Cipaturo 8 — Phwando la Ukwati wa Mwana wa Mberere
GSAM 134.1“Munthu munyake wakanozga chakurya chikuru cha mise, ndipo wakachema ŵanandi; pa nyengo ya chakurya wakatuma muteŵeti wake kuti wayowoye kwa awo ŵakachemeka, Zani; pakuti vinthu vyose sono vyanozgeka.”1
GSAM 134.2“Mbakutumbikika awo ŵakuchemekera ku phwando la ukwati wa Mwana wa Mberere.”2
GSAM 134.3Chakurya cha mise ntchakurya chaumaliro pa zuŵa. Mu ntharika iyi muli ntchemo zitatu za kwiza ku chakurya cha mise. Ntharika iyi yikwenera kuleka kusazgika na ntchemo za kwiza ku “chakurya cha muhanya” izo zikuyowoyeka mu Mateyu 22:1-7. “Chakurya cha muhanya” ntchakurya icho chikuryeka pakati pa zuŵa. Mu ntharika ya ntchemo za kwiza ku chakurya cha muhanya, tikusambira kuti awo ŵakachemanga ŵanthu “ŵakachitirwa nkhaza” na kukomeka, ndiposo kuti nanga ni mwana wa themba wakakomeka. Themba ilo likatuma ŵakuchema ŵanthu “likaparanya ŵakukoma ŵanthu ŵara, na kotcha msumba wawo.”
GSAM 134.4Ntharika iyi ya ntchemo za kwiza ku “chakurya cha muhanya,” iyo yikulongora ivyo vikachitikira awo ŵakakana ntchemo iyo pakwamba, yikimiranga makora ivyo vikachitikira nadi awo ŵakakana makani ghawemi gha Khristu, na kumukoma pamoza na ŵapositole ŵake. Fumu yikatuma ŵasilikari kwimikana na mtundu wura, ndipo iwo “ŵakaparanya ŵakukoma ŵanthu ŵara, na kotcha msumba wawo”—Yerusalemu.
GSAM 134Ntchemo ya Kwiza ku Chakurya cha Mise
GSAM 134.5Ntchemo iyi ya kwiza ku chakurya cha mise mu ntharika yikuyowoya nadi vya “phwando la ukwati wa Mwana wa Mberere.” Thumbiko likuyowoyeka pa awo ŵakuchemekera ku “phwando la ukwati” ilo. Phwando la ukwati likuŵapo pamanyuma pa ukwati. Ukwati wa Mwana wa Mberere ukuchitika pambere wandize; pakuti, nga umo tawonera kale, para Khristu wiza paumaliro, “wazamuwera ku ukwati.”3
GSAM 135.1Ntheura ntchemo iyi ya kwiza ku phwando la ukwati yikwenera kuŵa yeneyiyo uthenga wa mungelo wakwamba wa mu Chivumbuzi 14, na chipharazgo cha nyengo cha mu chipaturo cha chikhumi, icho tawona kale. Nga umo Luka wali kulembera, ntchemo yakwamba iyi ya kwiza ku chakurya cha mise yikuluta “kwa awo ŵakachemeka.” Kasi awo ŵakachemeka ŵakaŵa anjani?—Awo ŵakapulika na kupokera makani ghawemi gha Khristu. Ŵakujizunura kuti ŵakutemwa Khristu, ndiposo kuti ŵakutemwa kuwoneka kwake kachiŵiri nga nkufiskika kwakukwana kwa chigomezgo chawo. Kasi ntchemo yingalekerachi kuluta dankha kwa iwo? Nga umo chikaŵira chakwenelera kuti makani ghawemi ghayowoyeke dankha ku Ŵayuda awo ŵakaŵa na Malemba, ndipo ŵakatenge ŵakulindilira kwiza kwa Mesiya,4 ntheura uthenga wa kwiza kachiŵiri kwa Khristu ukapharazgika dankha kwa awo ŵakatenge mbakumulondezga ŵake, ndipo ŵakutemwa kuwoneka kwake.
GSAM 135Ntchemo ku Awo Ŵakachemeka Kale
GSAM 135.2Ntchemo yakwamba ya kwiza ku chakurya cha mise, pakuti yikaŵa ya awo ŵakachemeka kale, yikeneranga kuluta ku mipingo. Ndipo nadi, kufuma mu chaka cha 1833 kufika mu nyengo ya kuphukira kwa vyakumera ya 1844, chipharazgo chakuti kwiza kwa Khristu kuli pafupi chikachitikanga mu mipingo, ndipo ŵateŵeti ŵanandi ŵa mipingo iyo ŵakachikhozga. William Miller wakasindikizga kakwamba ivyo wakagomezganga vya kuŵa pafupi kwa kwiza kwa Khristu mu nyuzipepara ya Ŵabaputisiti ya ku Brandon, Vt. Kufika mu Epulero, 1844, milimo yake na ya ŵanyake yikachitikanga chomene mu nyumba za mipingo panji mu maholo agho mipingo ya nyengo iyo yikanozganga.
