nchimi zose, wakaŵalongosolera mu Malemba ghose vinthu vyakukhwaskana na iyo mwenecho.”48 Apo wakaŵa pafupi kurya nawo chakurya, wakamenyura chingwa na kuwonga, “ndipo maso ghawo ghakajulika, ndipo ŵakamumanya.... Ndipo ŵakayowoyana ŵakati, Kasi mitima yithu yikagoleranga mukati mwithu yayi, apo wakayowoyanga nase mu nthowa, ndiposo apo wakatilongosoleranga Malemba?”49
GSAM 70.2Sono, paumaliro, ŵasambiri ŵakumanya, pamanyuma pakuti nkhani iyi yaŵalongosorekera makora, kuti nyifwa na kuwuka ku ŵakufwa vikaŵa chigaŵa cha mulimo wa Mponoski. Kweni kasi ŵayiwonenge wuli nkhani ya ufumu wake?
GSAM 70.2“Wakajilongora wamoyo pamanyuma pa kusuzgika kwake na maukaboni ghanandi ghambura kukayikiska, wakawoneka kwa iwo mazuŵa makumi ghanayi, ndipo wakayowoyanga vya vinthu vyakukhwaskana na ufumu wa Chiuta; ndipo apo wakawungana nawo pamoza, wakaŵalangura kuti ŵaleke kufumamo mu Yerusalemu, kweni ŵalindilire layizgo la Ŵadada, ilo, wakati, mwalipulika kwa ine. Chifukwa Yohane wakabapatiza nadi na maji; kweni imwe muzamubapatizika na Mzimu Mutuŵa pambere mazuŵa ghanandi ghandajumphe.
GSAM 71Kasi Sono Muwezgerenge Ufumu?
GSAM 71.1“Ntheura ŵakati ŵawungana pamoza, ŵakamufumba ŵakati, Fumu, kasi pa nyengo iyi muwezgerengeso ufumu kwa Israyeli? [ŵakaŵa nga ŵakuti, Tasambira kuti chikaŵa chakwenelera kuti mupayikike pa mphinjika, na kuwuka ku ŵakufwa, kuyana na Malemba, kweni kasi sono muwezgerenge ufumu yayi?] Ndipo wakati kwa iwo, Ntchinu chara kumanya nyengo panji vigaŵa vya nyengo, ivyo Ŵadada ŵaŵika mu mazaza ghawo ŵenecho. Kweni muzamupokera nkhongono, para Mzimu Mutuŵa wiza pa imwe; ndipo muzamuŵa ŵakaboni ŵane mu Yerusalemu, na mu Yudeya mose, na mu Samariya, na ku vigoti vya charu. Ndipo wakati wayowoya vinthu ivi, uku ŵakumulaŵiska, wakakwezgeka; ndipo bingo likamupokelera na kumubisa ku maso ghawo. Ndipo apo ŵakalaŵiskanga chomene kuchanya apo wakakweranga, wonani, ŵanarume ŵaŵiri ŵakimilira pafupi na iwo, ŵakuvwara vyakuvwara vituŵa; awo nawo ŵakati, Mwa ŵanthu ŵa ku Galileya, kasi mukwimiliranji kulaŵiska kuchanya? Yesu mweneyuyu, uyo watoleka kufuma kwa imwe kuluta kuchanya, wazamwiza mwakuyana na umo mwamuwonera wakuluta kuchanya.”50
GSAM 71Yesu Wazamukhala Kuchanya Mpaka Vinthu Viwezgekere mu Malo Ghake
GSAM 71.2Sono pakuti Mponoski wakaŵaleka, ndipo iwo ŵakamuwona nadi “wakukwera kuya uko wakaŵa kale,” ŵakaŵa na chigomezgo chakuti Mzimu Mutuŵa uzamuŵasambizga vya nyengo iyo ufumu wizirenge. Ntheura Petrosi, pakusambizga ŵanthu pamanyuma pakupokera Mzimu, wakati, “Wazamutuma Yesu Khristu, uyo wakapharazgika kale kwa imwe; mweneuyo kuchanya kukwenera kumupokelera mpaka nyengo zakuti vinthu vyose viwezgekereso mu malo ghake, izo Chiuta wakayowoya na milomo ya nchimi zake zose zituŵa kufuma ku mtendeko wa charu.”51
GSAM 71.3Mzimu Mutuŵa ukamupaso mpositole Petrosi unenesko wakukhwaskana na vyaru vitatu: Chakwamba, charu icho chikaŵako pambere chigumula chindize, icho chikaparanyika na maji; chachiŵiri, charu cha sono icho chasungikira moto—moto uwo wasungika mu charu, nga umo likuyowoyera Baibolo Lakunozgekaso—moto uwo uzamuzgoka kuparanyika, kubwanganduka, na kumara kwa ŵanthu ŵambura kopa Chiuta; chachitatu, charu chiphya, “umo mukukhala urunji”; panji, nga umo ŵanyake ŵakung’anamulira kuti, “umo ŵarunji ŵazamukhalanga.”52