GSAM 135.3Mulara Himes wakuyowoya nthena vya milimo ya Mulara Miller kufika mu nyengo ya kuphukira kwa vyakumera ya 1844:
GSAM 135.3“Wakateŵetanga pakati pa magulu na mipingo yose, kwambura kunjira mu ndondomeko zawo panji malango ghawo, pakugomezga kuti ŵanthu ŵa mipingo yakupambanapambana ŵangakhalilira mu mipingo yawo, ndipo pa nyengo yeneyiyo ŵanganozgekera kwiza kwa Themba lawo.”
GSAM 135.4Mulara Himes, pakuyowoya vya milimo iyo iyo na Mulara Miller ŵakachitiranga pamoza, wakuyowoyaso kuti: “Chigaŵa chikuru cha ŵateŵeti na mipingo iyo yikatijulira milyango, ise na ŵabali ŵithu awo ŵakapharazganga chisambizgo cha kwiza kwa Khristu, chikateŵetera nase pamoza kufika mu chaka chaumaliro”—chaka cha 1844.
GSAM 136Milyango Yakujulika ya Uthenga
GSAM 136.1Pakuyowoya vya mulimo wake na umo ukaŵira, Wm. Miller wakati:
GSAM 136.1“Milyango yanijulikira kuti nipharazge chisambizgo ichi cha kwiza kachiŵiri kwa Khristu pakati pa pafupifupi mipingo yose, mwakuti nakwaniska kuzomera ntchemo zichoko waka pa izo zaperekeka.... Mu malo ghose agho nakhalako, ŵanthu ŵa mu mipingo awo ŵakopa Chiuta chomene, ŵakujipeleka, ndipo mbamoyo mu chipulikano, ndiwo ŵakupokera luŵiro chomene maghanoghano agha ghakupharazgika; kweni awo ŵakujizunura kuti mbakupulikana uku ŵakutemwa charu, Ŵafarisi, awo ŵakukangamira ku maghanoghano ghawo pera, ŵakujikuzga, ŵakutukumuka na ŵakujighanaghanira ŵekha, ŵakugoska na kuseka chisambizgo cha kwiza kachiŵiri kwa Khristu.”
GSAM 136.2Pakuyowoya vya umo uthenga wa kwiza kwa Khristu ukaŵira, tingayowoya icho D’Aubigné wakayowoya vya Kusintha kwa Mpingo,—Ukachitika “mu zina la fundo yauzimu. Ukapharazga kuti musambizgi wake ni mazgu gha Chiuta; chiponosko chake, chipulikano; vilwero vyake, Mzimu Mutuŵa: ndipo na vinthu vyeneivi ukakana vyose vya charu.”
GSAM 136Kuwuka Kukuru kwa Umoyo Wauzimu
GSAM 136.3L. D. Fleming, muliska wa mpingo wa Chikhristu wa pa msewu wa Casco, ku Portland, Maine, wakulongosora nthena umo kuwuka kwa umoyo wauzimu uko kukalondezga kupharazgika kwa uthenga wa kwiza kwa Khristu kukaŵira:—
GSAM 136.4“Khumbo ilo masambiro ghake [gha Wm. Miller] ghawuska ni la kughanaghanirapo chomene na mwakuzikira, ndipo nangauli uku nkhuwuka kukuru chomene kwa umoyo wauzimu uko nili kuwonapo, kweni palije kutengeka chomene na mtima waka. Vikuwoneka kuti kukukhwaska chomene ŵanalume ŵa mu msumba uno. Icho chikupangiska ivi ntchakuti: M'bali Miller wakutora waka lupanga lwa Mzimu, lwakufumiskika mu chakuvikilira chake ndipo lwambura kubenekerereka, na kuŵika uyi wake pa mtima wambura kubenekerereka, ndipo lukudumura! Palije chinyake. Panthazi pa uyi wa chilwero chankhongono ichi, kuleka kugomezga kukuwira pasi, ndipo chisambizgo chakuti ŵanthu wose ŵazamuponoskeka chikufota. Maziko ghautesi ghakumara, ndipo ŵamalonda ŵa Babele ŵakuzizwa. Kwa ine vikuwoneka kuti pa vyose ivyo nyengo yithu yawona, ichi ndicho chikuyana chomene na kuwuka kwa umoyo wauzimu kwa mu nyengo ya ŵapositole.”
GSAM 137Ivyo Vikachitika ku Richmond, Me.