GSAM 72.1Mpositole Paulosi wakalongosora kuwuka kwa ŵanthu ŵa Chiuta, na kusintha kwa ŵatuŵa ŵake wose kufuma ku kuŵa ŵakuti ŵangafwa kuya ku kuŵa ŵambura kufwa, “mu kukapakapa kwa jiso, pa mbata yaumaliro.” Wakayowoya ku Ŵakorinte kuti Khristu sono wali pa chitengo cha ufumu cha Ŵawiske, ndipo wazamukhala penepapo mpaka ŵalwani ŵake wose ŵaŵikike pasi pake. Ndiko kuti, mpaka Ŵadada ŵamupe ufumu—ufumu wake—mu mawoko ghake, nga umo vikachimikira mu Daniyeli 7:13, 14; Masalimo 2:8, 9. Ku mpingo wa ku Tesalonika wakalongosora kwiza kwa Khristu na kuwuka ku ŵakufwa kuŵa chigomezgo chawo chekha, ndiposo kuti ndimo muli chipembuzgo cheneko para nyifwa yaŵapatulanya na ŵakutemweka ŵawo.53
GSAM 72Nyengo ya Kuwera kwa Fumu Yindamanyikwe Makora
GSAM 72.2Mpaka pa nyengo iyo mpingo ukaŵa undamanye makora nyengo iyo Fumu yiwererengeso. Apo mpositole wakayowoya mu kalata yake yakwamba ku Ŵatesalonika kuti, “Ise tili ŵamoyo na ŵakukhalako tizamukwapulika kukwera kuchanya,” ŵabali ŵakaghanaghananga kuti wakang’anamuranga kuti Khristu wizenge apo ŵanyake ŵa iwo ŵachali ŵamoyo. Mu kalata yake yachiŵiri wakunyoroska umo ŵakapulikira mwakubudika kalata yake, na kuŵaphalira kuti “zuŵa ilo lizenge yayi, kwambura kuti kuwukira chipulikano kwamba dankha, ndipo munthu wa kwananga wavumbulika, mwana wa kuparanyika; uyo wakususka na kujikwezga pachanya pa chilichose icho chikuchemeka Chiuta, panji icho chikusopwa.”54
GSAM 72Kuwukira Chipulikano
GSAM 72.3Ndipo mpingo uchali nga ukwenda mu mdima pa nkhani ya nyengo ya kwiza kachiŵiri kwa Khristu. Ŵabali ŵasambira kuti kuzamuŵa kuwukira chipulikano; kweni fumbo likaŵa lakuti, Kuzamukhala nyengo yitali wuli? Pamanyuma zgoro likaperekeka kwa Yohane apo wakaŵa mu mboniwoni ya nchimi pa chirwa cha Patimosi, mu vimanyikwiro ivyo vikusangika mu vipaturo khumi na viŵiri na khumi na vitatu vya Uvumbuzi—“nyengo, nyengo ziŵiri, na hafu ya nyengo,” “myezi makumi ghanayi na yiŵiri,” “mazuŵa 1260” (vyaka); kweni pa nyengo iyo chakuchitika chakulongora kwamba kwa nyengo yitali iyi chikaŵa chindachitike. Ntheura mpingo ukagomezganga na kulindilira kwiza kwa Khristu kwambura kumanya nadi nyengo yeneko ya kuwonekera kwake; chifukwa para nyengo ya suzgo iyo yajumpha, mpingo wa “ŵakukhalako” uzamuŵaso na nyengo yichoko ya kulimbana na kutonda.55
GSAM 73.1Apo nkhani za mu Phangano Liphya zikumara, nkhani ya kwiza kachiŵiri kwa Khristu yaŵikika pakweru panthazi pithu. Pafupifupi vesi limoza pa mavesi ghose makumi ghatatu likuzunura mu nthowa yinyake kwiza kachiŵiri kwa Fumu yithu Yesu Khristu. Pa nkhani iyi, na pa umo mpingo ukawoneranga chigomezgo ichi mu vyaka vyose mpaka mu nyengo yithu, Robert Patterson, D.D., wakuyowoya mu nyuzipepara yakuchemeka Interior, pasi pa mutu wakuti “Chigomezgo Chakutumbikika,” kuti:—
GSAM 73Vyaka Chikwi vya Mtende wa pa Charu—Patterson