GSAM 137.1Kuti tilongore mulimo wa kuwuska umoyo wauzimu uwo ukenderana na kupharazga chisambizgo cha kwiza kwa Khristu, tikolenge mazgu gha lipoti la munthu uyo wakachitanga mwamphu mulimo mu gulu ili. Pakuyowoya vya ungano wa pa myezi yitatu uwo ukachitikira ku Richmond, Me., uwo ukaŵa na ŵakwimira mipingo 30 ya Ŵabaputisiti ŵa Kusankha mwa Wanangwa, wakuti:—
GSAM 137.2“Nkhati nanjira mu malo ghakusoperamo, Mulara Rollins, uyo wakakhala pafupi na chakuŵikapo Baibolo kuumaliro wa nyumba, wakawuka na kuyowoya kuti, ‘M'bali White, musangenge malo ghakukhala pano pafupi na ine.’ Pamanyuma pa upharazgi, mwaŵi ukaperekeka wakuti ŵanthu ŵayowoyepo, ndipo nkhayowoya mwakufwatuka vya umoyo Wachikhristu, na vya kutonda kwa ŵarunji pa kwiza kachiŵiri kwa Khristu. Mazgu ghanandi ghakachemerezga kuti, ‘Ameni! ameni!’ ndipo ŵanthu ŵanandi mu ungano ukuru wura ŵakaŵa na masozi.... Ungano wura ukati waŵa pafupi kumara, Mulara Rollins wakati wapokera kuzomera kwane, wakawuka na kuyowoya kuti: ‘M'bali White, uyo wakhala ku woko lane lamalyero, wayowoyenge mu nyumba yakusoperamo ya Reed mise yino, vya kwiza kachiŵiri kwa Fumu yithu Yesu Khristu. Zani, ŵabali, ndipo mupulike mwekha. Tili na malo ghakukwana ghakuti timupokelerani mose. Zani, ŵabali, palije yumoza wa imwe uyo wangapwetekeka chifukwa cha kupulika vya nkhani iyi.... Wakamanyanga makora chomene kuti ŵabali ŵake ŵanandi ŵafumenge pa ungano wawo mu muzi, na kwenda mtunda wa mamayilosi ghatatu kuti ŵakanipulike, ndiposo kuti ungano wawo wakunozgeka wakudumbiskana milimo utimbanizgikenge. Ndipo ndimo vikaŵira. Vigaŵa vitatu pa vinayi vya ŵateŵeti, na pafupifupi ŵakwimira mipingo wose, ŵakafumapo, ndipo nyumba yakusoperamo ya Reed yikazura ŵanthu kuchali luŵiro. Nkhani yane yikaŵa Mateyu 24. Mzimu wa Chiuta ukanipa kufwatuka kukuru. Ŵanthu ŵakaŵa ŵakunweka chomene.
GSAM 137.3“Apo nkhamalizganga na kuŵachiska Ŵakhristu kuti ŵajipeleke mwakukwana na kuŵa ŵakunozgeka, ndiposo ŵakwananga kuti ŵapenje Khristu na kunozgekera kwiza kwa Mwana wa munthu, nkhongono ya Chiuta yikiza pa ine chomene mwakuti nkhakakamizgika kujikora na mawoko ghose ghaŵiri pa chakuŵikapo Baibolo. Yikaŵa nyengo ya ntchindi yikuru. Apo nkhawonanga umo ŵakwananga ŵaliri, ŵakutayika kwambura Khristu, nkhaŵachemanga na kulira, kuwerezgawerezga kanandi kuti, ‘Iza kwa Khristu, iwe wakwananga, ndipo uponoskeke para wazamuwoneka mu uchindami wake. Iza, iwe wakwananga wakusokwa, pambere undajumphizge nyengo. Iza, iwe wakwananga, wakwananga wakusokwa, iza.’
GSAM 138.1“Mu malo ghara mukaŵa ntchindi yikuru yakofya. Ŵateŵeti na ŵanthu ŵakaliranga, ŵanyake mwakukwezga mazgu. Paumaliro wa ntchemo yiliyose ya kwa wakwananga, kutampha kukapulikikwa mu ungano wose. Nkhaŵa kuti nili kwimilira na kulongosora chipaturo na kuchiska ŵanthu kwa maora ghakujumpha ghaŵiri, ndipo mazgu ghane ghakamba kukakala. Nkhaleka kuyowoya, ndipo nkhalilira ŵanthu ŵakutemweka ŵara mwakukwezga mazgu, na chitima chikuru icho wakuchimanya yekha uyo Chiuta wamchema kuti wapharazge unenesko wake ku ŵakwananga. Yikaŵa 9 koloko usiku, ndipo kupeleka mwaŵi ku ŵanyake kuti ŵayowoye mphanyi kukapangiska kuti ungano ulutilire kufika pakati pa usiku. Chikaŵa chiwemi kumalizga apo mitima yichali yakukhwaskika chomene, kweni ŵanthu wose ŵapike dankha mwaŵi wa kusankha kuŵa ku chigaŵa cha Fumu. Ntheura nkhapempha kuti wose mu ungano awo ŵangakolerana nane mu lurombo, na awo ŵakakhumbanga kuti ŵapemphelereke panthazi pa chitengo chaufumu cha lusungu, kuti ŵaŵe ŵakunozgeka kukumana na Muponoski na chimwemwe pa kwiza kwake kachiŵiri, ŵimilire. Munthu waliyose mu nyumba yikuru yira wakimilira, nga umo ŵanthu awo ŵakaŵa mu vigaŵa vyakupambanapambana vya nyumba ŵakaniphalilira pamanyuma. Pamanyuma pa nyengo yichoko ya lurombo, ungano ukamara.
GSAM 138.2“Mulenji wakulondezgapo nkhawelera ku muzi, pamoza na ŵanthu ŵambura kuchepera vigaŵa vinkhondi na viŵiri pa vinkhondi na vitatu vya ungano wa pa myezi yitatu wura wa Ŵabaputisiti ŵa Kusankha mwa Wanangwa. Waliyose wakayowoyanga umo ungano uwo ŵakasangikako mise ya zuŵa ilo lajumpha ukaŵira wa uchindami.
GSAM 138Ntchemo za Kupharazga Uthenga ku Malo Ghanyake
GSAM 138.3“Pa nyengo yakupumura, ŵakwimira mipingo na ŵateŵeti ŵakanichema kuti nikolerane nawo kunozga nyengo iyo ningasambizgira mipingo yakupambanapambana ya mu ungano wa pa myezi yitatu wura, iyo yikaŵa na nyumba zakusoperamo zikuru zakukwana. Nyengo yira yikaŵa pakati pa Febuluwale, ndipo ŵakakolerana kuti pakakhala masabata ghambura kujumpha ghankhondi na limoza agho chiwuvi chiŵenge chakukhora kuti ŵanthu ŵendengepo na vyakukwelapo vyakuguzika pa chiwuvi, kuŵapa mwaŵi uwemi wa kusangika pa maungano. Malo 12 ghakuzirwa chomene ghakasankhika kuti nkhateŵetereko mu masabata ghankhondi na limoza. Nkheneranga kupeleka masambiro 10, ivyo vikakhumbanga kuti niyowoyenge nyengo 20 pa sabata. Ivi vikanilekeranga hafu ya zuŵa pera sabata yiliyose, iyo kanandi nkhasanganga kuti yikakhumbikwanga chomene kuti nende mamayilosi 15 panji 20 kuya ku malo ghakulondezgapo gha ungano.”5
GSAM 139Ŵanthu Ŵamazana Ŵakang’anamuka Mtima
GSAM 139.1Kuwuka kwa umoyo wauzimu na kung’anamuka mtima kwa ŵanthu ŵamazana kulikose kukalondezganga kupharazga chisambizgo cha kwiza kwa Khristu, ndipo ivi vikachitika chomene apo ŵakasendelera kuumaliro wa chaka cha Ŵayuda cha 1843 (Malichi 21, 1844). Mu nyengo yakuzizima yira ndipo mulembi uyu, mu muzi wakwawo—Victor, N.Y.—wakapulika kakwamba vya nkhani iyi, ndipo nangauli wakaŵa na vyaka 12 pera, wakapokera chipulikano cha kwiza kachiŵiri kwa Khristu, mwakuyana na umo wakachipulikiskira. Ŵanthu ŵakakhwaskika chomene na ntchindi, mu maungano pera yayi, kweniso kulikose. Pa nyengo iyo Victor ukaŵa muzi wa ŵanthu pafupifupi 200 pera, kweni chikaya chakuzingilizga chikaŵa na ŵanthu ŵanandi ŵakukhala mwenemumo. Chifukwa cha maungano agho ghakachitikira mu muzi uchoko wura, lipoti likati ŵanthu 500 ŵakang’anamuka mtima.
GSAM 139Ukaboni wa Buku la Chaka la Ŵamethodisiti
GSAM 139.2Pakuyowoya vya kuwuka kukuru kwa umoyo wauzimu uko kukalondezga chipharazgo cha kwiza kwa Khristu, tikusanga mu Buku la Chaka la Ŵamethodisiti kuti “mu vyaka vinayi kufuma mu 1840 kufika mu 1844, ŵanthu 256,000 ŵakang’anamuka mtima mu America.” Ivyo vikaŵa vyaunenesko mu America vikaŵaso vyaunenesko mu vyaru vinyake umo ntchemo yikaperekeka. “Nkhongono yikuru yikenderana na upharazgi, ndipo ŵanthu ŵakang’anamuka mtima kulikose.” Pakuti ntchemo yakwamba ya kwiza ku phwando la ukwati yikaluta ku mipingo,—“awo ŵakachemeka,”—kwizira mwa iwo yikafikira wose awo ŵangiza kuzakasangana nawo mu chiponosko icho chikulindilira ŵanthu ŵa Chiuta. Kwali uthenga ukapharazgikanga, kupempheka mu lurombo, panji kwimbika mu “sumu za kwiza kwa Khristu,” kukhwaska kwa nkhongono kwa Mzimu wa Chiuta kukenderana na mulimo.