GSAM 73.2“Apo Fumu yithu yikaleka mpingo wake pa charu kuti yilute kwa Ŵawiske, yikawuleka mu chitima. Ŵasambiri ŵake mazana ghankhondi ŵakazingilizgika na charu chose cha ŵalwani ŵake, awo ŵakaŵikika mu visopa na maboma ghakwimikana na Khristu na yumoza wa awo ŵali na mahara ghakuru chomene, wakuzura na uheni na thinkho lakofya chomene, uyo wakasambizgika na ivyo vikachitikanga mu vyaka vinandi nthowa zakofya chomene za kuparanya. Fumu yikamanyanga suzgo yithu; ndipo mu mazgu ghake ghaumaliro yikayiyuyura yayi, nesi kulayizga kuti thinkho la charu na masuzgo gha mpingo vizamuchepa. Kweni yikalayizga kuti iyo mwenecho yizamuweraso kuti yikathereske ŵalwani ŵake, ndiposo kuti yizamutovwira mpaka pa zuŵa lakutumbikika ilo. ‘Charu chikumutinkhani. Mu charu muzamuŵa na suzgo. Imwe muzamulira na kutengera, kweni charu chizamusekelera. Imwe muzamuŵa na chitima, kweni chitima chinu chizamuzgoka chimwemwe.... Ntheura sono muli na chitima, kweni nizamumuwonaso, ndipo mitima yinu yizamusekelera, ndipo palije munthu uyo wazamumupokani chimwemwe chinu. Usange nkhuluta, nizamuwaso, na kumutolerani kwa ine, kuti uko ine nili, imwe namwe mukaŵeko.’
GSAM 74.1“Ichi ndicho chikaŵa chigomezgo chakutumbikika cha kuweraso kwake iyo mwenecho, icho wakapembuzgira mpingo wake apo wakafumangapo. Wakayowoya kuti mu nyengo yose iyo iyo kulije tikwenera kusuzgika; ndipo ndimo vyaŵira nadi. Usange tizamuŵa na nyengo yiliyose ya mtende wakuwaro apo iyo kulije, usange mpingo wake uzamuthaskika ku kuwukira kwa charu, usange kuzamuŵa nyengo yiliyose ya utuŵa apo duru lizamulopokeranga yayi pakati pa tirigu, panji usange pakwiza kwake wazamupokelereka na ŵanthu ŵa pa charu chakuzura na uchindami wa Fumu, panji nanga nkhusanga chipulikano mu charu, ichi chizamuŵa chakumuzizwiska chomene icho wakachilindizganga yayi. Yesu wakamanyanga yayi vyaka chikwi ivi. Tikuti wakavimanyanga yayi, chifukwa wakatiphalira yayi vya ivi; ndipo wakuti, ‘Namuchemani ŵabwezi, chifukwa vyose ivyo napulika kwa Ŵadada namumanyiskani.’ Kweni mu mazgu ghake ghose na ntharika zake mulije nanga ntchisimikizgo chichoko chakuti tikwenera kugomezga kuti kuzamuŵa nyengo ya mtende panji uchindami pambere iyo wandize. Ŵakutumika nawo ŵakamanyanga yayi vya vyaka chikwi vyambura Khristu. Kwa vyaka mazana ghatatu pamanyuma pa kuluta kwa Fumu yithu, chigomezgo chakutumbikika cha mpingo chikaŵa chigomezgo cha kuwera kwake.
GSAM 74.2“Kweni apo kuwukira chipulikano uko kukachimikira kukakulanga, mwali wa Khristu wakamba kujipembuzga apo Khristu kulije na ubwezi wa mathemba gha charu. Mwakawiro, wakaleka kulaŵiska ku mtambo wa kumafumiro gha dazi, na ku kuweraso kwa Fumu yake, uko kukatenge kumazgenge ukuru wake wa pa charu. Apo Ŵakunozga Chipulikano ŵakaŵika mbata ya uthenga uweme ku milomo yawo ... maloto gha vyaka chikwi vyambura Khristu ghakamazgika nyengo yeneyiyo, ... ndipo mpingo ukambaso kulaŵiska kwiza kwa Fumu kuti yiparanye wakususka Khristu.... Mu makalata ghawo, mu upharazgi wawo, na mu vizomerezgo vyawo vya chipulikano, Ŵakunozga Chipulikano ŵakapharazga chigomezgo chawo chakuti Khristu wizenge pambere vyaka chikwi vindambe.