GSAM 140Ŵana Ŵakupharazga mu Sweden
GSAM 140.1Pa nkhani iyi tiwonenge umo Fumu yikachitira kuti yinjizge chipharazgo mu vyaru ivyo dango likakanizganga kupharazga chilichose chakususkana na “mpingo wakuzomerezgeka na boma.” Sweden chikaŵa chimoza cha vyaru ivyo. Kwenekura Fumu yikagwiliskira ntchito ŵana ŵachoko kuti ŵambiske mulimo. Ichi chikamba kuwoneka mu nyengo yakuthukira ya 1843, ku Eksjö, kumwera kwa Sweden. Msungwana muchoko, wa vyaka vinkhondi pera, uyo wakaŵa kuti wandasambirepo kuŵazga panji kwimba, zuŵa linyake wakimba makora sumu yitali ya Ŵalutera na ntchindi yikuru chomene, ndipo pamanyuma wakapharazga na nkhongono yikuru kuti “ora la cheruzgo chake liza,” ndipo wakachiska ŵa mu mbumba kuti ŵanozgekere kukumana na Fumu; pakuti yikaŵa pafupi kwiza. Ŵa mu mbumba awo ŵakaŵa ŵandazgoke ŵakachema kwa Chiuta kuti waŵachitire lusungu, ndipo ŵakagowokereka. Gulu ili likathandazgika kufuma mu msumba umoza kuya ku unyake, ŵana ŵanyake ŵakapharazganga uthenga. Gulu lenelili la ŵana likawonekaso ku malo ghanyake mu Norway na Germany.
GSAM 140“Enya! Nkheneranga Kupharazga”
GSAM 140.2Mu 1896, apo nkhachitanga maungano mu vigaŵa 17 vyakupambanapambana vya Sweden, nkhajumpha mu malo ghanandi umo ŵana ŵakapharazganga mu 1843, ndipo nkhasanga mwaŵi wa kuyowoya na awo ŵakapulikanga upharazgi uwo, kweniso na ŵanalume awo ŵakapharazganga apo ŵakaŵa ŵana. Nkhati kwa yumoza wa iwo, “Kasi mukapharazganga uthenga wa kwiza kwa Khristu apo mukaŵa msepuka?” Wakazgora kuti, “Kupharazga! Enya, nkheneranga kupharazga. Nkhajinozgera nekha yayi kuchita ichi. Nkhongono zikiza pa ine, ndipo nkhayowoyanga ivyo nkhongono izo zikanichichizganga kuyowoya.”
GSAM 140Boquist na Walbom ku Örebro, Sweden
GSAM 140.3Mu Örebro Län (chigaŵa), mulimo uwu ukathandazgika m'paka ŵanthu ŵalara nawo ŵakachiskika kupharazga uthenga. Penepapo ŵamazaza ŵa boma, ŵakati ŵachiskika na ŵasofi ŵa “mpingo wakuzomerezgeka na boma,” ŵakakora ŵasepuka ŵaŵiri, Walbom, wa vyaka 18, na Ole Boquist, wa vyaka 15, ŵakati ŵaŵalangenge kuti ŵanyawo ŵawonepo. Ŵakaŵatimba misana yambura chakuvwara na vikoti vya khuni la birichi, ndipo ŵakaŵanjizga mu jele la Örebro uku vilonda vyawo vikufuma ndopa. Vilonda ivi vikati vyapora, ŵakaŵafumiska mu jele na kuŵafumba kuti, “Kasi mulekenge kupharazga chisambizgo ichi?” Nangauli ŵakaŵatimbaso na vikoti kachiŵiri, na kujuraso vilonda vyawo, zgoro lekha ilo ŵakasanga likaŵa lakuti, “Tipharazgenge ivyo Fumu yikutituma kupharazga.” Chifukwa cha kuŵalombera kwa mwanakazi munyake wakumanyikwa wa mu mpingo wa ku Örebro, Themba Oscar I likaphalira ŵamazaza kuti ŵafumiske ŵasepuka aŵa mu jele na kuleka kusuzga ŵanthu ŵara. Ntheura unenesko ukatonda mu Sweden.
GSAM 141Ukaboni wa Boquist
GSAM 141.1Mu Review and Herald ya pa Okutobala 7, 1890, muli nkhani yakukondweska chomene yakuyowoya vya kupharazga kwa ŵana, iyo O. Boquist wakalemba yekha. Wakuti:—
GSAM 141.2“Mu chaka cha 1843, pakawuka gulu la chisopa pakati pa ŵanthu ŵa mu chigaŵa cha mpingo wa Karlskoga, mu Örebro Län. Ŵalongozgi ŵa gulu ili ŵakaŵa ŵana na ŵasepuka, awo ŵakachemekanga ‘rapare.’ Aŵa ŵakapharazganga na nkhongono za Chiuta, ndipo ŵakaphaliranga ŵanthu mwakusimikizga chomene kuti ora la cheruzgo cha Chiuta lafika.
GSAM 141.3“Mu nyengo yakuthothoka kwa mahamba ya chaka chenechicho, ine, O. Boquist, uyo pa nyengo iyo nkhaŵa na vyaka 15, pamoza na msepuka munyake, Erik Walbom, wa vyaka 18, tikakhwaskika chomene na nkhongono zambura kuwoneka izi mwakuti tikatondeka kuzikanizga mu nthowa yiliyose. Nkhongono zakuchanya izi zikati zatikora waka, tikamba kuyowoya na ŵanthu na kupharazga na mazgu ghakuru kuti ora la cheruzgo lafika, ndipo tikaŵalongozgeranga ku Yoweli 2:28-32 na Chivumbuzi 14:6, 7.”
GSAM 141Ŵana mu Mboniwoni ya Nchimi
GSAM 141.4Ŵanthu ŵakaniphalira kuti awo ŵakakhwaskikanga nthena na nkhongono zakuchanya izi ŵakamanyanga chilichose yayi icho chikaŵanga pafupi nawo. Ŵakaŵa nadi mu mboniwoni ya nchimi yakufuma kwa Chiuta, ndipo ŵakayowoyanga na nkhongono izo zikakhwaskanga chomene mitima ya ŵanthu na kuŵakhorweska. Ŵakati ŵana ŵachokoŵachoko aŵa, apo ŵakaŵanga pasi pa nkhongono izo, ŵakayowoyanga na nkhongono na ntchindi nga ŵanalume na ŵanakazi ŵalara. Ntheura awo ŵakawona ivi ŵakafika pakugomezga kuti Fumu ndiyo yikaŵagwiliskiranga ntchito nga nchimi kuti ŵayowoye unenesko wakuzirwa uwu. Mulembi wakulutilira kuti:—
GSAM 142.1“Ŵanthu ŵanandi ŵakawungananga kuti ŵatipulike, ndipo maungano ghithu ghakalutiliranga muhanya na usiku, ndipo chifukwa cha ichi ŵanthu ŵanandi ŵakawuka mu chipulikano. Ŵana na ŵalara ŵakakhwaskika na Mzimu wa Chiuta, ndipo ŵakaliliranga ku Fumu kuti yiŵachitire lusungu, ŵakazomeranga zakwananga zawo pamaso pa Chiuta na ŵanthu.
GSAM 142.2“Kweni musofi wa mpingo wakati wapulika vya ichi, ŵakayezgayezga mu nthowa zinandi kuti ŵatilekeske kuyowoya, mwakuti ŵamazge kuwuka kwa chisopa uko kukathandazgikanga; kweni vyose ivyo ŵakayezga vikawa pawaka. Penepapo ŵakapempha mulara wa ŵapolisi kuti watikore, ndipo kwa masabata 6 ŵakatipenja kwambura kutisanga mu nkhorongo umo tikachimbilira kukabisama.
GSAM 142.3“Kweni paumaliro tikachemeka kuti tikawonekere pamaso pa muliska wa mpingo. Chiŵelengero chithu chikakura mwakuti ŵasepuka na ŵasungwana 40 ŵakiza ku nyumba ya muliska, uko ŵakatifumba mafumbo kwa nyengo yitali. Wose padera pa ine na Walbom ŵakazomerezgeka kuwelera ku nyumba zawo; kweni ise ŵakatikora, ndipo zuŵa lakulondezgapo ŵakatisunga mu jele la Örebro, umo ŵakatiŵika pamoza na ŵankhungu mu chipinda cha jele cha 14, nga kuti tikachita mulandu ukuru chomene.”