GSAM 74.3“Ungano wa ku Westminster ukumazga chizomerezgo chawo cha chipulikano na mazgu ghakulongora chipulikano chawo mu kwiza kachiŵiri kwa Fumu, mu mazgu agho ghakulongora mwakukwana chipulikano cha awo ŵakupulikana kuti Khristu wizenge pambere vyaka chikwi vindambe. Ŵakupharazga mu mazgu ghakuzirwa agha kuti: ‘Nga umo Khristu wakukhumbira kuti ise tiŵe ŵakukhorwa nadi kuti kuzamuŵa zuŵa la cheruzgo, kuti ŵanthu wose ŵaleke kwananga, ndiposo kuti awo ŵakopa Chiuta ŵapembuzgike chomene mu masuzgo ghawo, ntheuraso wakukhumba kuti zuŵa ilo lileke kumanyikwa ku ŵanthu, kuti ŵaleke kujigomezga chifukwa cha thupi, ndipo ŵaŵenge maso nyengo zose, chifukwa ŵakumanya yayi ora ilo Fumu yizirenge; ndiposo kuti ŵaŵenge ŵakunozgeka nyengo zose kuyowoya kuti, Zani, Fumu Yesu; ndipo zani luŵiro!’56
GSAM 75.1“Ŵasekuru ŵithu awo ŵakanozganga chipulikano ŵakakhozga mitima yawo pakulindilira kwiza kwa Fumu, ndipo ŵakakhwimiskananga na chemerezgo chakuti, ‘Koleskani malo gha nkhondo! chifukwa wakwiza na mizinda ya ŵakovwira,’ mazgu agho ghali mu sumu yakutemweka ya kuwuska chipulikano ya mazuŵa ghano, kweni ghakaŵa ghakumanyikwa kale ku ŵasungi ŵa phangano ŵa ku Scotland.
GSAM 75.2“Kweni pakajumpha nyengo yichoko waka, kuwukira chipulikano kwachiŵiri kukamba mu mipingo iyo yikanozgekaso. Mu Scotland kukaŵa kwakumanyikwa kuti chisambizgo cha kuleka kukoserezga vya chipulikano; mu England, kuti chisambizgo cha Arius, ndipo sonosono apa, kuti chisambizgo cha mpingo wakuzomerezga maghanoghano ghakupambanapambana; mu America kukajichemanga kuti chisambizgo cha Chiuta umoza yekha; ndipo mu Germany, kuti chisambizgo cha kuthemba mahara gha ŵanthu. Pakwimika mahara gha munthu kuŵa mweruzgi, na ivyo tikuwona mazuŵa ghano, ivyo ni vichoko chomene, kuŵa ukaboni, ndiposo pakukana kuti chinthu chingachitika kwambura kulondezga marango gha chilengiwa agho tawona, chisambizgo ichi chikakhizgira Yesu kuŵa waka msambizgi wa Chiyuda, uyo wakaŵa panthazi pachoko pa nyengo yake, kweni wakamanyanga yayi na pachoko kumanya kwa mazuŵa ghano kwa vya chilengiwa. Ntheura ghanoghano lakuti munthu wanthena wangawerako ku charu chambura kuwoneka kuti wawuse pa charu chapasi likaŵikika pakati pa vidokoni vya Ŵahebere.