GSAM 142Ukaboni wa Mudumbu wa Boquist
GSAM 142.4Pa Seputembala 22, 1896, mudumbu wa Boquist, wa vyaka 72, wakiza ku ungano withu ku Örebro, ndipo wakatiphalira ivyo vikachitikira mudumbu wake mwanalume; pakuti wakawona apo ŵakamutimbanga, kumujalira mu jele, na kumufwatura. Wakimbira ise sumu iyo Boquist na Walbom ŵakimba apo ŵakafumanga mu jele na kwenda pa buliji ilo likajumphanga pa ngalande ya maji yakuzingilira linga lira la mu vyaka vya m'ma 1500, ilo mu 1843 ŵakaligwiliskiranga ntchito nga jele. Nkhongono za gulu la mu 1843 zikaŵapo apo wakapelekanga ukaboni na kwimba sumu. Sumu iyo, para yang'anamulika mu Chingelezi, yikuti:—
GSAM 143Sumu Iyo Boquist na Walbom Ŵakimba
GSAM 144Msepuka Mupharazgi ku Karlskoga
GSAM 144.4Mwanalume munyake ku Örebro wakaniphalira ivyo vikachitika ku Karlskoga, uko wakakhalanga mu 1843. Wakati:—
GSAM 144.5“Msepuka muchoko wa vyaka 8, uyo wakaŵa wandasambire nakale kuŵazga vilembo, wakamba kupharazga uthenga na kuzunura malemba ghanandi. Ŵanthu ŵakati, ‘Msepuka uyu wazura na Baibolo.’ Ichi chikachitika pamanyuma pakuti Themba Oscar layowoya kuvikilira awo ŵakatambuzgikanga, ntheura musofi wa malo ghara wakatondeka kutolera msepuka uyu ku mphara kuti walekeske mulimo; kweni wakaphalira ŵanthu kuti ŵize na msepuka uyu kwa iyo, ndipo wamuvumburenge na kuŵalongora kuti wakulimanya yayi Baibolo.
GSAM 144.6“Pamaso pa wumba wa ŵanthu, musofi wakajura buku lake la sumu, na kupempha msepuka kuti wamuŵazgire. Msepuka wakazgora kuti, ‘Nkhumanya kuŵazga yayi;’ kweni wakati wazgoka na kulazga msana kwa musofi, wakimba sumu yose makora kufuma pakwamba m'paka paumaliro, uku musofi wakulaŵiska mu buku mwakuzizwa. Musofi wakati kwa msepuka, ‘Ukulongora nga ukumanya chilichose.’ Msepuka wakazgora kuti, ‘Yayi. Tikuzomerezgeka nyengo zose yayi kuyowoya vyose ivyo tikumanya.’
GSAM 145.1“Penepapo musofi wakajura Phangano Liphya na kuphalira msepuka kuti, ‘Niŵazgire mu ili.’ Msepuka wakazgora kuti, ‘Nkhumanya kuŵazga yayi.’ Musofi wakafumba kuti, ‘Kasi ukumanyachi vya Baibolo?’ Zgoro lake likaŵa lakuti, ‘Nkhumanya apo pali lemba ilo lili na lizgu lakuti ‘na’ nyengo 14.’ Musofi wakati, ‘Yayi! Palije lemba lanthena mu Baibolo.’ Msepuka wakati, ‘Kasi munganiŵazgira Chivumbuzi 18:13?’ ‘Enya,’ wakati musofi. Apo wakaŵazganga, ŵanthu ŵakaŵelenganga, ndipo nadi lizgu lakuti ‘na’ likaŵamo nyengo 14 ndendende, ndipo pakati pa nyengo 14 izi pakaŵa ‘kukaka mizimu ya ŵanthu.’ Ŵanthu ŵakachemerezga kuti, ‘Pamenepo! Pamenepo! Msepuka wakumanya vinandi vya Baibolo kuluska musofi!’ Musofi, na soni zikuru, wakaleka kuyowoya nkhani iyi, ndipo kufuma nyengo iyo wakaleka kusuzga ŵanthu.”
GSAM 145.2Ntheura, kufuma mu milomo ya ŵana, Fumu yikukhozga mazgu ghake, ndipo mu nthowa yakuzizwiska iyi yikafiska kuti unenesko wake ufike mu makutu gha ŵanthu awo malango ghawo ghakakanizganga kupharazga chisambizgo chilichose padera pa cha “chisopa chakuzomerezgeka na boma.”
GSAM 145Vyawanangwa vya Mzimu Vyakukolerana na Uthenga
GSAM 145.3Mu mulimo wa gulu la kwiza kwa Khristu, Fumu yikayowoya na ŵanthu ŵake kwizira mu vyawanangwa vya Mzimu wake mu Sweden pera yayi. Mu Scotland, mu England, kweniso mu America, Fumu yasambizga ŵanthu ŵake kwizira mu vivumbuzi vyapadera.
GSAM 145Mboniwoni za Nchimi Izo William Foy Wakawona
GSAM 145.4Mu chaka cha 1842, ku Boston, Mass., kukakhalanga munthu wakusambira makora zina lake William Foy, uyo wakamanyanga kuyowoya mwaluso. Wakaŵa Mubapatizi, kweni wakanozgekeranga kuŵa muteŵeti wakwimikika wa mpingo wa Episkopali. Mu lusungu lwake, Fumu yikamupa mboniwoni za nchimi ziŵiri mu chaka cha 1842, yimoza pa Janyuwale 18, yinyake pa Febuluwale 4. Mboniwoni za nchimi izi zikaŵa na ukaboni wakuwoneka makora wakuti zikaŵa mavumbuliko gheneko gha Mzimu wa Chiuta. Wakachemekanga ku malo na malo kuti wakayowoye pa magome gha kupharazgapo, na ŵaEpiskopali pera yayi, kweniso na Ŵabapatizi na mipingo yinyake. Para wakayowoyanga, nyengo zose wakavwaranga munjilira wa muteŵeti wa mpingo, wakuyana na uwo ŵateŵeti ŵa mpingo wura ŵakuvwara pa mapemphero ghawo.
GSAM 146.1Mboniwoni za nchimi izo a Foy ŵakawona zikayowoyanga vya kwiza kwa Khristu uko kukaŵa pafupi, ulendo wa ŵanthu ŵa Chiuta kuya ku msumba wakuchanya, charu chiphya, na uchindami wa umoyo wa ŵakuwombokwa. Pakuti wakachimanyanga makora chiyowoyero ndipo wakaŵa na luso lwakulongosora vinthu, wakakondweskanga na kuzizwiska ŵanthu kulikose uko wakarutanga. Pakuti ŵanthu ŵakamuchemanga, wakendanga kufuma mu msumba kuya mu unyake kukaphalira ŵanthu vinthu vyakuzizwiska ivyo wakawona; ndipo kuti paŵe malo gha mizinda yikuru iyo yikawungananga kuzakamupulika, ŵakasanganga nyumba zikuru za maungano, umo wakaphaliranga ŵanthu vikwi ivyo wakalongoreka vya charu chakuchanya, kutowa kwa Yerusalemu Muphya, na mawumba gha ŵangelo. Para wakalongosoranga mwakukwana chitemwa chalusungu na chiwuravi cha Khristu ku ŵakwananga ŵakukavuka, wakachiskanga awo ŵandazgoke kuti ŵapenje Chiuta, ndipo ŵanandi ŵakazomeranga kuŵeyelera kwake kwa lusungu.
GSAM 146Mboniwoni ya Nchimi ya Makwelero Ghatatu
GSAM 146.2Mulimo wake ukalutilira m'paka mu chaka cha 1844, pafupi na umaliro wa mazuŵa 2300. Penepapo wakapika mwaŵi wa kuwona kuvumbulika kunyake kwa Mzimu Mutuŵa,—mboniwoni ya nchimi yachitatu, iyo wakayipulikiska yayi. Mu iyi wakalongoreka nthowa ya ŵanthu ŵa Chiuta m'paka kukafika ku msumba wakuchanya. Wakawona malo ghakuru ghakukwera, panji likwelero, apo mizinda ya ŵanthu yikawungana. Nyengo zinyake munthu yumoza wakabobokanga na kuwa kufuma pa malo agha na kuleka kuwoneka, ndipo pakuyowoya vya munthu wanthena ŵakamuphalira kuti, “Wagaluka ku chipulikano.” Penepapo wakawona ŵanthu ŵakukwera pa likwelero lachiŵiri, panji malo ghachiŵiri ghakukwera, ndipo kwenekura nako ŵanji ŵakabobokanga na kuwa kufuma pa malo agha na kuleka kuwoneka. Paumaliro pakawoneka malo ghachitatu ghakukwera, agho ghakafikanga m'paka ku vipata vya msumba utuŵa. Wumba ukuru ukawungana pamoza na awo ŵakakwera kufika pa malo agha. Pakuti wakalindizganga kuti Fumu Yesu yizenge mu nyengo yifupi chomene, wakatondeka kumanya kuti uthenga wachitatu weneranga kulondezgapo uthenga wakwamba na wachiŵiri wa mu Chivumbuzi 14. Ntheura wakatondeka kulongosora mboniwoni ya nchimi iyi, ndipo wakaleka kuyowoya pagulu. Nyengo ya uchimi yikati yamara, mu chaka cha 1845, wakapulika munthu munyake wakulongosora mboniwoni ya nchimi yeneyiyo, na kulongosora kuti “uthenga wakwamba na wachiŵiri wapelekeka, ndipo wachitatu weneranga kulondezgapo.” Pakati pajumpha nyengo yifupi kufuma apo, a Foy ŵakalwara na kufwa.
GSAM 147.1Chifukwa cha kuwoneka kwanthena kwa nkhongono za Chiuta pakupharazga kuti kwiza kwake kuli “pa milyango,” na kukondwa kwa ŵanthu vikwi awo ŵakalekanga zakwananga kuti ŵateŵetere Fumu na kulindilira kwiza kwake, ŵanthu ŵakasimikizga chomene kuluska kale kuti uwu ukaŵa nadi uthenga wa Fumu ku charu.
GSAM 147.2Kweni Malichi 21, 1844, likafika na kujumpha, ndipo Fumu yikiza yayi. Ndipouli, awo ŵakaŵa ŵakujipeleka na ŵakughanaghanira mwakupwelelera ŵakagomezganga kuti ŵakachita mwakuyana na maghanoghano gha Fumu, ndipo kuti pa nyengo yakwenelera vyose vizamupulikikwa makora.