GSAM 75Daniel Whitby pa Vyaka Chikwi
GSAM 75.3“Malayizgo gha kwiza kachiŵiri kwa Khristu na kuwusa kwake pa charu ghakang’anamulikanga kuti ghakuyowoya waka za kuthandazgika kwa uthenga wake uweme, ndiposo za kuti chigaŵa chikuru cha charu chizamuŵa pasi pa Chikhristu kwa vyaka chikwi chimoza, panji, nga umo ŵanyake ŵakaghanaghaniranga, vyaka 360,000; mu nyengo iyi ŵanthu ŵakeneranga kuluta panthazi mu maluso na kutukuka kwa ŵanthu, na kusekelera na mtende na usambazi vyambura kuyana na ivyo vikaŵapo kale. Ndipo paumaliro wa nyengo yitali chomene iyo, iyo munthu wa mahara ghapakati wangatondeka kughanaghanira umaliro wake, panji kungachitika kusunkhunyika kukuru kwa chilengiwa, ndipo kungayowoyeka kuti Fumu yizenge na kuparanya charu, na kuchema mtundu wa ŵanthu ku cheruzgo. Ghanoghano ili likalongosoreka mwakukwana na kuthandazgika ku ŵanthu na mulongosoli wa Malemba wa ku England zina lake Whitby [Daniel Whitby wakafwa mu 1726], uyo makalata ghake ghakusindikizgika ghakulongora kuti wakaŵa mulondezgi wa chisambizgo cha Arius, kweni mabuku ghake ghakulongosora Malemba ghakatemwekanga na ŵanthu ŵa mu gulu lake. Ghanoghano lake la vyaka chikwi vya mu vidokoni likapokelereka na ŵanandi ŵa awo ŵakasunganga chisambizgo chakuzomerezgeka ndipo ŵakapokeranga ndalama zakovwira kufuma ku mipingo ya boma ya ku Europe, ndiposo na ŵabwezi ŵa mipingo iyi, awo ghanoghano ili likaŵalayizganga nyengo yitali ya kupokera vyakhumi na ntchindi. Chifukwa cha nkhongono zawo ghanoghano ili likafika ku America, uko nyengo yeneyiyo likamba kugwiliskirika ntchito pa mazgu ghakuwerezgawerezga ghambura fundo na mazgu ghaumaliro ghakukopa ŵanthu mu maungano.”
GSAM 76.1Agha ndigho ghakaŵa maghanoghano mu vigaŵa vyakupambanapambana vya charu apo tikusendelera ku nyengo iyo Fumu yikatumira chenjezgo lakofya la kwiza kwake, uko kukaŵa nadi “pa milyango.”
Notes
- Ŵagalatiya 4:4, 5. ↩
- Ŵaroma 16:25-27. ↩
- Ŵaefeso 3:3-9. ↩
- Chikhumbo cha Mibadwo, mapeji 29, 30-34. ↩
- Luka 2:26. ↩
- Luka 2:28-38. ↩
- Luka 3:15-17. ↩
- Yohane 1:29-34. ↩
- Mateyu 3:16, 17. ↩
- Yohane 10:41. ↩
- Luka 3:23. ↩
- Luka 4:16-21. ↩
- Mariko 1:15. ↩
- Milimo ya Ŵakutumika 10:38; Yohane 3:2. ↩
- Yohane 14:8-11. ↩
- Chikhumbo cha Mibadwo, peji 215. ↩
- Luka 7:19-22; Mateyu 11:4. ↩
- Mateyu 4:17. ↩
- Mateyu 10:7. ↩
- Luka 10:9. ↩
- Yohane 7:46. ↩
- Mateyu 12:23. ↩
- Mateyu 13:54, 55. ↩
- Yohane 10:24. ↩
- Yohane 6:15. ↩
- Yohane 6:62. ↩
- Mateyu 16:20-22; Mariko 9:31. ↩
- Mateyu 16:28; Luka 9:27. ↩
- 2 Petrosi 1:16-19. ↩
- Mateyu 17:22, 23. ↩
- Mateyu 18:1; Mariko 9:33, 34. ↩
- Mateyu 19:27, 28; Luka 22:28-30. ↩
- Mateyu 20:20-24. ↩
- Yohane 11:47, 48. ↩
- Yohane 12:15. ↩
- Yohane 12:19. ↩
- Luka 19:40. ↩
- Yohane 12:32-34. ↩
- Yohane 13:33-36. ↩
- Yohane 14:1-3. ↩
- Luka 19:11-15. ↩
- Mateyu 24:3. ↩
- Mateyu 24: Luka 21; Mariko 13. ↩
- Mariko 14:50. ↩
- Mariko 9:10. ↩
- Mateyu 28:2-4. ↩
- Mateyu 27:52, 53. ↩
- Luka 24:13-27. ↩
- Luka 24:31, 32. ↩
- Milimo ya Ŵakutumika 1:6-11. ↩
- Milimo ya Ŵakutumika 3:20, 21. ↩
- 2 Petrosi 3:5-13. ↩
- 1 Ŵatesalonika 4:13-18. ↩
- 2 Ŵatesalonika 2:3, 4. ↩
- Uvumbuzi 12:17. ↩
- Chizomerezgo cha Chipulikano, Chipaturo 33, chigaŵa 3. ↩